Binûn

Bakara — 10. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فأصل يعدل عنه كثيراً للقرائن.

karineler sebebiyle kendisinden sıklıkla dönülen bir asıldır.'

ولما ذكر دعواهم في مس النار وأبطلها من وجوه كثيرة أحاطت بهم فيها الخطايا إحاطة اقتضت خلودهم فيها من جهة ضلالهم إلى آية

Ateşin kendilerine dokunacağı yönündeki iddialarını zikredip bunu, günahların onları nesh âyetine kadar süren sapıklıkları cihetiyle

النسخ مرقياً الخطاب من سيئة إلى أسوأ منها ثم من جهة إضلالهم لغيرهم من آية النسخ عطف على تلك الدعوى الإخبار بدعواهم في دخول الجنة تصريحاً بما أفهمته الدعوى الأولى تلويحاً وقرن بذلك مثل ما ختم به ما قبلها من أن من فعل خيراً وجد على وجه بين فيه أن ذلك الخير الإسلام والإحسان فقال تعالى: {وقالوا} أي أهل الكتاب من اليهود والنصارى حسداً منهم على المسبب الذي هو الجنة كما حسدوا على السبب وهو إنزال ما اقتضى الإيمان الموصل إلى الرضوان الذي به تستباح الجنان {لن يدخل الجنة} المعدة لأولياء الله {إلا من كان هوداً} هذا قول اليهود منهم {أو نصارى} وهذا قول النصارى نشراً لما لفته الواو في {وقالوا} .

orada ebedi kalmalarını gerektirecek bir kuşatmayla kuşattığı birçok yönden çürüttükten sonra -hitabı kötüden daha da kötüsüne yükselterek- ve ardından nesh âyetinden itibaren başkalarını saptırmaları cihetini ele aldıktan sonra, ilk iddianın üstü kapalı olarak hissettirdiğini açıkça ifade etmek suretiyle, o iddiaya cennete girecekleri yönündeki iddialarını bildiren kısmı atfetti. Bunun yanına da bir önceki kısmın mühürlendiği hükmün bir benzerini ekledi; yani kim bir iyilik yaparsa onu bulacaktır; öyle ki o iyiliğin İslam ve ihsan olduğunu açıklar bir tarzda Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki” yani Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap, rızasına ulaştıran ve kendisiyle cennetlerin mubah kılındığı imanı gerektiren hükümlerin indirilmesi demek olan sebebe haset ettikleri gibi, netice olan cennete de haset ederek: {لن يدخل الجنة} “Cennete asla girmeyecek” Allah'ın dostları için hazırlanan [cennete], {إلا من كان هوداً} “Yahudi olanlardan başkası” -bu onlardan Yahudilerin sözüdür-, {أو نصارى} “yahut Hristiyan” -bu da Hristiyanların sözüdür; {وقالوا} buyruğundaki 'vav' bağlacının dürdüğü manayı detaylandırarak-.

ولما كانوا أبعد الناس عن هذه الأماني التي تمنوها لأنفسهم لمنابذتهم لما عندهم من العلم والتي حسدوا فيها المؤمنين لأن ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء قال مشيراً إلى بعدهم عن ذلك على وجه الاستئناف معترضاً بين الدعوى وطلب الدليل عليها تعجيلاً لتوهيتها: {تلك} بأداة البعد {أمانيهم} تهكماً بهم، أي أمثال هذه الشهوة من ودهم أن لا ينزل على المؤمنين خير من ربهم، وأن يردوهم كفاراً، وأن لا يدخل الجنة غيرهم - وأمثال ذلك من شهواتهم.

Nezdlerindeki ilme sırt çevirmeleri sebebiyle kendi nefisleri için kurdukları bu ham hayallerden insanların en uzağı oldukları ve bu konuda müminleri kıskandıkları için -ki bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütuftur- onların bundan uzaklıklarına istinaf yoluyla işaret edip iddia ile delil talebi arasına itiraziyye olarak girerek iddiayı bir an önce çürütmek maksadıyla şöyle buyurdu: {تلك} “Bu” uzaklık edatıyla, {أمانيهم} “onların kuruntularıdır” onlarla alay etmek sadedinde; yani Rablerinden müminlere bir hayır indirilmemesini, onları kâfirliğe döndürmeyi ve cennete kendilerinden başkasının girmemesini istemeleri gibi bu kabil arzuları ve bunların benzeri şehvetleridir.

ولما كان كل مدع لغيب مفتقراً في تصحيح دعواه إلى دليل وكان مثل هذا لا يقنع فيه إلا بقاطع أمر أعلم الخلق لأنه لا ينهض بأخراسهم في علمهم ولددهم غيره بمطالبتهم بذلك ناقضاً لدعواهم فقال: {قل هاتوا برهانكم} بلفظ البرهان. قال الحرالي: وهو علم قاطع الدلالة غالب القوة بما تشعر به صيغة الفعلان ضم أولها وزيادتا آخرها،

Gayba dair iddiada bulunan herkes davasını doğrulamak için bir delile muhtaç olduğundan ve böylesi bir meselede kesin bir delilden başkasıyla ikna olunmayacağından, onların iddialarını çürütmek üzere yaratılmışların en bilgilisi olan Zât'a -çünkü onların ilim ve inatçılıkları karşısında onları susturmayı O'ndan başkası yerine getiremez- bunu onlardan talep etmesini emrederek şöyle buyurdu: {قل هاتوا برهانكم} “De ki: Delilinizi getirin” 'burhan' lafzıyla. Hırrâlî dedi ki: 'O, 'fu'lân' vezninin başının zammeli olması ve sonundaki iki ziyade harfin hissettirdiği üzere, kesin delalete ve üstün bir güce sahip ilimdir.'

وهذا كما افتتح تلك بالنقض بقوله: {قل أتخذتم} وفي ذلك إعلام بأنه تعالى ما غيّب شيئاً إلا وأبدى عليه علماً ليكون في العالم المشهود شفاف عن العالم الغائب - قاله الحرالي. قالوا: وهذا أهدم شيء لمذهب المقلدين ودليل على أن كل قول لا برهان عليه باطل.

Bu da, daha önceki iddiayı {قل أتخذتم} “De ki: Bir ahit mi aldınız?” buyruğuyla nakzetmeye başladığı gibidir. Bunda, Allah Teâlâ'nın gayb kıldığı hiçbir şey yoktur ki, görünen âlemde gayb âlemine dair bir şeffaflık/ayna olsun diye üzerine bir delil ve alamet koymamış olsun, hakikatinin bildirilmesi vardır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Âlimler dediler ki: Bu, mukallitlerin mezhebini en kökten yıkan şeydir ve delilsiz her sözün batıl olduğuna bir delildir.

ولما نادى عليهم بالكذب في قوله: {إن كنتم صادقين} أثبت لغيرهم بقوله: {بلى} ما ادعوا الاختصاص به، ثم بين أهل الجنة بقوله: {من أسلم وجهه} أي كليته، لأن الوجه أشرف ما ظهر من الإنسان، فمن أسلمه أسلم كله، كما أن «الإيمان» إذعان القلب الذي هو أشرف ما بطن وإذعانه إذعان جميع الأعضاء؛ و «الإسلام» قال الحرالي: الإلقاء بما يكون من منة في باطن أو ظاهر؛ و «الوجه» مجتمع حواس الحيوان، وأحسن ما في الموتان - وهو ما عد الحيوان، وموقع الفتنة من الشيء الفتان؛ وهو أول ما يحاول إبداؤه من الأشياء لذلك {لله} من أجل أنه الله الجامع للكمال.

{إن كنتم صادقين} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” buyruğunda onların yalancılığını ilan edince, {بلى} “Hayır, bilakis!” buyruğuyla kendilerine has kıldıkları şeyi başkaları için sabit kıldı. Sonra cennet ehlini şu buyruğuyla açıkladı: {من أسلم وجهه} “Kim yüzünü teslim ederse” yani bütün benliğini; çünkü yüz, insanın en şerefli zahirî uzvudur; kim onu teslim ederse bütün benliğini teslim etmiş olur. Nitekim 'iman' da en şerefli batınî uzuv olan kalbin boyun eğmesidir ve onun boyun eğmesi bütün azaların boyun eğmesidir. 'İslam' hakkında Hırrâlî şöyle demiştir: 'İçte veya dışta bulunan her türlü bağı/varlığı teslim etmektir.' 'Yüz' ise canlının duyularının toplandığı yerdir; canlı dışındaki varlıkların en güzel tarafıdır ve ayartıcı şeyde cazibenin merkezidir; bundan dolayı nesnelerden ilk olarak ortaya çıkarılmaya çalışılan şeydir; {لله} “Allah'a” çünkü O, bütün kemali kendinde toplayan Allah'tır.

ولما كان ذكر الأجر لكل واحد بعينه أنص على المقصود وأنفى

Her bir ferdin bizzat mükâfatının zikredilmesi maksadı daha açık ortaya koyduğundan ve

للتعنت، أفرد الضمير فقال: {وهو محسن} في جانب الحق بإذعان القلب، وفي جانب الخلق بما يرضي الرب، فصار يعبد الله كأنه يراه، فطابق سره علنه. ولما نفوا الأجر عن غيرهم وأثبته سبحانه للمتصف بالإسلام منهم وممن سواهم وكان ربما قيل إنه أعطى غيرهم لكونه الملك المطلق بغير سبب ربط الأجر بالفاء دليلاً على أن إسلامهم هو السبب فقال: {فله} خاصة {أجره عند ربه} إحساناً إليه بإثبات نفعه على حسب ما ربّه به في كل شريعة.

inatlaşmayı daha kesin defettiğinden zamiri tekil getirerek şöyle buyurdu: {وهو محسن} “ve o iyilik yapan / ihsan sahibi bir kimse olursa”; Hakk'ın huzurunda kalbin boyun eğmesiyle, halkın yanında ise Rabbin razı olacağı şeylerle [iyilik üzere bulunursa]... Böylece Allah'a O'nu görüyormuşçasına ibadet eder hale gelir ve içi dışına uyar. Onlar mükâfatı kendilerinden başkasından nefyedip Sübhânehu ve Teâlâ da onu onlardan ve başkalarından İslam vasfıyla nitelenenler için sabit kılınca ve 'O mutlak hükümdar olduğu için başkasına sebepsiz vermiştir' denilebileceğinden, onların teslimiyetlerinin bir sebep olduğuna delil olmak üzere mükâfatı 'fâ' harfi ile bağlayarak şöyle buyurdu: {فله} “artık onun için vardır” yalnızca ona mahsus olarak, {أجره عند ربه} “Rabbi katında mükâfatı”; her şeriatta onu terbiye ettiği üzere faydasını sabit kılarak ona bir ihsan olmak üzere.

ولما كان ربما ادعى أنه ما أفرد الضمير إلا لأن المراد واحد بعينه فلا يقدح ذلك في دعوى أنه لن يدخل الجنة إلا اليهود أو النصارى جمع فقال: {ولا خوف عليهم} من آت {ولا هم يحزنون} على شيء فات دفعاً لضرهم، وهذا كما أثبت سبحانه خلاف دعواهم في مس النار بقوله: {بلى من كسب سيئة وأحاطت به خطيئته} [البقرة: ٨١] الآية، فالتحم الكلام بذلك أشد التحام وانتظم أي انتظام.

Zamir tekil getirildiği için 'Burada murad edilen tek bir şahıstır, dolayısıyla bu durum cennete ancak Yahudi veya Hristiyanların gireceği iddiasına halel getirmez' denilebileceğinden, çoğul kipiyle şöyle buyurdu: {ولا خوف عليهم} “onlara hiçbir korku yoktur” gelecek olan şeyden, {ولا هم يحزنون} “ve onlar mahzun da olmayacaklardır” geçen bir şeyden ötürü, kendilerinden zararı defetmek sadedinde. Bu da, Sübhânehu ve Teâlâ'nın ateşin kendilerine dokunacağı iddiasının aksini şu buyruğuyla sabit kılması gibidir: {بلى من كسب سيئة وأحاطت به خطيئته} “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa...” [Bakara: 81] âyeti. Böylece kelam birbirine en sağlam şekilde kenetlendi ve mükemmel bir intizam kazandı.

ولما أبطل دعوى اختصاصهم بالرحمة قدحاً منهم في غيرهم وأثبتها للمحسنين أتبع ذلك قدح كل فريق منهم في الآخر وبيان انتفائها عنهم بإساءتهم بإبطال كل فرقة منهم دعوى الأخرى مع ما يشهد به

Başkalarını kötülemek suretiyle rahmetin kendilerine has olduğu yönündeki iddialarını iptal edip onu ihsan sahipleri için sabit kılınca, bunun peşinden her bir fırkanın diğerini kötülemesini ve her bir fırkanın diğerinin iddiasını çürütmesiyle birlikte kötülükleri sebebiyle rahmetin kendilerinden kalktığını beyan etti; üstelik

كتاب كل من بطلان قوله فقال: {وقالت اليهود ليست} أنث فعلهم لضعف قولهم وجمع أمرهم {النصارى على شيء} أي يعتد به لكونه صحيحاً، وليس مخففة من وزن فرح، ومعناها مطلق النفي لمتقدم إثبات أو مقدره - قاله الحرالي. {وقالت النصارى} كذلك

her birinin kitabı diğerinin sözünün batıl olduğuna şahitlik ederken. Şöyle buyurdu: {وقالت اليهود ليست} Sözlerinin zayıflığı ve durumlarının dağınıklığı sebebiyle fiillerini müennes kıldı: {النصارى على شيء} “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey üzere değildir' dediler” yani doğru olup da itibar edilecek bir şey üzere değildirler. Leyse (ليس), feriha (فَرِحَ) vezninden hafifletilmiştir; manası geçmiş veya takdir edilen bir sübutu mutlak olarak nefyetmektir -bunu Hırrâlî söylemiştir-. {وقالت النصارى} “Hristiyanlar da [böyle] dediler:”

{ليست اليهود على شيء} فعجب منهم في هذه الدعوى العامة لما قبل التبديل والنسخ وما بعده بقوله: {وهم} أي والحال أنهم {يتلون الكتاب} أي مع أن في كتاب كل منهم حقية أصل دين الآخر.

{ليست اليهود على شيء} “'Yahudiler hiçbir şey üzere değildir'”. Tebdil ve neshin öncesini ve sonrasını kapsayan bu genel iddialarından dolayı şu buyruğuyla onların haline şaştığını belirtti: {وهم} “oysa onlar” yani durum şu ki onlar, {يتلون الكتاب} “Kitab'ı okuyorlar” yani her birinin kitabında diğerinin dininin aslının hakikati mevcut iken.

ثم شبه بهم في نحو هذا القول الجهلة الذين ليس لهم كتاب الذين هم عندهم ضلال، وفي ذلك غاية العيب لهم لتسوية حالهم مع علمهم بحال الجهلة في القطع في الدين بالباطل كما سوى حالهم بهم في الحرص على الحياة في الدنيا ومنهم عبدة الأصنام الذين منهم العرب الذين أخرجوا الرسول ﷺ من بلده ومنعوه من مسجد أبيه إبراهيم عليهما الصلاة والسلام الذي هو الحقيق به دونهم، وساق ذلك جواب سائل كأنه قال: هذا قول العلماء بالكتاب فما حال من لا علم له؟ فقال: {كذلك} أي مثل هذا القول البعيد عن القصد {قال الذين لا يعلمون} ولما كان صدور هذا من أهل العلم في غاية الغرابة وصدوره من الجهلة

Sonra bu kabil sözlerde, yanlarında bir kitap bulunmayan ve kendilerine göre sapkın olan cahilleri onlara benzetti. Bunda, dünyada yaşamaya düşkünlükte hallerini onlara benzettiği gibi, dinde batıl üzere kesin hüküm vermede de ilim sahibi olmalarına rağmen durumlarını cahillerin durumuna denk tutarak onlar için son derece büyük bir kınama vardır. Bu cahillerden biri de putperestlerdir; ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i memleketinden çıkaran ve onlardan ziyade bizzat kendisi hak sahibi olduğu halde babası İbrahim aleyhisselâm'ın mescidinden onu alıkoyan Araplar da onlardandır. Bunu, adeta şöyle diyen bir sorucunun cevabı olarak sevk etti: 'Kitap ilmine sahip olanların sözü bu ise, hiçbir ilmi olmayanın durumu nedir?' Şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böyle” yani hedeften uzak bu sözün benzerini, {قال الذين لا يعلمون} “bilmeyenler de söyledi”. Bunun ilim ehlinden sadır olması son derece garip, cahillerden sadır olması ise

أغرب نبه تعالى على أن سامعه جدير بأن يقول لعده له عداد ما لا يصدق: كيف قال الجهلة؟ فقال أو يقال: ولما كان قولهم هذا لا يكاد يصدق من شدة غرابته كان كأنه قيل: أحق كان هذا منهم حقيقة أم كنى به عن شيء آخر؟ فأجيب بقوله: {كذلك} أي الأمر كما ذكرنا عنهم حقيقة لا كناية عن شيء غيره، فلما استقر في النفس كان كأنه قيل: هل وقع هذا لأحد غيرهم؟ فقيل: نعم، وقع أعجب منه وهو أنه قال الجهلة «كعبدة الأصنام والمعطلة» {مثل قولهم} فعاندوا وضللوا المؤمنين أهل العلم بالكتاب الخاتم الذي لا كتاب مثله وضللوا أهل كل دين.

daha da garip olduğundan Allah Teâlâ, bunu işiten kimsenin -inanılmayacak şeylerden sayması sebebiyle- 'Cahiller nasıl böyle söyledi?' demeye layık olduğuna dikkat çekti ve şöyle buyurdu -yahut şöyle denilir-: Onların bu sözü aşırı garipliğinden ötürü neredeyse inanılamayacak gibi olduğundan sanki 'Bu gerçekten onlardan sadır oldu mu, yoksa başka bir şeyden mi kinaye edildi?' denilmiş gibi oldu ve {كذلك} “İşte böyle” buyruğuyla cevap verildi; yani mesele onlardan zikrettiğimiz gibidir, hakikattir, başka bir şeyden kinaye değildir. Bu husus nefiste yerleşince sanki 'Bu durum onlardan başkasının başına da geldi mi?' denilmiş gibi oldu. Bunun üzerine: 'Evet, bundan daha şaşırtıcısı vuku buldu; o da cahillerin (putperestler ve muattıla gibi) {مثل قولهم} “onların sözünün benzerini” söylemeleridir' denildi. Böylece inat edip benzeri bulunmayan son Kitab'ın ilmine sahip olan müminleri saptırdılar ve her dinin ehlini dalalette saydılar.

ولما وقع الخلاف بين هذه الفرق تسبب عنه حكم الملك الذي لم يخلقهم سُدى بينهم فقال: {فالله} «الملك الأعظم» {يحكم بينهم} والحكم قصر المصرَف على بعض ما يتصرف فيه وعن بعض ما تشوّف إليه - قاله الحرالي. وحقق أمر البعث بقوله: {يوم القيامة فيما كانوا فيه يختلفون} والآختلاف افتعال من الخلاف وهو تقابل بين رأيين

Bu fırkalar arasında ihtilaf vuku bulunca, onları başıboş yaratmamış olan Hükümdarın aralarında hüküm vermesi bundan neşet etti ve şöyle buyurdu: {فالله} “Artık Allah” en büyük Hükümdar olan Allah, {يحكم بينهم} “aralarında hüküm verecektir”. Hüküm; tasarruf edenin tasarrufunu yönelttiği şeylerin bir kısmına hasredip arzuladığı şeylerin bir kısmından alıkoymasıdır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Yeniden diriliş meselesini şu buyruğuyla kesinleştirdi: {يوم القيامة فيما كانوا فيه يختلفون} “Kıyamet günü, hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler hususunda”. İhtilaf (الآختلاف), hilaf (الخلاف) kökünden ifti'âl babında olup tek bir görüşün bulunması gereken hususta

فيما ينبغي انفراد الرأي فيه - قاله الحرالي.

iki görüşün karşı karşıya gelmesidir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.

ولما اشتركت جميع هذه الفرق في الظلم وزاد الجهلة منع حزب الله من عمارة المسجد الحرام بما يرضيه من القول والفعل فازدادوا بذلك ظلماً آخر وكان من منع مسجداً واحداً لكونه مسجداً مانعاً لجميع المساجد قال: {ومن أظلم} أي منهم، وإنما أبدل الضمير بقوله: {ممن منع مساجد الله} أي «الجامع لصفات الكمال التي هي جنان الدنيا لكونها أسباب الجنة التي قصروها عليهم، ثم أبدل من ذلك تفخيماً له تذكرة مرة بعد أخرى» قوله: {أن يذكر فيها اسمه} وعطف بقوله: {وسعى في خرابها} أي بتعطيلها عن ذكر الله لبعد وجوه ظلمهم زيادة في تبكيتهم. والمنع الكف عما يترامى إليه. والمسجد مفعل لموضع السجود وهو

Bütün bu fırkalar zulümde ortak olup cahiller de buna ilaveten Allah'ın hizbini Mescid-i Haram'ı O'nun razı olacağı söz ve fiille imar etmekten alıkoyunca, bu sebeple bir zulüm daha artırmış oldular. Bir tek mescidi sırf mescit olması hasebiyle engelleyen kimse bütün mescitleri engellemiş sayılacağından şöyle buyurdu: {ومن أظلم} “Daha zalim kim olabilir?” yani onlardan daha zalim. Zamir yerine şu buyruğu getirdi: {ممن منع مساجد الله} “Allah'ın mescitlerini engelleyen kimseden” yani 'kemal sıfatlarını kendinde toplayan Allah'ın, yalnızca kendilerine has kıldıkları cennetin sebepleri olmaları hasebiyle dünyanın cennetleri olan mescitlerini... Sonra bunu tazim etmek ve defalarca hatırlatmak üzere bedel olarak' şu buyruğu getirdi: {أن يذكر فيها اسمه} “içlerinde O'nun isminin anılmasını” ve şu buyruğuyla atfetti: {وسعى في خرابها} “ve onların harap olmasına çalışandan” yani zulümlerinin boyutlarını uzaklaştırmak ve onları daha da susturmak üzere mescitleri Allah'ın zikrinden atıl bırakarak... Men etmek; yönelinen şeyden alıkoymaktır. Mescit; secde mahallinin 'mef'al' kalıbındaki ismidir ve o,

أخفض محط القائم. والسعي الإسراع في الأمر حساً أو معنى. والخراب ذهاب العمارة، والعمارة إحياء المكان وإشغاله بما وضع له - قاله الحرالي.

ayakta duranın en alçak iniş noktasıdır. Sa'y (سعي); maddî veya manevî olarak bir işte acele etmek, hızlı davranmaktır. Harap; imarın gitmesidir; imar ise mekânı ihya etmek ve ne için konulmuşsa onunla meşgul etmektir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.

ثم ذكر سبحانه ما رتبه على فعلهم من الخوف في المسجد الذي أخافوا فيه أولياءه وفي جميع جنسه والخزي في الدنيا والآخرة ضد ما رتبه لمن أحسن فقال: {أولئك} أي البعداء البغضاء {ما كان لهم} أي ما صح وما انبغى {أن يدخلوها} أي المساجد الموصوفة {إلا خائفين} وما كان أمنهم فيها إلا بسبب كثرة المساعد على ما ارتكبوه من الظلم والتمالؤ على الباطل وسنزيل ذلك، ثم عمم الحكم بما يندرج فيه هذا الخوف فقال: {لهم في الدنيا خزي} أي عظيم بذلك وبغيره، ثم زاده بأن عطف عليه قوله: {ولهم في الآخرة} التي هم لها منكرون بالاعتقاد أو الأفعال {عذاب عظيم} فدل بوصف العذاب على وصف الخزي الذي أشار إليه بالتنوين.

Sonra Sübhânehu ve Teâlâ, onların bu fiillerinin bir neticesi olarak, O'nun dostlarını korkuttukları mescitte ve mescit cinsinin tamamında onlar için takdir ettiği korkuyu, dünyada ve ahirette ihsanda bulunanlar için takdir ettiğinin zıddı olan rüsvaylığı zikrederek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani o uzak ve nefret edilen kimseler, {ما كان لهم} “onlar için olamazdı” yani doğru ve uygun değildi, {أن يدخلوها} “oraya girmeleri” yani vasfedilen mescitlere, {إلا خائفين} “ancak korkarak [girebilirlerdi]”. Onların oradaki emniyetleri, ancak işledikleri zulümde yardımcılarının çokluğu ve batıl üzere yardımlaşmaları sebebiyleydi; Biz bunu ortadan kaldıracağız. Sonra bu korkunun da içine girdiği hükmü genelleştirerek şöyle buyurdu: {لهم في الدنيا خزي} “Onlar için dünyada bir rüsvaylık vardır” yani bununla ve başka şeylerle büyük bir rüsvaylık. Sonra şu buyruğunu ona atfederek bunu daha da artırdı: {ولهم في الآخرة} “Ahirette de onlar için vardır” ki onlar inanç veya amelleriyle onu inkâr etmektedirler, {عذاب عظيم} “büyük bir azap”. Azabın niteliğiyle, tenvin ile işaret ettiği rüsvaylığın büyüklüğüne delalet etti.

قال الحرالي: وفيه إنباء بإحباط ما يصرف عنهم وجهاً من وجوه العذاب، فنالهم من العذاب العظيم ما نال الكافرين حتى كان ما كان لهم من ملة وكتاب لم يكن، وذلك أسوأ الخسار؛ قال: ومن الموعود أن من أعلام قيام الساعة تضييع

Hırrâlî dedi ki: 'Bunda, onlardan azap çeşitlerinden herhangi birini savuşturacak şeylerin boşa çıkarılacağına dair bir haber vardır. Böylece kâfirlerin uğradığı o büyük azap onlara da ulaştı; öyle ki sahip oldukları din ve kitaptan geriye hiçbir şey kalmamış gibi oldu ve bu, hüsranın en kötüsüdür.' Dedi ki: 'Kıyametin alametlerinden biri olarak vadedilen şeylerden biri de mescitlerin

المساجد لذلك كل أمة وكل طائفة وكل شخص معين تطرق بجُرم في مسجد يكون فعله سبباً لخلائه فإن الله ﷿ يعاقبه بروعة ومخافة تناله في الدنيا، حتى ينتظم بذلك من خرب مدينة من مدن الإسلام أو كانت أعماله سبب خرابها، وفي ضمن ذلك ما كان من أحداث المسلطين على البيت المقدس بما جرّت إليه أعمال يهود فيه؛ قال: كذلك أجرى الله سنته أن من لم يقم حرمة مساجده شرده منها وأحوجه لدخولها تحت رقبة وذمة من أعدائه، كما قد شهدت مشاهدة بصائر أهل التبصرة وخصوصاً في الأرض المقدسة المتناوب فيها دول الغلب بين هذه الأمة

zayi edilmesidir. Bu sebeple, bir mescitte onun boş kalmasına sebep olacak bir cürüm işleyen her ümmeti, her fırkayı ve her muayyen şahsı, Allah azze ve celle dünyada kendisine isabet edecek bir dehşet ve korkuyla cezalandırır; öyle ki İslam şehirlerinden bir şehri harap eden veya amelleri onun harabına sebep olan kimse de bu hükmün içine girer. Yahudilerin Beytü'l-Makdis'teki amellerinin sürüklediği neticeler sebebiyle oraya musallat kılınanların yaptıkları da buna dahildir.' Dedi ki: 'Aynı şekilde Allah sünnetini şöyle cari kılmıştır: Kim mescitlerinin hürmetini ayakta tutmazsa, Allah onu oradan sürgün eder ve oraya düşmanlarının boyunduruğu ve zimmeti altında girmeye muhtaç bırakır. Nitekim basiret ehlinin basiret müşahedesi buna şahitlik etmiştir; bilhassa bu ümmet ile

وأهل الكتاب {الم * غلبت الروم * في أدنى الأرض وهم من بعد غلبهم سيغلبون * في بضع سنين} [الروم: ١-٣] فكل طائفة في بضعها إذا ساء عملها في مسجدها شردت منه ودخلته في بضع الأخرى خائفة كذلك حتى تكون العاقبة للمتقين حين يفرح المؤمنون بنصر الله، قال: وفي إشعاره تحذير من غلق المساجد وإيصادها وحجرها على القاصدين للتحنث فيها والخلوة بذكر الله، وليس رفع المساجد منعها بل رفعها أن لا يذكر فيها غير اسم الله، قال تعالى: {في بيوت أذن الله أن ترفع} [النور: ٣٦] قال عمر ﵁ لما بنى الرحبة: من أراد أن يلغط أو يتحدث أو ينشد شعراً فليخرج إلى هذه الرحبة، وقال ﷺ: «جنبوا مساجدكم صبيانكم ومجانينكم وسلّ سيوفكم وبيعكم وشراءكم، وابنوا على أبوابها المطاهر» ففي حل ذلك إنباء بأن من عمل في مساجد الله بغير ما وضعت له من ذكر الله كان ساعياً في خرابها وناله الخوف في محل الأمن - انتهى.

Ehl-i Kitap arasında hâkimiyet nöbetlerinin el değiştirdiği Mukaddes Topraklarda: {الم * غلبت الروم * في أدنى الأرض وهم من بعد غلبهم سيغلبون * في بضع سنين} “Elif. Lâm. Mîm. Rumlar en yakın yerde yenilgiye uğradı. Onlar bu yenilgilerinden sonra birkaç yıl içinde galip geleceklerdir” [Rûm: 1-4]. Her bir taife kendi hâkimiyet döneminde mescidinde ameli kötüleştiğinde oradan sürülmüş ve diğerinin döneminde oraya aynı şekilde korkarak girmiştir; tâ ki müminlerin Allah'ın yardımıyla sevineceği vakit akıbet takva sahiplerinin oluncaya kadar.' Dedi ki: 'Bunun hissettirdiği manada, mescitlerin kilitlenmesinden, kapılarının kapatılmasından ve oralarda ibadet etmek ve Allah'ın zikriyle baş başa kalmak isteyenlere engellenmesinden bir sakındırma vardır. Mescitlerin yükseltilmesi/yüceltilmesi onların menedilmesi demek değildir; bilakis onların yüceltilmesi, içlerinde Allah'ın isminden başkasının anılmamasıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {في بيوت أذن الله أن ترفع} “Allah'ın, yüceltilmesine izin verdiği evlerde...” [Nûr: 36]. Ömer radıyallâhu anh mescidin avlusunu yaptığında şöyle demiştir: 'Kim gürültü yapmak, konuşmak veya şiir okumak isterse şu avluya çıksın.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Mescitlerinizi çocuklarınızdan, delilerinizden, kılıçlarınızı çekmekten, alım ve satımınızdan uzak tutun ve kapılarına abdest alma yerleri yapın.» İşte bunun tahlilinde, Allah'ın mescitlerinde onların vazediliş gayesi olan Allah'ın zikrinden başka şeylerle amel eden kimsenin onların harabına çalışan biri olduğuna ve emniyet mahallinde kendisine korkunun isabet edeceğine dair bir bildiri vardır' -[söz] bitti-.

ولما أفهمت الآية أنه حصل لأولياء الله منع من عمارة بيت الله بذكره وكان الله تعالى قد منّ على هذه الأمة بأن جعل الأرض كلها لها مسجداً سلّى المؤمنين بأنهم أينما صلوا بقصد عبادته لقيهم ثوابه، لأنه لا يختص به جهة دون جهة، لأن ملكه للكل على حدّ سواء؛ فكان كأنه قيل: فأقيموا الصلاة التي هي أعظم ذكر الله حيثما كنتم فإنه لله، كما أن المسجد الذي مُنعتموه لله؛ وعطف عليه قوله: {ولله} أي الذي له الكمال كله {المشرق} أي موضع الشروق وهو مطلع الأنوار {والمغرب} وهو موضع أفولها، فأنبأ تعالى كما قال الحرالي بإضافة جوامع الآفاق إليه إعلاماً بأن الوجهة لوجهه لا للجهة، من حيث إن الجهة له - انتهى.

Âyet, Allah'ın dostlarına Allah'ın evini O'nun zikriyle imar etmekten bir engelleme vuku bulduğunu hissettirince ve Allah Teâlâ bütün yeryüzünü bu ümmete mescit kılarak lütufta bulunmuş olduğundan, müminlere O'na ibadet kastıyla nerede namaz kılarlarsa kılsınlar O'nun sevabının kendilerini karşılayacağını, zira bir cihetin diğer bir cihete nazaran O'na mahsus olmadığını, çünkü O'nun mülkünün hepsi için eşit olduğunu bildirerek onları teselli etti. Sanki şöyle denilmiş gibiydi: 'Öyleyse nerede olursanız olun Allah'ın en büyük zikri olan namazı ikame edin; zira menolunduğunuz mescit Allah'a ait olduğu gibi [bütün yeryüzü de] Allah'a aittir.' Şu buyruğunu ona atfetti: {ولله} “Allah'ındır” yani bütün kemal Kendisine ait olan Allah'ındır, {المشرق} “doğu” yani doğuş yeri ki nurların doğduğu yerdir, {والمغرب} “ve batı” ki nurların battığı yerdir. Hırrâlî'nin dediği gibi, Allah Teâlâ bütün ufukları Kendisine nispet ederek yönelişin cihete değil, cihet O'na ait olması hasebiyle O'nun Zâtına (veçhine) olduğunu bildirdi -[söz] bitti-.

ولما كان هذان الأفقان مداراً للكواكب من الشمس وغيرها عبر بهما عن جميع الجهات، لتحول الأفلاك حال الدوران

Bu iki ufuk güneş ve diğer yıldızların dönüş ekseni olduğundan, feleklerin dönüş esnasında

إلى كل منهما. فلذلك تسبب عن ذكرهما قوله: {فأينما تولوا} أي فأي مكان أوقعتم فيه التولية للصلاة إلى القبلة التي أمرتم بالتولية إليها من بيت المقدس أو الكعبة أو غيرهما في النافلة {فثَم} أي فذلك الموضع، لأن «ثَمَّ» إشارة لظرف مكان {وجه الله} أي جهته التي وجهكم إليها أو مكان استقباله والتوجه إليه وما يستقبلكم من جلاله وجماله ويتوجه إليكم من بره وإفضاله. فإن نسبة جميع الأماكن والجهات في الإبداع والقرب والبعد وغير ذلك إليه واحدة. قال الحرالي: وأبهم المولى ليقع تولي القلب لوجه الله حين تقع محاذاة وجه الموجه الظاهر للجهة المضافة لله - انتهى.

bu ikisinden her birine yönelmesi sebebiyle bütün cihetleri bu ikisiyle ifade etti. Bundan dolayı onların zikrinin bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فأينما تولوا} “Nereye dönerseniz” yani namaz için yönelmeniz emredilen Beytü'l-Makdis, Kâbe yahut nafile namazda diğer yönlerden hangi yöne dönmeyi nerede gerçekleştirirseniz gerçekleştirin, {فثَم} “oradadır” yani o mekândadır; çünkü 'semme' (ثَمَّ) mekân zarfına işarettir, {وجه الله} “Allah'ın vechi / yönü” yani sizi yönelttiği ciheti yahut O'nu karşılama ve O'na yönelme mekânı yahut O'nun celal ve cemalinden sizi karşılayan ve O'nun lütuf ve kereminden size yönelen tecellidir. Zira var etme, yakınlık, uzaklık ve diğer hususlarda bütün mekânların ve cihetlerin O'na nispeti birdir. Hırrâlî dedi ki: 'Yönelenin zahirî yüzü Allah'a nispet edilen cihetle karşı karşıya geldiğinde, kalbin yönelişi de Allah'ın vechine olsun diye Mevlâ burayı müphem bırakmıştır' -[söz] bitti-.

ولما أخبر من سعة فضله مبثوثاً في واسع ملكه بما وقفت العقول عن منتهى علمه علله بما صغُر ذلك في جنبه فقال: {إن الله} فذكره بالاسم الأعظم الجامع لجميع الأسماء {واسع} أي محيط بما لا تدركه الأوهام، فلا يقع شيء إلا في ملكه؛ وأصل الوسع تباعد الأطراف والحدود {عليم} فلا يخفى عليه فعل فاعل أي ما كان وكيف ما كان، فهو يعطي المتوجه إليه على قدر نيته بحسب بلوغ إحاطته وشمول علمه وقدرته.

Geniş mülkünde yayılmış olan lütfunun genişliğini akılların ilminin nihayetine eremeyeceği bir tarzda haber verince, bunu O'nun zatı yanında pek küçük kalacağı bir gerekçeyle açıklayarak şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”. O'nu bütün isimleri toplayan İsm-i A'zam ile zikretti: {واسع} “geniştir / lütfu boldur” yani vehimlerin idrak edemeyeceği şeyleri kuşatıcıdır; hiçbir şey O'nun mülkünün dışında vuku bulmaz. Genişliğin (vüs'at) aslı, sınırların ve uçların birbirinden uzak olmasıdır; {عليم} “hakkıyla bilendir”. Amel edenin ameli her ne olursa olsun ve nasıl olursa olsun O'na gizli kalmaz. Dolayısıyla Kendisine yönelene, kuşatmasının eriştiği ve ilim ile kudretinin şümulü nispetinde niyetine göre mükâfatını verir.

قال الحرالي في شرح الأسماء: والسعة المزيد على الكفاية من نحوها إلى أن ينبسط إلى ما وراء امتداداً ورحمة وعلماً {ورحمتي وسعت كل شيء} [الأعراف: ١٥٦] {للذين أحسنوا الحسنى وزيادة} [يونس: ٢٦] {لهم ما يشاؤون فيها ولدينا مزيد} [المائدة: ٣٥] ولا تقع السعة إلا مع إحاطة العلم والقدرة وكمال الحلم وإفاضة الخير والنعمة لمقتضى كمال الرحمة، ولمسرى النعمة في وجوه الكفايات ظاهراً وباطناً خصوصاً وعموماً لم يكد يصل الخلق إلى حظ من السعة، أما ظاهراً فلا تقع منهم ولا تكاد «إنكم لن تسعوا الناس بمعروفكم» ، وأما باطناً بخصوص حسن الخلق فعساه

Hırrâlî Esmâ şerhinde dedi ki: 'Sia (genişlik/vüs'at); genişleme, rahmet ve ilim cihetiyle ötesine yayılıncaya kadar kendi cinsinden ihtiyacın fazlasıdır: {ورحمتي وسعت كل شيء} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” [A'râf: 156]; {للذين أحسنوا الحسنى وزيادة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” [Yûnus: 26]; {لهم ما يشاؤون فيها ولدينا مزيد} “Orada kendileri için diledikleri her şey vardır, katımızda daha fazlası da vardır” [Kāf: 35]. Genişlik ancak ilim ve kudretin kuşatıcılığı, hilmin kemali, tam rahmetin gereği olarak hayır ve nimetin taşması ile vuku bulur. Nimetin zahiren ve batınen, hususi ve umumi olarak kifayet vecihlerinde akıp gitmesi sebebiyle, yaratılmışlar bu genişlikten bir paya neredeyse hiç ulaşamazlar. Zahiren onlardan böyle bir şey asla vuku bulmaz ve olması da beklenemez: «Şüphesiz siz mallarınızla insanları kuşatamazsınız / yetemezsiniz»; batınen ise özellikle güzel ahlak ile belki

يكاد. وقال في تفسيره: قدم تعالى: {المشرق} لأنه موطن بدو الأنوار التي منها رؤية الأبصار، وأعقبه بالمغرب الذي هو مغرب الأنوار الظاهرة وهو مشرق الأنوار الباطنة، فيعود التعادل إلى أن مشرق الأنوار الظاهرة هو مغرب الأنوار الباطنة «الفتنة ههنا من حيث يطلع قرن الشيطان - وأشار بيده نحو المشرق» «لا يزال أهل المغرب ظاهرين على الحق» انتهى. قلت: ومن ذلك حديث صفوان بن عسال ﵁ أن النبي ﷺ قال: «إن لله بالمغرب باباً - وفي رواية: باب التوبة مفتوح من قبل المغرب - مسيرة عرضه سبعون عاماً، لا يغلق ما لم تطلع الشمس من قبله»

mümkün olabilir.' Tefsirinde de şöyle dedi: 'Allah Teâlâ {المشرق} “doğu”yu öne aldı; zira orası gözlerin görmesini sağlayan nurların ilk belirdiği yerdir. Ardından zahirî nurların battığı, batınî nurların ise doğduğu yer olan batıyı getirdi. Böylece denge şu noktaya döner: Zahirî nurların doğduğu yer, batınî nurların battığı yerdir: «Fitne işte şuradadır, şeytanın boynuzunun doğduğu yerdedir -ve eliyle doğu tarafına işaret etti-», «Batı ehli hak üzere galip olmaya devam edecektir»' -[söz] bitti-. Derim ki: Safvân b. Assâl radıyallâhu anh'ın rivayet ettiği şu hadis de bu kabildendir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah'ın batı tarafında bir kapısı vardır -bir rivayette: Batı cihetinden tövbe kapısı açıktır-; genişliği yetmiş yıllık mesafedir, güneş oradan doğmadıkça kapanmaz.»

أخرجه الطبراني والبغوي في تفسيره، وقد ظهر أن المغرب في الحديث المتقدم هو في الصحيح ما عدا المشرق الذي أشار إليه بالفتنة في الحديث الآخر، فالمغرب حينئذ المدينة وما ينسب إليها من جهة المشرق وما وراء ذلك من جهة الجنوب والشمال وما وراء ذلك من جهة الغرب إلى منتهى الأرض، فلا يعارض حينئذ حديث «وهم بالشام» فإنها من جملة المغرب على هذا التقدير، فدونك جمعاً طال ما دارت فيه الرؤوس وحارت فيه الأفكار في المحافل والدروس - والله الموفق.

Bunu Taberânî ve tefsirinde Begavî rivayet etmiştir. Önceki hadiste geçen 'batı'nın, sahih rivayete göre, diğer hadiste fitne yeri olarak işaret ettiği doğunun dışındaki her yer olduğu açıklık kazanmıştır. O halde 'batı' o vakit Medine ve onun doğu cihetine nispet edilen yerleri, bunun güney ve kuzey cihetinde kalan yerleri ve bunun batı cihetinde yeryüzünün sonuna kadar kalan yerleridir. Dolayısıyla o takdirde «Ve onlar Şam'dadır» hadisiyle bir çelişki teşkil etmez; zira bu takdire göre Şam da batı cümlesindendir. İşte sana, meclislerde ve derslerde etrafında nice başların döndüğü ve fikirlerin hayrete düştüğü meseleleri cem eden bir izah! Muvaffak kılan Allah'tır.

ولما أفاد ما تقدم وصفه تعالى بتمام القدرة واتساع الملك والفضل وشمول العلم كان من المحال افتقاره إلى شيء ولد أو غيره قدّم أهل الأديان الباطلة كلهم بافترائهم في الولد اليهود في عزير والنصارى في المسيح وعبدة الأوثان في الملائكة فقال معجباً ممن اجترأ على نسبة ذلك إليه مع معرفة ما تقدم عاطفاً على ما سبق من دعاويهم: {وقالوا اتخذ الله} الذي له الكمال كله وعبر بقوله: {ولداً} الصالح للذكر والأنثى لينظم بذلك مقالات الجميع. ولما كان العطف على مقالات أهل الكتاب ربما أوهم اختصاص الذم بهم حذفت واو العطف في قراءة ابن عامر على طريق الاستئناف في جواب من كأنه قال: هل انقطع حبل افترائهم؟ إشارة إلى ذم كل من قال بذلك، وذلك إشارة إلى شدة التباسها بما قبلها كما قال الإمام أبو علي الفارسي في كتاب الحجة، لأن جميع المتحزبين على أهل الإسلام مانعون لهم من إحياء المساجد بالذكر لشغلهم لهم بالعداوة عن لزومها، والحاصل أنه إن عطف كان انصباب الكلام إلى أهل الكتاب وأما غيرهم فتبع لهم للمساواة

Önceki kısımlar, O Teâlâ'nın tam kudret, mülk ve lütfunun genişliği ve ilminin kuşatıcılığı ile vasıflanmasını ifade edince; bir çocuğa yahut başka bir şeye muhtaç olması imkânsız hale geldiğinden, O'na çocuk isnadındaki iftiralarıyla bütün batıl din mensuplarını -Üzeyir konusunda Yahudileri, Mesih konusunda Hristiyanları ve melekler konusunda putperestleri- öne çıkarıp, önceki hususlar bilinmesine rağmen bunu O'na isnat etmeye cüret edene hayret ederek ve onların daha önce geçen iddialarına atıfta bulunarak şöyle buyurdu: {وقالوا اتخذ الله} “Ve dediler ki: 'Allah edindi'” -ki bütün kemal O'nundur-; hepsinin sözlerini tek bir düzene sokmak için hem erkeğe hem de dişiye uygun olan şu lafızla ifade etti: {ولداً} “bir çocuk”. Ehl-i Kitap'ın sözlerine atfedilmesi kınamanın sadece onlara has olduğu vehmini uyandırabileceğinden, İbn Âmir kıraatinde atıf vavı hazfedilerek, adeta 'Onların iftira ipi kesildi mi?' diyen birine cevap sadedinde istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla getirilmiştir; bu da bunu söyleyen herkesin kınanmasına bir işarettir. İmam Ebû Ali el-Fârisî'nin el-Hucce adlı kitabında belirttiği üzere bu, sözün kendinden öncekiyle olan şiddetli irtibatına da bir işarettir; zira İslam ehline karşı fırkalaşanların hepsi, Müslümanları düşmanlıkla meşgul edip mescitlere devam etmekten alıkoyarak mescitlerin zikirle ihya edilmesine engel olmaktadırlar. Hâsılı, eğer atfedilirse sözün yönü Ehl-i Kitap'a olur, diğerleri ise sözdeki eşitlikten dolayı

في المقالة، وإذا حذفت الواو انصب إلى الكل انصباباً واحداً.

onlara tâbi olur. Vav hazfedildiğinde ise sözün yönü hepsine birden tek bir şekilde dökülür.

ونزه نفسه الشريفة استئنافاً بقوله: {سبحانه} فذكر علم التسبيح الجامع لإحاطة المعنى في جوامع التنزيه كله، ثم جاء بكلمة الإضراب المفهمة الرد بالنفي فكأن الخطاب يفهم: ما اتخذ الله ولداً ولا له ولد {بل له ما} فعبر بالأداة التي هي لغير العاقل تصلح له تعميماً وتحقيراً لهم {في السماوات والأرض} مما ادعت كل فرقة منهم فيه الولدية وغير ذلك.

İstînâf yoluyla: {سبحانه} “O, bundan münezzehtir” buyurarak yüce Zâtını tenzih etti. Böylece bütün tenzihlerin özlerini içeren manayı kuşatan tesbih ismini zikretti. Ardından, nefiy yoluyla reddi bildiren ıdrâb (vazgeçme/düzeltme) edatını getirdi; adeta hitap şöyle anlaşılmaktadır: Allah çocuk edinmemiştir ve O'nun bir çocuğu da yoktur; {بل له ما} “bilakis ... O'nundur” -onları genelleştirmek ve tahkir etmek amacıyla gayr-ı âkile (akıl taşımayan varlıklara) mahsus olup O'nun için de uygun olan bir edatla ifade etti- {في السماوات والأرض} “göklerde ve yerde olanlar”; yani onlardan her fırkanın çocukluk ve başka şeyler iddia ettiği her şey O'nundur.

ثم علله بقوله معبراً بما يفهم غاية الإذعان: {كل له قانتون} أي مخلصون خاشعون متواضعون، لاستسلامهم لقضائه من غير قدرة على دفاع، ولا تطلع إلى نوع امتناع العاقل، غيره، حتى كأنهم يسعون

Sonra bunu, boyun eğişin zirvesini ifade eden bir lafızla gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {كل له قانتون} “Hepsi O'na boyun eğicidirler”, yani ihlaslı, huşu içinde ve mütevazıdırlar; zira O'nun kazasına, geri çevirme gücü olmaksızın ve akıl sahibi olsun veya olmasın hiçbir kaçınma türüne kalkışmaksızın teslim olmuşlardır; hatta sanki onlar

في ذلك ويبادرون إليه مبادرة اللبيب الحازم. قال الحرالي: فجاء بالجمع المشعر كما يقال بالعقل والعلم لما تقدم من أنه لا عجمة ولا جمادية بين الكون والمكوّن، إنما يقع جمادية وعجمة بين آحاد من المقصرين في الكون عن الإدراك التام؛ والقنوت ثبات القائم بالأمر على قيامه تحققاً بتمكنه فيه.

buna koşmakta ve basiretli, azimli bir kimsenin acele edişi gibi buna acele etmektedirler. Harrâlî şöyle dedi: 'Varlık (kavn) ile Vareden (Mükevvin) arasında ne bir kapalılık/anlaşılmazlık ne de bir donukluk/cansızlık bulunmadığı daha önce geçtiği için, akıl ve ilim sahipleri için kullanılan çoğul sîgasıyla getirildi; donukluk ve kapalılık ancak varlıkta tam idrakten geri kalan fertler arasında vuku bulur. Kunût ise, bir işi yerine getiren kimsenin onda kökleşerek o işi bihakkın gerçekleştirmesindeki sebatıdır.'

انتهى.

-[Sözü] bitti.-

ثم علل ذلك بما هو أعظم منه فقال: {بديع السماوات والأرض} أي خالقهما على غير مثال سبق، وما أبدع كلية أمر كان أحرى أن يكون ما في طيه وإحاطته وإقامته من الأشياء المقامة به من مبدعه فكيف يجعل له شبيه منه؟ لأن الولد مستخرج شبيه بما استخرج من عينه - ذكره الحرالي. {وإذا قضى} أي أراد {أمراً} منهما أو من غيرهما، والقضاء إنفاذ المقدر. والمقدر ما حدّ من مطلق المعلوم - قاله الحرالي. {فإنما يقول له كن} من الكون وهو كمال البادي

Sonra bunu bundan daha büyük olan bir şeyle gerekçelendirip şöyle buyurdu: {بديع السماوات والأرض} “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır”, yani onları daha önce geçmiş bir örnek olmaksızın yaratandır. Bir işin bütününü eşsiz bir şekilde var eden Zât'ın, onun bünyesinde, ihatasında ve ayakta tutulmasında yer alan şeylerin de kendi var edicisinden olması daha evladır; hal böyleyken O'na kendisinden bir benzer nasıl kılınabilir? Zira çocuk, kendisinden çıkarıldığı şeyin aslına benzeyen bir varlıktır -bunu Harrâlî zikretmiştir-. {وإذا قضى} “Ve hükmettiği zaman”, yani dilediği zaman {أمراً} “bir işe” -onlardan veya başkalarından olsun-. Kaza, takdir edilenin infazıdır. Takdir edilen ise mutlak malumdan sınırlandırılan şeydir -bunu Harrâlî söylemiştir-. {فإنما يقول له كن} “ona sadece 'Ol!' der” -kavn (oluş) kökünden olup, zahirinde ve batınında belirginleşenin

في ظاهره وباطنه {فيكون} فهو منزه عن حاجة التوالد وكل حاجة، وسر التعبير بالمضارع يذكر إن شاء الله تعالى في آل عمران. قال الحرالي: وصيغته تمادي الكائن في أطوار وأوقات وأسنان يمتد توالها في المكون إلى غاية الكمال - انتهى. قالوا: ورفع «يكون» للاستئناف أي فهو يكون، أو العطف على {يقول} إيذاناً بسرعة التكوين على جهة التمثيل، ومن قال بالأول منع العطف على {يقول} لاقتضاء الفاء أن القول مع التكوين فيلزم قدم التكوين، وقال الإمام أبو علي الفارسي في كتاب الحجة: إن ذلك لا يطرد في مثل ثاني حرفي آل عمران وهو قوله: {ثم قال له كن فيكون} [آل عمران: ٥٩] لأنه لا يحسن تخالف الفعلين المتعاطفين بالمضي وغيره، وأول قوله:

kemalidir- {فيكون} “o da hemen oluverir”; dolayısıyla O, doğurma ve doğrulma ihtiyacından ve her türlü ihtiyaçtan münezzehtir. Muzari sîgasıyla ifade edilmesinin sırrı ise inşâallahu teâlâ Âl-i İmrân'da zikredilecektir. Harrâlî şöyle dedi: 'Bunun sîgası, var olanın, var edilen şeyde ardı ardına kemalin zirvesine kadar uzayıp giden merhaleler, vakitler ve yaşlar boyunca sürüp gitmesidir.' -[Sözü] bitti.- Dediler ki: «يكون» kelimesinin merfu olması istînâf sebebiyledir, yani 'o da olur' demektir; yahut temsil yoluyla tekvinin (yaratılışın) süratini bildirmek üzere {يقول} fiiline atfedilmiştir. Birinci görüşü savunanlar, fâ harfinin 'söz' ile 'oluş'un bir arada bulunmasını gerektirmesi ve bunun da tekvinin kıdemini gerektireceği gerekçesiyle {يقول} üzerine atfedilmesini men etmişlerdir. İmam Ebû Ali el-Fârisî el-Hucce adlı kitabında şöyle demiştir: Bu durum, Âl-i İmrân'daki iki harften ikincisi olan şu ayet gibisinde geçerli olmaz: {ثم قال له كن فيكون} [Âl-i İmrân: 59] “Sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi”; zira birbirine atfedilen iki fiilin mazi ve gayr-ı mazi olarak birbirinden farklı olması güzel düşmez. Şairin şu sözünü tevil etmiştir:

ولقد أمر على اللئيم يسبني ... فمضيت ثم أقول لا يعنيني

«Andolsun ki bana söven alçak bir adamın yanından geçerim de ... geçip giderim, sonra beni kastetmiyor derim»

بأن معناه: مررت ماضياً، وطعن فيه أبو شامة بأن يكون في الآية ماض مثله وقد صرح أبو علي والحق معه بأنه على بابه يعني؛ وفائدة التعبير

Bunun manası 'geçip gittim' demektir. Ebû Şâme ise ayetteki «يكون» kelimesinin de bunun gibi mazi olduğu gerekçesiyle ona itiraz etmiştir; oysa Ebû Ali -ve hak onunladır- bunun kendi hakiki manasında olduğunu açıkça belirtmiştir; yani onun

به مضارعاً، تصوير الحال والإرشاد إلى أن التقدير: كن فكان، لأنه متى قضى شيئاً قال له: كن، فيكون، وجعل الأحسن عطفه على {كن} لأنه وإن كان بلفظ الأمر فمعناه الخبر أي يكون؛ وقال: إن ذلك أكثر اطراداً لانتظامه لمثل قوله: {ثم قال له كن فيكون} [آل عمران: ٥٩] . وهذا الموضع مجمع على رفعه، وكذا قوله تعالى في الأنعام: {ويوم يقول كن فيكون} [الأنعام: ٧٣] . وإنما الخلاف في ستة مواضع اختص ابن عامر منها بأربعة: وهي هذا الموضع، وقوله تعالى في آل عمران: {إذا قضى أمراً فإنما يقول له كن فيكون} [آل عمران: ٤٧] ، وفي مريم مثله سواء، وفي غافر: {فإذا قضى أمراً فإنما يقول له كن فيكون} [غافر: ٦٨] ؛ ووافقه الكسائي في حرفين في النحل: {إنما قولنا لشيء إذا أردناه أن نقول له كن فيكون} [النحل: ٤٠] وفي يس: {إنما أمره إذا أراد شيئاً أن يقول له كن فيكون} [يس: ٨٢] فجعلوا النصب

muzari olarak ifade edilmesinin faydası, halin tasviri ve takdirin «كن فكان» (Ol dedi ve oldu) olduğuna işaret etmektir; zira O bir şeye hükmettiğinde ona 'Ol' der, o da hemen olur. En güzelinin onu {كن} üzerine atfetmek olduğunu belirtmiştir; çünkü lafız emir lafzı olsa da manası haberdir, yani 'olur' demektir. Şöyle dedi: Âl-i İmrân'daki: {ثم قال له كن فيكون} [Âl-i İmrân: 59] “Sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” ayetine de uyması bakımından bu açıklama daha tutarlıdır. Bu ayetteki kelimenin merfu okunuşu icma ile sabittir; aynı şekilde Allah Teâlâ'nın En'âm suresindeki: {ويوم يقول كن فيكون} [En'âm: 73] “'Ol!' dediği gün hemen oluverir” ayeti de böyledir. İhtilaf ancak altı yerdedir; bunlardan dördü İbn Âmir'e mahsustur: Bu yer, Allah Teâlâ'nın Âl-i İmrân'daki: {إذا قضى أمراً فإنما يقول له كن فيكون} [Âl-i İmrân: 47] “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir” ayeti, Meryem suresindeki de tıpkı bunun gibidir, Gāfir suresindeki: {فإذا قضى أمراً فإنما يقول له كن فيكون} [Gāfir: 68] “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir” ayetidir. Kisaî de Nahl suresindeki: {إنما قولنا لشيء إذا أردناه أن نقول له كن فيكون} [Nahl: 40] “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman ona sözümüz sadece 'Ol!' dememizdir, o da hemen oluverir” ve Yâsîn suresindeki: {إنما أمره إذا أراد شيئاً أن يقول له كن فيكون} [Yâsîn: 82] “O bir şeyi dilediği zaman O'nun buyruğu sadece ona 'Ol!' demesidir, o da hemen oluverir” olmak üzere iki harfte ona muvafakat etmiştir. Mansub okunuşu

في هذين عطفاً على {يقول} وفي الأربعة الأولى جواباً للأمر في قوله: {كن} اعتباراً بصورة اللفظ وإن لم يكن المعنى على الأمر فالتقدير: يقول له يكون فيكون، أي فيطاوع، فطاح قول من ضعفه بأن المعنى على الخبر وأنه لا يصح النصب إلا إذا تخالف الأمر وجوابه، وهذا ليس كذلك بل يلزم فيه أن يكون الشيء شرطاً لنفسه، لأن التقدير: إن يكن يكن؛ وصرح ابن مجاهد بوهم ابن عامر وأن هذا غير جائز في العربية، كما نقله عنه الإمام أبو شامة في شرح الشاطبية؛ فأمعنت النظر في ذلك لوقوع القطع بصحة قراءة ابن عامر لتواترها نقلاً عمن أنزل عليه القرآن، فلما رأيته لم ينصب إلا ما في حيز {إذا} علمت أن ذلك لأجلها لما فيها من معنى الشرط، فيكون مثل قوله تعالى في الشورى:

bu ikisinde {يقول} üzerine atıf kılmışlar, ilk dördünde ise mana emir üzere olmasa da lafzın suretine itibar ederek {كن} sözündeki emrin cevabı kılmışlardır; bu takdirde anlam: 'Ona ol der, o da olur', yani boyun eğer şeklinde olur. Böylece, mananın haber olduğunu ve nasbın ancak emir ile cevabı farklılaştığında caiz olacağını söyleyerek bu kıraati zayıf gören kimsenin sözü boşa çıkmıştır; zira bu öyle değildir, bilakis bunda bir şeyin kendisinin şartı olması gerekir, çünkü takdir şöyledir: 'Eğer olursa olur'. İbn Mücâhid, İmam Ebû Şâme'nin Şâtıbiyye şerhinde naklettiği gibi, İbn Âmir'in vehme düştüğünü ve bunun Arapçada caiz olmadığını açıkça ifade etmiştir. İbn Âmir'in kıraatinin sıhhati, Kur'an'ın kendisine indirildiği Zât'tan mütevatir nakille sabit olduğundan bu meseleyi derinlemesine inceledim; sadece {إذا} alanında bulunanları mansub kıldığını görünce, onda şart manası bulunduğundan bunun {إذا} sebebiyle olduğunu anladım. Bu durum, Allah Teâlâ'nın Şûrâ suresindeki şu ayeti gibi olur:

{ويعلم الذين يجادلون في آياتنا} [الشورى: ٣٥] بنصب «يعلم» في قراءة غير نافع وابن عامر على بعض التوجيهات، وذلك ماش على نهج السداد من غير كلفة ولا استبعاد إذا تؤمل الكلام على «إذا» قال الرضي وهو العلامة نجم الدين محمد بن حسن الإستراباذي في الظرف من شرحه لقول العلامة أبي عمرو عثمان بن الحاجب في كافيته: ومنها «إذا» وهي للمستقبل وفيها معنى الشرط، فلذلك اختير بعدها الفعل، والأصل في استعمال «إذا» أن تكون لزمان من أزمنة المستقبل مختص من بينها بوقوع حدث فيه مقطوع به، ثم قال: وكلمة الشرط ما يطلب جملتين يلزم من وجود مضمون أولاهما فرضاً حصول

{ويعلم الذين يجادلون في آياتنا} [Şûrâ: 35] “Ayetlerimiz hakkında tartışanlar bilsinler diye” -Nâfi ve İbn Âmir dışındakilerin kıraatinde bazı yönlendirmelere göre «يعلم» kelimesinin mansub okunması gibi-. Bu, «إذا» hakkındaki söz derinlemesine düşünüldüğünde, hiçbir külfete ve uzak ihtimale girmeksizin doğruluk çizgisi üzerinde ilerleyen bir açıklamadır. Allâme Necmüddin Muhammed b. Hasan el-Esterâbâzî olan er-Radî, Allâme Ebû Amr Osmân b. el-Hâcib'in el-Kâfiye'sindeki sözünü şerh ederken zarf bahsinde şöyle demiştir: 'Bunlardan biri de «إذا» edatıdır; gelecek zaman içindir ve kendisinde şart manası vardır, bu sebeple kendisinden sonra fiil tercih edilmiştir. «إذا»nın kullanımındaki asıl olan, geleceğin zamanlarından, içinde bir olayın gerçekleşmesi kesin olan belirli bir zamana tahsis edilmiş olmasıdır.' Sonra şöyle demiştir: 'Şart kelimesi, iki cümleyi talep eden bir edattır ki, bunlardan birincisinin içeriğinin farazi olarak varlığından ikincisinin

مضمون الثانية، فالمضمون الأول مفروض ملزوم، والثاني لازمه؛ ثم قال: و «إن» موضوعة لشرط مفروض وجوده في المستقبل مع عدم قطع المتكلم لا بوقوعه ولا بعدم وقوعه، وذلك لعدم القطع في الجزاء لا بالوجود ولا بالعدم، سواء شك في وقوعه كما في حقنا، أو لم يشك كان الواقعة في كلامه تعالى؛ وقال: ولا يكون الشرط في اسم إلا بتضمن معناها؛ ثم قال: فنقول: لما كان «إذا» للأمر المقطوع بوجوده في اعتقاد المتكلم في المستقبل لم يكن لمفروض وجوده، لتنافي القطع والفرض في الظاهر، فلم يكن فيه معنى «إن» الشرطية، لأن الشرط كما بينا هو المفروض وجوده، لكنه لما كان ينكشف لنا الحال كثيراً في الأمور التي نتوقعها قاطعين بوقوعها عن خلاف ما نتوقعه جوّزوا تضمين «إذا» معنى «إن» كما في «متى» وسائر الأسماء الجوازم، فيقول القائل: إذا جئتني فأنت مكرم - شاكاً في مجيء المخاطب غير مرجح وجوده على عدمه بمعنى متى جئتني سواء؛ ثم قال: ولما كثر دخول معنى الشرط في «إذا» وخروجه عن أصله من الوقت المعين جاز استعماله وإن لم يكن فيه معنى «إن» الشرطية، وذلك في الأمور القطعية استعمال «إذا» المتضمنة لمعنى «إن» ، وذلك لمجيء جملتين بعده على طرز الشرط والجزاء وإن لم يكونا شرطاً وجزاء، ثم قال في الكلام على الفاء في نواصب الفعل، وقد تضمر «أن» بعد الفاء والواو الواقعتين

içeriğinin gerçekleşmesi zorunlu olur; dolayısıyla birinci içerik farz kılınan (melzum), ikincisi ise onun lazımıdır.' Sonra şöyle demiştir: '«إن» edatı ise, konuşanın ne gerçekleştiğini ne de gerçekleşmediğini kesin olarak bilmediği, gelecekte gerçekleşmesi farazi olan bir şart için konulmuştur. Bu da cezada varlık veya yokluğun kesin olmamasındandır; ister bizim hakkımızda olduğu gibi gerçekleşmesinde şüphe edilsin, ister Allah Teâlâ'nın kelamındaki vakıada olduğu gibi şüphe edilmesin.' Ve şöyle demiştir: 'Şart bir isimde ancak onun manasını tazammun etmesiyle bulunur.' Sonra şöyle dedi: 'Deriz ki: «إذا» edatı, konuşanın inancına göre gelecekte varlığı kesin olan bir durum için olduğundan, zahirde kesinlik ile faraziyenin zıtlaşması sebebiyle varlığı farazi olan bir şey için olmaz; dolayısıyla kendisinde şart bildiren «إن» manası bulunmaz. Çünkü şart, açıkladığımız üzere, varlığı farazi olandır. Lakin vuku bulacağını kesin olarak beklediğimiz durumlarda hakikat çoğu kez beklediğimizin aksine açığa çıktığından, «متى» ve diğer cezmeden isimlerde olduğu gibi «إذا»nın «إن» manasını tazammun etmesini caiz görmüşlerdir. Nitekim konuşan kimse, muhatabın gelmesinden şüphe ederek ve varlığını yokluğuna tercih etmeksizin tıpkı «متى جئتني» (Ne zaman bana gelirsen) manasında: «إذا جئتني فأنت مكرم» (Bana geldiğinde ikram görürsün) der.' Sonra şöyle dedi: '«إذا» edatına şart manasının girmesi ve belirli vakit olan aslından çıkması çoğalınca, kendisinde şart bildiren «إن» manası olmasa dahi bu şekilde kullanılması caiz olmuştur; bu da kesin durumlarda «إن» manasını tazammun eden «إذا»nın kullanılmasıdır ki bu, arkasından gelen iki cümlenin, şart ve ceza olmasalar bile şart ve ceza üslubu üzere gelmesinden dolayıdır.' Sonra fiili nasbeden edatlardan fâ harfi hakkındaki sözünde şöyle dedi: 'Bazen şarttan sonra,

بعد الشرط قبل الجزاء، نحو إن تأتيني فتكرمني - أو لو.

cezadan önce gelen fâ ve vav harflerinden sonra «أن» gizlenebilir; meselâ: «إن تأتيني فتكرمني - أو: وتكرمني - آتك» (Eğer bana gelir ve bana ikram edersen sana gelirim) gibi.

تكرمني - آتك، أو بعد الشرط والجزاء، نحو إن تأتني آتك فأكرمك - أو: وأكرمك - وذلك لمشابهة الشرط في الأول والجزاء في الثاني المنفي، إذ الجزاء مشروط وجوده بوجود الشرط، ووجود الشرط مفروض، فكلاهما غير موصوفين بالوجود حقيقة، وعليه حمل قوله تعالى: {إن يشأ يسكن الريح فيظللن} - إلى قوله: {ويعلم الذين يجادلون} [الشورى: ٣٥] على قراءة النصب؛ ثم قال: وإنما صرفوا ما بعد فاء السببية من الرفع إلى النصب لأنهم قصدوا التنصيص على كونها سببية والمضارع المرتفع بلا قرينة مخلصة للحال والاستقبال ظاهر في معنى الحال، كما تقدم في باب المضارع، فلو أبقوه مرفوعاً لسبق إلى الذهن أن الفاء لعطف جملة حالية الفعل على الجملة التي قبل الفاء، يعني فكان يلزم أن يكون الكون قديماً كالقول، فصرفه إلى النصب منبه في الظاهر على أنه ليس معطوفاً، إذ المضارع المنصوب بأن مفرد، وقبل الفاء المذكورة جملة، ويتخلص المضارع للاستقبال اللائق بالجزائية كما ذكرنا في المنصوب بعد إذن، فكان فيه شيئان: رفع جانب كون الفاء للعطف. وتقوية كونه للجزاء؛ فيكون إذن ما بعد الفاء مبتدأ محذوف الخبر وجوباً - انتهى. فالتقدير هنا والله أعلم: فكونه واقع حق ليس بخيال كالسحر والتمويهات، فعلى هذا قراءة النصب أبلغ لظهورها في الصرف عن الحال إلى الاستقبال مع

Yahut şart ve cezadan sonra da gelebilir; meselâ: «إن تأتني آتك فأكرمك - أو: وأكرمك» (Eğer bana gelirsen sana gelirim ve sana ikram ederim) gibi. Bu da birincide şarta, ikincide ise menfi cezaya benzemesinden ötürüdür; zira cezanın varlığı şartın varlığına bağlıdır, şartın varlığı ise farazidir, dolayısıyla her ikisi de hakikatte varlıkla nitelenmiş değildir. Allah Teâlâ'nın: {إن يشأ يسكن الريح فيظللن} “Dilerse rüzgârı durdurur da kalakalırlar” ayetinden: {ويعلم الذين يجادلون} [Şûrâ: 35] “... ve tartışanlar bilsinler diye” ayetine kadar olan kısım nasb kıraatine göre buna hamledilmiştir.' Sonra şöyle dedi: 'Sebebiyyet bildiren fâ harfinden sonrasını ref'ten nasba çevirmelerinin sebebi, onun sebebiyyet bildirdiğini açıkça ifade etmeyi kastetmeleridir; zira şimdiki zaman veya gelecek zamana has kılan bir karine bulunmaksızın merfu olan muzari fiil, muzari bahsinde geçtiği üzere zahiren şimdiki zaman manasındadır. Eğer onu merfu bıraksalardı zihne ilk olarak fâ'nın, fiili şimdiki zaman olan bir cümleyi fâ'dan önceki cümleye atfetmek için olduğu gelirdi; yani bu durumda oluşun da söz gibi kadim olması gerekirdi. Dolayısıyla onu nasba çevirmek, zahirde onun matuf olmadığını gösterir; zira «أن» ile mansub olan muzari müfrettir, zikredilen fâ'dan öncesi ise cümledir ve muzari fiil, «إذن» edatından sonra mansub olanda zikrettiğimiz gibi cezaiyete layık olan gelecek zamana has kılınır. Böylece onda iki şey bulunmuş oldu: Fâ harfinin atıf olma ihtimalinin bertaraf edilmesi ve ceza olma vasfının güçlendirilmesi. O halde fâ'dan sonrası haberi vacip olarak hazfedilmiş bir mübtedadır.' -[Sözü] bitti.- Buradaki takdir ise -en doğrusunu Allah bilir-: 'Onun oluşu, sihir ve aldatmacalar gibi bir hayal değil, gerçekleşmiş bir haktır' şeklindedir. Buna göre nasb kıraati, şimdiki zamandan gelecek zamana çevrilmesindeki belirginlik ile birlikte,

ما دلت عليه من سرعة الكون وأنه حق، ثم رأيت البرهان بن إبراهيم بن محمد السفاقُسي حكى في إعرابه ما خرجته عن ابن الضائع - يعني بالضاد المعجمة والعين المهملة - وهو الأستاذ أبو الحسن علي بن محمد بن يوسف الكُتامي شيخ أبي حيان فقال ما نصه: زاد ابن الضائع في نصب {فيكون} وجهاً حسناً وهو نصبه في جواب الشرط وهو إذا، وكان مراده التسبيب عن الجواب كما ذكرت، قال السفاقسي: ويصح فيه وجه ثالث على مذهب الكوفيين وهو نصبه في جواب الحصر بإنما، لأنهم أجازوا: إنما هي ضربة أسد فيتحطم ظهره.

oluşun süratine ve onun hak olduğuna delalet etmesi bakımından daha beliğdir. Daha sonra Burhân b. İbrâhîm b. Muhammed es-Sefâkusî'nin irabında, İbnü'd-Dâi' -noktalı dâd ve noktasız ayn ile- yani Ebû Hayyân'ın hocası Üstat Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed b. Yûsuf el-Kütâmî'den yaptığım bu çıkarımı aktardığını gördüm; lafzı aynen şöyledir: 'İbnü'd-Dâi', {فيكون} kelimesinin nasbı konusunda güzel bir vecih eklemiştir; o da şartın yani «إذا»nın cevabında mansub olmasıdır. Meramı da zikrettiğim üzere cevaptan mütevellit bir sebebiyyet olmasıdır.' Sefâkusî dedi ki: 'Kûfelilerin mezhebine göre bunda üçüncü bir vecih daha sahih olur; o da «إنما» ile yapılan hasrın cevabında mansub olmasıdır, zira onlar: «إنما هي ضربة أسد فيتحطم ظهره» (O ancak bir aslan darbesidir ki belini kırar) cümlesini caiz görmüşlerdir.'

ولما تقرر بما أنبأ من بديع آياته في منبث مصنوعاته أن عظمته تقصر عنها الأوهام وتنكص خاسئةً دونها نوافذ الأفهام عجب من الجرأة عليه بما استوى فيه حال الجهلة من العرب بالعلماء من أهل الكتاب تبكيتاً لهم وتنفيراً منهم بأنه لا حامل لهم على الرضى لأنفسهم بالنزول من أوج العلم إلى حضيض أهل الجهل إلا اتباع الهوى فقال: {وقال الذين لا يعلمون} أي ليس لهم علم من العرب {لولا} أي هلا {يكلمنا الله} أي يوجد كلامه لنا على ما له من جميع الصفات

Yayılmış sanat eserlerindeki eşsiz ayetlerinin bildirdiği üzere, O'nun azameti karşısında vehimlerin yetersiz kaldığı ve en keskin anlayışların bile O'nun huzurunda gerisin geriye hüsranla döndüğü sabit olunca; Ehl-i Kitap âlimleri ile Arapların cahillerinin durumunun eşitlendiği bu cüret karşısında, onları kınamak ve ilmin zirvesinden cehalet ehlinin çukuruna inmeye razı olmalarına hevalarına uymaktan başka hiçbir şeyin sebep olmadığını bildirerek onlardan nefret ettirmek üzere hayretle şöyle buyurdu: {وقال الذين لا يعلمون} “Ve bilmeyenler dedi ki”, yani Araplardan ilmi olmayanlar: {لولا} “ya ... olmalı değil miydi?”, yani keşke {يكلمنا الله} “Allah bizimle konuşsa”, yani sahip olduğu bütün sıfatlar üzere O'nun kelamı bizim için var olsa,

{أو تأتينا آية} أي على حسب اقتراحنا عادّين ما آتاهم من الآيات - على ما فيها من آية القرآن التي لا يوازيها آية أصلاً - عدماً.

{أو تأتينا آية} “yahut bize bir ayet (mucize) gelse!”, yani kendi keyfi tekliflerimize göre; kendilerine verilmiş olan ayetleri -içinde hiçbir ayetin kendisine denk olamayacağı Kur'an ayeti varken- yok sayarak [böyle söylediler].

ولما كان قولهم هذا جديراً بأن لا يصدق نبه عليه بقوله: {كذلك} أي الأمر كما ذكرنا عنهم. ولما كان كأنه قيل: هل وقع مثل هذا قط؟ قيل: نعم، وقع ما هو أعجب منه، وهو أنه {قال الذين} ولما كان المراد بعض من تقدم أدخل الجار فقال: {من قبلهم} ممن ينسب إلى العلم من أهل الكتاب {مثل قولهم} ، ثم علله بقوله: {تشابهت قلوبهم} في هذا وإن كانت مختلفة باعتبار العلم، وفي ذلك تسلية للنبي ﷺ بأنه كما تعنت عليه تعنت على من قبله. ولما كان ذلك توقّع السامع الإخبار عن البيان فكان كأنه قيل: هل قالوا ذلك جهلاً أو عناداً؟ فقيل: بل عناداً لأنا {قد بينا الآيات} في كل آية في الكتاب المبين المسموع والكتاب الحكيم المرئي. ولما كان يقع البيان خاصاً بأهل الإيقان قال: {لقوم يوقنون} وفيه بعث

Onların bu sözü doğrulanmamaya layık olduğundan: {كذلك} “İşte böyle”, yani durum onlar hakkında zikrettiğimiz gibidir buyurarak buna dikkat çekti. Sanki 'Bunun benzeri hiç vuku bulmuş mudur?' denilmiş gibi olunca şöyle buyuruldu: Evet, bundan daha şaşırtıcı olanı vuku bulmuştur; o da şudur ki: {قال الذين} “Dediler o kimseler” -öncekilerin bir kısmı kastedildiğinden cer edatı dahil edilerek buyuruldu ki:- {من قبلهم} “onlardan öncekiler” -Ehl-i Kitap'tan ilme nispet edilenlerden kimseler- {مثل قولهم} “onların sözünün benzerini”. Sonra bunu: {تشابهت قلوبهم} “kalpleri birbirine benzedi” sözüyle gerekçelendirdi; ilim bakımından farklı olsalar da bu hususta kalpleri benzeşmiştir. Bunda, kendisine karşı inatçılık yapıldığı gibi kendisinden öncekilere de inatçılık yapıldığı hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır. Bu durum dinleyicide açıklamanın bildirilmesi beklentisini doğurunca, sanki 'Bunu cehaletten mi yoksa inattan mı söylediler?' denilmiş gibi oldu ve denildi ki: Bilakis inatlarından; zira Biz: {قد بينا الآيات} “ayetleri apaçık gösterdik” -işitilen apaçık Kitap'taki ve görülen hikmetli Kitap'taki her bir ayette-. Açıklama yakîn ehline mahsus olarak vuku bulduğundan: {لقوم يوقنون} “kesin bilgiyle inanan bir kavim için” buyurdu. Bunda,

للشاك على تعاطي أسباب الإيقان، وهو صفاء العلم عن كدر بطرق الريب لاجتماع شاهدي السمع والعين. قال الحرالي: وفيه إشارة لما حصل للعرب من اليقين، كما قال سيد العرب علي ﵁: لو كشف الغطاء ما ازددت يقيناً. استظهاراً لما بطن من عالم الملكوت على ظاهر عالم الملك إكمالاً للفهم عن واضح هذا البيان الذي تولاه الله ومن اصطفاه الذي اشتمل عليه استتباع ضمير {بينا} ؛ وفي استواء العالم وغيره في الجهل بعد البيان دليل على مضمون التي قبلها في أن ما أراد كان. ولما تضمن هذا السياق الشهادة بصحة رسالته ﷺ وأنه ليس عليه إلا البيان صرح بالأمرين في قوله مؤكداً لكثرة المنكرين {إنا أرسلناك} هذا على أن يكون المراد بذلك جميع الأمم،

şüphe eden kimseyi yakîn sebeplerine sarılmaya bir teşvik vardır; bu da işitme ve görme şahitlerinin bir araya gelmesiyle ilmin şüphe yollarının bulanıklığından arınmasıdır. Harrâlî şöyle dedi: 'Bunda, Araplar için hâsıl olan yakîne bir işaret vardır; nitekim Arapların efendisi Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Perde kalksa yakînim artmazdı.» Bu, Allah'ın ve O'nun seçtiği kimsenin üstlendiği bu açık beyandan anlayışı tamamlamak üzere, mülk âleminin zahirine karşı melekût âleminde gizli olanı ortaya çıkarmak içindir; ki bu beyan, {بينا} fiilinin zamirinin tâbi kılındığı manayı kapsamaktadır.' İlim sahibi ile başkasının açıklamadan sonra cehalette eşitlenmesinde, bir önceki ayetin dilediği şeyin olduğuna dair ihtiva ettiği manaya bir delil vardır. Bu siyak, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin sıhhatine ve ona düşenin sadece tebliğden ibaret olduğuna şehadeti tazammun edince, inkarcıların çokluğu sebebiyle tekit ederek şu buyruğunda iki hususu açıkça ifade etti: {إنا أرسلناك} “Şüphesiz Biz seni gönderdik”. Bu, bununla bütün ümmetlerin kastedilmiş olmasına göredir.

أما إذا أريد هذه الأمة فقط فيكون المعنى: قد بينا الآيات الدالات على طريق الحق بأعظم برهان وبالإخبار عن دقائق لا يعلمها إلا حُذّاق أهل الكتاب لقوم يحق عليهم الإيقان لما وضح لهم من الأدلة، ثم علل ذلك لقوله: {إنا أرسلناك} إرسالاً ملتبساً {بالحق} أي بالأمر الكامل الذي يطابقه الواقع في كل جزئية يخبر بها.

Eğer sadece bu ümmet kastedilmişse mana şöyle olur: Delillerin kendilerine açıkça belirmesi sebebiyle yakîne ermeleri gereken bir kavim için en büyük burhanla ve Ehl-i Kitap'ın mahir âlimlerinden başkasının bilemeyeceği incelikleri haber vererek hak yola delalet eden ayetleri apaçık kıldık. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنا أرسلناك} “Şüphesiz Biz seni gönderdik”, {بالحق} “hak ile” iç içe bir gönderilişle; yani haber verdiği her bir cüz'iyatta vakıaya birebir uyan kâmil emir ile.

قال الحرالي: والحق التام المكمل بكلمة «أل» هو استنطاق الخلق عن أمر الله فيهم على وجه أعلى لرسالته العلية الخاصة به عن عموم مّا وقعت به رسالة المرسلين من دون هذا الخصوص، وذلك «حق» منكر، كما تقدم أي عند قوله: {وهو الحق مصدقاً لما معهم} [البقرة: ٩١] لأن ما أحق غيباً مما أنزله الله فهو «حق» حتى السحر، وما أظهر غيب القضاء والتقدير وأعلن بإبداء حكمة الله على ما أبداها من نفوذ مشيئته في متقابل ما أبداه من خلقه فهو «الحق» الذي خلقت به السماوات والأرض ابتداء وبه ختمت الرسالة انتهاء لتطابق الأول والآخر كمالاً، حال كونك {بشيراً ونذيراً} وقال الحرالي: لما أجرى الله سبحانه من الخطاب عن أهل الكتاب والعرب نبّأ ردهم لما أنزل أولاً وآخراً ونبأ ما افتروه مما لا شبهة فيه دعواه أعرض بالخطاب عن الجميع وأقبل به على النبي ﷺ تسلية له وتأكيداً لما أعلمه به في أول السورة من أن الأمر مجرى على

Harrâlî şöyle dedi: '«El» takısıyla tam ve mükemmel kılınan Hak (el-Hakk), bu hususiyet olmaksızın peygamberlerin risaletinin genel olarak vuku bulduğu şeyden ayrı olarak, Peygamber'in kendisine mahsus yüce risaleti için Allah'ın onlar hakkındaki emrini mahlukata en yüce vecihle söyletmektir; bu ise nekire olan «hak»tır; nitekim daha önce yani: {وهو الحق مصدقاً لما معهم} [Bakara: 91] “Oysa o, yanlarındakini doğrulayıcı olarak gelen haktır” buyruğunda geçmişti. Zira Allah'ın indirdiği şeylerden gaybı hak kılan her şey, sihir dahi olsa «hak»tır; kaza ve kaderin gaybını açığa çıkaran, mahlukatından ortaya koyduğu zıtlıklar içinde meşietinin nüfuz edişinden izhar ettiği üzere Allah'ın hikmetini bildiren ve ilan eden şey ise, başlangıçta göklerin ve yerin kendisiyle yaratıldığı ve nihayette ilki ile sonuncusu kemal üzere birbirine uysun diye risaletin kendisiyle mühürlendiği «el-Hak»tır.' Sen: {بشيراً ونذيراً} “bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak” gönderilmişken. Harrâlî dedi ki: 'Allah Sübhânehu Ehl-i Kitap ve Araplar hakkında hitabı sevk edip, onların önce ve sonra indirileni reddettiklerini ve iddialarında hiçbir şüphe olmayan iftiralarını haber verince, hitabı hepsinden çevirip teselli etmek ve surenin başında mahlukatı mümin, kâfir ve münafık arasında taksim edip takdirine göre

تقديره وقسمته الخلق بين مؤمن وكافر ومنافق، فأنبأه تعالى أنه ليس مضمون رسالته أن يدعو الخلق إلى غير ما جبلوا عليه، وأن مضمون رسالته أن يستظهر خبايا الأفئدة والقلوب على الألسنة والأعمال، فيبشر المهتدي والثابت على هدى سابق، وينذر الأبيّ والمنكر لما سبق إقراره به قبل، فعم بذلك الأولين والآخرين من المبشرين والمنذرين - انتهى - أي فليس عليك إلا ذلك فبشر وأنذر فإنما عليك البلاغ وليس عليك خلق الهداية في قلوب أهل النعيم {ولا تسأل} ويجوز أن يكون حالاً من {أرسلناك} أو من {بشيراً} {عن أصحاب الجحيم} والمراد بهم من ذكر في الآية السابقة من الجهلة ومن قبلهم، أي عن أعمالهم لتذهب نفسك عليهم حسرات لعدم إيمانهم، كما قال تعالى {ولا تسألون عما كانوا يعملون} [البقرة: ١٤١] أي فحالك مستو بالنسبة إلينا وإليهم. لأنك إن بلغتهم جميع ما أرسلت به إليهم لم نحاسبك بأعمالهم، وإن تركت بعض ذلك محاسنة لهم لم يحبّوك ما دمت على دينك فأقبل على أمرك ولا تبال بهم، وهو معنى قراءة نافع {ولا تسأل} على النهي، أي

cereyan ettirdiğini bildirdiği hususu tekit etmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltti. Allah Teâlâ ona, risaletinin gayesinin insanları yaratılış fıtratlarının dışındaki bir şeye çağırmak olmadığını, bilakis risaletinin muhtevasının gönüllerde ve kalplerde gizli olanları dillere ve amellere dökmek olduğunu bildirdi; böylece o, hidayete ereni ve önceki bir hidayet üzere sebat edeni müjdeler, dayatan ve daha önce ikrar ettiğini inkâr eden kimseyi de uyarır; böylece müjdelenen ve uyarılanlardan öncekileri ve sonrakileri bu kapsama aldı.' -[Sözü] bitti.- Yani senin üzerine düşen sadece budur; o halde müjdele ve uyar; zira sana düşen ancak tebliğdir, nimet ehlinin kalplerinde hidayeti yaratmak senin vazifen değildir. {ولا تسأل} “Ve sen sorumlu tutulmayacaksın” -bunun {أرسلناك} veya {بشيراً} kelimesinden hâl olması caizdir- {عن أصحاب الجحيم} “cehennemliklerden”. Onlardan maksat, önceki ayette zikredilen cahiller ve onlardan öncekilerdir; yani onların iman etmemelerinden dolayı canın sıkılıp hasret çekesin diye onların amellerinden sorumlu tutulacak değilsin; nitekim Allah Teâlâ: {ولا تسألون عما كانوا يعملون} [Bakara: 141] “Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız” buyurmuştur. Yani senin durumun bize ve onlara nispetle eşittir. Zira kendilerine gönderildiğin şeylerin hepsini onlara tebliğ edersen onların amellerinden dolayı seni hesaba çekmeyiz; şayet onlara yaranmak için bunun bir kısmını terk edersen, sen kendi dinin üzere kaldığın müddetçe onlar seni sevmeyeceklerdir; o halde kendi vazifene yönel ve onlara aldırış etme. Bu, Nâfi'nin nehiy üzere olan {ولا تسأل} “ve sorma / sorumlu tutulma” kıraatinin manasıdır; yani

احتقرهم فإنهم أقل من أن يلتفت إليهم، فبلغهم جميع الأمر فإنهم لا يحبونك إلا إذا انسخلت مما أنت عليه؛ وفي الحكم بكونهم أصحابها إثبات لما نفوه عن أنفسهم بقوله: {لن تمسنا النار} [البقرة: ٨٠] ونفى لما خصصوا به أنفسهم في قولهم: {لن يدخل الجنة} [البقرة: ١١١] الآية، والجحم قال الحرالي: انضمام الشيء وعظم فيه، ومن معنى حروفه الحجم وهو التضام وظهور المقدار إلا أن الحجم فيما ظهر كالأجسام والجحم - بتقديم الجيم - فيما يلطف كالصوت والنار.

onları küçük gör; zira onlar iltifat edilmeyecek kadar değersizdirler. Bütün emri onlara tebliğ et, çünkü sen üzerinde bulunduğun şeyden bütünüyle sıyrılmadıkça onlar seni sevmeyeceklerdir. Onların cehennemlikler olduğuna hükmedilmesinde, {لن تمسنا النار} [Bakara: 80] “Ateş bize asla dokunmayacaktır” sözleriyle kendilerinden nefyettikleri şeyin onlar için sübutu ve: {لن يدخل الجنة} [Bakara: 111] “Cennete asla giremeyecektir” ayetindeki kendilerine tahsis ettikleri şeyin nefyi vardır. Cahîm (el-Cahm) hakkında Harrâlî şöyle dedi: 'Bir şeyin birbirine eklenip büyümesidir; harflerinin manasından biri de hacimdir ki o da toplanıp büyüklüğün zahir olmasıdır; ancak hacim cisimler gibi görünen şeylerde olur, cîm harfinin öne alınmasıyla el-cehm ise ses ve ateş gibi latif olan şeylerde olur.'

ولما جرت العادة بأن المبشر يسرّ بالبشير أخبر تعالى أن أهل الكتاب في قسم المنذرين فهم لا يزالون عليه غضاباً فقال عطفاً على ما اقتضاه ما قبله: {ولن ترضى} من الرضى وهو إقرار ما ظهر عن

Müjdelenen kimsenin müjdeciye sevinmesi adet olduğundan, Allah Teâlâ Ehl-i Kitap'ın uyarılanlar zümresinde olduğunu, dolayısıyla ona karşı sürekli öfkeli kalacaklarını haber vererek kendinden öncekinin iktiza ettiği manaya atfen şöyle buyurdu: {ولن ترضى} “Ve asla razı olmayacaktır” -rıza, iradeden zahir olanı ikrar etmektir

إرادة - قاله الحرالي: {عنك اليهود ولا النصارى} لشيء من الأشياء {حتى تتبع ملتهم} أي حتى تكون بشيراً لهم، ولن تكون بشيراً لهم حتى توافقهم فيما أحدثوه من أهوائهم بأن تتبع كتابهم على ما بدلوا فيه وحرفوا وأخفوا على ما أفهمته إضافة الملة إليهم لا إلى صاحبها المعصوم وهو إبراهيم ﵇، ويكون ذلك برغبة منك تامة على ما أفهمته صيغة الافتعال وتترك كتابك الناسخ لفروع كتابهم، والملة قال الحرالي: الأخذ والعمل بما في العقل هدايته من إعلام المحسوسات. ولما قيل ذلك اقتضى الحال سؤالاً وهو: فما أقول؟ فقال: {قل} ولم يقيده بلهم إعراضاً عنهم {إن هدى الله} الذي هو جميع

-bunu Harrâlî söylemiştir-: {عنك اليهود ولا النصارى} “senden ne Yahudiler ne de Hristiyanlar” hiçbir şey sebebiyle razı olmazlar, {حتى تتبع ملتهم} “onların dinine uymadıkça”, yani onlara bir müjdeci olmadıkça. Onların dinde ihdas ettikleri hevalarına uyarak, milletin masum sahibine yani İbrahim aleyhisselâm'a değil de onlara izafe edilmesinin hissettirdiği üzere, onların tahrif ettikleri, değiştirdikleri ve gizledikleri şekliyle kitaplarına uymadıkça ve iftiâl vezninin hissettirdiği üzere tam bir rağbetle kendi kitabının onların kitaplarının füruatını nesheden hükümlerini terk etmedikçe onlara müjdeci olamazsın. Millet hakkında Harrâlî şöyle demiştir: 'Aklın hidayetinde bulunanı, hissedilenlerin bildirmesinden alıp amel etmektir.' Bu söylenince, hal şu soruyu iktiza etti: O halde ne söyleyeyim? Şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” -onlardan yüz çevirmek için bunu 'onlara' diye kayıtlamadı- {إن هدى الله} “Şüphesiz Allah'ın hidayeti” -ki o, benim kitabım ve sizin kitabınızdan peygamberlerine indirdiği kemal sıfatlarını toplayan

ما أنزل الجامع لصفات الكمال على رسله من كتابي وكتابكم {هو} أي خاصة {الهدى} أي كله مشيراً بأداة التعريف إلى كمال معناه، وبالحصر إلى أن غيره هو الهوى؛ وأضافه إلى الاسم الأعظم وأكده بأن وأعاده بلفظه وعبر عنه بالمصدر واستعمل فيه ضمير الفصل رداً لإنكارهم له، فإن اتبعوه كله فآمنوا بأن كتابهم داع إلى كتابك فبشرهم، وإن لم يتبعوه فالزم إنذارهم، وفي الآية إشارة إلى ذلك الكتاب لا ريب فيه.

şeylerin tamamıdır- {هو} “işte O'dur”, yani sadece O'dur {الهدى} “hidayetin ta kendisi” -yani bütünüdür; harf-i tarif ile manasının kemaline, hasır ile de O'nun dışındakinin sadece heva olduğuna işaret etti-. Onu İsm-i A'zam'a izafe etti, inne ile pekiştirdi, kendi lafzıyla tekrarladı, masdar ile ifade etti ve onların bunu inkârlarını reddetmek için fasıl zamirini kullandı. Eğer onun bütününe uyup kendi kitaplarının senin kitabına davet edici olduğuna inanırlarsa onları müjdele; şayet uymazlarsa onları uyarmaya devam et. Bu ayette 'o kitap ki kendisinde şüphe yoktur' ayetine de bir işaret vardır.

ثم عطف على ما أفهمه السياق من نحو: فلئن زغت عنه لتتركن الهدى كله باتباع الهوى، قوله: {ولئن اتبعت أهواءهم} الداعية لهم إلى تغيير كتابهم. قال الحرالي: فأظهر إفصاحاً ما أفهمته إضافة الملة إليهم من حيث كانت وضعاً بالهوى لا هداية نور عقل كما هي في حق الحنيفيين - انتهى. ولما كان الكلام هنا في أمر الملة التي هي ظاهرة للعقل أسقط من وأتى بالذي بخلاف ما يأتي في القبلة فقال:

Sonra siyakın hissettirdiği 'Eğer ondan saparsan hevalara uyarak bütün hidayeti terk etmiş olursun' manasına atfen şöyle buyurdu: {ولئن اتبعت أهواءهم} “Andolsun, eğer onların hevalarına uyarsan” -onları kitaplarını değiştirmeye sevk eden hevalarına-. Harrâlî dedi ki: 'Milletin onlara izafe edilmesinin hissettirdiği manayı açıkça izhar etti; zira bu, Haniflerin hakkında olduğu gibi aklın nurunun hidayetiyle değil, heva ile vazedilmiş bir şeydi.' -[Sözü] bitti.- Burada söz akıl için zahir olan millet konusunda olduğundan «من» edatını hazfetti ve kıble konusunda geleceğin aksine «الذي» edatını getirerek şöyle buyurdu:

{بعد الذي} قال الحرالي: أشارت كلمة {الذي} إلى معنى قريب من الظاهر المحسوس كأنه عَلَم ظاهر، ففيه إنباء بأن أدنى ما جاءه من العلم مظهر لإبطال ما هم عليه في وجوه تلبيسهم وأهوائهم {جاءك من العلم} بأنهم على ضلال وأنك على جميع الهدى. وخاطبهم بذلك ﷺ والمراد والله أعلم من اتبع أهواءهم بعد الإسلام من المنافقين تمسكاً بولايتهم طمعاً في نصرتهم ولذا ختم بقوله: {ما لك من الله} الذي له الأمر كله ولا كفؤ له، وأكد النفي بالجار فقال: {من ولي ولا نصير} .

{بعد الذي} “sana geldikten sonra”. Harrâlî dedi ki: '{الذي} kelimesi zahir, hissedilen bir alemet gibi zahire yakın bir manaya işaret etmiştir; bunda, kendisine gelen ilmin en azının dahi onların içinde bulundukları saptırma ve heva yollarını iptal edip ortaya çıkarmaya yeteceğine dair bir bildirim vardır: {جاءك من العلم} “sana gelen ilimden” -yani onların sapıklık üzere olduğuna ve senin hidayetin tamamı üzere olduğuna dair-. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bununla muhatap kılındı; murat ise -en doğrusunu Allah bilir- onların yardımına tamah ederek dostluklarına tutunup İslam'dan sonra onların hevalarına uyan münafıklardır. Bu sebeple sözünü şu buyruğuyla bitirdi: {ما لك من الله} “senin için Allah'tan ... yoktur” -ki bütün emir O'nundur ve O'nun hiçbir dengi yoktur; nefyi cer harfiyle pekiştirerek şöyle buyurdu:- {من ولي ولا نصير} “ne bir dost ne de bir yardımcı”.

ولما أفصح بمن يستحق النذارة منهم بتغيير الدين بأهوائهم فأفهم

Dini hevalarıyla değiştirdikleri için onlardan uyarıyı hak edenleri açıkça bildirip müjdeyi hak edenleri de hissettirince,

من يستحق البشارة تلاه بالإفصاح بالقسمين: من يستحق البشارة منهم، ومن يستحق النذارة، فقال: {الذين آتيناهم الكتاب} أي التوراة والإنجيل {يتلونه حق تلاوته} قال ابن عباس ﵄: يتبعونه حق اتباعه، من تلا فلان فلاناً إذا تبعه - رواه عنه أبو عبيد.

bunu, her iki kısmı açıkça zikrederek takip etti: Onlardan müjdeyi hak edenler ve uyarıyı hak edenler; şöyle buyurdu: {الذين آتيناهم الكتاب} “Kendilerine Kitap verdiğimiz kimseler”, yani Tevrat ve İncil'i, {يتلونه حق تلاوته} “onu hakkıyla okurlar”. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Ona hakkıyla tâbi olurlar; bir kimse birine tâbi olduğunda 'falanca falancayı tilavet etti (ardından gitti)' denir.» Bunu ondan Ebû Ubeyd rivayet etmiştir.

وهي ناظرة إلى قوله قريباً: {وهم يتلون الكتاب} أي لا حق تلاوته بل تلاوة ليس فيها تدبّر لمعانيه ولا عمل بما فيه؛ هذا إذا جعلناه حالاً، وإن جعلناه خبراً وقوله: {أولئك} أي العظيمو الرتبة خاصة {يؤمنون به} خبراً ثانياً فالمعنى أن من لم يؤمن بالكتاب حق الإيمان من غير تحريف له، لا إخفاء لشيء فيه لما انتفى عنهم المقصود بالذات وهو الانتفاع بالكتاب المؤتى انتفى عنهم أصل الإيتاء لأنه تجرد عن الفائدة؛ والضمير في {به} يصح أن يكون للهدى. قال الحرالي: وحقية الأمر هي وفاؤه إلى غايته، والإحاطة به إلى جماع حدوده حتى لا يسقط منه شيء ولا يقصر فيه غاية إشعاراً باشتمال الكتاب على أمر محمد ﷺ.

Bu buyruk, az önce geçen: {وهم يتلون الكتاب} “Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar” ayetine bakmaktadır; yani hakkıyla bir tilavetle değil, manalarını tefekkür etmeksizin ve içindekilerle amel etmeksizin bir okuyuşla okuyorlar. Bu, onu hâl kılmamız durumundadır. Şayet onu haber, {أولئك} “işte onlar” -yani mertebesi yüce olanlar- {يؤمنون به} “ona inanırlar” cümlesini de ikinci haber kılarsak mana şöyle olur: Tahrif etmeksizin ve içindeki hiçbir şeyi gizlemeksizin Kitab'a hakkıyla iman etmeyen kimseden asıl maksat olan verilen Kitap'tan faydalanma durumu ortadan kalkınca, faydadan tecrit edildiği için asıl Kitap verilmiş olma vasfı da onlardan kalkmış olur. {به} zamirinin hidayete raci olması da caizdir. Harrâlî şöyle dedi: 'Bir işin hakkı, onun gayesine kadar vefa gösterilmesi, bütün sınırlarının eksiksiz kuşatılması, böylece ondan hiçbir şeyin düşürülmemesi ve gayesinde kusur edilmemesidir; bu da Kitab'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasını kapsadığına bir işarettir.'

ولما وصف المؤمنين به ولم يبين ما لهم أتبعه بالكافرين فقال: {ومن يكفر به} أي بالكتاب، ثم حصر الخسر فيهم بقوله: {فأولئك} أي البعداء البغضاء {هم} خاصة {الخاسرون} فافهم أن المؤمنين به هم الرابحون؛ ومن الوصف بالخسار يعلم أنهم كانوا على حق وشيء يمكن الربح فيه بتكملة الإيمان بكتابهم بالإيمان بالكتاب الخاتم فضيعوه فخسروا، فإنه لا يخسر إلا من له أصل مال متهيىء للنماء والربح - والله أعلم.

Ona iman edenleri vasfedip onlar için ne olduğunu açıklamadığında, bunun ardından inkâr edenleri getirerek şöyle buyurdu: {ومن يكفر به} “Kim de onu inkâr ederse”, yani Kitab'ı; sonra şu buyruğuyla hüsranı onlara hasretti: {فأولئك} “işte onlar”, yani o uzak ve nefret edilen kimseler, {هم} “yalnızca onlardır” {الخاسرون} “hüsrana uğrayanlar”. Buradan anla ki ona iman edenler kazananların ta kendileridir. Hüsranla nitelenmelerinden anlaşılır ki onlar bir hak ve son Kitab'a iman ederek kendi kitaplarına olan imanı tamamlamak suretiyle kâr elde edilebilecek bir şey üzerindeydiler; onu zayi edince hüsrana uğradılar. Zira hüsrana ancak büyümeye ve kâr etmeye hazır bir ana sermayesi olan kimse uğrar -en doğrusunu Allah bilir-.

ولما طال المدى في استقصاء تذكيرهم بالنعم ثم في بيان عوارهم وهتك أستارهم وختم ذلك بالترهيب بخسارهم لتضييع أديانهم بأعمالهم

Onlara nimetleri etraflıca hatırlatmak, ardından ayıplarını açıklayıp perdelerini yırtmak ve bunu amelleri,

وأحوالهم وأقوالهم أعاد ما صدر به قصتهم من التذكير بالنعم والتحذير من حلول النقم يوم يجمع الأمم ويدوم فيه الندم لمن زلت به القدم، ليعلم أن ذلك فذلكة القصة والمقصود بالذات في الحث على انتهاز الفرصة في التفصّي عن حرمة النقص إلى لذة الربح بدوام الشكر. قال الحرالي: فلبعده بالتقدم كرره تعالى إظهاراً لمقصد التئام آخر الخطاب بأوله وليتخذ هذا الإفصاح والتعليم أصلاً لما يمكن أن يرد من نحوه في سائر القرآن حتى كأن الخطاب إذا انتهى إلى غاية خاتمة يجب أن يلحظ القلب بداية تلك الغاية فيتلوها ليكون في تلاوته جامعاً لطرفي البناء وفي تفهمه جامعاً لمعاني طرفي المعنى؛ انتهى - فقال تعالى: {يا بني إسرائيل} أي ولد الأنبياء الأصفياء ووالد الأنبياء السعداء {اذكروا نعمتي} أي الشريفة بالنسبة إليّ {التي أنعمت عليكم} بها في الدنيا {وأني فضلتكم} واقتصر هنا على نعمة التفضيل ولم يذكر الوفاء الذي هو فضيلة النفس الباطنة إشارة إلى جمودهم باقتصارهم على النظر في الظاهر على {العالمين} في تلك الأزمان كلها بإتمام نعمة الدنيا بشرع الدين المقتضى للنعمة في الأخرى، فإنكم إذا ذكرتم النعمة شكرتموها فقيدتموها واستوجبتم من

halleri ve sözleriyle dinlerini zayi etmelerinden ötürü hüsranlarıyla korkutmak suretiyle mühlet uzayınca; ümmetlerin toplanacağı ve ayağı kayan kimse için pişmanlığın devam edeceği günde nimetlerin hatırlatılması ve azapların inmesinden sakındırılması ile kıssalarının başladığı kısmı yeniden getirdi ki, bunun kıssanın özeti ve şükre devam ederek noksanlık haramından kâr lezzetine sıyrılma fırsatını değerlendirmeye teşvikteki asıl maksat olduğu bilinsin. Harrâlî şöyle dedi: 'Önce geçmesi sebebiyle uzaklaştığından, hitabın sonunun başıyla uyum hedefini ortaya koymak ve bu açıklama ile talimi Kur'an'ın diğer kısımlarında benzer şekilde gelebilecek yerler için bir asıl kılmak üzere Allah Teâlâ bunu tekrarladı; öyle ki hitap nihai bir sonuca ulaştığında, kalp o gayenin başlangıcını gözetmeli ve onu tilavet etmelidir ki tilavetinde binanın iki tarafını, fehminde ise mananın iki tarafının manalarını cem etmiş olsun.' -[Sözü] bitti.- Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {يا بني إسرائيل} “Ey İsrailoğulları!”, yani seçkin peygamberlerin evladı ve bahtiyar peygamberlerin babası, {اذكروا نعمتي} “nimetimi hatırlayın”, yani Bana nispetle pek şerefli olanı, {التي أنعمت عليكم} “size verdiğim” dünyada bahşettiğim, {وأني فضلتكم} “ve sizi üstün kıldığımı” -burada sadece üstün kılma nimetini zikretti ve bâtınî nefis fazileti olan vefayı zikretmedi; bu da onların sadece zahire bakmakla donuklaşmalarına bir işarettir- {على العالمين} “âlemlere” o devirlerin tamamında, ahiretteki nimeti gerektiren din şeriatı ile dünya nimetini tamamlamak suretiyle [üstün kıldığımı hatırlayın]. Zira siz nimeti hatırlarsanız ona şükreder, onu bağlar ve Allah'tan

الله الزيادة في الدنيا والرضى في العقبى {واتقوا يوماً لا تجزي} أي تقضى، أي يصنع فيه {نفس عن نفس شيئاً} أي من الجزاء.

dünyada artış, ahirette ise rıza hak edersiniz. {واتقوا يوماً لا تجزي} “Ve öyle bir günden sakının ki ödemez”, yani yerine getirilmez, içinde hiçbir şey yapılmaz {نفس عن نفس شيئاً} “hiçbir kimse başka bir kimse adına hiçbir şeyi”, yani karşılık olarak.

ولما ختمت الآية الماضية بحصر الخسارة فيهم ناسب تقديم نفي القبول فقال: {ولا يقبل منها عدل} يبذل في فكاكها من غير الأعمال الصالحة {ولا تنفعها شفاعة} غير مأذون فيها {ولا هم ينصرون} وإن كثرت جموعهم. قال الحرالي: أجراها تعالى في هذا التكرار على حدها في الأول إلا ما خالف بين الإيرادين في قوله {واتقوا يوماً} إلى آخره ليجمع النبأ في كل واحد من الشفاعة والعدل بين مجموع الردين من الأخذ والقبول فيكون شفاعتها لا مقبولة ولا نافعة، ويكون عدلها لا مأخوذاً ولا مقبولاً، ذلك لأن المعروض للقبول أول ما يؤخذ أخذاً بحسبه من أخذ سمع أو عين، ثم ينظر إليه نظر تحقيق في المسموع وتبصر في المنظور، فإذا صححه التحقيق والتبصير قُبل، وإذا لم يصححه رد، وإنما يكون ذلك لمن في حاله حظ صحة ظاهرة لا يثبت مع الخبرة، فأنبأ تعالى بمضمون الآيتين الفاتحة والخاتمة أن

Önceki ayet hüsranı onlara hasretmekle sona erdiğinde kabulün nefyini öne almak uygun düşmüş ve şöyle buyurmuştur: {ولا يقبل منها عدل} “Ve ondan hiçbir fidye kabul edilmez” -salih ameller dışında kendisini kurtarmak için sarf edilecek hiçbir bedel-, {ولا تنفعها شفاعة} “ona hiçbir şefaat fayda vermez” -izin verilmeyen hiçbir şefaat-, {ولا هم ينصرون} “ve onlara yardım da edilmez” -toplulukları ne kadar çok olursa olsun-. Harrâlî dedi ki: 'Allah Teâlâ bu tekrarda, {واتقوا يوماً} ayetinden sonuna kadar olan kısımdaki iki zikir arasındaki farklılık müstesna, onu ilkindeki haddi üzere cereyan ettirdi; ta ki şefaat ve fidyeden her birindeki haber, alma ve kabul etme şeklindeki iki reddi birden cem etsin; böylece onun şefaati ne kabul edilir ne de fayda verir, onun fidyesi de ne alınır ne de kabul edilir. Bunun sebebi şudur: Kabule arz edilen şey, önce işitme veya görme yoluyla layık olduğu şekilde alınır, sonra işitilende tahkik, görülende basiret nazarıyla ona bakılır; tahkik ve basiret onu doğrularsa kabul edilir, doğrulamazsa reddedilir. Bu da ancak durumunda tecrübe ile sabit olmayan zahiri bir sıhhat payı bulunan kimse için söz konusudur. Allah Teâlâ açılış ve kapanış ayetlerinin muhtevası ile bildirdi ki,

هؤلاء ليس في حالهم حظ صحة البتة لا في شفاعة ولا في عدل فلا يقبل ولا يؤخذ إنباء بغرائه عن لبسه ظاهر صحة يقتضي أخذه بوجه مَّا، ففيه تبرئة ممن حاله حال ما نبّىء به عنهم على ما تقدم معناه في مضمون الآية، وبهذه الغاية انصرف الخطاب عنهم على خصوص ما أوتوا من الكتاب الذي كان يوجب لهم أن يتديّنوا بقبول ما جاء مصدقاً لما معهم فاتخذوا لهم بأهوائهم ملة افتعلتها أهواؤهم، فنظم تعالى بذلك ذكر صاحب الملة التي يرضاها وافتتح بابتداء أمره في ابتلائه ليجتمع عليهم الحجتان السابقة بحسب الملة الحنيفية الإبراهيمية واللاحقة بحسب الدين المحمدي، كان ﷺ يقول في الصباح: «أصبحنا على فطرة الإسلام وكلمة الإخلاص وعلى دين نبينا محمد ﷺ وعلى ملة أبينا إبراهيم ﷺ» فخص المحمدية بالدين والإبراهيمية بالملة لينتظم ابتداء الأبوة الإبراهيمية بطوائف أهل الكتاب سابقهم ولاحقهم بنبأ ابتداء الأبوة الآدمية في متقدم قوله تعالى: {وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة} - الآيات لينتظم رؤوس الخطابات بعضها ببعض وتفاصيلها بتفاصيلها، وليكون إظهار ذلك

bunların durumunda ne şefaatte ne de fidyede asla hiçbir sıhhat payı yoktur; dolayısıyla herhangi bir şekilde alınmasını gerektirecek zahiri bir sıhhat kisvesinden çıplak olduğunu bildirmek üzere ne kabul edilir ne de alınır. Bunda, ayetin muhtevasında manası geçtiği üzere, durumu kendilerine bildirilenlerin durumu gibi olan kimseden beri olmak vardır. Bu gaye ile hitap, yanlarındakini doğrulayıcı olarak geleni kabul etmekle dindarlık göstermelerini vacip kılan kendilerine verilmiş Kitab'ın hususundan onlardan çevrildi; fakat onlar hevalarıyla kendi hevalarının uydurduğu bir dine sarıldılar. Allah Teâlâ bununla O'nun razı olduğu dinin sahibinin zikrini nizama koydu ve İbrâhimî Hanif dini zaviyesinden önceki hüccet ile Muhammedî din zaviyesinden sonraki hüccet onların aleyhine birleşsin diye onun imtihanındaki işinin başlangıcıyla söze başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin şöyle derdi: «İslam fıtratı, ihlas kelimesi, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dini ve babamız İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem'in milleti üzere sabaha erdik.» Böylece İbrâhimî babalığın başlangıcını Ehl-i Kitap fırkalarının öncekileri ve sonrakileriyle, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: {وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة} -ayetler- “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” buyruğundaki Âdemî babalığın başlangıcı haberiyle bitiştirmek için Muhammedîliği dinle, İbrâhimîliği ise milletle tahsis etti; ta ki hitapların başları birbirine, detayları da detaylarına bağlansın ve bunun izharı

في سورة سنام القرآن أصلاً لما في سائره من ذلك، وذكر قبل ذلك أن الملة ما يدعو إليه هدى العقل المبلغ عن الله توحيده من ذوات الحنيفيين، وأن الدين الإسلام، والإسلام إلقاء ما باليد ظاهراً وباطناً، وذلك إنما يكون عن بادي غيب التوحيد - انتهى.

Kur'an'ın zirvesi olan surede, diğer kısımlardaki benzerleri için bir asıl olsun. Bundan önce de zikretmiştir ki millet; aklın hidayetinin Haniflerin zatlarından Allah'a tevhidini tebliğ etmek üzere çağırdığı şeydir; din ise İslam'dır; İslam ise elde olanı zahiren ve batınen bırakmaktır; bu da ancak tevhidin gaybının belirmesiyle olur.' -[Sözü] bitti.-

ولما عاب سبحانه أهل الضلال وكان جُلُّهم من ذرية إبراهيم ﵇ وجميع طوائف الملل تعظمه ومنهم العرب وبيته الذي بناه أكبر مفاخرهم وأعظم مآثرهم ذكر الجميع ما أنعم به عليه تذكيراً يؤدي إلى ثبوت هذا الدين باطلاع هذا النبي الأمي الذي لم يخالط عالماً قط على ما لا يعلمه إلا خواص العلماء، وذكر البيت الذي بناه فجعله الله عماد صلاحهم، وأمر بأن يتخذ بعض ما هناك مصلى تعظيماً لأمره وتفخيماً لعلي قدره؛ وفي التذكير بوفائه بعد ذكر الذين وفوا بحق التلاوة وبعد دعوة بني إسرائيل عامة إلى الوفاء بالشكر حث على الاقتداء به، وكذا في ذكر الإسلام والتوحيد هزّ لجميع من يعظمه إلى اتباعه في ذلك.

Sübhânehû sapıklık ehlini ayıpladığında ve onların çoğu İbrahim aleyhisselâm'ın zürriyetinden olduğunda -ki bütün din fırkaları ve bunların arasında Araplar da onu tazim etmekte, onun inşa ettiği Beyt ise onların en büyük övünç kaynağı ve en yüce eseri sayılmaktadır- hiçbir âlimle asla bir arada bulunmamış bu ümmî Peygamber'in seçkin âlimlerden başkasının bilemeyeceği şeylere muttali olmasıyla bu dinin sübutuna ulaştıracak bir hatırlatmayla O'na bahşettiği nimeti herkese hatırlattı; onun inşa ettiği ve Allah'ın onların salahının direği kıldığı Beyt'i zikretti; onun şanını yüceltmek ve kadrinin yüceliğini ululamak için oradaki bazı yerlerin namazgâh edinilmesini emretti. Tilavetin hakkına riayet edenlerin zikrinden ve genel olarak İsrailoğulları'nı şükürle vefaya davetten sonra onun vefası hatırlatılarak ona uymaya teşvik vardır; aynı şekilde İslam ve tevhidin zikrinden sonra onu tazim eden herkesi bu hususta ona uymaya sevk ediş vardır.

وقال الحرالي: لما وصل الحق تعالى بالدعوة العامة الأولى في قوله تعالى: {يا أيها الناس} ذكر أمر آدم وافتتاح استخلافه ليقع بذلك جمع الناس كافة في طرفين في اجتماعهم في أب واحد

Harrâlî şöyle dedi: 'Hakk Teâlâ, {يا أيها الناس} “Ey insanlar!” buyruğundaki ilk genel davete Âdem'in kıssasını ve halifeliğinin başlangıcını bitiştirdiğinde, bununla bütün insanların tek bir babada,

ولدين واحد نظم تعالى بذلك وصل خطاب أهل الكتاب بذكر إبراهيم، ليقع بذلك اجتماعهم أيضاً في أب واحد وملة واحدة اختصاصاً بتبعية الإمامة الإبراهيمية من عموم تبعية الخلافة الآدمية تنزيلاً للكتاب وترفيعاً للخلق إلى علو اختصاص الحق، فكما ذكر تعالى في الابتداء تذكيراً معطوفاً على أمور تجاوزها الإفصاح من أمر آدم عطف أيضاً التذكير بابتداء أمر إبراهيم ﵇ على أمور تجاوزها الإفصاح هي أخص من متجاوز الأول كما أن إفصاحها أخص من إفصاحها وأعلى رتبة من حيث إن الخلق والأمر مبدوء من حد لم يزل ولا يزال يتكامل إلى غاية ليس وراءها مرمى فقال تعالى: {وإذ ابتلى إبراهيم} انتهى. والمعنى أنه عامله بالأمر بأمور شاقة معاملة المختبر الممتحن، وقال:

tek bir dinde toplanmasını sağladı; böylece Allah Teâlâ, Kitab'ı indirmek ve mahlukatı Hakk'ın yüksek hususiyetine yükseltmek üzere Âdemî hilafete genel tâbiiyetten İbrâhimî imamete hususi tâbiiyet ile onların da tek bir babada ve tek bir millette toplanmaları sağlansın diye Ehl-i Kitap hitabının irtibatını İbrahim'in zikriyle tanzim etti. Nitekim Allah Teâlâ başlangıçta Âdem'in kıssasından açık bildirimin ötesine geçen hususlara atfen bir hatırlatma zikrettiği gibi, İbrahim aleyhisselâm'ın kıssasının başlangıcını hatırlatmayı da açık bildirimin ötesine geçen hususlara atfetti; ki bunlar birincinin ötesine geçenlerden daha hususidir, tıpkı bunların açıklamasının onların açıklamasından daha hususi ve mertebece daha yüce olması gibi. Zira yaratma ve emir işi, arkasında hiçbir hedef bulunmayan nihai bir gayeye doğru durmaksızın kemale eren bir sınırdan başlamıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وإذ ابتلى إبراهيم} “Hani İbrahim'i imtihan etmişti”' -[Sözü] bitti.- Manası şudur: Ağır işler emrederek onu sınayan ve imtihan eden kimsenin muamelesiyle muamele etti ve şöyle buyurdu:

{ربه} أي المحسن إليه إشعاراً بأن تكليف العباد هو غاية الإحسان إليهم وفي ابتداء قصته بقوله: {بكلمات فأتمهن} بيان لأن أسنى أحوال العباد الإذعان والتسليم لمن قامت الأدلة على صدقه والمبادرة لأمره دون اعتراض ولا توقف ولا بحث عن علة، وفي ذلك إشارة إلى تبكيت المدعين لاتباعه من بني إسرائيل حيث اعترضوا في ذبح البقرة وارتكبوا غاية التعنت مع ما في ذبحها من وجوه الحكم بعد أن أساؤوا الأدب على نبيهم في ذلك وفي غيره في أول أمرهم وأثنائه وآخره فأورثهم ذلك نكالاً وبعداً، فظهر أن الصراط المستقيم حال إبراهيم ومن ذكر معه من الأنبياء والرسل عليهم الصلاة والسلام، وأنهم المنعم عليهم؛ والظاهر عطف {إذ} على {نعمتي} في قوله {يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي التي أنعمت عليكم} [البقرة: ١٢٢] أي واذكروا إذ ابتلى أباكم إبراهيم فأتم ما ابتلاه به فما لكم أنتم لا تقتدون به فتفعلوا عند الابتلاء فعله في إيفاء العهد والثبات على الوعد لأجازيكم على ذلك جزائي للمحسنين، والإتمام التوفية لما له صورة تلتئم من أجزاء وآحاد - قاله الحرالي.

{ربه} “Rabbi”, yani ona ihsanda bulunan [Rabbi] -kulların mükellef tutulmasının onlara en büyük ihsan olduğunu hissettirmek üzere-. Kıssasının başlangıcında: {بكلمات فأتمهن} “birtakım kelimelerle, o da onları tastamam yerine getirdi” buyrulması, kulların en yüce halinin, doğruluğuna deliller bulunan Zât'a boyun eğip teslim olmak, itiraz etmeksizin, duraksamaksızın ve illet araştırmaksızın O'nun emrine koşmak olduğunu beyan eder. Bunda, İsrailoğulları'ndan ona tâbi olduğunu iddia edenleri kınamaya bir işaret vardır; zira onlar sığırın boğazlanmasında itiraz etmişler ve sığırın kesilmesinde nice hikmetler bulunmasına rağmen işlerinin başında, ortasında ve sonunda peygamberlerine karşı edepsizlik ettikten sonra son derece inatçılık sergilemişler, bu da onlara ceza ve uzaklık kazandırmıştır. Böylece dosdoğru yolun İbrahim'in ve onunla birlikte zikredilen peygamber ve resullerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- hali olduğu ve nimet verilenlerin onlar olduğu açıklık kazanmıştır. Zahir olan, {يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي التي أنعمت عليكم} [Bakara: 122] “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın” ayetindeki {نعمتي} kelimesine {إذ} lafzının atfedilmesidir; yani: 'Babanız İbrahim'i imtihan ettiğinde onun imtihan olunduğu şeyleri tastamam yerine getirdiğini hatırlayın; size ne oluyor ki ona uymuyor ve imtihan anında ahde vefa gösterip vaatte sebat ederek onun yaptığını yapmıyorsunuz ki Ben de iyilik yapanlara verdiğim mükâfat gibi sizi mükâfatlandırayım?' İtmâm (tamamlama), parçalardan ve fertlerden meydana gelen bir surete sahip olan şeyi eksiksiz ifa etmektir -bunu Harrâlî söylemiştir-.

فكأنه قيل: فما جوزي على شكره بالإتمام قبل؟ {قال} له ربه، ويجوز أن يكون «قال» بياناً لابتلى {إني جاعلك للناس} أي كافة {إماماً} كما كانت خلافة أبيه آدم لبنيه كافة، والإمام ما يتبع هداية إلى سداد -

Sanki 'Daha önce tamamlama ile gösterdiği şükre karşılık nasıl mükâfatlandırıldı?' denildi. Rabbi ona: {قال} “Buyurdu” -«قال» fiilinin «ابتلى» fiilinin beyanı olması da caizdir-: {إني جاعلك للناس} “Şüphesiz Ben seni insanlara kılacağım”, yani bütün insanlara, {إماما} “bir önder” -tıpkı babası Âdem'in halifeliğinin bütün oğullarına şamil olması gibi-. İmam, doğruluğa ulaştıran hidayetine uyulan kimsedir -

قاله الحرالي. واستأنف قوله: {قال} أي إبراهيم {ومن} أي واجعل من {ذريتي} أئمة {قال لا ينال} أي قد أجبتك وعاهدتك بأن أحسن إلى ذريتك لكن لا ينال {عهدي} الذي عهدته إليك بالإمامة {الظالمين} منهم، لأنهم نفوا أنفسهم عنك في أبوة الدين؛ وفي ذلك أتم ترغيب في التخلق بوفائه لا سيما للذين دعوا قبلها إلى الوفاء بالعهد، وإشارة إلى أنهم إن شكروا أبقى رفعتهم كما أدام رفعته، وإن ظلموا لم تنلهم دعوته فضربت عليهم الذلة وما معها ولا يجزي أحد عنهم شيئاً ولا هم ينصرون؛ والذرية مما يجمع معنى الذرّ والدرء، والذريّ مختلف كونه على وجوه اشتقاقه، فيكون فعلولة كأنه ذرورة ثم خفف بقلب الراء ياء استثقالاً للتضعيف ثم كسر ما قبل الياءين تحقيقاً لهما. لأنه اجتمع بعد القلب واو وياء سبقت إحداهما بالسكون فقلبت الواو ياء، أو تكون فعليّة من الذر منسوباً، ومن الذر مخفف فعولة بقلب الهمزة ياء ثم الواو ياء لاجتماعها معها سابقة إحداهما

bunu Harrâlî söylemiştir-. İbrahim sözü istînâf ederek: {قال} “Dedi ki:” {ومن} “Ve ... içinden de [kıl]”, yani {ذريتي} “benim soyumdan” da önderler kıl. [Rabbi]: {قال لا ينال} “Buyurdu ki: Erişmez”, yani duana icabet ettim ve senin zürriyetine ihsanda bulunacağımı ahdettim; lakin {عهدي} “Benim ahdim” -imamlık konusunda sana verdiğim ahdim- {الظالمين} “zalimlere” onlardan [zalim olanlara] erişmez; çünkü onlar din babalığında kendilerini senden uzaklaştırmışlardır. Bunda, özellikle daha önce ahde vefaya davet edilenler başta olmak üzere, onun vefasıyla ahlaklanmaya tam bir teşvik ve şükrederlerse O'nun mertebesini daim kıldığı gibi onların da yüceliğini baki kılacağına, zulmederlerse duasının onlara ulaşmayacağına, üzerlerine zillet ve beraberindekilerin vurulacağına, kimsenin onlara bir şey ödeyemeyeceğine ve yardım da olunmayacaklarına bir işaret vardır. Zürriyet, saçıp yayma (zerr) ve defetme (der') manalarını bir araya toplayan kelimelerdendir; «züriyy» kelimesi iştikak vecihlerine göre farklı şekillerde bulunur: Sanki «zerûre» gibi «fa'lûle» vezninde olup sonra şeddenin ağırlığından kaçınarak r harfi y'ye çevrilmiş, ardından iki y'yi gerçekleştirmek için y'lerden öncekisi kesrelenmiştir; çünkü çevirmeden sonra vav ile y bir araya gelmiş ve biri diğerinden önce sükûnla yer aldığından vav harfi y'ye çevrilmiştir; yahut «zerr» kökünden nispet bildiren «fa'liyye» veznindedir; «zerr» kökünden hemzenin y'ye, sonra biri diğerinden önce

بالسكون ثم الإدغام، أو فعيلة إن يكن في الكلام لما فيه من ثقل اجتماع الضم والكسر - قاله الحرالي، وفيه تصرف.

sükûnla bir araya gelmesi sebebiyle vavın y'ye çevrilip idğam edilmesiyle hafifletilmiş «fa'ûle» veznindedir; yahut damme ile kesrenin bir araya gelmesindeki ağırlıktan dolayı -şayet kelamda mevcutsa- «fa'île» veznindedir -bunu Harrâlî söylemiştir, bunda tasarruf vardır-.

ولما كان من إمامته اتباع الناس له في حج البيت الذي شرفه الله ببنائه قال إثر ذلك ناعياً على أهل الكتاب مخالفته وترك دينه وموطئاً لأمر القبلة: {وإذ جعلنا البيت} أي الذي بناه إبراهيم بأم القرى {مثابة للناس} أي مرجعاً يرجعون إليه بكلياتهم. كلما تفرقوا عنه اشتاقوا إليه هم أو غيرهم آية على رجوعهم من الدنيا إلى ربهم. قال الحرالي: وهو مفعلة من الثوب وهو الرجوع ترامياً إليه بالكلية. وفي صيغة المفعلة دوام المعاودة مثابرة {وأمناً} لكونه بيت الملك.

Allah'ın inşasıyla şereflendirdiği Beyt'in haccında insanların ona uyması onun imametinden olduğundan, bunun hemen ardından Ehl-i Kitap'ın ona muhalefet edip dinini terk edişlerini kınayarak ve kıble emrine bir zemin hazırlayarak şöyle buyurdu: {وإذ جعلنا البيت} “Hani Biz o Evi kılmıştık”, yani İbrahim'in Ümmü'l-Kurâ'da (Mekke'de) inşa ettiği Evi, {مثابة للناس} “insanlar için bir toplanma ve dönüş yeri”, yani bütünüyle kendisine dönecekleri bir merci. Ondan her ayrıldıklarında, gerek kendileri gerek başkaları dünyadan Rablerine döneceklerine bir işaret olarak onu özlerler. Harrâlî şöyle dedi: 'O, büsbütün ona yönelerek dönmek manasındaki sevb kökünden mef'ale veznindedir. Mef'ale sîgasında ise devamlı ve azimli bir şekilde tekrar tekrar dönüş manası vardır.' {وأمناً} “ve bir güven yeri”, Melik'in evi olması hasebiyle.

من حرب الدنيا ومن عذاب الآخرة إلا في حق من استثناه الله من الكافرين فعلاً بالشرك وقوة بالإلحاد، والأمن براءة عيب من تطرق أذى إليه - قاله الحرالي. وقد كانوا في الجاهلية يرى الرجل قاتل أبيه في الحرم فلا يتعرض له. قال الأصبهاني: وهذا شيء توارثوه من زمن إسماعيل ﵇ فقرأ عليه إلى أيام النبي ﷺ، فاليوم من أصاب في الحرم جريرة أقيم عليه الحد بالإجماع.

Dünya savaşından ve ahiret azabından güvenli [kıldık]; ancak fiilen şirk ve potansiyel olarak ilhad ile kâfirlerden Allah'ın istisna ettiği kimseler müstesnadır. Emniyet, bir şeye eziyetin ulaşmasındaki kusurdan beri olmaktır -bunu Harrâlî söylemiştir-. Cahiliye devrinde bir adam babasının katilini Harem'de görürdü de ona dokunmazdı. İsfehânî şöyle demiştir: 'Bu, İsmail aleyhisselâm zamanından tevarüs ettikleri bir şeydi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in günlerine kadar böyle devam etti; bugün ise Harem'de suç işleyen kimseye icma ile had cezası uygulanır.'

ولما كان التقدير: فتاب الناس عليه ائتماماً ببانيه وآمنوا بدعوته فيه عطف عليه قوله: {واتخذوا} ، وعلى قراءة الأمر يكون التقدير: فتوبوا إليه أيها الناس ائتماماً به واتخذوا {من مقام إبراهيم} خليلنا {مصلى} وهو مفعل لما تداوم فيه الصلاة، ومقام إبراهيم هو الحجر الذي قام عليه حين جاء لزيارة ولده إسماعيل عليهما الصلاة والسلام فلم يجده، فغسلت امرأة إسماعيل رأسه وهو معتمد برجله عليه وهو راكب، غسلت شق رأسه الأيمن وهو معتمد على الحجر برجله اليمنى، ثم

Takdir: 'İnsanlar onu inşa edene uyarak oraya yöneldiler ve oradaki davetine iman ettiler' şeklinde olunca, buna atfen şöyle buyurdu: {واتخذوا} “Ve edindiler / edinin”; emir kıraatine göre takdir şöyle olur: 'Ey insanlar! Ona uyarak oraya yönelin ve edinin' {من مقام إبراهيم} “İbrahim'in makamından” -Halilimiz İbrahim'in- {مصلى} “bir namazgâh” -namazın sürekli kılındığı yer manasında mef'al veznindedir-. Makâm-ı İbrâhim, oğlu İsmail'i -aleyhimessalâtü vesselâm- ziyarete gelip de onu bulamadığında üzerinde durduğu taştır; İsmail'in hanımı, o binitli halde ayağını bu taşa dayamışken başını yıkamış; sağ ayağını taşa dayamışken başının sağ tarafını yıkamış, sonra

أدارت الحجر إلى الجانب الأيسر وغسلت شقه الأيسر، فغاصت رجلاه فيه؛ ولهذا أثر قدميه مختلف، أصابع هذه عند عقب هذه، وهو قبل أن يبني البيت - والله أعلم بمراده.

taşı sol tarafa çevirdi ve başının sol tarafını yıkadı; [bu esnada] iki ayağı da taşa gömüldü. Bu yüzden iki ayağının izi birbirinden farklıdır; birinin parmakları diğerinin topuğunun yanındadır. Bu da Beyt'i inşa etmesinden önceydi -Allah muradını en iyi bilendir-.

{وعهدنا} عطف على قوله {جعلنا} {إلى إبراهيم} الوفي {وإسماعيل} ابنه الصادق الوعد، وفي ذكره إفصاح بإجابة دعوته فيه في قوله: {ومن ذريتي} [البقرة: ١٢٤] و [إبراهيم: ٣٧] وإشارة إلى أن في ذريته من يختم الأمم بأمته ويكون استقباله بيته في أجل العبادات من شرعته وأتم الإشارة بقوله: {أن طهرا بيتي} أي عن كل رجس حسي ومعنوي، فلا يفعل بحضرته شيء لا يليق في الشرع؛ والبيت موضع المبيت المخصوص من الدار المخصوصة من المنزل المختص من البلد - قاله الحرالي. {للطائفين} به الذين فعلهم فعل العارف بأنه ليس وراء الله مرمى ولا مهرب منه إلا إليه {والعاكفين} فيه، والعكوف الإقبال على الشيء وملازمته والاقتصار عليه، والطواف التحليق بالشيء في غيب أو لمعنى غيب - قاله الحرالي. {والركع السجود}

{وعهدنا} “Ve ahdettik” ifadesi {جعلنا} “kıldık” kavline matuftur; {إلى إبراهيم} “İbrahim'e” -ki o ahdine vefalıdır- {وإسماعيل} “ve İsmail'e” -sözüne sadık oğlu-. Onun zikredilmesinde; {ومن ذريتي} [el-Bakara: 124] ve [İbrâhîm: 37] kavlindeki duasının onun hakkında kabul edildiğinin açıkça ifadesi ve zürriyetinden, ümmetiyle ümmetleri sonlandıracak ve onun şeriatında en yüce ibadetlerde [kıble olarak] Beyt'ine yönelişi bulunacak bir zatın çıkacağına işaret vardır. Bu işareti {أن طهرا بيتي} “Beytimi temiz tutun” kavliyle tamamlamıştır; yani her türlü maddi ve manevi pislikten [temizleyin ki], onun huzurunda şeriata uygun olmayan hiçbir şey yapılmasın. el-Beyt: Beldenin belirli bir menzilinden, belirli bir darın (evin) içindeki özel geceleme yeridir -bunu Harrâlî söylemiştir-. {للطائفين} “Tavaf edenler için”, yani fiilleri, Allah'ın ötesinde varılacak bir hedef ve O'ndan yine O'ndan başkasına kaçacak bir sığınak olmadığını bilen ârif kimsenin fiili olanlar için; {والعاكفين} “ve orada itikâfa girenler”; el-ukûf: Bir şeye yönelmek, ona devam etmek ve onunla yetinmektir. et-Tavâf ise: Gaybda veya gaybî bir mana için bir şeyin etrafında dönmektir -bunu Harrâlî söylemiştir-. {والركع السجود}

قال الحرالي: وفي ذكر الركوع تخصيص للعرب الذين إنما شرع الركوع في دينهم، وفي ذلك تبكيت لمن أخرج المؤمنين ومنعهم من البيت، وفي تكرير تفصيل هذه الآيات بإذ تنبيه على توبيخهم بترك دينه وهو الخليل واتباع من لا يعلم وهو العدو.

“Rükû ve secde edenler için”. Harrâlî şöyle dedi: 'Rükûun zikredilmesinde, rükû yalnızca kendi dinlerinde meşru kılınmış olan Araplara bir tahsis vardır. Bunda müminleri oradan çıkaran ve onları Beyt'ten meneden kimselere bir kınama mevcuttur. Bu ayetlerin tafsilatının «iz» (إذ) ile tekrar edilmesinde, Halil olan İbrahim'in dinini terk edip hiçbir şey bilmeyen düşmana tabi oldukları için onları azarlamaya yönelik bir uyarı bulunmaktadır.'

ولما ذكر أمر البيت الشريف فيما تكفل به سبحانه وفيما أمر به الخليل وولده ﵉ من تطهيره ذكر باهتمامه بأهله ودعائه لهم مبكتاً لمن عقّه من ذريته بالتصريح بكفرهم بيوم الجزاء الأمر بكل خير الزاجر عن كل ضير فقال: وإذ قال إبراهيم رب} فأسقط أداة البعد إنباء بقربه كما هو حال أهل الصفوة {اجعل هذا} أي الموضع الذي جعلت فيه بيتك وأمرتني بأن أسكنته من ذريتي.

Yüce Allah'ın bizzat üstlendiği ve Halil ile oğluna -aleyhimesselâm- temizlenmesini emrettiği hususlarda Beyt-i Şerif'in durumunu zikredince, onun ehline gösterdiği ihtimamı ve onlara olan duasını zikretti; bunu da her türlü hayrı emredip her türlü zarardan sakındıran ceza gününü inkâr ettiklerini açıkça belirterek onun zürriyetinden olup da ona isyan eden kimseleri kınamak üzere yaptı ve şöyle buyurdu: {وإذ قال إبراهيم رب} “Hani İbrahim demişti: Rabbim!”; seçkin kulların hali gereği O'na yakınlığını bildirmek için uzaklık edatını (nida harfini) hazfetti. {اجعل هذا} “Burayı kıl”, yani Beytini yerleştirdiğin ve zürriyetimden bir kısmını iskân etmemi bana emrettiğin şu mekânı.

ولما كان السياق للمنع من المسجد وللسعي في خرابه وكان ذلك شاملاً بعمومه للبادي ولذلك قرر أنه مثابة للناس عامة وأمنٌ كان الأنسب تنكير البلد فقال: {بلداً} يأنس من يحل به {آمناً} إفصاحاً بما أفهمه {وإذ جعلنا البيت} [البقرة: ١٢٥] الآية، والمعنى أنكم عققتم أعظم آبائكم في دعوتيه كلتيهما: في كونه بلداً فإنه إذا انقطع الناس عن أهله خرب، وفي كونه آمناً، وهذا بخلاف ما يأتي في سورة إبراهيم ﵇.

Siyak Mescid'den men etme ve onu harap etmeye çalışma hakkında olunca ve bu durum umumuyla çöl ahalisini de kapsadığından, bu sebeple oranın genel olarak insanlar için bir dönüş yeri ve güvenli bir yer olduğunu perçinlediği için, belde kelimesini nekire getirmek daha münasip oldu ve şöyle buyurdu: {بلداً} “bir belde” -oraya yerleşenin ünsiyet bulacağı-, {آمناً} “güvenli”; bu da {وإذ جعلنا البيت} [el-Bakara: 125] ayetinin ifade ettiği manayı açıkça beyan etmektedir. Mana şudur: Sizler en büyük atalarınıza her iki duasında da nankörlük ettiniz: Hem oranın bir belde olması hususunda -çünkü insanlar oranın ehlinden irtibatı keserse harap olur- hem de güvenli olması hususunda. Bu ise İbrahim aleyhisselâm suresinde gelecek olanın aksinedir.

ولما ذكر القرار والأمن أتبعه الرزق وقال: {وارزق أهله} وقال: {من الثمرات} ، ولم يقل: من الحبوب، لما في تعاطيها من الذل المنافي للأمن، لما روى أن النبي ﷺ رأى سكة حرث فقال: «ما دخلت هذه بيتاً إلا ذل» وقال: {من آمن منهم بالله} الجامع لصفات الكمال {واليوم الآخر} تقييداً لدعوة الرزق بما قيدت به دعوة الإمامة تأدباً معه حيث قال: {لا ينال عهدي الظالمين} [البقرة: ١٢٤] {قال} الله تعالى معلماً أن شمول الرحمانية بأمن الدنيا ورزقها لجميع عمرة الأرض {ومن كفر} أي أنيله أيضاً ما ألهمتك من الدعاء بالأمن والرزق، وعبر عن ذلك بقوله: {فأمتعه} تخسيساً له بما أفهمه لفظ المتاع بكونه كما مضى من أسماء الجيفة التي إنما هي منال المضطر على شعور يرفضه على قرب من مترجي الغناء عنها، وأكد ذلك بقوله:

Karar kılmayı ve emniyeti zikredince, hemen peşinden rızkı getirip şöyle dedi: {وارزق أهله} “Halkını rızıklandır”, {من الثمرات} “ürünlerle”. Güvenliğe aykırı olan zilleti barındırdığı için 'tahıllarla' demedi; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir saban demiri görüp şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bu, girdiği hiçbir evi zillete düşürmüş olmasın». Şöyle buyurdu: {من آمن منهم بالله} “Onlardan Allah'a iman edenleri” -bütün kemal sıfatlarını kendinde toplayan Allah'a- {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”. Allah Teâlâ'nın: {لا ينال عهدي الظالمين} [el-Bakara: 124] buyurması sebebiyle O'na karşı edep takınarak, rızık duasını da imamet duasının sınırlandırıldığı şeyle sınırlandırdı. {قال} “[Allah] buyurdu”; Allah Teâlâ, Rahmaniyet tecellisinin dünya emniyeti ve rızkı konusunda yeryüzünü imar edenlerin tamamını kuşattığını bildirerek şöyle buyurdu: {ومن كفر} “İnkâr edeni de”, yani emniyet ve rızık hususunda sana ilham ettiğim duamdan ona da nasip vereceğim. Bunu da şöyle ifade etti: {فأمتعه} “az bir süre faydalandırırım”; daha önce geçtiği üzere 'metâ' kelimesinin ifade ettiği leş isimlerinden biri olmasıyla onu küçümseyerek; ki o leş, ancak ondan zenginleşmeyi ümit edene yakın bir bilinçle terk edilecek, çaresiz kalmış kimsenin payıdır. Bunu şu sözüyle pekiştirdi:

{قليلاً} لكن فيه إيماء إلى أنه يكون أطيب حالاً في الدنيا وأوسع رزقاً من المؤمن، وكذا في قوله: {ثم أضطره} بما لي من العظمة الباهرة {إلى عذاب النار} أي بما أستدرجه به من النعم الحاملة له على المعاصي التي هي أسباب النقم، وفي التعبير بلفظ الاضطرار إلى ما لا يقدم عليه أحد باختيار إشعار بإجبار الله خلقه على ما يشاء منهم من إظهار حكمته وأن أحداً لا يقدر على حركة ولا سكون إلا بمشيئته؛ والاضطرار الإلجاء إلى ما فيه ضرر بشدة وقسر. ولما كان التقدير: فبئس المتاع ما ذكر له في الدنيا، عطف عليه قوله: {وبئس المصير} أي العذاب له في الآخرة، وهو مفعل مما منه التصيير وهو التنقيل في أطوار وأحوال ينتهي إلى غاية تجب أن تكون غير حالة الشيء الأولى بخلاف المرجع.

{قليلاً} “az bir süre”; fakat bunda, inkârcının dünyada müminden daha müreffeh bir halde ve daha geniş bir rızık içinde olacağına bir ima vardır. Keza şu kavlinde de böyledir: {ثم أضطره} “sonra onu sürüklerim” -bana ait olan ezici azametle- {إلى عذاب النار} “ateşin azabına”; yani cezalandırma sebepleri olan günahlara onu sevk eden nimetlerle tedricen azaba yaklaştırarak (istidrac ile). Hiç kimsenin kendi tercihiyle yönelmeyeceği bir şeye sürüklenmenin 'ıztırar' lafzıyla ifade edilmesinde, Allah'ın hikmetini ortaya koymak adına mahlûkatını dilediği şeye mecbur bıraktığına ve hiç kimsenin O'nun meşiyyeti olmaksızın hiçbir hareket veya sükûna muktedir olamayacağına dair bir hissettirme vardır. el-Iztırâr: Bir şeyi şiddet ve zorlama ile zararlı olan şeye mecbur bırakmaktır. Takdir: 'Dünyada onun için zikredilen faydalanma ne kötüdür!' şeklinde olunca, buna şu sözü atfetti: {وبئس المصير} “O ne kötü bir varış yeridir!”; yani ahirette onun için olan azap ne kötüdür! el-Masîr: 'Tasyîr' kökünden mef'al veznindedir; bu da mercî (dönüş) kavramının aksine, bir şeyin ilk halinden farklı olması gereken bir gayeye ulaşacak şekilde evreler ve haller içinde dönüştürülmesidir.

ولما ذكر بما مهده من أمر البيت ديناً ودنيا أتبعه ببنائه مشيراً إلى ما حباهم به من النعمة وما قابلوه به من كفرها باختيارهم لأن يكونوا من غير الأمة المسلمة التي دعا لها لما دعا للرسول فقال عاطفاً على {إذ ابتلى} تعديداً لوجوه النعم على العرب بأبيهم الأعظم استعطافاً إلى التوحيد {وإذ يرفع إبراهيم} أي اذكر الوقت الذي يباشر بالرفع {القواعد من البيت} قال الحرالي: عدّد تعالى وجوه عنايته بسابقة العرب في هذه الآيات كما عدد وجوه نعمته على بني إسرائيل في سابقة الخطاب، فكانت هذه في أمر إقامة دين الله، وكانت تلك في محاولة مدافعته، ليظهر بذلك تفاوت ما بين الاصطفاء والعناية، والقاعدة ما يقعد عليه الشيء أي يستقر ويثبت ويجوز أن يراد بها سافات البناء، لأن كل ساف قاعدة للذي يبنى عليه - قاله الأصبهاني.

[Allah], Beyt'in (Kâbe'nin) din ve dünya açısından tanzim ettiği hususlarını zikredince, onları tevhide meylettirmek maksadıyla en büyük ataları vesilesiyle Araplar üzerindeki nimet türlerini sayıp dökmek üzere {إذ ابتلى} “Hani [Rabbi İbrahim'i] sınamıştı” [ifadesine] atıfta bulunarak; onlara bahşettiği nimete ve onların ise Resul için dua ettiğinde kendisi için dua ettiği o Müslüman ümmetten başkası olmayı seçmek suretiyle bu nimeti nasıl nankörlükle karşıladıklarına işaret edip peşinden onun inşasını zikrederek şöyle buyurdu: {وإذ يرفع إبراهيم} “Hani İbrahim yükseltiyordu” yani yükseltme işine bizzat giriştiği o vakti hatırla, {القواعد من البيت} “Beyt'in temellerini...” el-Harrâlî şöyle demiştir: Yüce Allah, önceki hitapta İsrailoğulları üzerindeki nimetinin türlerini saydığı gibi, bu ayetlerde de geçmişteki durumları sebebiyle Araplara yönelik inayetinin türlerini saymıştır. İşte bu, Allah'ın dinini ikame etme hususunda iken; öteki ise onu defetme/engelleme çabası hakkındaydı; ta ki bununla seçkin kılınma (ıstıfâ) ile inayet arasındaki fark açığa çıksın. Kaide (kāide), bir şeyin üzerine oturduğu, yani kararlaşıp sabit olduğu şeydir. Bununla yapının taş sıraları/katmanları kastedilmiş olması da caizdir; çünkü her bir taş sırası, üzerine bina edilen sıra için bir kaidedir -bunu el-İsfahânî söylemiştir-.

ولما أفرد الخليل ﵇ بهذا الرفع إظهاراً لشرفه بكونه هو السبب الأعظم في ذلك عطف عليه ولده فقال: {وإسماعيل} أي يرفع القواعد أيضاً، ووصل بهذا العمل الشريف قوله: {ربنا} مراداً فيه القول محذوفاً منه أداة البعد: أي يقولان: {ربنا تقبل منا} أي عملنا بفضلك ولا ترده علينا، إشعاراً بالاعتراف بالتقصير لحقارة العبد وإن اجتهد في جنب عظمة مولاه. ولما تضمن سؤال القبول المشعر بخوف الرد علم الناقد البصير بالتقصير علله بقوله: {إنك} وأكده

Bunda en büyük sebep olması hasebiyle şerefini açığa çıkarmak için Halil aleyhisselâm'ı bu yükseltme işinde tek başına zikredince, oğlunu da ona atfedip şöyle buyurdu: {وإسماعيل} “ve İsmail de”; yani o da temelleri yükseltiyordu. Bu şerefli amele şu sözünü bitiştirdi: {ربنا} “Rabbimiz!”; burada uzaklık edatı hazfedilmiş olarak bir söz kastedilmektedir: Yani ikisi şöyle diyorlardı: {ربنا تقبل منا} “Rabbimiz, bizden kabul buyur!”, yani lütfunla amelimizi kabul et ve onu yüzümüze çarpma; kul Mevlâsının azameti karşısında ne kadar çabalasa da değersizliğini bildiği için kusurunu itiraf ettiğini hissettirerek. Reddedilme korkusunu hissettiren kabul talebi, her şeyi gören ve inceleyen Zât'ın eksikliği bildiğini içerdiğinden, bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنك} “Şüphesiz Sen”, ve bunu pekiştirdi

بقوله: {أنت السميع العليم} أي فإن كنت سمعت أو علمت منا حسناً فرده حسناً، وإن كنت سمعت أو علمت غير ذلك من نحو قول ناشىء عن اختلاج في النفس بما سببه كلال أو إعياء فاغفره.

şu sözüyle: {أنت السميع العليم} “Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin”; yani bizden güzel bir şey işittiysen veya bildiysen onu güzellikle karşıla; şayet yorgunluk veya bıkkınlığın sebep olduğu bir iç daralmasından kaynaklanan bir söz gibi bundan başka bir şey işittiysen veya bildiysen onu da bağışla.

ولما سأل القبول سأل الزيادة عليه بقوله: {ربنا} على ما مضى من طرز دعاء المقربين بإسقاط أداة البعد {واجعلنا} أي أنا وابني هذا الذي أعانني {مسلمين لك ومن ذريتنا} قال الحرالي: لما تحقق مرجو الإيمان في ذريته في قوله: {من آمن منهم} [البقرة: ١٢٦] طلب التكملة بإسلام الوجه والمسألة له ولابنه ولمن رزق الإيمان من ذريته وذرية ابنه، فإن الإسلام لما كان ظاهر الدين كان سريع الانثلام لأجل مضايقة أمر

Kabulü isteyince, mukarreblerin dua tarzı üzere uzaklık edatını hazfederek şu sözüyle bunun fazlasını talep etti: {ربنا} “Rabbimiz!” {واجعلنا} “bizi kıl”, yani beni ve bana yardım eden şu oğlumu, {مسلمين لك ومن ذريتنا} “Sana teslim olmuş kimseler ve zürriyetimizden de”. Harrâlî şöyle demiştir: {من آمن منهم} [el-Bakara: 126] kavlinde zürriyetindeki iman umudu gerçekleşince, kendisi, oğlu ve kendisinin zürriyeti ile oğlunun zürriyetinden iman nasip edilen kimseler için yüzünü teslim etme (tam ihlas) ve dua ile kemale ermeyi talep etti. Çünkü İslam dinin zahiri olunca, dünyanın getirdiği sıkıntılar sebebiyle

الدنيا، وإنما يتم الإسلام بسلامة الخلق من يد العبد ولسانه والإلقاء بكل ما بيده لربه مما ينازع فيه وجود النفس ومتضايق الدنيا، ولذلك هو مطلب لأهل الصفوة في خاتمة العمر ليكون الخروج من الدنيا عن إلقاء للحق وسلام للخلق كما قال يوسف ﵇ {توفني مسلماً} [يوسف: ١٠١] وطلب بقوله: {أمة مسلمة لك} أن يكونوا بحيث يؤم بعضهم بعضاً.

çabuk bozulmaya müsaitti. Oysa İslam ancak yaratılmışların kulun elinden ve dilinden selamette kalmasıyla ve kulun nefsin varlığının çekiştirdiği ve dünyanın darlıklarından olan elindeki her şeyi Rabbi için terk etmesiyle tamamlanır. Bundan dolayı ömrün sonunda dünyadan çıkışın Hakk'a teslimiyetle ve yaratılmışlara selametle olması için bu, seçkin kulların bir talebidir; nitekim Yusuf aleyhisselâm da şöyle demiştir: {توفني مسلماً} [Yûsuf: 101] “Beni Müslüman olarak vefat ettir”. {أمة مسلمة لك} “Sana teslim olmuş bir ümmet” sözüyle de birbirlerine önderlik edecek (birbirlerine uyacak) bir durumda olmalarını talep etti.

ولما كان المسلم مضطراً إلى العلم قال: {وأرنا مناسكنا} وفي ذلك ظهور لشرف عمل الحج حيث كان متلقي عن الله بلا واسطة لكونه علماً على آتي يوم الدين حيث لا واسطة هناك بين الرب والعباد.

Müslüman olan kimse ilme muhtaç olduğundan şöyle dedi: {وأرنا مناسكنا} “Bize ibadet usullerimizi (menâsikimizi) göster”. Bunda hac amelinin şerefinin açığa çıkması vardır; zira hac, Rab ile kullar arasında hiçbir vasıtanın bulunmayacağı din gününe bir alamet olduğundan dolayı vasıtasız olarak Allah'tan alınmıştır.

والمنسك مفعل من النسك وهو ما يفعل قربة وتديناً. تشارك حروفه حرف السكون - قاله الحرالي. ولما كان الإنسان محل العجز فهو أضر شيء إلى التوفيق قال: {وتب علينا} إنباء بمطلب التوبة أثر الحسنة كما هو مطلب العارفين بالله المتصلين بالحسنات رجّعا بها إلى من له الخلق والأمر، ثم علل طمعه في ذلك بأن عادته تعالى التطول والفضل فقال: {إنك أنت التواب} أي الرّجاع بعباده إلى موطن النجاة من حضرته بعد ما سلط عليهم عدوهم بغوايته ليعرفوا فضله عليهم وعظيم قدرته ثم أتبعه

el-Mensek: Yakınlaşmak ve dindarlık amacıyla yapılan şey manasındaki «nüsük» kökünden mef'al veznindedir; harfleri sükûn harfiyle ortaktır -bunu Harrâlî söylemiştir-. İnsan acziyet mahalli olduğundan tevfike (başarıya) en çok muhtaç olan varlıktır, bu sebeple şöyle dedi: {وتب علينا} “Tövbemizi kabul buyur”; yaratma ve emretme yetkisi Kendisine ait olan Zât'a iyiliklerle dönen Allah âriflerinin talebi olduğu üzere, iyiliğin hemen ardından tövbe talebini bildirmektedir. Sonra bundaki arzusunu, Yüce Allah'ın adetinin lütuf ve ihsan olmasıyla gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إنك أنت التواب} “Şüphesiz Sen, tövbeleri çokça kabul edensin”; yani kullarına lütfunu ve yüce kudretini bilsinler diye düşmanlarını azdırmasıyla onların başına musallat ettikten sonra, Kendi katından onları kurtuluş yurduna tekrar tekrar döndürensin. Sonra bunu

وصفاً هو كالتعليل له فقال: {الرحيم} .

onun için gerekçe kabilinden olan bir sıfatla takip ettirip şöyle buyurdu: {الرحيم} “çok merhametlisin”.

ولما طلب ما هو له في منصب النبوة من تعليم الله له المناسك بغير واسطة طلب لذريته مثل ذلك بواسطة من جرت العادة به لأمثالهم فقال: {ربنا وابعث فيهم} أي الأمة المسلمة التي من ذريتي وذرية ابني إسماعيل {رسولاً منهم} ليكون أرفق بهم وأشفق عليهم ويكونوا هم أجدر باتباعه والترامي في نصره، وذلك الرسول هو محمد ﷺ، فإنه لم يبعث من ذريتهما بالكتاب غيره، فهو دعوة إبراهيم ﵇ أبي العرب وأكرم ذريته؛ ففي ذلك أعظم ذم لهم بعداوته مع كونه مرسلاً لتطهيرهم بالكتاب الذي هو الهدى لا ريب فيه، وإليه الإشارة بقوله: {يتلوا} أي يقرأ متابعاً مواصلاً {عليهم آياتك} أي علاماتك الدالات عليك أعم من أن يكون نزل بها الكتاب أو استنبطت منه {ويعلمهم الكتاب} الكامل الشامل لكل كتاب «أوتيت جوامع الكلم» {والحكمة} وهي كل أمر يشرعه لهم فيحفظهم في صراطي معاشهم ومعادهم من الزيغ المؤدي إلى الضلال الموجب للهلاك.

Peygamberlik makamında kendisine ait olan vasıtasız menâsik öğretimini Allah'tan talep edince, zürriyeti için de onların emsalleri hakkında cari olan adet üzere bir vasıta ile benzerini talep edip şöyle dedi: {ربنا وابعث فيهم} “Rabbimiz, onların içinde gönder”, yani benim zürriyetimden ve oğlum İsmail'in zürriyetinden olan Müslüman ümmetin içinde, {رسولاً منهم} “onlardan bir elçi”; onlara karşı daha yumuşak ve daha şefkatli olsun, onlar da ona tabi olmaya ve yardımına koşmaya daha layık olsunlar diye. Bu elçi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; zira onların ikisinin zürriyetinden kitapla gönderilen O'ndan başkası olmamıştır. O, Arapların atası ve zürriyetinin en şereflisi olan İbrahim aleyhisselâm'ın duasıdır. Bu durumda, içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir hidayet olan Kitap ile onları arındırmak için gönderilmiş bir elçi olmasına rağmen O'na düşmanlık etmelerinde onlar için en büyük kınama vardır. Şu kavliyle buna işaret edilmektedir: {يتلوا} “Okusun”, yani peş peşe aralıksız okusun, {عليهم آياتك} “onlara Senin ayetlerini”; yani Sana delalet eden işaretlerini -ister Kitap onunla inmiş olsun, ister ondan istinbat edilmiş olsun umumidir-, {ويعلمهم الكتاب} “onlara Kitab'ı öğretsin” -bütün kitapları kapsayan eksiksiz Kitab'ı; «Bana cevâmiu'l-kelim verildi»-, {والحكمة} “ve Hikmet'i”; bu da dünya ve ahiret yollarında onları helake götüren sapıklıktan koruyacak şekilde onlar için teşri kıldığı her hükümdür.

ولما كان ظاهر دعوته ﵇ أن البعث في الأمة المسلمة

Onun aleyhisselâm duasının zahiri, peygamber göndermenin Müslüman ümmet içinde olması şeklinde olunca,

كانوا إلى تعليم ما ذكر أحوج منهم إلى التزكية فإن أصلها موجود بالإسلام فأخر قوله: {ويزكيهم} أي يطهر قلوبهم بما أوتي من دقائق الحكمة، فترتقي بصفائها، ولطفها من ذروة الدين إلى محل يؤمن عليها فيه أن ترتد على أدبارها وتحرف كتابها كما فعل من تقدمها، والتزكية إكساب الزكاة، وهي نماء النفس بما هو لها بمنزلة الغذاء للجسم - قاله الحرالي.

onlar zikredilen hususların öğretilmesine tezkiyeden (arındırmadan) daha muhtaç idiler; zira tezkiyenin aslı İslam ile zaten mevcuttur. Bu yüzden şu kavlini sonraya bıraktı: {ويزكيهم} “onları arındırsın”; yani kendisine verilen hikmet incelikleriyle onların kalplerini temizlesin; böylece kalpleri arılığı ve letafeti ile dinin zirvesinden, kendilerinden öncekilerin yaptığı gibi ökçeleri üzerine geri dönmelerinden ve kitaplarını tahrif etmelerinden emin olunacak bir makama yükselsin. Tezkiyet: Zekât (arılık ve bereket) kazandırmaktır; o da bedene nispetle gıda ne ise nefse nispetle öyle olan şeyle nefsin gelişmesidir -bunu Harrâlî söylemiştir-.

ولما ذكر سبحانه في سورة الجمعة بعثه في الأميين عامة اقتضى المقام تقديم التزكية التي رأسها البراءة من الشرك الأكبر ليقبلوا ما جاءهم من العلم، وأما تقديمها في آل عمران مع ذكر البعث للمؤمنين فلاقتضاء الحال بالمعاتبة على الإقبال على الغنائم الذي كان سبب الهزيمة لكونها إقبالاً على الدنيا التي هي أم الأدناس؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنك أنت العزيز} أي الذي يغلب كل شيء ولا يغالبه شيء، لأن العزة كما قال الحرالي: الغلبة الآتية على كلية الظاهر والباطن، {الحكيم} أي الذي يتيقن ما أراد فلا يتأتى نقضه، ولا متصف بشيء من ذلك غيرك؛ وفي ذلك إظهار عظيم لشرف العلم وطهارة الأخلاق، وأن ذلك لا ينال إلا بمجاهدات لا يطيقها البشر ولا تدرك أصلاً إلا بجد تطهّره العزة

Yüce Allah Cuma suresinde O'nun genel olarak ümmîler içinde gönderilişini zikrettiğinde, makam, kendilerine gelen ilmi kabul edebilmeleri için başı büyük şirkten beri olmak olan tezkiyenin öne alınmasını iktiza etti. Âl-i İmrân'da ise müminler için peygamber gönderilişinin zikriyle birlikte tezkiyenin öne alınması; pisliklerin anası olan dünyaya yönelmek demek olan ve hezimetin sebebi kılınan ganimetlere yöneliş konusundaki azarlamayı halin gerektirmesinden ötürüdür. Sonra bunu şu kavliyle gerekçelendirdi: {إنك أنت العزيز} “Şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin”; yani her şeye galip gelen ve hiçbir şeyin Kendisine galip gelemediği Zât; çünkü Harrâlî'nin dediği gibi izzet: Zahirin ve batının tamamına ulaşan galebedir; {الحكيم} “hüküm ve hikmet sahibisin”; yani dilediğini kesin olarak gerçekleştiren ve bozulması mümkün olmayan Zât; Senden başkası bunlardan hiçbir şeyle muttasıf değildir. Bunda ilmin ve ahlak temizliğinin şerefinin büyük bir tezahürü vardır ve buna ancak beşerin takat getiremeyeceği mücahedelerle ulaşılabileceği, izzetin arındırdığı bir gayret

وترتيب أبرمته الحكمة؛ هذا لمطلق ذلك فكيف بما يصلح منه للرسالة؟ وفيه إشارة إلى أنه يكبت أعداء الرسل وإن زاد عدهم وعظم جدهم.

ve hikmetin sağlamlaştırdığı bir tertip olmaksızın asla elde edilemeyeceği beyan edilmektedir. Bu durum mutlak faziletler için böyledir; peygamberliğe elverişli olanlar için nasıl olmasın? Bunda, sayıları çoğalsa ve gayretleri büyüse bile peygamberlerin düşmanlarını zelil ve perişan edeceğine bir işaret vardır.