ويحكم أمورهم فلا يستطيع أحد نقض شيء منها.
Ve onların işlerini sağlamlaştırır da hiç kimse bunlardan hiçbir şeyi bozmaya güç yetiremez.
ولما كان التقدير: فمن يرغب في مخالفة من يرسله من هو بهذه الصفة عطف عليه قوله: {ومن يرغب عن ملة إبراهيم} المستقيم الطريقة، الطاهر الخليقة، الشفيق على ذريته، الباني لهم أعظم المفاخر، المجتهد لهم في جليل المناقب والمآثر {إلا من سفه نفسه} أي امتهنها واحتقرها واستخف بها، أي فعل بها ما أدى إلى ذلك؛ وفي ذلك تعريض بمعاندي أهل الكتاب. قال الحرالي: والسفاهة خفة الرأي في مقابلة ما يراد منه من المتانة والقوة، وفي نصب النفس إنباء بلحاق السفاهة بكلية ذي النفس، لأن من سفهت نفسُه اختص السفه بها، ومن سفه نفسَه - بالنصب - استغرقت السفاهة ذاته وكليته وكان بدء ذلك وعاديته من جهة نفسه، يفهم ذلك نصبها، وذلك لأن الله ﷿ جعل النفس مبدأ كل شر أبداه في ذات ذي النفس، فإنه تعالى يعطي الخير بواسطة وبغير واسطة، ولا يُحذى الشر إلا بواسطة نفس ليكون في ذلك حجة الله على خلقه؛ وإنما استحق السفاهة من يرغب عن ملة إبراهيم لظهور شاهدها في العقل وعظيم بركتها في التجربة، لأن من ألقى
Takdir: 'Bu sıfatta olan bir Zât'ın gönderdiği kimseye muhalefet etmeyi kim ister?' şeklinde olunca, buna şu kavlini atfetti: {ومن يرغب عن ملة إبراهيم} “İbrahim'in dininden kim yüz çevirir?” -o İbrahim ki yolu dosdoğru, yaratılışı tertemiz, zürriyetine şefkatli, onlar için en büyük iftihar vesilelerini inşa eden, yüce menkıbeler ve eserler bırakmak için onlar adına gayret gösterendir- {إلا من سفه نفسه} “ancak kendini bilmeyen/aşağılayan hariç”; yani nefsini hor gören, alçaltan ve hafife alan; yani nefsine buna yol açacak muameleyi yapan kimse. Bunda Ehl-i Kitap'ın inatçılarına bir tariz vardır. Harrâlî şöyle demiştir: es-Sefâhet: Kendisinden beklenen metanet ve kuvvete mukabil görüş hafifliğidir (akılsızlıktır). «Nefs» kelimesinin nasb (meful) olarak gelmesinde, sefahatin nefis sahibinin bütün benliğine sirayet ettiğine dair bir bildirim vardır; çünkü nefsi sefih olan kimsenin (سفهت نفسُه) sefahati nefsine mahsustur; nefsini sefih kılan kimsenin ise (سفه نفسَه -nasb ile-) sefahet onun zatını ve bütün benliğini kuşatmıştır ve bunun başlangıcı ile düşmanlığı bizzat kendi nefsi cihetindendir; bu durum kelimenin nasbından anlaşılır. Çünkü Allah Azze ve Celle, nefis sahibinin zatında ortaya çıkardığı her kötülüğün başlangıcını nefis kılmıştır; zira O Teâlâ hayrı vasıtalı ve vasıtasız verir; kötülük ise yaratılmışlar aleyhine Allah'ın hücceti olsun diye ancak bir nefis vasıtasıyla hedeflenir. İbrahim'in dininden yüz çeviren kimse, aklın şahidi açık ve tecrübedeki bereketi pek büyük olduğu için sefahate müstahak olmuştur; zira teslim
بيده لم يؤاخذ في كل مرتبة من رتب الدنيا والآخرة، فلا عذر لمن رغب عن ذلك، لظهوره في شاهدي العقل والحس اللذين هما أظهر حجج الله على خلقه {وتلك حجتنا آتيناها إبراهيم على قومه} [الأنعام: ٨٣] .
olan kimse, dünya ve ahiret mertebelerinin hiçbirinde cezalandırılmaz; bundan yüz çeviren için hiçbir mazeret yoktur; zira bu durum Allah'ın yaratılmışları üzerindeki en açık hüccetleri olan akıl ve duyu şahitlerinde apaçıktır: {وتلك حجتنا آتيناها إبراهيم على قومه} [el-En'âm: 83] “İşte bunlar, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir”.
ولما كان التقدير: فلقد آتيناه من المزايا ما قدّمنا لكم مما لا يعدل عنه ذو مسكة عطف عليه قوله: {ولقد اصطفيناه} فذكره بمظهر العظمة تعظيماً له، فإن العبد يشرف بشرف سيده، وتشريفاً لاصطفائه فإن الصنعة تجل بجلالة مبدعها {في الدنيا} بما ذكرناه من كريم المآثر التي يجمعها إسلامه؛ وهو افتعال من الصفوة وهي ما خلص من اللطيف عن كثيفه ومكدره، وفي صيغة الافتعال من الدلالة على التعمد والقصد ما يزيد فيما أشير إليه من الشرف {وإنه في الآخرة لمن الصالحين} وفي هذا أكبر تفخيم لرتبة الصلاح حيث جعله من
Takdir: 'Biz ona, akıl sahibi kimsenin yüz çeviremeyeceği şekilde size önceden sunduğumuz üstünlükleri verdik' şeklinde olunca, buna şu kavlini atfetti: {ولقد اصطفيناه} “Andolsun, Biz onu seçtik”; onu tazim etmek için azamet zamiriyle zikretti; zira kul, efendisinin şerefiyle şereflenir; ayrıca onun seçilmesini şereflendirmek için böyle yaptı, zira sanat eseri ustasının celaliyle yücelir. {في الدنيا} “dünyada”, teslimiyetinin kendisinde toplandığı zikrettiğimiz o kerim eserlerle. Bu kelime, latif olanın kesif ve bulanık olandan süzülüp arınması demek olan «safvet» kökünden iftiâl veznindedir; iftiâl vezninde ise kasta ve yönelmeye delalet vardır ki bu da işaret edilen şerefi artırır. {وإنه في الآخرة لمن الصالحين} “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir”. Bunda salah mertebesine en büyük yüceltme vardır; zira onu
المتصفين بها، فهو حقيق بالإمامة لعلو رتبته عند الله في الدارين، ففي ذلك أعظم ترغيب في اتباع دينه والاهتداء بهديه، وأشد ذم لمن خالفه؛ وكل ذلك تذكير لأهل الكتاب بما عندهم من العلم بأمر هذا النبي الكريم وما هو سبب له، وإقامة للحجة عليهم، لأن أكثر ذلك معطوف على {اذكروا} قوله:
onunla nitelenenlerden kılmıştır; o halde her iki yurtta da Allah katındaki yüce mertebesinden ötürü imamete en layık olandır. Bunda onun dinine tabi olmaya ve hidayetiyle hidayet bulmaya en büyük teşvik, ona muhalefet eden kimseye de en şiddetli kınama vardır. Bütün bunlar Ehl-i Kitap'a, bu yüce peygamberin durumu ve onun vesile olduğu şeyler hakkında yanlarında bulunan ilmi hatırlatmak ve aleyhlerine hüccet ikame etmektir; çünkü bunların çoğu şu ayetteki {اذكروا} kavline matuftur:
{يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي} [البقرة: ١٢٢] .
{يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي} [el-Bakara: 122] “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın”.
ولما ذكر إمامته ذكر ما يؤتم به فيه وهو سبب اصطفائه وصلاحه وذلك دينه، وما أوصى به ﵇ بنيه، وما أوصى به بنوه بنيهم سلفاً لخلف ولا سيما يعقوب ﵇ المنوه بنسبة أهل الكتاب إليه فقال: {إذ} أي اصطفيناه بعظمتنا لأنه قال له ربه أسلم} أي لإحسان ربك إليك، وحذف المفعول ليتناول كل ما يصح إسلامه إلى المسلم إليه وقصره عليه وتخلى المسلم عنه {قال أسلمت لرب العالمين} أي المحسن إليّ وإلى جميع الخلائق {ووصى بها} أي بهذه المقالة أو الوصية أو الخصلة التي اصطفاه الله بها، ولعله لم يذكر الضمير لئلا يوهم
Onun imametini zikredince, kendisine uyulacak olan şeyi, yani seçilme ve salih kılınma sebebi olan dinini, onun aleyhisselâm oğullarına neyi vasiyet ettiğini ve oğullarının da nesilden nesile -özellikle Ehl-i Kitap'ın kendisine nispet edilmesiyle övündüğü Yakub aleyhisselâm'ın- oğullarına neyi vasiyet ettiğini zikrederek şöyle buyurdu: {إذ} “Hani”, yani azametimizle onu seçmiştik, çünkü {قال له ربه أسلم} “Rabbi ona: Teslim ol! demişti”, yani Rabbinin sana olan ihsanı için teslim ol; teslim olunacak Zât'a teslim edilmesi caiz olan her şeyi kapsasın, O'na has kılınsın ve teslim olan kimse ondan feragat etsin diye meful hazfedilmiştir. {قال أسلمت لرب العالمين} “O da: Âlemlerin Rabbine teslim oldum, demişti”; yani bana ve bütün yaratılmışlara ihsanda bulunan Zât'a. {ووصى بها} “Bunu vasiyet etti”, yani bu sözü veya vasiyeti yahut Allah'ın kendisini onunla seçkin kıldığı hasleti. Zamirin Rabbine dönmesi vehmini vermesin diye açık isim zikredilmemiş olabilir.
الرجوع إلى ربه؛ وقرىء «وأوصى» فهو من إيصاء والوصية وهي التقدم في الشيء النافع المحمود عاقبته، وقراءة التشديد أبلغ لدلالتها على التكرر والتكثر {إبراهيم بنيه ويعقوب} وصّى بها أيضاً بنيه فقال كل منهم: {يا بنيّ إن الله} بعظمته وكماله {اصطفى لكم الدين} وهو الإسلام، فأغناكم عن تطلبه وإجالة الفكر فيه رحمة منه لكم {فلا} أي فتسبب عن ذلك أني أقول لكم: لا {تموتن} على حالة من الحالات {إلا وأنتم} أي والحال أنكم {مسلمون} أي ملقون بأيديكم وجميع ما ينسب إليكم لله لا حظ لكم في شيء أصلاً ولا التفات إلى غير مولاكم، فإن من كمل افتقاره إلى الغني الحكيم أغناه بحسب ذلك. وقرر سبحانه بالآيات الآتية بطلان ما عليه المتعنتون من اليهودية والنصرانية، وبرّأ خليله والأنبياء من ذلك على وجه أوجب القطع بأنهم عالمون ببطلانه.
«Ve evsâ» (وَأَوْصَى) şeklinde de okunmuştur; bu da îsâ (vasiyet etmek) ve vasiyet kelimesindendir; o da akıbeti övülen faydalı bir işte önden öğüt vermektir. Şeddeli kıraat («vassâ»), tekrar ve çokluğa delalet ettiği için daha beliğdir. {إبراهيم بنيه ويعقوب} “İbrahim oğullarına; Yakub da” oğullarına bunu vasiyet etti ve her biri şöyle dedi: {يا بنيّ إن الله} “Ey oğullarım! Şüphesiz Allah” -azameti ve kemaliyle- {اصطفى لكم الدين} “sizin için bu dini seçti” -ki o da İslam'dır-; size olan merhametinden ötürü onu arama ve üzerinde fikir yürütme zahmetinden sizi kurtardı. {فلا} “Artık”, yani bundan dolayı size derim ki: Sakın {تموتن} “ölmeyin” hiçbir hal üzere, {إلا وأنتم} “ancak şu halde olun”, {مسلمون} “Müslümanlar olarak [ölün]”; yani ellerinizi ve size nispet edilen her şeyi Allah'a bırakmış kimseler olarak; sizin hiçbir şeyde zerre kadar payınız kalmasın ve Mevlânızdan başkasına iltifat etmeyin; zira Ganî ve Hakîm olan Zât'a ihtiyacını tam kılan kimseyi O, ihtiyacı nispetinde zengin kılar. Yüce Allah gelecek ayetlerle Yahudilik ve Hristiyanlık üzere olan inatçıların durumlarının batıl olduğunu perçinlemiş; Halilini ve peygamberleri bundan, onların bu batıllığı bildiklerini kesin olarak ortaya koyacak bir tarzda tebrie etmiştir.
ذكر قصة إبراهيم ﵇ من التوراة: ذكر في السفر الأول منها أنه إبراهيم بن تارح بن ناحور بن شارغ بن آرغو
İbrahim aleyhisselâm'ın Tevrat'taki Kıssasının Zikri: Tevrat'ın birinci سفر (Sifr/bölüm)inde zikredildiğine göre o; İbrahim b. Târah b. Nâhor b. Sârug b. Ergu
بن فالغ بن عابر بن شالخ بن أرفخشد بن سام بن نوح؛ لأنه قال في التوراة: لما أتت على سام مائة سنة ولد له أرفخشد فأتت عليه خمس وثلاثون سنة فولد له شالاح وسماه في موضع آخر شالح، فأتت عليه ثلاثون سنة فولد له عابر فأتت عليه أربع وثلاثون سنة فولد له فالغ، فأتت عليه ثلاثون سنة فولد له آرغُو، فأتت عليه اثنتان وثلاثون سنة فولد له شارغ فأتت عليه ثلاثون سنة فولد له ناحور،
b. Fâlig b. Âbir b. Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'tur. Zira Tevrat'ta şöyle demiştir: Sâm yüz yaşına bastığında Erfahşed doğdu; onun otuz beş yaşına geldiğinde Şâlâh doğdu -başka bir yerde onu Şâlih diye isimlendirdi-; otuz yaşına bastığında Âbir doğdu; otuz dört yaşına bastığında Fâlig doğdu; otuz yaşına bastığında Ergû doğdu; otuz iki yaşına bastığında Sârug doğdu; otuz yaşına bastığında Nâhor doğdu;
فأتت عليه تسع وعشرون سنة فولد له تارَح فأتت عليه خمس وسبعون سنة فولد له إبرم وناحور وهاران. وخالفه في الإنجيل بعض المخالفة فقال في إنجيل لوقا: ناحور بن شارغ بن أرغو بن فالغ بن عابر بن صالا بن قينان بن أرفخشد بن سام بن نوح؛ ونوح على ما قال في التوراة ابن لمك بن متوشلح بن خَنُوخ بن يارذ بن هليل بن قينان بن أنوش بن شيث بن آدم ﵇.
yirmi dokuz yaşına bastığında Târah doğdu; yetmiş beş yaşına bastığında İbram, Nâhor ve Hârân doğdu. İncil ise ona bir miktar muhalefet etti ve Luka İncili'nde şöyle dedi: Nâhor b. Sârug b. Ergû b. Fâlig b. Âbir b. Sâlâ b. Kaynân b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh. Nûh ise Tevrat'ta dediğine göre: Lamek b. Metûşelah b. Hanûh b. Yârid b. Mehlâîl b. Kaynân b. Enûş b. Şît b. Âdem aleyhisselâm'dır.
وهكذا قال في أثناء إنجيل لوقا إلا أنه قال في لمك:
Luka İncili'nin satır aralarında da aynen böyle demiştir, ancak Lamek hakkında:
لامك، وفي يارذ: يرذ بن مهلالاييل. ثم قال في التوراة: وولد هاران لوطاً، ومات هاران في حياة أبيه تارح في الأرض التي ولد فيها وهي أور الكلدانيين - وفي نسخة: الكزدانيين - «فتزوج إبرم سُرّى وكانت عاقراً فلم يولد لها ولد، فانطلق تارح بابنه إبرم وبلوط ابن ابنه هاران وبكَنّته سرى من أور الكلدانيين متيمماً أرض كنعان، فانتهوا إلى حرّان فسكنوها، فتوفي تارح بحرّان عن مائتي سنة وخمس سنين؛ وقال الرب لإبرم: اخرج من أرضك من حيث ولدت ومن آل أبيك إلى الأرض التي أريك فأجعلك لشعب عظيم وأباركك وأعظم اسمك وكن مباركاً وأبارك بنيك وألعن لاعنيك ويتبارك بك جميع قبائل الأرض وبزرعك، فصنع إبرم كما أمره الرب وانطلق معه لوط ابن أخيه وسرى زوجته وكان إذ ذاك ابن خمس وسبعين سنة ومعهم جميع مواشيهم وما اتخذوا بحرّان من ولدان وخدم، فخرجوا يريدون أرض كنعان فأتوها، فجاء إبرم حتى أتى بلاد سُحام وإلى بَلُّوط مُمرى وكان الكنعانيون بعد سكاناً في الأرض فاعتلن الرب لإبرم وقال له: إني معطٍ ذريتك هذه الأرض، وبنى إبرم هنالك مذبحاً للرب إذ ظهر له
Lâmek, Yârid hakkında ise: Yerid b. Mehalâlel demiştir. Sonra Tevrat'ta şöyle dedi: Hârân'dan Lût doğdu; Hârân babası Târah hayattayken doğduğu toprak olan Keldanilerin Ur şehrinde -bir nüshada: Kezdanilerin- öldü. «İbram Sâray ile evlendi; o kısırdı ve çocuğu olmuyordu. Târah oğlu İbram'ı, oğlunun oğlu Hârân'ın oğlu Lût'u ve gelini Sâray'ı Keldanilerin Ur şehrinden alıp Kenan diyarına yönelerek yola çıktı; Harran'a varıp oraya yerleştiler. Târah Harran'da iki yüz beş yaşındayken vefat etti. Rab İbram'a: Doğduğun memleketinden ve baba ocağından sana göstereceğim diyara çık; seni büyük bir millet yapacağım, seni mübarek kılacağım, adını yücelteceğim, bereket kaynağı ol; seni mübarek kılanları mübarek kılacak, sana lanet edenleri lanetleyeceğim; yeryüzünün bütün kabileleri seninle ve zürriyetinle bereket bulacaktır, dedi. İbram Rabbin kendisine emrettiği gibi yaptı; kardeşinin oğlu Lût ve karısı Sâray da onunla birlikte gitti. O vakit yetmiş beş yaşındaydı; bütün hayvanları ve Harran'da edindikleri uşaklar ile hizmetçiler de yanlarındaydı. Kenan diyarına gitmek üzere çıktılar ve oraya vardılar. İbram Şekem diyarına ve Mamre meşesine kadar geldi. Kenanlılar henüz o diyarda oturmaktaydı. Rab İbram'a göründü ve ona: Bu diyarı senin zürriyetine vereceğim, dedi. İbram da kendisine görünen Rabbe orada bir sunak yaptı.
وانتقل من هنالك إلى الجبل من المشرق إلى بيت إيل، فنصب خيمته في بيت إيل من غربها قبالة الحرب وعاي من شرقها، وبنى ثم لرب مذبحاً ودعا باسم الرب، ثم ظعن منطلقاً وكان مظعنه إلى مهب الجنوب وكان جوع في الأرض، فهبط إبرم إلى مصر ليسكنها لأن الجوع اشتد في الأرض، فلما دنا من مصر قال لسرى امرأته: إني عالم أنك امرأة حسناء، فإن رآك المصريون يقولون: امرأته، فيقتلونني؛ قولي: إني أخته - فذكر قصة أخذ فرعون مصر لها والقوارع التي أصابته فحالت بينه وبينها فخلى سبيلها وأحسن إليها وإلى إبراهيم - إلى أن قال: فخرج إبرم من مصر هو وامرأته ولوط معه إلى أرض التيمن - وفي نسخة: إلى القبلة - وهي جهة الجنوب فاستغنى إبرم جداً، فظعن لمظعنه من الجنوب حتى أتى بيت إيل إلى الموضع الذي كان نصب فيه خيمته من قبل ولوط معه كان له غنم وبقر وخير كثير جداً وأخبية، ولم تكن تلك الأرض تسعهما كليهما لأن مواشيهما كثرت جداً؛ فذكر أن لوطاً رفع بصره فنظر إلى أرض الأردن فإذا هي كلها أرض سقي وشرب مثل فردوس الله ومثل أرض مصر التي في مدخل صاغار - وفي نسخة: زغر فاختار لوط أرض الأردن؛ فسكن إبرم أرض كنعان، وسكن لوط قرى عاجار وورث - وفي نسخة: قرى المرج - وخيّم إلى سدوم وكان
Oradan doğudaki dağa, Beyt-El'e geçti; çadırını batısında Beyt-El, doğusunda Ay (el-Harb) bulunacak şekilde kurdu; orada Rabbe bir sunak yapıp Rabbin adıyla dua etti. Sonra göç ederek yola koyuldu; göçü güney rüzgârının estiği yöne (Necef'e) doğruydu. Memlekette kıtlık baş gösterdi; kıtlık ülkede şiddetlendiği için İbram orada oturmak üzere Mısır'a indi. Mısır'a yaklaştığında karısı Sâray'a şöyle dedi: Biliyorum ki sen güzel bir kadınsın; Mısırlılar seni görünce: Bu onun karısıdır, deyip beni öldürürler; onun kız kardeşiyim de -Mısır Firavunu'nun onu alması, başına gelen felaketlerin ona dokunmasına engel olması, kadını serbest bırakıp kadına ve İbrahim'e ihsanda bulunması kıssasını zikretti- ta ki şöyle dedi: İbram, karısı ve yanındaki Lût ile birlikte Mısır'dan Teymen diyarına -bir nüshada: Kıbleye doğru- yani güney tarafına çıktı; İbram son derece zenginleşti. Güneyden yaptığı göçle Beyt-El'e, daha önce çadırını kurmuş olduğu mekâna kadar vardı; yanında bulunan Lût'un da davarları, sığırları, pek çok malı ve çadırları vardı. Malları pek çoğaldığı için o topraklar ikisini birden barındıramadı. Lût'un gözünü kaldırıp Şeria (Ürdün) havzasına baktığı, oranın tıpkı Rabbin bahçesi gibi, Tsoar'a (Sağar'a -bir nüshada: Zoğar-) varılan yerdeki Mısır diyarı gibi baştan başa sulak bir yer olduğunu gördüğü ve Lût'un Şeria havzasını seçtiği zikredildi. İbram Kenan diyarında oturdu; Lût ise Âcâr ve Veris köylerinde -bir nüshada: el-Merc köylerinde- oturdu ve çadırlarını Sodom'a doğru kurdu.
أهل سدوم أشراراً خطأة جداً، فقال الرب لإبرم بعدما اعتزله لوط: مد بصرك فانظر من المكان الذي أنت فيه إلى الجرنيا والتيمن - وفي نسخة: إلى الشمال والجنوب والمشرق والمغرب - لأن جميع الأرض التي ترى إياك أعطيها وذريتك من بعدك إلى الأبد، واجعل ذريتك مثل ثرى الأرض، فإن قدرت أن تحصي تراب الأرض فإن زرعك يحصى، فأتى إبرم فسكن بين بلوط - وفي نسخة: في مرج ممرى الأموراني التي بحبرون - وبنى هنالك مذبحاً للرب، وكان على عهد أمرقال ملك شنعار - وفي نسخة: شنوار - وأرنوخ ملك ذي اللاشار - وفي نسخة: الخزر - وكدر لعمر، ملك عيلم - وفي نسخة: خوزستان وترغيل ملك جيلان - وفي نسخة: الأمم - اجتمع هؤلاء في قاع السدوميين وهو البحر المالح فقتلوا الجبابرة الذين في العشرة القرى والأبطال الذين بها والحورانيين الذين في جبال ساعير - وفي نسخة: شراة - إلى بطمة فاران التي في البرية، ورجعوا وأتوا عين الدنيا - وفي نسخة: الحكم - وهي رقيم وقتلوا كل رؤساء العمالقة والأمورانيين سكان عين جاد، وخرج بارع ملك سدوم وبَرْشع ملك عامرا
Sodom halkı çok şerir ve günahkârdı. Lût kendisinden ayrıldıktan sonra Rab İbram'a: Gözünü kaldır, bulunduğun yerden Kuzey'e, Güney'e -bir nüshada: Kuzey'e, Güney'e, Doğu'ya ve Batı'ya- bak; çünkü gördüğün bütün bu diyarı sana ve senden sonra ebediyen zürriyetine vereceğim; zürriyetini yerin tozu gibi kılacağım; öyle ki bir kimse yerin toprağını sayabilirse senin zürriyetin de sayılabilir, dedi. İbram geldi ve meşeliğin arasına -bir nüshada: Hebron'daki (el-Halil) Amorlu Mamre meşeliğine- yerleşti; orada Rab için bir sunak inşa etti. Şinar -bir nüshada: Şinvâr- kralı Amrafel, Ellasar -bir nüshada: Hazar- kralı Aryok, Elam -bir nüshada: Huzistan- kralı Kedorlaomer ve Goyim (Milletler) -bir nüshada: Cîlân- kralı Tidal zamanında bunlar Sodomluların düzlüğünde, yani Tuz Denizi'nde birleştiler; on köydeki zorbaları, oradaki yiğitleri ve Seir -bir nüshada: Şerât- dağlarındaki Horluları çöldeki Paran meşesine kadar vurup öldürdüler. Geri dönüp Ayn-ı Dünya'ya -bir nüshada: el-Hükm- yani Rakîm'e geldiler; Amalikalıların bütün reislerini ve Ayn-Cedî'de oturan Amorluları öldürdüler. Sodom kralı Bera, Gomora kralı Birşa,
وشنآب ملك أدوما وشاليم ملك صَبويم وملك بالاع التي هي صاغر - وفي نسخة: زغر - خمسة ملوك، قاتلوا الأربعة بقاع السدوميين، فهرب ملك سدوم وملك عامرا فوقعوا هناك، وهرب البقية إلى الجبل فاستباحوا جميع مواشي سدوم وعامُرا وجميع طعامهم واستاقوا لوطاً ابن أخي إبرم وماشيته وانطلقوا، فأتى من نجا منهم وأخبر إبرم العبراني، فعبى فتيانه ومولّديه ثلاثمائة وثمانية عشر رجلاً وسار في طلبهم إلى داريا - وفي نسخة: بانياس - فأحاط بهم ليلاً، فقاتلهم وهزمهم إلى الجوف - وفي نسخة: المزة - التي عن شمال دمشق وهي قرية يقال لها حلبون ورد لوطاً ابن أخيه وماشيته وجميع المواشي والنساء والشعب، فخرج ملك سدوم فتلقاه فرد إليه جميع ما سلب منه؛ ومن بعد هذا حلّ وحي الله على إبرم في الرؤيا وقال له: يا إبرم! أنا أكانفك وأساعدك، لأن ثوابك قد جزل جداً، فقال إبرم: اللهم! رب ما الذي تنحلني وأنا خارج من الدنيا بلا نسب ويرثني اليعازر غلامي الدمشقي؟ فقال له الرب: لا يرثك هذا بل ابنك الذي يخرج من صلبك فهو يرثك، وقال له:
Adma kralı Şinab, Tseboyim kralı Şemeber ve Bela yani Tsoar (Sağar) -bir nüshada: Zoğar- kralı olmak üzere beş kral çıktılar; Sodomlular düzlüğünde o dört kralla savaştılar. Sodom kralı ile Gomora kralı kaçıp oraya düştüler; geriye kalanlar ise dağa kaçtı. Sodom ve Gomora'nın bütün mallarını ve yiyeceklerini yağmaladılar; İbram'ın kardeşinin oğlu Lût'u ve mallarını da alıp götürdüler. Onlardan kurtulan biri gelip İbrani İbram'a haber verdi. O da evinde doğup yetişmiş üç yüz on sekiz adamını silahlandırıp Darya'ya -bir nüshada: Banyas- kadar peşlerine düştü; geceleyin onları kuşattı, savaşıp onları Şam'ın solundaki el-Cevf'e -bir nüshada: el-Mezze- yani Halbûn denilen köye kadar hezimete uğrattı. Kardeşinin oğlu Lût'u, onun mallarını, bütün hayvanları, kadınları ve halkı geri getirdi. Sodom kralı onu karşılamaya çıktı; İbram da kendisinden yağmalanan her şeyi ona iade etti. Bundan sonra İbram'a rüyada Allah'ın vahyi geldi ve ona şöyle dedi: Ey İbram! Ben seni koruyacak ve sana yardım edeceğim; zira senin mükâfatın pek büyüktür. İbram: Ey Rabbim Allah! Ben dünyadan nesilsiz ayrılırken ve bana Şamlı uşağım Eliezer varis olacakken bana ne vereceksin? dedi. Rab ona: Bu sana varis olmayacak; bilakis senin öz sulbünden çıkacak olan oğlun sana varis olacaktır, dedi ve ona şöyle buyurdu:
انظر إلى السماء واحص النجوم إن كنت تقدر أن تحصيها، ثم قال له: كذلك تكون ذريتك، فآمن إبرم بالله، وقال له الرب: أنا الرب إلهك الذي أخرجك من أور الكلدانيين - وفي نسخة: أتون الكزدانيين - لأعطينك هذه الأرض لترثها، فلما كان غروب الشمس وقع الصمت على إبرم وغشيه خوف وظلمة عظيمة فقال الرب لإبرم: اعلم علماً يقيناً أن نسلك سيسكنون في أرض ليست لهم، فيتعبدونهم ويكدونهم أربعمائة سنة، والشعب الذين يتعبدونهم فإني أدينهم ويخرجون من هناك بعد ذلك بمال عظيم، وأنت تنتقل إلى آبائك بسلام وتدفن بشيخوخة خير وصلاح، والحقب الرابع يرجعون إلى ههنا، لأن إثم الأمورانيين لم يكمل بعد، فلما غربت الشمس صار دجى حندسة وإذا بتنور يدخن ومصباح نار يلتهب ويتردد بين تلك الأنصبة، وفي ذلك اليوم عاهد الرب إبرم عهداً وقال: إني معط ذريتك هذه الأرض من نهر مصر وإلى الفرات النهر الأعظم، وإن سُرّى امرأة إبر لم تكن تلد وكانت لها أمة مصرية اسمها هاجر فقالت سُرّى لإبرم وهما بأرض كنعان: إن الرب قد حرمني الولد فإدخل على أمتي وابن بها لعلي أتعزى بولد منها، تسمّع إبرم قول سرى وأطاعها، وذلك بعدما سكن أرض
Göğe bak; sayabilirsen yıldızları say! Sonra ona: Senin zürriyetin de böyle olacaktır, dedi. İbram Allah'a iman etti. Rab ona: Mülk edinmen için bu diyarı sana vermek üzere seni Keldanilerin Ur şehrinden -bir nüshada: Kezdanilerin fırınından- çıkaran Rabbin Benim, dedi. Güneş batarken İbram'ın üzerine derin bir sessizlik çöktü; onu büyük bir korku ve karanlık kapladı. Rab İbram'a: Kesin olarak bil ki, senin soyun kendilerinin olmayan bir diyarda garip olacak, onlara kölelik edecekler ve dört yüz yıl boyunca ezilecekler. Onlara kölelik yaptıran milleti ise Ben yargılayacağım; sonra oradan büyük bir mal ile çıkacaklar. Sen ise atalarına selametle kavuşacak, hayırlı ve salih bir yaşlılıkta defnedileceksin. Dördüncü nesilde buraya dönecekler; çünkü Amorluların günahı henüz dolmadı, dedi. Güneş batıp zifiri karanlık olunca duman tüten bir ocak ve alevli bir ateş meşalesi o adak parçaları arasından geçti. O gün Rab İbram ile ahdedip: Mısır ırmağından büyük nehir Fırat'a kadar olan bu diyarı senin zürriyetine verdim, dedi. İbram'ın karısı Sâray ise doğuramıyordu; Hâcer adında Mısırlı bir cariyesi vardı. Sâray Kenan diyarındayken İbram'a: Rab beni çocuktan mahrum etti; cariyemin yanına gir, onunla gerdeğe gir, belki ondan bir çocukla teselli bulurum, dedi. İbram Sâray'ın sözünü dinleyip ona itaat etti; bu da Kenan diyarında
كنعان عشر سنين، فحبلت فقالت سرى لإبرم: أنت صاحب ظلامتي، أنا وضعت أمتي في حضنك، فلما حبلت هنت عليها بحكم الرب بيني وبينك، فقال: هذه أمتك مسلمة إليك.
on yıl oturduktan sonra oldu. Hâcer hamile kalınca Sâray İbram'a: Uğradığım haksızlığın sorumlusu sensin; cariyemi senin koynuna ben verdim, hamile olduğunu görünce beni hakir gördü; benimle senin aranda Rab hükmetsin, dedi. İbram: İşte cariyen senin elindedir,
اصنعي بها ما أحببت، فأهانتها سرى سيدتها فهربت منها، فلقيها ملاك الرب على عين ماء في البرية في طريق سور - وفي رواية: في طريق حذر، وفي نسخة: على العين التي بطريق الجفار - فقال لها: يا هاجر أمة سرى! ارجعي إلى سيدتك واستكدّي تحت يدها، ثم قال لها ملاك الله: لأكثرن نسلك حتى لا يحصى، ثم قال لها: ها أنت حامل - وفي نسخة: إنك حبلى - وستلدين ابناً وتدعين اسمه إسماعيل، لأن الرب قد عرف لك خضوعك، ويكون ابنك هذا رجلاً يأوي البرية ويده في جميع الناس - وفي نسخة: وحشى الناس - يده على كل ويد كل به، وسيحل على جميع حدود إخوته، فدعت اسم الرب الذي كلمها فقالت: أنت الله ذو الوحي والرؤيا، وذلك لأنها قالت: إني رأيت رؤيا، ولذلك دعت تلك الطوى بئر الحي وهي بئر رقيم وحذر - وفي نسخة: فيما بين قادس وبارد - ثم ولدت هاجر لإبرم ابناً فدعا إبرم اسمه إسماعيل، وكان إبرم ابن ست وثمانين سنة إذ ولدت هاجر له إسماعيل، فلما أتى على إبرم تسع وتسعون سنة اعتلن له الرب وقال له: أنا الله إله المواعيد، أرضني تكن غير ذي
ona dilediğini yap, dedi. Hanımı Sâray ona eziyet edince o da yanından kaçtı. Çölde, Şûr yolundaki -bir rivayette: Hazer yolundaki, bir nüshada: Cifâr yolundaki su kaynağı başında- Rabbin meleği onu buldu ve ona: Ey Sâray'ın cariyesi Hâcer! Hanımına dön ve onun eli altında boyun eğ, dedi. Sonra Allah'ın meleği ona: Soyunu sayılamayacak kadar çoğaltacağım, dedi. Sonra ona: İşte sen hamilesin -bir nüshada: Gebe kalacaksın- ve bir oğul doğuracaksın, adını İsmail koyacaksın; çünkü Rab senin boyun eğişini bildi. Bu oğlun yabani bir adam olacak; eli herkesin üzerinde, herkesin eli de onun üzerinde olacak -bir nüshada: İnsanların vahşisi olacak, eli herkese karşı, herkesin eli de ona karşı olacak- ve bütün kardeşlerinin sınırları üzerinde yerleşecektir, dedi. Hâcer kendisiyle konuşan Rabbin adını anarak: Sen vahiy ve rüya sahibi Allah'sın, dedi; çünkü o: Ben bir rüya gördüm, demişti. Bundan dolayı o kuyuya «Hayy (Diri olanın) Kuyusu» adını verdi; o da Rakîm ile Hazer -bir nüshada: Kadeş ile Bared arası- arasındaki kuyudur. Sonra Hâcer İbram'a bir oğul doğurdu; İbram adını İsmail koydu. Hâcer İsmail'i doğurduğunda İbram seksen altı yaşındaydı. İbram doksan dokuz yaşına bastığında Rab ona göründü ve ona: Ben vaatler Tanrısı Allah'ım; Beni razı et ki
عيب وأثبت عهدي بيني وبينك - وفي رواية: فأحسن أمامي ولا تكن ملوماً فإني جاعل بيني وبينك ميثاقاً، وأكثرك جداً جداً، فخر إبراهيم على وجهه فكلمه الله وقال له: أنا أثبت لك عهدي - وفي نسخة: فأوحى الله إليه قائلاً له: إني قد جعلت ميثاقي معك - وتكون أباً لشعوب كثيرة، ولا يدعى اسمك فيما بعد إبرم بل يكون اسمك إبراهيم، لأني جعلتك أباً لشعوب كثيرة، وأنميك وأثريك جداً جداً، وأجعلك للشعوب رئيساً، والملوك من صلبك يخرجون، وأثبت العهد - وفي نسخة: وأفي بميثاقي - بيني وبينك وبين نسلك من بعدك عهداً دائماً، وأكون لك إلهاً ولزرعك من بعدك، وأعطيك وذيتك من بعدك أرض سكناك وجميع أرض كنعان ميراثاً إلى الأبد وأكون لهم إلهاً، وقال الله لإبراهيم: احفظ عهدي أنت وزرعك من بعدك لأحقابهم، هذا عهدي الذي آمركم به لتحفظوه ليكون بيني وبين نسلك من بعدك أن تختنوا كل ذكر وتختنوا لحم غُرلكم ويكون علامة العهد بيني وبينكم، وليختن كل ذكر منكم ابن ثمانية أيام لأحقابكم ولاد البيت والمبتاع بالمال.
kusursuz olasın, seninle Benim aramdaki ahdimi pekiştireyim -bir rivayette: Önümde ihsan üzere ol ve kınanmış olma; zira Ben seninle Benim aramda bir ahit koyacağım ve seni çok ama çok çoğaltacağım- dedi. İbrahim yüzüstü yere kapandı; Allah onunla konuşup şöyle dedi: Senin için ahdimi pekiştiriyorum -bir nüshada: Allah ona vahyedip şöyle dedi: Ben seninle ahdimi kıldım-; pek çok milletin babası olacaksın. Artık adın İbram değil, İbrahim olacak; çünkü seni birçok milletin babası kıldım. Seni çok ama çok artıracak ve bereketlendireceğim; seni milletlere önder yapacağım, krallar senin sulbünden çıkacak. Seninle Benim aramda ve senden sonraki soyun arasında nesiller boyu ebedi bir ahit olmak üzere ahdimi pekiştireceğim -bir nüshada: Misakımı yerine getireceğim-; sana ve senden sonraki zürriyetine İlah olacağım. Sana ve senden sonraki zürriyetine misafir olarak oturduğun diyarı ve bütün Kenan diyarını ebedi bir mülk olarak vereceğim ve onların İlahı olacağım. Allah İbrahim'e: Sen ve senden sonraki soyun nesiller boyu ahdimi koruyun; aranızda korumanızı emrettiğim, Benimle sizin ve senden sonraki soyun arasındaki ahdim şudur: Aranızdaki her erkek sünnet edilsin, sünnet derinizin etini sünnet edeceksiniz; bu Benimle sizin aranızdaki ahdin işareti olacaktır. Nesiller boyu aranızdaki her erkek çocuk, sekiz günlükken sünnet edilsin; evde doğanlar da parayla satın alınanlar da [buna dâhildir].
وكل من كان من أبناء الغرباء الذين ليسوا من زرعك فليختتن اختتان المولود في بيتك والمبتاع بمالك، ويكون عهدي ميسماً في أجسادكم عهداً دائماً إلى الأبد؛ وكل
Senin zürriyetinden olmayan yabancıların oğullarından olan herkes de evinde doğan ve paranla satın alınan kimse gibi sünnet edilsin; ahdim bedenlerinizde ebedi bir ahit nişanesi olacaktır. Ve her
ذكر ذي غرلة لا تختن غرلته في اليوم الثامن فلتهلك تلك النفس من شعبها، لأنها أبطلت عهدي. وقال الله لإبراهيم: سرى صاحبتك، لا تدع اسمها سرى لأن اسمها سارة وأبارك فيها، وأعطيك منها ابناً وأباركه، ويكون رئيساً لشعوب كثيرة وملوك الشعوب من نسله يخرجون؛ فخر إبراهيم على وجهه ضاحكاً وقال في قلبه - وفي رواية متعجباً يقول في نفسه - وهل يولد لابن مائة سنة ابن وسارة تلد وقد أتى عليها تسعون سنة! وقال إبراهيم لله: يا ليت إسماعيل يحيى بين يديك! وقال الله لإبراهيم: حقاً - وفي نسخة: نعم - إن سارة صاحبتك ستلد ابناً وتسميه إسحاق، وأثبت العهد بيني وبينه إلى الأبد ولذريته من بعده، وقد استجبت لك في إسماعيل فباركته وكثرته وأنميته جداً جداً، ويولد له اثنا عشر عظيماً، وأجعله رئيساً لشعب عظيم؛ وأثبت عهدي لإسحاق الذي تلد لك سارة في هذا الحين من قابل. فلما فرغ من كلامه ارتفع استعلان الرب عن إبراهيم، فانطلق إبراهيم بإسماعيل ابنه وجميع أولاد بيته والمبتاعين بما له كل ذكر من بيت إبراهيم فختن غرلهم في ذلك اليوم كما أمره الله، وكان قد أتى على إبراهيم تسع وتسعون سنة إذ ختن غرلته وكان قد أتى إسماعيل ابنه إذ اختتن ثلاث عشرة سنة، وختن
sünnet derisi sahibi erkek sekizinci günde sünnet edilmezse, o can halkından kesilip atılsın; çünkü ahdimi bozmuştur. Allah İbrahim'e: Eşin Sâray'ın adını Sâray diye çağırma; çünkü onun adı Sâre'dir; onu mübarek kılacağım, ondan sana bir oğul vereceğim ve onu da mübarek kılacağım; birçok milletin reisi olacak ve milletlerin kralları onun soyundan çıkacaktır, dedi. İbrahim gülerek yüzüstü kapandı ve içinden -bir rivayette: Şaşırarak içinden şöyle diyerek- dedi: Yüz yaşında bir adama çocuk mu doğarmış, Sâre doksan yaşına gelmişken mi doğuracakmış! İbrahim Allah'a: Keşke İsmail Senin huzurunda yaşasa! dedi. Allah İbrahim'e: Hakikaten -bir nüshada: Evet- eşin Sâre sana bir oğul doğuracak ve adını İshak koyacaksın; ahdimi onunla ve ondan sonraki zürriyetiyle ebedi bir ahit olarak pekiştireceğim. İsmail hakkında da duanı kabul ettim; onu mübarek kıldım, çoğalttım ve onu çok ama çok artırdım; ondan on iki ulu bey doğacak ve onu büyük bir milletin reisi yapacağım. Ahdimi ise gelecek yıl bu vakit Sâre'nin sana doğuracağı İshak ile pekiştireceğim, dedi. Sözünü bitirince Rabbin tecellisi İbrahim'in üzerinden yükseldi. İbrahim oğlu İsmail'i, evinde doğanların hepsini ve parasıyla satın aldıklarını, İbrahim'in evindeki her erkeği alıp Allah'ın kendisine emrettiği gibi o gün onların sünnet derilerini kesti. Sünnet derisini kestiğinde İbrahim doksan dokuz yaşındaydı; oğlu İsmail ise sünnet edildiğinde on üç yaşındaydı. Kendisine tabi olan
أيضاً معه أبناء الغرباء المشايعين ثم أكمل البشارة بإسحاق، كما سيأتي في سورة هود إن شاء الله تعالى - إلى أن قال: وذكر الرب سارة كما قال: وصنع الله ﵎ بسارة كما وعد، فحبلت وولدت لإبراهيم ابناً على كبره في الوقت الذي وعد الله، فسمى إبراهيم ابنه من سارة إسحاق، فختن إبراهيم إسحاق ابنه في اليوم الثامن كما أمره الرب، وكان إبراهيم ابن مائة سنة، فقالت سارة: لقد أنعم الله عليّ وفرحني فرحاً عظيماً، فمن سمع فليفرح لي، وقالت: من كان يقول لإبراهيم: إن سارة ترضع غلاماً وتلد ابناً بعد الكبر؛ فشب الغلام وفطم وصنع إبراهيم يوم فطم مأدبة عظيمة - ثم أعاد ذكر أمر سارة بإخراج هاجر وإبعادها وأن هذا شق على إبراهيم جداً وقال: فقال الله لإبراهيم: لا يشقن عليك حال الصبي وأمتك، فغدا إبراهيم باكراً وأخذ خبزاً وإداوة من ماء فأعطاها هاجر وحملها والصبي والطعام فانطلقت وتاهت في برية بئر سبع - وفي نسخة بئر الحلف، لأن إبراهيم حالف صاحب تلك الأرض عندها - ونفد الماء من الإداوة فألقت الصبي تحت
yabancıların oğullarını da onunla birlikte sünnet etti; sonra İshak ile olan müjdeyi tamamladı -inşâallahu teâlâ Hûd suresinde geleceği üzere-. Ta ki şöyle dedi: Rab söylediği gibi Sâre'yi andı ve Allah celle celâlühû vadettiği gibi Sâre'ye yaptı; Sâre hamile kaldı ve Allah'ın vadettiği vakitte yaşlılığına rağmen İbrahim'e bir oğul doğurdu. İbrahim Sâre'den doğan oğlunun adını İshak koydu. İbrahim, Rabbin kendisine emrettiği gibi oğlu İshak'ı sekizinci gününde sünnet etti. İbrahim yüz yaşındaydı. Sâre: Allah bana lütufta bulundu ve beni çok sevindirdi; kim işitirse benim adıma sevinsin, dedi ve: Sâre'nin çocuk emzireceğini ve yaşlılıktan sonra bir oğul doğuracağını İbrahim'e kim söylerdi! dedi. Çocuk büyüdü, sütten kesildi ve sütten kesildiği gün İbrahim büyük bir ziyafet verdi. Sonra Sâre'nin Hâcer'i çıkarmasını ve uzaklaştırmasını emrettiğini, bunun da İbrahim'e çok ağır geldiğini tekrar zikredip şöyle dedi: Allah İbrahim'e: Çocuğun ve cariyenin hali sana ağır gelmesin, dedi. İbrahim sabah erkenden kalktı, ekmek ve bir kırba su alıp Hâcer'e verdi; onu, çocuğu ve yiyeceği yükledi. Kadın çıktı ve Bi'r-i Seb' -bir nüshada: Bi'r-i Half, çünkü İbrahim o toprakların sahibiyle orada antlaşma yapmıştı- çölünde kayboldu. Kırbadaki su bitince çocuğu
شجرة من الشيح وانطلقت وجلست قبالته وتباعدت عنه كرمية بسهم كيلا تعاين موته، فلما صرخ الغلام وبكى سمع الرب صوته فدعا ملاك الرب هاجر من السماء وقال لها: ما لك يا هاجر؟ لا تخافي، لأن الرب قد سمع صوت الصبي حيث هو، قومي فاحملي الصبي وشدي به يديك، لأني أجعله رئيساً لشعب عظيم، فجلى الله عن بصرها فرأت بئر ماء، فانطلقت فملأت الإدواة وسقت الغلام، وكان الله مع الغلام فشب وسكن برية فاران وكان يتعلم الرمي في تلك البرية وزوجته أمه امرأة - انتهى.
ılgın çalısının altına bıraktı; gitti, onun ölümünü görmemek için bir ok atımı kadar uzağına karşısına oturdu. Çocuk feryat edip ağlayınca Rab onun sesini işitti; Rabbin meleği gökten Hâcer'e seslenip ona: Neyin var ey Hâcer? Korkma, çünkü Rab bulunduğu yerden çocuğun sesini işitti; kalk, çocuğu kaldır ve elinle ona sarıl, zira Ben onu büyük bir milletin reisi kılacağım, dedi. Allah onun gözünü açtı da bir su kuyusu gördü; gitti, kırbayı doldurdu ve çocuğa içirdi. Allah çocukla beraberdi; çocuk büyüdü, Paran çölünde oturdu, o çölde ok atmayı öğreniyordu ve annesi ona bir kadınla evlilik yaptırdı -bitti-.
وفيه إن هذا الكلام في إخراج هاجر وولدها ظاهره مناقض لما تقدم في ختان إسماعيل ﵇، فإن فيه أنه كان ابن ثلاث عشرة سنة، وهذا ظاهره أنه كان رضيعاً، وفي الحديث الصحيح «أنه وضعه عند البيت وهو يرضع» ويمكن حمل هذا عليه بهذا الكلام الأخير. وأما الأول فلم يقل فيه إنه كان عند الختان ببيت المقدس، فيمكن أن إبراهيم ﵇ طوى له الله الأرض بالبراق أو غيره فذهب إلى مكة المشرفة فختنه ثم رجع. وفيه بشارة بنبينا محمد ﷺ أصرح مما ذكروه وهي قوله: ويتبارك بك جميع قبائل الأرض، لأن ذلك لم يحصل بأحد من أولاد إبراهيم ﵇ إلا بالنبي ﷺ، فقد أثبت البركة به ﷺ والخير في غالب قبائل
Bunda; Hâcer ve çocuğunun çıkarılmasına dair bu sözün zahirinin, İsmail aleyhisselâm'ın sünnet edilmesi hususunda daha önce geçen şeyle çeliştiği hususu vardır; zira orada onun on üç yaşında olduğu, burada ise zahirinin emzikte bir bebek olduğu yer almaktadır. Sahih hadiste ise «O henüz emerken onu Beyt'in yanına bıraktı» denmektedir. Bu durum, bu son söz ile hadise hamledilebilir. İlk duruma gelince, onda sünnet esnasında Beytü'l-Makdis'te olduğuna dair bir ifade geçmemektedir; binaenaleyh Allah'ın İbrahim aleyhisselâm için Burak ile veya başka bir vasıtayla yeryüzünü dürmüş olması, onun Mekke-i Mükerreme'ye gidip onu sünnet etmesi ve sonra dönmüş olması muhtemeldir. Bunda Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dair zikrettiklerinden daha açık bir müjde vardır ki o da: «Yeryüzünün bütün kabileleri seninle bereket bulacaktır» sözüdür; zira bu durum İbrahim aleyhisselâm'ın çocuklarından hiçbiriyle değil, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile hasıl olmuştur. Nitekim yeryüzü kabilelerinin çoğunda O'nunla sallallâhu aleyhi ve sellem bereket ve hayır sabit olmuş,
الأرض، ويكون الباقي بعد نزول عيسى ﵇. وكذا قوله: ويده في جميع الناس - إلى آخره، لأن إسماعيل ﵇ لم ينقل أحد أن يده كانت على جميع الناس، ولا حل على جميع حدود إخوته، ولا اتصف من أولاده أحد بهذا الوصف إلا النبي ﷺ؛ ثم رأيت في شرح المقاصد للشيخ سعد الدين التفتازاني وشرح الصحائف للإمام السمرقندي التنبيه على هذا النص.
geri kalanı ise İsa aleyhisselâm'ın nüzulünden sonra gerçekleşecektir. Keza: «Eli bütün insanların üzerinde...» -sonuna kadar- sözü de böyledir; zira İsmail aleyhisselâm'ın elinin bütün insanların üzerinde olduğunu ve kardeşlerinin bütün sınırlarına yerleştiğini hiç kimse nakletmemiştir; onun çocuklarından da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dışında hiç kimse bu vasıfla nitelenmemiştir. Sonra Şeyh Sa'deddîn et-Teftâzânî'nin Şerhu'l-Makâsıd'ında ve İmam Semerkandî'nin Şerhu's-Sahâif'inde bu metne dikkat çekildiğini gördüm.
ولما قرر سبحانه لبني إسرائيل أن أباهم يعقوب ممن أوصى بنيه بالإسلام قال مبكتاً لهم: {أم} فعلم قطعاً من ذكر حرف العطف أن المعطوف عليه محذوف كما قالوا في أحد التقادير في هذه الآية وفي {أمّن هو قانت آناء الليل} [الزمر: ٩] في سورة الزمر فكان التقدير هنا لتوبيخهم وتقريعهم بأن أيّ شق اختاروه لزمهم به ما يكرهون: أكنتم غائبين عن هذه الوصية من إبراهيم ويعقوب ﵉ أم حاضرين وكنتم غائبين في أمر يعقوب ﵇ خاصة أم {كنتم شهداء} الآية، أي أكنتم غائبين عن علم ذلك أم لا حين حكمتم بتخصيص أنفسكم بالجنة ليمنعكم ذلك عن مثل هذا الحكم؛ وعلى كل تقدير لا يضركم جهله، لأن عندكم في كتاب الله المنزل على بيتكم من الأمر بمثله عن الله ما يغنيكم عنه، وهو مانع لكم أيضاً من هذا الحكم على وجه قطعي؛
Yüce Allah İsrailoğulları'na, ataları Yakub'un oğullarına İslam'ı vasiyet eden kimselerden olduğunu kesin bir dille ortaya koyunca, onları kınamak üzere şöyle buyurdu: {أم} “Yoksa”; atıf harfinin zikredilmesinden matufun aleyhin mahzuf olduğu kesin olarak bilinmektedir; nitekim bu ayette ve Zümer suresindeki {أمّن هو قانت آناء الليل} [ez-Zümer: 9] ayetinde yapılan takdirlerden birinde böyle demişlerdir. Buradaki takdir, hangi şıkkı seçerlerse seçsinler hoşlanmadıkları şeyin kendilerine lazım geleceği tarzda onları azarlamak ve paylamak maksadıyla şöyleydi: İbrahim ve Yakub'un -aleyhimesselâm- bu vasiyetinden habersiz miydiniz, yoksa hazır mı bulunuyordunuz; özellikle Yakub aleyhisselâm'ın durumunda habersiz miydiniz, yoksa {كنتم شهداء} “siz şahitler miydiniz?” -ayetin sonuna kadar-. Yani sizi böyle bir hükümden menetsin diye cenneti sadece kendinize tahsis etmeye hükmettiğinizde, bunun bilgisine sahip değil miydiniz, yoksa biliyor muydunuz? Her takdire göre, bunu bilmemeniz size mazeret teşkil etmez; zira hanenize indirilen Allah'ın Kitabı'nda, Allah katından bunun bir benzerini emreden ve sizi buna ihtiyaç bırakmayacak hükümler vardır ve bu da sizi böylesi bir hükümden kesin bir şekilde alıkoymaktadır.
وفي ذلك إشارة إلى عدم وجوب التقيد بالآباء، وإرشاد إلى توسيع الفكر إلى المنعم الأول وهو رب الآباء للتقيد بأوامره والوقوف عند زواجره سواء كان ذلك موافقاً لشرع الآباء أو مخالفاً؛ ولما كان هذا لازماً لمضمون قوله تعالى:
Bunda atalara körü körüne bağlanmanın gerekmediğine dair bir işaret, ister ataların şeriatına uygun olsun ister muhalif olsun, emirlerine bağlanmak ve yasaklarında durmak üzere ilk Nimet Veren'e, yani ataların Rabbine doğru fikri genişletmeye yönelik bir irşat vardır. Bu durum Yüce Allah'ın şu kavlinin mazmununun bir gereği olduğundan:
{تلك أمة قد خلت} [البقرة: ١٣٤] أتبعه بها، أي فما لكم وللسؤال عنها في ادعائكم أنهم كانوا هوداً أو نصارى؟ كما سيأتي النص بالتوبيخ على ذلك وإتباعه مثل هذه الآية، لأنه إما أن يكون السؤال عن النسب أو عن العمل ولا ينفعكم شيء منهما، لأنه ليس للإنسان إلا ما سعى، فليس السؤال عنهم حينئذ لمن عنده علم ما يأتي وما يذر إلا فضولاً، وفيه تنبيه على أنهم قطعوا أنفسهم عنهم، لأنهم لما لم يتبعوهم في الإسلام فصلوا ما بينهم وبينهم من الوصلة بالنسب وحصلت براءتهم منهم، لأن نسب الدين أعظم من نسب الماء والطين، أو يقال وهو أحسن: لما ادعى أهل الكتاب أن الجنة خاصة بهم ورد ذلك سبحانه عليهم بأنها لمن أسلم محسناً وذكرهم بأحوال الخليل ﵇ حتى ختم بأنه من رؤوس المتصفين بهذا الوصف وأنه أوصى بنيه به فكان كأنه قيل إنكاراً عليهم في دعواهم الاختصاص بالجنة وتقريراً لهم: أكنتم شهداء لذلك منه حتى تكونوا ممن ائتمر بأمره في وصيته فتكونوا أهلاً للجنة أم كنتم شهداء يا بني يعقوب {إذ حضر يعقوب} صاحب
{تلك أمة قد خلت} [el-Bakara: 134] “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir”; hemen peşinden bunu getirdi. Yani onların Yahudi veya Hristiyan oldukları iddianız konusunda onlardan size ne ki onları sorup duruyorsunuz? Nitekim buna dair azarlama ve bu ayetin benzerinin peşinden gelmesi açıkça gelecektir; zira soru ya nesep hakkında ya da amel hakkındadır ve bu ikisinden hiçbiri size fayda vermez; çünkü insan için ancak çalıştığı vardır. O halde neyi yapıp neyi bırakacağının bilgisine sahip olan kimse için o zaman onları sormak ancak fuzuli bir iştir. Bunda, onların kendilerini atalarından kopardıklarına dair bir uyarı vardır; zira İslam'da onlara tabi olmadıkları zaman, kendileriyle onların arasındaki nesep bağını kesmişler ve onlardan beri olmuşlardır; çünkü din nesebi, su ve toprak nesebinden daha büyüktür. Ya da daha güzel olan şu şekilde söylenir: Ehl-i Kitap cennetin sadece kendilerine ait olduğunu iddia edince, Yüce Allah bunu onların aleyhine reddederek cennetin ihsan sahibi olarak teslim olan kimseye ait olduğunu beyan etti ve onlara Halil aleyhisselâm'ın hallerini hatırlattı; ta ki onun bu vasıfla nitelenenlerin önderlerinden olduğu ve oğullarına da bunu vasiyet ettiği ile sözü tamamladı. Sanki cennete sadece kendilerinin müstahak olduğu iddialarını inkâr ve gerçeği onlara ikrar ettirmek üzere şöyle denilmiş oldu: Vasiyetindeki emrini yerine getirenlerden olup cennete ehil olasınız diye onun bu vasiyetine şahit mi oldunuz, yoksa ey Yakub'un oğulları, siz şahit miydiniz {إذ حضر يعقوب} “ölüm Yakub'a geldiği zaman” -o zat ki
نسبكم الأشهر {الموت} وهو على ما أوصى به إبراهيم بنيه {إذ قال} أي يعقوب {لبنيه} .
en meşhur nesebinizin sahibi [olan Yakub’a] {الموت} “ölüm” [geldiği zaman] -ki o da İbrahim’in oğullarına vasiyet ettiği şey üzerindeydi- {إذ قال} “dediği vakit” yani Yakub, {لبنيه} “oğullarına”.
ولما كان مراده ﷺ التعميم في كل شيء ليقع التخصيص موقعه فلا يحتاج إلى سؤال آخر عبر بما العامة للعاقل وغيره فقال: {ما تعبدون} ولو عبر بمن لم يفد جوابهم هذا التصريح ينفي عبادة شيء مما لا يعقل، وقيده بقوله: {من بعدي} لأن الخليفة كثيراً ما يخلف الغائب بسوء وإن كان مصلحاً في حضوره، وأدخل الجار لأن أعمارهم لا تستغرق الزمان {قالوا نعبد إلهك} الذي خلقك {وإله آبائك} الذي خلقهم وبقي بعدهم ويبقى بعد كل
[Yakub] sallallâhu aleyhi ve sellem’in maksadı, tahsisin tam yerine oturması ve başka bir soruya ihtiyaç kalmaması için her şeyde genelleme yapmak olunca, hem akıl sahibi hem de akıl sahibi olmayanlar için genel olan “mâ” (ما) ile ifade ederek: {ما تعبدون} “Neye kulluk edeceksiniz?” buyurdu. Eğer “men” (مَنْ) ile ifade etseydi, onların cevabı akıl sahibi olmayan hiçbir şeye kulluk edilmediğini bu açıklıkla nefyetmeyi (ortadan kaldırmayı) ifade etmezdi. Bunu {من بعدي} “benden sonra” sözüyle kayıtladı; çünkü halef (arkadan gelen), huzurunda ıslah edici olsa bile, çoğu zaman gaibin ardından kötü bir halef olur. Harf-i cerri dahil etti, zira onların ömürleri bütün zamanı kuşatmaz. {قالوا نعبد إلهك} “Dediler ki: Senin ilahına kulluk edeceğiz” yani seni yaratan [ilahına], {وإله آبائك} “ve atalarının ilahına” ki onları yaratan, onlardan sonra baki kalan ve her şeyden sonra da baki kalacak olan [ilahına].
شيء ولا بعد له، كما كان قبل كل شيء ولا قبل له؛ ثم بينوا الآباء بقولهم: {إبراهيم} أي جدك {وإسماعيل} لأنه عم والعم صنو الأب فهو أب مجازاً {وإسحاق} .
O’nun için bir 'sonra' yoktur; tıpkı her şeyden önce olduğu ve O’nun için bir 'önce' olmadığı gibi. Sonra ataları şu sözleriyle açıkladılar: {إبراهيم} “İbrahim” yani senin deden, {وإسماعيل} “ve İsmail” çünkü o amcadır, amca ise babanın öz kardeşidir, dolayısıyla mecazen babadır, {وإسحاق} “ve İshak”.
ولما تقدم ذكر الإله في إضافتين بينوا أن المراد به فيهما واحد تحقيقاً للبراءة من الشرك وتسجيلاً على أهل الكتاب بتحتم بطلان قولهم فقالوا: {إلهاً واحداً} ثم أخبروا بعد توحيدهم الذي تقدم أنه معنى الإحسان في قوله: {وهو محسن} [البقرة: ١١٢] بإخلاصهم في عبادتهم بقولهم {ونحن له} أي وحده لا للأب ولا غيره {مسلمون} أي لا اختيار لنا معه بل نحن له كالجمل الآنف حيثما قادنا انقدنا، أي أم كنتم شهداء له في هذه الوصية لنشهد لكم بما شهدنا لبنيه الموجودين إذ ذاك من الإسلام فتكونوا من أهل الجنة.
İlahın zikri iki tamlamada geçince, şirkten berî olmayı gerçekleştirmek ve Ehl-i Kitab’a sözlerinin kesinlikle batıl olduğunu tescil etmek için her ikisinde de kastedilenin bir olduğunu açıkladılar ve: {إلهاً واحداً} “tek bir ilaha” dediler. Sonra, {وهو محسن} [el-Bakara: 112] “ve o ihsan sahibi olarak” ayetinde geçen ihsanın manası olduğu daha önce belirtilen tevhidlerinden sonra, kulluklarındaki ihlası şu sözleriyle haber verdiler: {ونحن له} “ve biz O’na” yani sadece O’na, babaya veya başkasına değil, {مسلمون} “teslim olmuş kimseleriz”; yani O’nun huzurunda bizim hiçbir tercihimiz yoktur, bilakis burnuna halka takılmış deve gibiyiz, bizi nereye sevk ederse oraya boyun eğeriz. Yani: Yoksa siz bu vasiyette ona şahit mi oldunuz ki, o vakit mevcut olan oğullarının İslam üzere olduğuna şahitlik ettiğimiz gibi sizin için de şahitlik edelim de cennet ehlinden olasınız?
ولما كان في ذلك أعظم تسجيل عليهم بأنهم نابذوا وصية الأصفياء من أسلافهم ومرقوا من دينهم وتعبدوا بخلافهم وكان من المعلوم قطعاً أن الجواب أنهم ما شهدوا ذلك ولا هم مسلمون عبر عنه بقوله: {تلك أمة قد خلت} أي قبلكم بدهور لم تشهدوها، ونبه على أنهم عملوا بغير أعمالهم بقوله: {لها} أي الأمة {ما كسبت} أي من دين
Bunda, geçmişlerindeki seçkin zatların vasiyetini bir kenara attıklarına, onların dininden çıktıklarına ve onların hilafına ibadet ettiklerine dair aleyhlerine en büyük tescil bulununca ve cevabın kesin olarak onların buna şahit olmadıkları ve teslim de olmadıkları şeklinde olduğu bilinince, bunu şu kavliyle ifade etti: {تلك أمة قد خلت} “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir” yani sizden çağlar önce [geçmişlerdir], siz onlara şahit olmadınız. Onların amellerinden başka ameller işlediklerine ise şu sözüyle dikkat çekti: {لها} “onlarındır” yani o ümmetindir, {ما كسبت} “kazandıkları” yani...
الإسلام خاص بها لا شركة لكم فيه {ولكم ما كسبتم} أي مما أنتم عليه من الهوى خاص بكم لا يسألون هم عن أعمالكم {ولا تسألون} أي أنتم {عما كانوا يعملون} ولما أخبر تعالى أنهم تركوا السنة في تهذيب أنفسهم بالاقتداء في الاهتداء بالأصفياء من أسلافهم وبين بطلان ما هم عليه الآن من كل وجه وأوضح أنه محض الضلال بين أنه عاقبهم على ذلك بأن صيرهم دعاة إلى الكفر، لأن سنته الماضية سبقت ولن تجد لسنته تحويلاً أن من أمات سنة أحيى على يديه بدعة عقوبة له. قال الحرالي: لأنهما متناوبان في الأديان تناوب المتقابلات في الأجسام فقال تعالى معجباً منهم عاطفاً على قوله: {وقالوا لن يدخل} [البقرة: ١١١] {وقالوا} أي الفريقان من أهل الكتاب لأتباع الهدى {كونوا هوداً أو نصارى تهتدوا} أي لم يكفهم ارتكابهم للباطل وسلوكهم طرق الضلال حتى دعوا إلى ما هم عليه ووعدوا بالهداية الصائرة إليه فأمره تعالى بأن
İslam dininden kazandıkları kendilerine aittir, sizin onda hiçbir ortaklığınız yoktur. {ولكم ما كسبتم} “sizin kazandığınız da sizindir” yani üzerinde bulunduğunuz heva ve hevesten kazandığınız size aittir; onlar sizin amellerinizden sorulmazlar, {ولا تسألون} “siz de sorulmazsınız” {عما كانوا يعملون} “onların yapmakta olduklarından”. Yüce Allah, onların geçmişlerindeki seçkin zatlara hidayette tabi olarak nefislerini terbiye etme sünnetini terk ettiklerini haber verip şu an üzerinde bulundukları durumun her yönden batıl olduğunu beyan ederek bunun katıksız bir sapıklık olduğunu açıklayınca, onları buna ceza olarak küfre çağıran davetçiler kıldığını beyan etti. Çünkü O'nun geçmiş sünneti öyle takdir etmiştir -ki O'nun sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın-: Bir sünneti öldüren kimsenin eliyle, kendisine bir ceza olarak bir bidat ihya edilir. Harallî dedi ki: "Çünkü bu ikisi, cisimlerdeki zıtların birbirinin yerini alması gibi dinlerde nöbetleşe yer değiştirir." Yüce Allah onların bu haline taaccüp ederek ve {وقالوا لن يدخل} [el-Bakara: 111] “Ve dediler ki: Asla girmeyecek...” kavline atfederek şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki” yani Ehl-i Kitab'ın her iki fırkası da hidayet tabilerine: {كونوا هوداً أو نصارى تهتدوا} “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız”. Yani batılı işlemeleri ve sapıklık yollarına girmeleri onlara yetmemiş gibi, üstüne bir de üzerinde bulundukları şeye davet ettiler ve ona ulaşan bir hidayet vadettiler. Bunun üzerine Yüce Allah ona... emretti.
يجيبهم أنه مستن بسنة أبيهم لا يحول عنها كما حالوا فقال موجهاً الخطاب إلى أشرف خلقه لعلو مقام ما يخبر به وصعوبة التقيد به على النفس: {قل بل} مضرباً عن مقالهم، أي لا يكون شيئاً مما ذكرتم بل نكون أو نلابس أنا ومن لحق بي من كمل أهل الإسلام {ملة إبراهيم} ملابسة نصير بها إياها كأننا تجسدنا منها، وهو كناية عن عدم الانفكاك عنها، فهو أبلغ مما لو قيل: بل أهل ملة إبراهيم. قال الحرالي: ففيه كمال تسنن محمد ﷺ في ملته بملة إبراهيم ﵇ الذي هو الأول لمناسبة ما بين الأول والآخر، وقد ذكر أن الملة ما أظهره نور العقل من الهدى في ظلم ما التزمه الناس من عوائد أمر الدنيا، فكان أتم ما أبداه نور العقل ملة إبراهيم {حنيفاً} أي
...onların saptığı gibi sapmayıp atalarının sünnetine uyduğunu onlara cevap olarak bildirmesini [emretti]. Haber verdiği şeyin makamının yüceliği ve nefse buna bağlanmanın zorluğu sebebiyle hitabı mahlukatının en şereflisine yönelterek şöyle buyurdu: {قل بل} “De ki: Hayır!” -onların sözünü reddederek, yani zikrettiğiniz şeylerden hiçbiri olmaz; bilakis ben ve bana katılan kâmil İslam ehli, {ملة إبراهيم} “İbrahim'in milletine [tabi oluruz]”, öyle bir intisapla intisap ederiz ki sanki ondan bedenleşmiş gibi bizzat onun kendisi oluruz; bu da ondan asla ayrılmamaktan kinayedir ve 'bilakis İbrahim milletinin ehline tabi oluruz' denilmesinden daha beliğdir. Harallî dedi ki: "Bunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi milletinde, ilk ile son arasındaki münasebet sebebiyle ilk olan İbrahim aleyhisselâm'ın milletine tam anlamıyla tabi olması vardır. Zikredilmiştir ki millet; insanların dünya işindeki alışkanlıklarından edindikleri karanlıklar içinde aklın nurunun ortaya koyduğu hidayettir. İşte aklın nurunun ortaya koyduğu şeylerin en mükemmeli İbrahim'in milletidir." {حنيفاً} “hanif olarak” yani...
ليناً هشاً سهلاً قابلاً للاستقامة مائلاً مع داعي الحق منقاداً له مسلماً أمره إليه، لا يتوجه إليه شيء من العشاوة والكثافة والغلظة والجمود التي يلزم منها العصيان والشماخة والطغيان، وذلك لأن مادة حنف بكل ترتيب تدور على الخفة واللطافة، ويشبه أن تكون الحقيقة الأولى منها النحافة، ويلزم هذا المعنى الانتشار والضمور والميل، فيلزمه سهولة الانقياد والاستقامة، ويكشفه آية آل عمران
...yumuşak, ince, kolay, istikameti kabul eden, hakkın davetçisine meyleden, ona boyun eğen ve işini ona teslim eden; isyan, kibir ve tuğyanı gerektiren körlük, kabalık, sertlik ve donukluktan hiçbir şeyin kendisine yönelmediği bir halde. Çünkü hanefe (حنف) kökü her dizilişinde hafiflik ve letafet etrafında döner; onun ilk hakikatinin incelik/zayıflık olması muhtemeldir. Bu mana yayılmayı, incelmeyi ve meyletmeyi gerektirir; bu da kolayca boyun eğmeyi ve istikameti lazım kılar. Âl-i İmrân ayeti de bunu açıklamaktadır:
{ولكن كان حنيفاً مسلماً} [آل عمران: ٦٧] فبذلك حاد عن بنيات طرق الخلق في انحرافهم عن جادة طريق الإسلام. وقال الحرالي: الحنيف المائل عن متغير ما عليه الناس عادة إلى ما تقتضيه الفطرة حنان قلب إلى صدق حسه الباطن.
{ولكن كان حنيفاً مسلماً} [Âl-i İmrân: 67] “Fakat o, hanif bir Müslümandı”. Böylece o, yaratılmışların İslam yolunun ana caddesinden saparak girdikleri tali yollardan yüz çevirmiştir. Harallî dedi ki: "Hanif; kalbin batıni hissiyatının doğruluğuna duyduğu şefkatle, insanların adet edindiği değişken şeylerden fıtratın gerektirdiği şeye meyleden kimsedir."
ولما أثبت له الإسلام بالحنيفية نفى عنه غيره بقوله: {وما كان من المشركين} قال الحرالي: فيه إنباء بتبرئة كيانه من أمر الشرك في ثبت الأمور والأفعال والأحوال وفي إفهامه أنه من أمر محمد ﷺ في الكمال الخاتم كما أن محمداً ﷺ منه في الابتداء الفاتح، قال تعالى لمحمد ﷺ: {قل إن صلاتي} [الأنعام: ١٦٢] إلى قوله: {وأنا أول المسلمين} [الأنعام: ١٦٣] فهذه أولية رتبة الكمال التي هي خاصة به ومن سواه فهو منه فيها، لأن نفي الشيء يفهم البراءة واللحاق بالمتأصل في مقابله، فمن لم يكن مثلاً من الكافرين فهو من المؤمنين، لأنه لو كان هو المؤمن لذكر بالصفة المقابلة لما نفى عنه، لما في ذلك من معنيي إثبات الوصف ونفي مقابله، ومثل هذا كثير الدور في خطاب القرآن، وبين من له الوصف ومن هو منه تفاوت ما بين السابق واللاحق في جميع ما يرد من نحوه يعني ومثل هذا التفاوت ظاهر للفهم خفي عن
[Allah] haniflik ile ona İslam'ı sabit kılınca, {وما كان من المشركين} “O, müşriklerden de değildi” buyurarak onun dışındakileri ondan nefyetmiştir (uzaklaştırmıştır). Harallî şöyle demiştir: Bunda, işlerin, fiillerin ve hallerin sübutunda onun zatının şirk şaibesinden beri kılındığının haberi vardır; ayrıca Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıcı başlangıçta ondan (onun neslinden) olması gibi, onun da sonlandırıcı kemal mertebesinde Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrinden/yolundan olduğunun anlatılması vardır. Nitekim Teâlâ Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {قل إن صلاتي} “De ki: Şüphesiz benim namazım...” [En'âm: 162] ayetinden {وأنا أول المسلمين} “...ve ben Müslümanların ilkiyim” [En'âm: 163] sözüne kadar buyurmuştur. İşte bu, sadece O'na [Hz. Peygamber'e] ait olan kemal mertebesinin önceliğidir ve O'nun dışındakiler bu hususta O'na tâbidir. Çünkü bir şeyin nefyi (olumsuzlanması), berî olmayı ve karşıtında kökleşmiş olana katılmayı ifade eder. Mesela kafirlerden olmayan kimse müminlerdendir. Çünkü şayet bizzat mümin olsaydı, vasfın sübutu ve karşıtının nefyi anlamlarını içereceğinden dolayı, nefyedilenin karşıtı olan sıfatla anılırdı. Bunun benzeri Kur'an'ın hitabında pek çok geçer. Kendisinde o vasıf bulunan ile ona intisap eden arasında, bu kabilden gelen her şeyde öncekiler ile sonrakiler arasındaki fark kadar bir mertebe farkı vardır; yani bu tür bir mertebe farkı kavrayışa açık, [avamın idrakine ise] gizlidir.
مشاهد العلم، لأن العلم من العقل بمنزلة النفس؛ والفهم من العقل بمنزلة الروح، فللفهم مدرك لا يناله العلم، كما أن للروح معتلى لا تصل إليه النفس، لتوجه النفس إلى ظاهر الشهود ووجهة الروح إلى على الوجود - انتهى.
...ilmin müşahedeleri [için ise gizlidir]; çünkü ilim akla nispetle nefis makamındadır, fehim (anlayış) ise akla nispetle ruh makamındadır. Dolayısıyla ilmin ulaşamayacağı bir idrak fehim için vardır; tıpkı nefsin ulaşamayacağı yüce bir makamın ruh için olması gibi. Zira nefis şehadet âleminin zahirine yönelir, ruhun yönelişi ise varlığın yüceliklerinedir -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما قيل ذلك توجهت النفس إلى ما به يوصل إلى ملة إبراهيم.
Bu söylenince, nefis İbrahim'in milletine ulaştıracak şeye yöneldi.
فصرف الخطاب الذي كان عند الحجاج للأكل على وجه يشمل من قاربه إلى من دونه بما يشمله، لأن المراد العموم، وساقه تعالى في جواب من كأنهم قالوا: ما نقول: حتى نكون إياها فقال: {قولوا} أي يا أيها الذين آمنوا {آمنا بالله} الذي له جميع صفات الكمال.
Böylece münazara anında en kâmil kimselere yönelik olan hitabı, umum kastedildiği için, ona yakın olanları ve onun altındakileri de kapsayacak bir vecihle yöneltti ve sanki: "O [milletten] olmak için ne diyelim?" diyenlerin cevabı kabilinden Yüce Allah onu sevk ederek şöyle buyurdu: {قولوا} “Deyin ki:” yani ey iman edenler! {آمنا بالله} “Allah'a iman ettik” ki bütün kemal sıfatları O'na aittir.
ولما كان المأمور المؤمنين وكانت تعدية الإنزال بإلى تقتضي الانتهاء وكان ذلك يقتضي واسطة قبل الانتهاء وكان الانتهاء إلى الاتباع إنما هو بالقصد الثاني كان الأنسب في هذه الآية لتوجيه الأمر إليهم التعبير بإلى بخلاف آية آل عمران كما سيأتي إن شاء الله تعالى فقال: {وما أنزل إلينا} أي من الكتاب الذي تقدم أنه الهدى على أي وجه كان من الأحكام والنسخ والنسيء وغير ذلك وقيل {وما أنزل إلى إبراهيم} ليكون المهيع واحداً {وإسماعيل وإسحاق} ابنيه. قال الحرالي: فلقن العرب الأميين المحسودين على ما آتاهم الله من فضله نسق ما أجرى من لفظ بني إسرائيل في عهده لهم، فكان فيه وصل العرب الذين هم أبناء إسماعيل بإبراهيم وبنيه وقطع بني إسرائيل عنهم، وفيه إظهار لمزية فضل الله على العرب حين يلقنهم ولا يستنطقهم فيقصروا في مقالهم فأغناهم بما لقنهم فتلوه عما كانوا يقولونه لو وكلوا إلى أنفسهم فسكّنهم
Emredilenler müminler olunca ve indirmenin (inzâl) 'ilâ' (إلى) harf-i cerriyle geçişli kılınması nihayete ermeyi gerektirip bu da nihayetten önce bir vasıtayı iktiza ettiğinden ve tabilere ulaşmak ancak ikinci bir niyetle olduğundan, Âl-i İmrân ayetinin aksine -inşâallahu teâlâ geleceği üzere- bu ayette emrin onlara yöneltilmesinde en uygun olan ifade 'ilâ' ile ifade etmekti. Dolayısıyla şöyle buyurdu: {وما أنزل إلينا} “ve bize indirilene” yani hükümler, nesh, tehir ve diğer hususlardan her ne şekilde olursa olsun daha önce hidayet olduğu geçen Kitap'tan [bize indirilene]. Yol bir olsun diye {وما أنزل إلى إبراهيم} “ve İbrahim'e”, iki oğlu {وإسماعيل وإسحاق} “İsmail'e ve İshak'a indirilene” denildi. Harallî dedi ki: "Allah'ın fazlından kendilerine verdiklerine haset edilen ümmi Araplara, İsrailoğullarına olan ahdinde cereyan eden lafız dizisini telkin etti. Bunda İsmail'in oğulları olan Arapları İbrahim'e ve oğullarına bağlama, İsrailoğullarını ise onlardan koparma vardır. Yine bunda, Araplara telkin edip onları kendi hallerine konuşturmadığı -ki kendi hallerine kalsalar sözlerinde kusur ederlerdi- andaki Allah'ın fazlının Araplar üzerindeki üstünlüğünü izhar etme vardır. Böylece onlara telkin ettiği şeyle onları okuduklarında, kendi nefislerine bırakılsalar söyleyecekleri şeylerden müstağni kıldı da onları teskin etti..."
ربهم فأقرأهم ما يصلح من القول لهم وقال: {ويعقوب والأسباط} تكملة لما تقدم في العهد السابق - انتهى.
...Rableri onlara kendileri için uygun olan sözü okuttu ve önceki ahitte geçenleri tamamlayıcı olarak {ويعقوب والأسباط} “ve Yakub'a ve torunlarına [indirilenlere]” buyurdu -[Harallî'nin sözü] bitti.-
{وما أوتي موسى وعيسى} أي من ربهم من المنزل من التوراة والإنجيل وغير المنزل، وغيّر الأسلوب تفضيلاً لما لهما من الكتابين والمعجزات وغير ذلك من المكنة؛ ثم أسند الإيتاء إلى الجميع لكون أهل الكتب العظيمة فيهم على سبيل التغليب فقال مؤكداً الكلام لأنه على لسان الأتباع وهم بالتأكيد أحق: {وما أوتي النبيون} أي قاطبة من تقدم وغيرهم من المنزل من كتاب وغيره {من ربهم} المحسن إليهم بذلك {لا نفرق بين أحد منهم} في أمر الإيمان باصطفائهم مع توجيه الأوامر إليهم {ونحن له} أي لربهم المحسن إلينا بإحسانه إليهم وحده {مسلمون} أي منقادون في الظاهر بعد انقياد الباطن، لا آمر لنا معه أصلاً، قال الحرالي: فأجرى على ألسنة الذين آمنوا من هذه الأمة تلقيناً لهم ما أجراه على ألسنة الأسباط قولاً منهم، فكانت العرب أحق بهم من أبناء إسرائيل بما استووا في الدين وإن افترقوا في نسب الإسرائيلية - انتهى. والأسباط جمع سبط، قال في القاموس: والسبط - بالكسر - ولد الولد والقبيلة من اليهود وجمعه أسباط. وقال البيضاوي: والأسباط جمع سبط وهو الحافد، يريد به حفدة يعقوب وأبناءه وذراريهم فإنهم حفدة لإبراهيم وإسحاق.
{وما أوتي موسى وعيسى} “Musa'ya ve İsa'ya verilenlere” yani Tevrat ve İncil'den indirilenler ile indirilmeyenlerden Rableri tarafından [verilenlere]. İki kitaba, mucizelere ve diğer kudret vesilelerine sahip olmaları hasebiyle bir üstünlük ifadesi olarak üslubu değiştirdi. Sonra büyük kitap sahipleri onların içinde olduğu için tağlib yoluyla vermeyi (îtâ) hepsine isnat etti ve söz tabilerin lisanından olduğu ve onlar da tekit etmeye daha layık oldukları için sözü tekit ederek şöyle buyurdu: {وما أوتي النبيون} “ve peygamberlere verilenlere” yani gerek geçmiş gerek diğer bütün peygamberlere kitap ve benzeri indirilenlerden, {من ربهم} “Rableri tarafından” kendilerine bunu ihsan eden [Rableri tarafından verilenlere]. {لا نفرق بين أحد منهم} “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” emirlerin kendilerine yöneltilmesiyle birlikte onların seçilmiş olduğuna iman etme hususunda [ayrım yapmayız]. {ونحن له} “Ve biz O'na” yani onlara ihsanıyla bize de ihsanda bulunan Rablerine sadece, {مسلمون} “teslim olmuş kimseleriz” yani batının boyun eğmesinden sonra zahirde de boyun eğenleriz; O'nunla beraber bizim için hiçbir emredici yoktur. Harallî dedi ki: "Böylece bu ümmetten iman edenlerin dillerine telkin yoluyla, torunların (esbât) dillerine kendi sözleri olarak söylettiği şeyleri söyletti. Böylece Araplar, İsraillilik nesebinde ayrılsalar da dinde eşit olmaları sebebiyle onlara İsrailoğullarından daha layık oldular -bitti.-" Esbât (الأسباط), sıbt (سبط) kelimesinin çoğuludur. Kâmûs'ta der ki: "Sıbt (kesre ile), torun ve Yahudilerden bir kabile demektir; çoğulu esbâttır." Beydâvî ise şöyle der: "Esbât, torun demek olan sıbtın çoğuludur; bununla Yakub'un torunlarını, oğullarını ve zürriyetlerini kastetmektedir, zira onlar İbrahim ve İshak'ın torunlarıdır."
وقال الأصبهاني: قيل أصل السبط في اللغة شجرة ملتفة كثير الأغصان من شجرة واحدة، وقال البغوي: والأسباط يعني أولاد يعقوب، واحدهم سبط، وهم اثنا عشر سبطاً، وسبط الرجل حافده، ومنه قيل للحسن والحسين: سبطا رسول الله ﷺ. والأسباط من بني إسرائيل كالقبائل من العرب من بني إسماعيل، والشعوب من العجم، وكان في الأسباط أنبياء فلذلك قال: {وما أنزل إليهم} [آل عمران: ١٩٩] وقيل: هم بنو يعقوب من صلبه صاروا كلهم أنبياء - انتهى. قلت: وهذا هو الذي يظهر إذا تأملت هذه الآية مع التي بعدها وآية النساء، فإن الأسباط - أعني القبائل - كانت منهم الضلال، وقد أنكر الله على من قال: إنهم كانوا هوداً أو نصارى، وأخبر في آية النساء أنه أوحى إليهم، وقد عد الأسباط - أعني أولاد يعقوب - جماعة، فاختلفت عباراتهم عنهم، والذي حررته أنا من التوراة من عدة نسخ أصح، عدّهم في آخر السفر الأول منها ثم قال في أول السفر ثاني: وهذه أسماء بني إسرائيل الذين دخلوا
İsfahânî dedi ki: "Lügatte sıbtın aslının tek bir ağaçtan çıkan sarmaş dolaş, çok dallı ağaç olduğu söylenmiştir." Begavî ise şöyle demiştir: "Esbât, Yakub'un çocukları demektir; tekili sıbttır ve onlar on iki sıbttır (koldur). Kişinin sıbtı torunudur; nitekim bu sebeple Hasan ve Hüseyin'e 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki sıbtı (torunu)' denilmiştir. İsrailoğullarındaki esbât, İsmailoğullarından olan Araplardaki kabileler ve Acemlerdeki şuûb (milletler) gibidir. Esbât içinde peygamberler vardı; bu sebeple {وما أنزل إليهم} [Âl-i İmrân: 199] 've kendilerine indirilene' buyurmuştur. Bir görüşe göre de onlar bizzat Yakub'un kendi sulbünden olan oğullarıdır ve hepsi peygamber olmuştur -bitti.-" Ben derim ki: Bu ayeti bir sonraki ayetle ve Nisâ suresindeki ayetle birlikte düşündüğünde zahir olan da budur. Zira esbâtın -yani kabilelerin- içinden sapanlar da olmuştur; nitekim Allah onların Yahudi veya Hristiyan olduklarını söyleyenleri inkâr etmiş ve Nisâ suresindeki ayette onlara vahyettiğini haber vermiştir. Bir topluluk esbâtı -yani Yakub'un oğullarını- saymış ve onlar hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir. Benim Tevrat'ın birçok nüshasından tahkik ettiğim en sahih rivayete göre, onları Tevrat'ın birinci cildinin (Tekvin) sonunda saymış, sonra ikinci cildin (Çıkış) başında şöyle demiştir: "Ve işte giren İsrailoğullarının isimleri şunlardır:"
مصر مع يعقوب أبيهم، دخل كل أمرىء منهم وأهل بيته، روبيل وشمعون ولاوى ويهودا وايساخار وزبلون وبنيامين ودان ونفتالي وجاد وأشير، ويوسف كان بمصر - انتهى.
"Babaları Yakub ile birlikte Mısır'a girenler; her bir adam kendi ev halkıyla girdi: Rûbîl (Ruben), Şem'ûn (Şimeon), Lâvî (Levi), Yehûdâ (Yahuda), İssahâr (İssakar), Zebûlûn (Zebulun), Bünyâmîn (Benyamin), Dân (Dan), Neftâlî (Naftali), Câd (Gad) ve Âşîr (Aşer). Yusuf ise Mısır'daydı -bitti.-"
قلت: وبنيامين شقيق يوسف ﵉ وربما قيل فيه: بنمن، وفي روبيل: روبال، وفي شمعون: شمعان، وفي ايساخار: ايساخر، وفي زبلون: زبلون وزبولون - والله أعلم.
Ben derim ki: Bünyamin, Yusuf aleyhimesselâm'ın öz kardeşidir. Bazen onun hakkında Binmin, Rûbîl hakkında Rûbâl, Şem'ûn hakkında Şem'ân, İssahâr hakkında İssâhir, Zebûlûn hakkında ise Zeblûn ve Zebûlûn da denir. Doğrusunu Allah bilir.
ولما قدم تعالى ما أمرهم به وكان عين الهدى تسبب عنه قوله معبراً بأداة الشك إشارة إلى أن إيمانهم لما لهم من الكثافة والغلظة والجلافة في غاية البعد: {فإن آمنوا} أي أهل الكتاب الذين أرادوا أن يستتبعوكم {بمثل} أي بنفس وحقيقة {ما آمنتم به} كما يأتي بيانه في {ليس كمثله شيء} [الشورى: ١١] من الشورى، فكانوا تبعاً لكم {فقد اهتدوا} عكس ما قالوا مثلنا تهتدوا، وعبر بفعل المطاوعة لكون الإيمان مع ظهوره بظهور دلائله موافقاً للفطرة الأولى، وأما الكفر فإنه لما كان لأجل
Yüce Allah kendilerine emrettiği ve hidayetin ta kendisi olan hususu önce zikredince, katılıkları, kabalıkları ve kabasabalıkları sebebiyle iman etmelerinin son derece uzak olduğuna işaret etmek üzere şart (şüphe) edatıyla ifade ederek şu kavli peşinden geldi: {فإن آمنوا} “Eğer iman ederlerse” yani size tabi kılmak isteyen Ehl-i Kitap, {بمثل} “benzerine” yani bizzat kendisi ve hakikatine, {ما آمنتم به} “sizin iman ettiğiniz şeyin” -nitekim Şûrâ suresindeki {ليس كمثله شيء} [eş-Şûrâ: 11] “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” ayetinde bunun beyanı gelecektir- ve böylece size tabi olurlarsa, {فقد اهتدوا} “kesinlikle hidayete ermiş olurlar”. Bu, onların "Bizim gibi olun ki hidayete eresiniz" sözlerinin aksinedir. Delillerinin ortaya çıkışıyla birlikte imanın apaçık olması ilk fıtrata uygun düştüğü için mutavaat (dönüşlülük) fiiliyle ifade etti. Küfre gelince, o... sebebiyle olduğu için:
ظهور الإيمان وانطباعه في الجنان بعيداً عن المزاج لا يكون إلا بنوع من العلاج بين الهوى والعقل وكان لا يكون إلا بعد الإعراض عن الإيمان وغيبته عن العيان عبر عن ارتكابه بما يشعر بذلك بصيغة التفعل فقال: {وإن تولوا} قال الحرالي: فيه إشعار بإيمان مؤمن منهم وتولي متول منهم، لأن الله تعالى إذا صنف الخطاب كان نبأ عن تصنيف الكيان، فهو تعالى لا يخرج نبأه على غير كائن فيكون نبأ لا كون له، إنما ذلك أدنى أوصاف بعض الخلق {فإنما هم في شقاق} أي يريدون أن يكونوا في شق غير شقكم، لأنهم يعلمون أن الهدى ليس في شيء غيره كما اقتضته «إنما» .
...imanın zahir olması ve kalplere nakşolması sebebiyle fıtrattan uzak olduğundan, ancak heva ile akıl arasında bir tür çabayla meydana gelebileceğinden ve imandan yüz çevirip onun gözden kaybolmasından sonra vuku bulabileceğinden, bunu tefe''ul kalıbıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وإن تولوا} “Eğer yüz çevirirlerse”. Harallî dedi ki: "Bunda onlardan iman edenin imanına ve yüz çevirenin de yüz çevirmesine dair bir işaret vardır. Çünkü Yüce Allah hitabı kısımlara ayırdığında bu, varlığın tasnifine dair bir haber olur; zira O Yüce Zat, haberini vuku bulmayacak bir şey üzerine çıkarmaz ki varlığı olmayan bir haber olsun. Bu ancak bazı mahlukatın en aşağı vasıflarındandır." {فإنما هم في شقاق} “Onlar ancak derin bir ayrılık (ve düşmanlık) içindedirler”; yani sizin tarafınızdan başka bir tarafta (şakk) olmak isterler; çünkü onlar hidayetin bundan başka bir şeyde olmadığını bilirler; nitekim 'innemâ' (إنما) edatı da bunu iktiza etmektedir.
ولما كان اللازم لمشاقّتهم على هذا الحال المكايدة والمحاربة وكان ذلك على وجه العناد لم يكل سبحانه كفاية أوليائه إلى غيره فسبب ذلك قوله: {فسيكفيكهم الله} ؛ أي بوعد لا خلف فيه أصلاً وإن تأخر شيئاً من تأخر بما له من قدرة وغيرها من صفات الكمال التي أفهمها الاسم الشريف، والكفاية إغناء المقاوم عن مقاومة عدوه بما لا يحوجه إلى
Bu durum üzerindeki ayrılık ve düşmanlıklarının gereği hilekarlık ve savaşmak olunca ve bu da inatlaşma şeklinde gerçekleşince, Yüce Allah velilerinin korunup gözetilmesini başkasına havale etmedi ve bunun peşinden şu kavli geldi: {فسيكفيكهم الله} “Onlara karşı Allah sana yetecektir”; yani yüce ismin ifade ettiği kudret ve diğer kemal sıfatlarıyla, bir miktar gecikse bile asla hilafı olmayan bir vaatle [yetecektir]. Kifayet; karşı koyanı, düşmanına karşı koymaktan müstağni kılarak onu... ihtiyacından kurtarmaktır.
دفع له - قاله الحرالي. ولما كان المناوىء لشخص إما أن يكيده بقوله أو بفعله وكان الفعل مسبوقاً بالارتسام في الضمير وكان الكافي لشخص إنما يتوقف كفايته على العلم بما يصلحه قال: {وهو السميع} أي لما يقول أعداؤكم {العليم} بما يضمرون فهو يسبب لكل قول وضمير منهم ما يرد ضرره عليه، فحظكم منهم مقصور على أذى في القول وسوء في وُدّ في الضمير، وحظهم منكم قهرهم وسبيهم والاستيلاء على ديارهم وأموالهم. وجعل الحرالي {صبغة الله} أي هيئة صبغ الملك الأعلى التي هي حلية المسلم وفطرته كما أن الصبغة حلية المصبوغ حالاً تقاضاها معنى الكلام، وعاب على النحاة كونهم لا يعرفون الحال إلا من الكلم المفردة ولا يكادون يتفهمون الأحوال من جملة الكلام، وقال: الصيغة تطوير معاجل بسرعة وحيه، وقال: فلما كان هذا التلقين تلقيناً وحياً سريع التصيير من حال الضلال المبين الذي كانت فيه العرب في جاهليتها إلى حال الهدى المبين الذي كانت فيه الأنبياء في هدايتها من غير مدة جعله تعالى صبغة
...onu defetme [ihtiyacından kurtarmaktır] -bunu Harallî söylemiştir.- Bir kişiye hasım olan kimse ona ya sözüyle ya da fiiliyle tuzak kurar; fiil ise önce kalpte tasarlanır ve bir kimseye kâfi gelen zatın ona kâfi gelmesi ancak onu neyin ıslah edeceğini bilmesine bağlı olduğundan şöyle buyurdu: {وهو السميع} “Ve O, hakkıyla işitendir” yani düşmanlarınızın söylediklerini, {العليم} “hakkıyla bilendir” içlerinde gizlediklerini. O, onların her sözüne ve niyetine, zararını kendilerine döndürecek bir sebep kılar. Dolayısıyla sizin onlardan payınız sadece sözdeki bir eziyet ve kalplerindeki kötü sevgisizlikle sınırlıdır; onların sizden payı ise kahredilmeleri, esir alınmaları, yurtlarına ve mallarına el konulmasıdır. Harallî, boyanın boyanan şeyin süsü olması gibi Müslümanın süsü ve fıtratı olan Yüce Melik'in boyama heyetini (şeklini) ifade eden {صبغة الله} “Allah'ın boyası...” kavlini, kelamın manasının gerektirdiği bir hal kılmış ve nahivcilerin hali sadece müfret kelimelerden bilmelerini ve cümle kelamından halleri neredeyse hiç anlamamalarını ayıplamıştır. Şöyle demiştir: "Sıbga, O'nun vahyinin süratiyle acil bir dönüştürmedir." Ve dedi ki: "Bu telkin, cahiliyesindeki Arapların içinde bulunduğu apaçık sapıklık halinden, peygamberlerin hidayetlerindeki apaçık hidayet haline hiçbir zaman aralığı olmaksızın hızlıca dönüştüren vahiy kaynaklı bir telkin olunca, Yüce Allah bunu bir boya kıldı;"
كما يصبغ الثوب في الوقت فيستحيل من لون إلى لون في مقابلة ما يصبغه أهل الكتاب بأتباعهم المتبعين لهم في أهوائهم في نحو الذي يسمونه الغِطاس {ومن أحسن من الله} أي الذي له الكمال كله
tıpkı elbisenin o anda boyanıp bir renkten başka bir renge dönüşmesi gibi; bu da Ehl-i Kitab'ın hevalarına tabi olan takipçilerini 'vaftiz' (el-gıtâs) adını verdikleri şeyle boyamalarına mukabildir. {ومن أحسن من الله} “Allah'tan daha güzel olan kimdir?” yani bütün kemal O'na ait olan [Allah'tan],
{صبغة} لأنها صبغة قلب لا تزول لثباتها بما تولاها الحفيظ العليم، وتلك صبغة جسم لا تنفع، وفيه إفهام بما يختص به الذين آمنوا من انقلاب جوهرهم نوراً، كما قال ﵊: اللهم اجعلني نوراً! فكان ما انقلب إليه جوهر الأئمة انصبغت به قلوب الأمة {ونحن له} أي خاصة {عابدون} تكملة لرد الخطاب على خطاب عهد إسرائيل حيث قال:
{صبغة} “boya bakımından”; çünkü bu, Hafîz ve Alîm olan Zat onu üstlendiği için sebatı sebebiyle zeval bulmayan bir kalp boyasıdır; o [diğeri] ise hiçbir fayda vermeyen bir beden boyasıdır. Bunda iman edenlerin, cevherlerinin nura dönüşmesiyle kendilerine has kılınan şeye dair bir anlayış vardır; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm: "Allah'ım, beni nur kıl!" buyurmuştur. Böylece önderlerin cevherinin dönüştüğü şeyle ümmetin kalpleri boyanmıştır. Hitabı, İsrail'in ahdindeki hitaba döndürmenin bir tamamlayıcısı olarak: {ونحن له} “ve biz O'na” yani sadece O'na, {عابدون} “kulluk edenleriz” [buyrulmuştur], nitekim orada şöyle demişti:
{ما تعبدون من بعدي} [البقرة: ١٣٣] إلا أن العبادة في عهد إسرائيل سابقة والإسلام حتم، والإسلام في هذا التلقين بدء لتقع العبادة شكراً - يختص برحمته من يشاء، وجاء به بالوصف الثابت الدائم ففيه إشعار بأن أحداً منهم لا يرتد عن دينه سخطة له بعد أن خالط الإيمان بشاشة قلبه، وهو حظ عام من العصمة الثابت خاصها للنبي ﷺ في عليِّ أمره - انتهى.
{ما تعبدون من بعدي} [el-Bakara: 133] “Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?”. Şu kadar var ki İsrail'in ahdinde ibadet önce, İslam ise kesin bir neticedir; bu telkinde ise ibadetin şükür olarak vuku bulması için İslam bir başlangıçtır -O rahmetini dilediğine tahsis eder-. Bunu sabit ve daimi bir vasıfla getirdi; bunda, imanın aydınlığı kalbine karıştıktan sonra onlardan hiçbirinin dinine kızarak dinden dönmeyeceğine dair bir işaret vardır. Bu da, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için yüce mertebesinde özel olarak sabit olan ismetten (korunmuşluktan) genel bir paydır -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما أمر تعالى بقوله: {قل بل ملة إبراهيم} [البقرة: ١٣٥] وما بعده بإعلام الخصم بالمخالفة وأن لا موافقة إلا بترك الهوى واتباع الهدى أمر بمجادلتهم بما يوهي أقوالهم ويزيح شبههم فقال معرضاً بالخطاب عن الجمع موجهاً له إلى رسوله ﷺ رفعاً لمقامه وتعريفاً بعلي منصبه إعلاماً بأنه لا ينهض بذلك غيره لما لهم من العلم مع ما عندهم من الجدل واللدد: {قل} منكراً لمحاجتهم وموبخاً لهم عليها {أتحاجوننا} ولما كان الأنسب في المقارعة إعلام الخصم بالمخالفة
Yüce Allah {قل بل ملة إبراهيم} [el-Bakara: 135] “De ki: Hayır, bilakis İbrahim'in milleti...” kavli ve sonrasıyla hasma muhalefeti bildirmeyi, heva ve hevesi terk edip hidayete tabi olmaktan başka bir uyuşma olamayacağını emredince, onların sözlerini çürütecek ve şüphelerini giderecek şekilde onlarla mücadele etmeyi emretti. Makamını yüceltmek, yüce mansıbını tanıtmak ve sahip oldukları ilimle birlikte cedel ve inatçılıkları sebebiyle buna O'ndan başkasının güç yetiremeyeceğini bildirmek üzere hitabı cemaatten çevirip Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelterek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” -onların tartışmasını inkâr ederek ve bundan ötürü onları azarlayarak- {أتحاجوننا} “Bizimle tartışıyor musunuz?”. Münazarada en uygun olan şey hasma muhalefeti bildirmek olduğundan:
لأنه أقطع لطمعه وأمكن لغيظه مع أنه هنا أقرب إلى رضى الخالق قدم على المجادلة، ومعنى قوله: {في الله} في اختصاصكم بالملك الذي لا ملك سواه، لأن له الكمال كله المشار إلى إبطاله فيما سبق بقوله: {قل إن كانت لكم الدار الآخرة عند الله خالصة} [البقرة: ٩٤] أي أتحاجوننا في ذلك ولا وجه لاختصاصكم به {وهو} أي والحال أنه {ربنا وربكم} نحن وأنتم في العبودية له سواء {ولنا أعمالنا} نختص به دونكم {ولكم أعمالكم} تختصون بها دوننا، لا نخاف منه أن يخصكم بأعمالنا ولا بشيء منها لتختصوا بها عنده ولا أن يخصنا بأعمالكم ولا بشيء منها لنبعد بها عنه ظلماً ولا غلطاً، لأنه السميع العليم الغني الحميد {ونحن} أحسن أعمالاً منكم لأنا دونكم {له} وحده {مخلصون} لا نشرك به شيئاً وأنتم تشركون به عزيراً والمسيح والأحبار والرهبان، وأنتم تعلمون ذلك في باطن الأمر وإن أظهرتم خلافه، فلزم قطعاً أنا أخص به منكم؛ والإخلاص عزل النفس جملة، فلا يبلغ عبد حقيقته حتى لا يحب أن يحمد على عمل.
Çünkü bu onun tamahını daha çok keser ve öfkesini daha çok artırır; bununla birlikte burada Yaratıcı'nın rızasına daha yakındır, bu yüzden mücadeleden önce getirildi. {في الله} “Allah hakkında” sözünün anlamı: Kendisinden başka melik olmayan Zat'a has kılınmanız hususunda; çünkü bütün kemal O'na aittir -ki daha önce {قل إن كانت لكم الدار الآخرة عند الله خالصة} [el-Bakara: 94] “De ki: Eğer Allah katında ahiret yurdu sadece size ait ise...” kavliyle bunun batıl olduğuna işaret edilmiştir-. Yani O'na has kılınmanızın hiçbir dayanağı olmadığı halde bu hususta bizimle mi tartışıyorsunuz? {وهو} “Halbuki O” {ربنا وربكم} “bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir”; O'na kullukta biz ve siz eşitiz. {ولنا أعمالنا} “Bizim amellerimiz bize” sizden ayrı olarak bize aittir, {ولكم أعمالكم} “sizin amelleriniz de size aittir” bizden ayrı olarak size aittir. Ne O'nun katında ayrıcalık kazanasınız diye bizim amellerimizi veya ondan bir parçayı size tahsis etmesinden, ne de bir zulüm veya hata ile bizi O'ndan uzaklaştırsın diye sizin amellerinizi veya ondan bir parçayı bize tahsis etmesinden korkarız; çünkü O Semî', Alîm, Ganî ve Hamîd'dir. {ونحن} “ve biz” ameller bakımından sizden daha güzeliz, çünkü biz sizden farklı olarak {له} “O'na” yalnızca O'na, {مخلصون} “ihlasla bağlananlarız”; O'na hiçbir şeyi ortak koşmayız; siz ise Üzeyr'i, Mesih'i, hahamları ve rahipleri O'na ortak koşuyorsunuz; aksini izhar etseniz de işin iç yüzünde bunu biliyorsunuz. Dolayısıyla kesin olarak bizim O'na sizden daha yakın olmamız gerekmiştir. İhlas, nefsi tamamen devreden çıkarmaktır; bir kul, amelinden ötürü övülmeyi istemeyecek raddeye gelmedikçe onun hakikatine ulaşamaz.
ولما كان قد بقي من مباهتاتهم أنهم
Onların iftiralarından geriye şu kaldığı için:
يدعون أن أسلافهم كانوا على دينهم فيكون دعواهم الاختصاص بالجنة صحيحة أبطلها سبحانه بقوله: {أم} أي أرجعوا عن قولهم: {كونوا هوداً أو نصارى تهتدوا} [البقرة: ١٣٥] لما ثبت من مخالفة ذلك لملة إبراهيم وآله أم {تقولون} ولا يخفى أن التقدير على قراءة ابن عامر وحمزة والكسائي وخلف وحفص ورويس بالخطاب: أرجعتم عن قولكم: {إن إبراهيم} خليل الله {وإسماعيل وإسحاق} ابنيه {ويعقوب} ابن إسحاق {والأسباط} أولاد يعقوب {كانوا هوداً أو نصارى} لتصح دعواهم في أن الجنة خالصة لأهل ملتهم، فكأنه قيل: فما يقال لهم إن قالوا ذلك؟ فقيل: {قل أنتم أعلم} بذلك وبغيره {أم الله} الذي له الإحاطة كلها أعلم، فلا يمكنهم أن يقولوا: نحن، وإن قالوا: الله، فقد برّأ إبراهيم من ذلك فبطل ما ادعوا.
Geçmişlerinin kendi dinleri üzere olduğunu iddia ediyorlardı ki böylece cennetin kendilerine mahsus olduğu iddiaları sahih olsun; Yüce Allah bunu şu kavliyle batıl kıldı: {أم} “Yoksa...”; yani İbrahim ve âlinin milletine muhalif olduğu sabit olunca {كونوا هوداً أو نصارى تهتدوا} [el-Bakara: 135] “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” sözlerinden döndüler mi yoksa {تقولون} “diyor musunuz?”. İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Halef, Hafs ve Ruveys'in muhatap kıraatine göre takdirin şöyle olduğu gizli değildir: Cennetin kendi milletlerinin ehline has olduğu iddiaları sahih olsun diye, Allah'ın Halil'i olan {إن إبراهيم} “İbrahim'in”, iki oğlu {وإسماعيل وإسحاق} “İsmail ve İshak'ın”, İshak'ın oğlu {ويعقوب} “Yakub'un” ve Yakub'un çocukları olan {والأسباط} “torunların”, {كانوا هوداً أو نصارى} “Yahudi veya Hristiyan olduklarını” söyleme sözünüzden döndünüz mü? Sanki şöyle denildi: "Eğer bunu söylerlerse onlara ne denir?" Şöyle buyruldu: {قل أنتم أعلم} “De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz” bunu ve başkasını, {أم الله} “yoksa Allah mı?” ki her şeyi kuşatan ilim O'nundur. "Biz" demeleri mümkün değildir; eğer "Allah" derlerse, O İbrahim'i bundan berî kılmıştır, dolayısıyla iddia ettikleri şey batıl olmuştur.
ولما كان العلم عندهم عن الله بأن الخليل ومن ذكر معه ﵈ على دين الإسلام وكانوا يكتمون ما عندهم من ذلك مع تقرير الله لهم واستخبارهم عنه ونهيه لهم عن كتمانه وما يقاربه بقوله: {ولا تلبسوا الحق بالباطل} [البقرة: ٤٢] وكان التقدير: فمن أظلم ممن ادعى أنه أعلم من الله بدعواه ذلك صريحاً أو لزومه له بإخباره بخلاف ما ثبت في القرآن المعلوم صدقه بإعجازه! قال تعالى عطفاً على هذا المقدور: {ومن أظلم ممن كتم شهادة عنده} أي موجودة ومودعة عنده
Halil ve beraberinde zikredilen zatların aleyhimüsselâm İslam dini üzere olduğuna dair Allah katından bilgi onların nezdinde mevcut olup, Allah'ın bunu onlara ikrar ettirmesine, onlara bunu sormasına ve {ولا تلبسوا الحق بالباطل} [el-Bakara: 42] “Hakkı batıla karıştırmayın” sözüyle bunu ve benzerini gizlemekten onları nehyetmesine rağmen yanlarındaki bu bilgiyi gizlediklerinden; ve takdir de: "Bunu açıkça iddia ederek veya mucizeliğiyle doğruluğu bilinen Kur'an'da sabit olanın aksini haber verip buna mecbur kalarak Allah'tan daha bilgili olduğunu iddia eden kimseden daha zalim kim olabilir!" şeklinde olduğundan, Yüce Allah bu takdir edilen manaya atıfla şöyle buyurdu: {ومن أظلم ممن كتم شهادة عنده} “Yanında bulunan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim vardır?” yani yanında mevcut ve kendisine emanet edilmiş olan...
{من الله} أي كتمها من الملك الأعظم، أو هي عنده منه وهو يستخبره عنها مع علمه بأنه فاضحه لأنه العالم بالسرائر. ولما كان التقدير: فإنه يعلم ما عمله من كتمانه عطف عليه ما هو أعم منه فقال: {وما الله} المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {بغافل عما تعملون} إشعاراً بصيغة المضارع بتماديهم بعد هذا كله على سوء أعمالهم وتحذيراً من مثل ذلك. ولما لم يدع لهم متمسكاً من جهة إبراهيم ﵇ أتبع ذلك الإشارة على تقدير صحة دعواهم إلى أن الدين دائر مع أمره في كل زمان لا مع ما قرره لأحد من خلقه فإنه لا حجر عليه ولا اعتراض بل له أن يأمر اليوم بأمر وغداً مثلاً بضده وأن يفعل ما يشاء من إحكام ونسخ ونسيء وإنساء فقال: {تلك أمة} أي إبراهيم وآله {قد خلت} أي فهب أنهم على ما زعمتم فقد مضوا وقدم زمانهم فلا ينفعكم إلا ما تستجدونه في وقتكم هذا بحكم ما تجدد من المنزل المعجز لكافة أهل الأرض أحمرهم
{من الله} “Allah tarafından [kendisine verilmiş olan]”; yani onu En Büyük Melik'ten gizlemiştir veya o şahitlik O'nun katından kendi yanındadır da gizli şeyleri bilen Zat olarak kendisini rezil edeceğini bildiği halde O buna dair kendisinden haber istemektedir. Takdir: "Şüphesiz O, onun gizleme hususunda yaptıklarını bilir" şeklinde olunca, buna ondan daha genel olanı atfederek şöyle buyurdu: {وما الله} “Allah değildir” kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah, {بغافل عما تعملون} “yaptıklarınızdan gafil [değildir]”. Bütün bunlardan sonra kötü amellerinde ısrar ettiklerine muzari sığasıyla işaret etmek ve bunun benzerinden sakındırmak için böyle buyurmuştur. İbrahim aleyhisselâm cihetinden onlara tutunacak hiçbir dal bırakmayınca, iddialarının doğruluğu varsayımında bile dinin, mahlukatından herhangi biri için belirlediği şeyle değil, her zamanda O'nun emriyle döndüğüne işaret etti; zira O'na hiçbir sınır konulamaz ve itiraz edilemez, bilakis bugün bir şeyi, yarın ise onun zıddını emretmek ve muhkem kılma, nesh etme, erteleme ve unutturma kabilinden dilediğini yapmak O'na aittir. Şöyle buyurdu: {تلك أمة} “Onlar bir ümmettir” yani İbrahim ve âli, {قد خلت} “gelip geçmiştir”; yani farz edelim ki iddia ettiğiniz gibi olsunlar, onlar geçmiş ve zamanları eskimiştir; dolayısıyla yeryüzü halkının tamamına -kırmızısına...
وأسودهم، ويجوز أن يقال: لما كان مضمون ما سبق من إثبات الأعلمية لله وكتمانهم الشهادة بما عندهم ثبوت ما أخبر به سبحانه على لسان هذا النبي الكريم من كون أصفيائه على دينه الإسلام فهم برآء منهم كان المعنى: إن ادعيتم بهتاً أن العلم جاءكم عن الله بما ادعيتموه قيل: إن من تدعون عليه ذلك من الأنبياء قد انقضت معجزته بموته، وكتابكم غير مأمون عليه التحريف والتبديل لكونه غير معجز، وهذا النبي الآتي بالقرآن قائم بين أظهركم وهو يخبركم عن الله بكذب دعواكم، ويؤيد قوله بالمعجزات التي منها هذا القرآن الذي عجزت العرب كلها عن الإتيان بسورة من مثله وأنتم كذلك مع مشاركتكم لهم في الفصاحة نظماً ونثراً واختصاصكم عنهم بالعلم فلزمكم قبوله، لأنكم لا تستندون في ترويج كذبكم بعد الجهد إلا إلى من ثبت صدقه بثبوت رسالته، وثبتت رسالته بظهور معجزته، فوجب عليكم قبول أمره، وذلك ينتج قطعاً أنه يجب عليكم قبول هذا الداعي بهذا القرآن لمثل ذلك سواء، وإلا كان قبول بعض من ثبت له هذا الوصف دون البعض تحكماً واتباعاً للهوى المذموم في كل شرعة المنعي عليكم بقوله تعالى:
...ve siyahına- indirilen yeni mucize hükmüyle şu vaktinizde yenileyeceğiniz şeylerden başkası size fayda vermez. Şöyle denmesi de caizdir: Daha önce geçen Allah'ın her şeyi en iyi bilen olduğunu ispat etmenin ve onların yanlarındaki şahitliği gizlemelerinin mazmunu, Yüce Allah'ın bu Kerim Peygamber'in lisanıyla seçkin kullarının İslam dini üzere olduğunu haber verdiği şeyin sübutu olup onlar da kendilerinden berî olunca mana şöyle olur: Eğer iftira ederek iddia ettiğiniz şeyin bilgisinin size Allah katından geldiğini öne sürerseniz, denilir ki: Aleyhine bunu iddia ettiğiniz peygamberlerin mucizesi vefatlarıyla sona ermiştir; kitabınız ise mucizevi olmadığından tahrif ve tebdilden emin değildir; Kur'an ile gelen bu Peygamber ise aranızda ayaktadır ve iddianızın yalan olduğunu size Allah'tan haber vermektedir. Sözünü de mucizelerle teyit etmektedir ki bunlardan biri, nazım ve nesirdeki fesahatte onlarla ortak olmanıza ve ilimle onlardan ayrılmanıza rağmen bütün Arapların ve sizin de benzerinden bir sure getirmekten aciz kaldığınız bu Kur'an'dır; dolayısıyla onu kabul etmeniz size vacip olmuştur. Çünkü siz bütün çabanızdan sonra yalanınızı revaçta tutmak için ancak risaleti sabit olarak doğruluğu sabit olan ve mucizesinin zuhuruyla risaleti sabit olan kimseye dayanırsınız; bu yüzden onun emrini kabul etmeniz vacip olmuştur. Bu da kesin olarak gösterir ki, tıpatıp aynı gerekçeyle bu Kur'an ile davet eden bu zatı kabul etmeniz size vaciptir. Aksi takdirde, bu vasfı sabit olanların bir kısmını kabul edip bir kısmını etmemek keyfîlik ve her şeriatte yerilmiş olan ve Yüce Allah'ın şu kavliyle size yasaklanan heva ve hevese uymak olur:
{أفكلما جاءكم رسول بما لا تهوى أنفسكم} [البقرة: ٨٧] هذا مع أن رد قولكم هذا فيهم أظهر ظاهر من حيث إنه
{أفكلما جاءكم رسول بما لا تهوى أنفسكم} [el-Bakara: 87] “Nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size bir elçi geldiğinde her defasında...”. Bununla birlikte, onlar hakkındaki bu sözünüzün reddedilmesi, şu cihetten en açık hakikattir:
لا يعقل أن يكون السابق على نسبة اللاحق ما حدثت به إلا بعده بمُدد متطاولة، وسيأتي النص الصريح بإبطال ذلك في آل عمران إن شاء الله تعالى والإشارة إلى منابذته للعقل بقوله: {أفلا تعقلون} [آل عمران: ٦٥] ليتطابق على إبطاله صادق النقل وحاكم العقل، وإلى هذا كله الإشارة بقوله: {تلك أمة قد خلت} أي من قبلكم بدهور ولا يقبل الإخبار عنهم بعدها إلا بقاطع، ولا سبيل لكم إليه وقد قام القاطع على مخالفتكم لهم بهذا القرآن المقطوع بصدقه بإعجازه بما تقدم وبما أشار إليه قوله تعالى: {لها ما كسبت} أي من أعمالها {ولكم ما كسبتم} أي من أعمالكم، فلا يسألون هم عن أعمالكم {ولا تسألون} أي أنتم {عما كانوا يعملون} .
Önce gelenin, kendisinden çok uzun süreler sonra ortaya çıkan sonrakinin nispeti üzere olması aklen mümkün değildir. Âl-i İmrân suresinde inşâallahu teâlâ bunu iptal eden açık nas ve: {أفلا تعقلون} [Âl-i İmrân: 65] “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” kavliyle bunun akla aykırılığına işaret gelecektir ki onun batıllığı üzerinde sadık nakil ile hâkim akıl birleşsin. Bütün bunlara {تلك أمة قد خلت} “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir” kavliyle işaret edilmektedir; yani sizden çağlar önce [geçmişlerdir] ve onlardan sonra onlar hakkında yapılacak bir haber ancak kesin bir delille kabul edilir; sizin ise buna hiçbir yolunuz yoktur. Oysa daha önce geçenlerle ve mucizeliğiyle doğruluğu kesin olan bu Kur'an'la ve Yüce Allah'ın şu kavlinin işaret ettiği hususla sizin onlara muhalif olduğunuza dair kesin delil ikame edilmiştir: {لها ما كسبت} “Onların kazandığı kendilerinindir” yani amelleri, {ولكم ما كسبتم} “sizin kazandığınız da sizindir” yani amelleriniz; dolayısıyla onlar sizin amellerinizden sorulmazlar, {ولا تسألون} “siz de sorulmazsınız” {عما كانوا يعملون} “onların yapmakta olduklarından”.
ولما كان ادعاؤهم أن أسلافهم على دينهم لئلا تنتقض دعواهم أن الجنة خاصة بهم مع كونه فضولاً لا سند له يثبت به شيء محاولة لعدم
Cennetin kendilerine mahsus olduğu iddiaları çürümesin diye geçmişlerinin kendi dinleri üzere olduğunu iddia etmeleri, hiçbir şeyin kendisiyle sabit olamayacağı dayanaksız fuzuli bir iddia olmakla birlikte, neshin caiz olmamasını... çabası olunca:
جواز النسخ وكان إبطال الله تعالى لقولهم وعيبهم بما أحدثوا في دينهم وتقريعهم به ملزوماً لأن يكونوا أباحوا أنفسهم منه ما منعوا منه خالقهم وهو لا يسأل عما يفعل كانوا أسفه الناس فعقبه بالتصريح بعيبهم والتعجيب منهم في إنكارهم لنسخ القبلة وخفتهم بالاعتراض على ربهم فقال واصلاً له بما قبله على وجه أعم. {سيقول} إلى آخره، لأنهم إذا لم يكونوا يعلمون حقية ذلك فلم يتبعوهم فلا أقل من أن يكفوا عن عيبهم فكيف وهم عالمون بأنه الحق! وقال: {السفهاء} ولم يقل: سيقولون، إظهاراً للوصف الذي استخفهم إلى هذا القول الظاهر عواره لأهل كل دين والسفيه الذي يعمل بغير دليل، إما بأن لا يلتفت إلى دليل فلا يتوقف إلى أن يلوح له بل يتبع هواه، أو يرى غير الدليل
...ve Yüce Allah'ın onların sözlerini iptal etmesi, dinlerinde ihdas ettikleri (uydurdukları) şeylerle onları ayıplaması ve onları azarlaması, yaptıklarından sorulmayacak olan Yaratıcılarına menettikleri şeyi kendi nefislerine mübah kılmış olmalarını gerektirince insanların en beyinsizleri oldular. Bunun peşinden kıblenin neshini inkâr etmelerindeki ayıplarını açıkça belirtmeyi, onlara taaccüp etmeyi ve Rablerine itiraz etmedeki hafifliklerini getirerek daha genel bir vecihle öncekine bağlayıp şöyle buyurdu: {سيقول} “Diyecekler ki...” sonuna kadar. Çünkü onlar bunun hak olduğunu bilmeyip onlara tabi olmadılarsa, en azından onları ayıplamaktan geri durmaları gerekirdi; nitekim bunun hak olduğunu bildikleri halde [nasıl ayıplarlar]! "Diyecekler" (seyekûlûne) demeyip {السفهاء} “o beyinsizler” buyurdu; bu da her din ehline ayıbı açık olan bu söze onları sevk eden vasfı izhar etmek içindir. Sefih; delilsiz iş yapan kimsedir; ya delile iltifat etmeyip kendisine delil belirinceye kadar duraksamadan hevasına uyar, ya da delil olmayanı...
دليلاً، وأكد الوصف بالطيش بقوله: {من الناس} المأخوذ من النوس وهو التحرك، دون أن يقول: من أهل الكتاب، أو بني إسرائيل - ونحو ذلك تصريحاً بذمهم وتعميماً لكل من مالأهم على ذلك {ما ولاهم} ولم يقولوا: مَن، زيادة في الأذى بالاحتقار {عن قبلتهم} . قال الحرالي: القبلة ما تجعل قبالة الوجه، والقبل ما أقبل من الجسد في مقابلة الدبر لما أدبر منه {التي كانوا عليها} أي بيت المقدس، ولعله ترك الإفصاح ليصلح ذلك لإرادة الكعبة أيضاً ليصير المعنى: إن كانوا انتقلوا عن الكعبة بأمر الله فهم مبطلون في رجوعهم وإلا فهم في كل حال أتباع الهوى؛ وفي ذلك إشارة إلى أنه لما انقطعت حججهم ألقوا هذه الشبهة إلى من اختدعوه من المنافقين ولم يقدروا أن يواجهوا بها أحداً من الثابتي الإيمان، كما قالوا فيما تقدم: {كونوا هوداً أو نصارى} [البقرة: ١٣٥] ونحوه علماً منهم بأن المحاج لهم عن المؤمنين من له الحجة البالغة؛ ولذا جاء جوابهم بقوله: {قل} خالياً عن خطاب لا كما مضى في قوله: {قل أتخذتم عند الله عهداً} [البقرة: ٨٠] {قل هاتوا برهانكم} [البقرة: ١١١]
...delil görür. Hareket etmek anlamındaki nevs (النوس) kökünden gelen {من الناس} “insanlardan” sözüyle hafiflik vasfını tekit etti; onları açıkça yermek ve bu hususta onlara arka çıkan herkesi kapsamak için 'Ehl-i Kitap'tan' veya 'İsrailoğulları'ndan' gibi ifadeler kullanmadı. Aşağılayarak eziyeti artırmak için 'kim' (men) demeyip {ما ولاهم} “Onları ne çevirdi?” dediler, {عن قبلتهم} “kıblelerinden”. Harallî dedi ki: "Kıble, yüzün karşısına alınan şeydir; kubul bedenin ön tarafı, dübür ise arka tarafıdır." {التي كانوا عليها} “üzerinde bulundukları” yani Beytü'l-Makdis. Açıkça belirtmemesi belki de Kâbe'nin kastedilmesine de elverişli olsun diyedir; böylece mana: 'Eğer Allah'ın emriyle Kâbe'den döndülerse, geri dönüşlerinde batıl üzerindedirler; değilse her halükarda heva tabisidirler' şeklinde olur. Bunda, delilleri tükenince bu şüpheyi aldattıkları münafıklara attıklarına ve imanı sabit olanlardan hiçbirinin karşısına bununla çıkamadıklarına dair bir işaret vardır; tıpkı daha önce {كونوا هوداً أو نصارى} [el-Bakara: 135] “Yahudi veya Hristiyan olun” ve benzerini söyledikleri gibi; çünkü müminler adına kendileriyle münazara edenin kesin hüccet sahibi olduğunu biliyorlardı. Bu yüzden onların cevabı, {قل أتخذتم عند الله عهداً} [el-Bakara: 80] “De ki: Allah katından bir ahit mi aldınız?” ve {قل هاتوا برهانكم} [el-Bakara: 111] “De ki: Delilinizi getirin” ayetlerinde geçtiği gibi bir hitap olmaksızın {قل} “De ki:” şeklinde geldi.
ونحوه؛ وساق سبحانه الإخبار عنهم بذلك على طريق هو من أعلام النبوة وجلائل الرسالة؛ فإنه إخبار عما سيكون من الأعداء، فكان منهم على وفق الخبر؛ ولم يقدروا مع شدة عداوتهم واجتهادهم في القدح بأدنى شبهة في التكذيب على تكذيبه بالكف عن ذلك؛ هذا مع توطئة لذلك فيما سلف في خمسة مواضع: تحريفهم لكلام الله، وإيقاعه النسخ واستدلاله على حسن فعله، وإخباره بظلم مانع المسجد، وإخباره بأنه لا يختص به جهة دون أخرى، وذكره بناء البيت وما أمر به من تعظيمه واتخاذه مصلى؛ مع ما في ذلك من توطين نفوس أهل الإسلام وإكرامهم بتعليم الجواب قبل الحاجة، ليكون أقطع للخصم وأكسر لشوكته وأردّ لشغبه.
Ve benzeri ayetlerde olduğu gibi. Yüce Allah onlar hakkındaki bu haberi peygamberliğin alametlerinden ve risaletin celil delillerinden olan bir tarzda sevk etti; zira bu, düşmanlardan sadır olacak şeyin önceden haber verilmesidir ve onlardan tıpkı haber verildiği gibi sadır olmuştur. Düşmanlıklarının şiddetine ve yalanlamak için en küçük bir şüpheyle ta'n etme gayretlerine rağmen, bundan vazgeçmek suretiyle O'nu yalanlamaya güç yetirememişlerdir. Bununla birlikte daha önce geçmiş beş yerde buna zemin hazırlanmıştır: Allah'ın kelamını tahrif etmeleri, neshin vuku bulması ve bunun güzel bir fiil olduğuna delil getirilmesi, mescide engel olanın zulmünün haber verilmesi, O'na hiçbir yönün diğerine has olmadığının bildirilmesi, Beyt'in inşasının zikredilmesi ve onu tazim edip namazgâh edinme emri verilmesi; ayrıca bunda İslam ehlinin nefislerini hazırlama ve ihtiyaçtan önce cevabı öğreterek onlara ikramda bulunma vardır ki bu, hasmı daha çok sustursun, gücünü kırsın ve fitnesini daha iyi defetsin.
وتسميتهم
Onların...
سفهاء ناظر إلى قوله فيما مضى عمن نافق منهم ومن غيرهم {ألا إنهم هم السفهاء} [البقرة: ١٣] ، لأنهم وإن كانوا مصارحين بالكفر فاسم النفاق منطبق عليه من جهة أخرى وهو أنهم أظهروا الكفر وأبطنوا معرفة الإيمان، أظهروا التكذيب وأبطنوا ما هم عارفون به من صدقه، وأيضاً فإذا كان المنافقون الذين أظهروا حسناً سفهاء لما أبطنوه من القبيح فالذين عمهم القبح ظاهراً وباطناً أسفه: وإلى قوله قريباً {ومن يرغب عن ملة إبراهيم إلا من سفه نفسه} [البقرة: ١٣٠] لما تقرر من مخالفتهم له وإن ادعوا الموافقة. وقال: {لله} أي الملك المحيط بكل شيء عظمة وعلماً {المشرق والمغرب} مخصصاً لهما لكونهما مجمعي الآفاق كما مضى فلا تختص بالوجهة إليه جهة دون أخرى فما أمر به فهو الحق.
...beyinsizler (süfehâ) olarak [isimlendirilmesi], daha önce onlardan ve başkalarından münafıklık edenler hakkında geçen {ألا إنهم هم السفهاء} [el-Bakara: 13] “İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir” kavline bakmaktadır. Zira onlar küfrü açıkça ifade etseler bile, nifak ismi başka bir yönden onlara tam uymaktadır; o da küfrü izhar edip imanın marifetini içlerinde gizlemeleridir; yalanlamayı açığa vurup doğruluğunu bildikleri şeyi içlerinde saklamışlardır. Ayrıca, güzelliği izhar eden münafıklar içlerinde gizledikleri çirkinlik sebebiyle sefih iseler, çirkinliğin zahir ve batınlarını bürüdüğü kimseler daha da sefihtir. Yine bu, ittifak iddia etseler de ona muhalif oldukları sabit olduğu için az önce geçen {ومن يرغب عن ملة إبراهيم إلا من سفه نفسه} [el-Bakara: 130] “Kendini bilmeyenden başka İbrahim'in milletinden kim yüz çevirir?” kavline bakmaktadır. {لله} “Allah'ındır” yani azamet ve ilimle her şeyi kuşatan Melik'indir, {المشرق والمغرب} “doğu da batı da” buyurdu; daha önce geçtiği gibi ufukların toplanma yeri oldukları için bu ikisini tahsis etti; dolayısıyla O'na yönelmede hiçbir cihet diğerine has değildir, O neyi emretmişse hak odur.
ولما قرر أن الجهات كلها بالنسبة إليه سواء لأنها ملكه، على أن من توجه إلى شيء منها بأمره أصاب رضاه وذلك هو الوصول إليه فعبر عن ذلك مستأنفاً بقوله معظماً لأهل الإسلام ومعرفاً بعنايته بهم:
Bütün yönlerin O'nun mülkü olması hasebiyle O'na nispetle eşit olduğunu, O'nun emriyle bu yönlerden herhangi birine yönelen kimsenin O'nun rızasına isabet edeceğini ve bunun da O'na ulaşmak demek olduğunu takrir edince, İslam ehlini tazim ederek ve onlara olan inayetini tanıtarak yeni bir cümle ile bunu şu kavliyle ifade etti:
{يهدي إليه من يشاء} أي من عباده، وعظم الكعبة بقوله: {إلى صراط المستقيم} في أي جهة كانت، فمتى سلكه وصل إلى المقصود من غير ضلال، ونكّره لأن المراد به جزئيات من الشريعة؛ وأما الصراط المعرف في الفاتحة فالمراد به الشريعة كلها بما دلت عليه «أل» من الكمال.
{يهدي إليه من يشاء} “O, dilediğini iletir” yani kullarından dilediğini; Kâbe'yi şu sözüyle tazim etti: {إلى صراط المستقيم} “doğru bir yola” -hangi yönde olursa olsun-; kişi o yola ne zaman girerse sapmaksızın maksuda ulaşır. Onu nekre (belirsiz) kıldı, çünkü bununla şeriatın cüzleri kastedilmiştir. Fâtiha'daki marife olan sırata gelince, 'el' (ال) takısının kemale delaleti sebebiyle onunla bütün şeriat kastedilmiştir.
ولما بين استقامة القبلة التي وجههم إليها عرف أنها وسط لا جور
Onları yönelttiği kıblenin istikametini beyan edince, onun hiçbir haksızlık ve eğrilik içermeyen vasat (orta/dengeli) bir kıble olduğunu bildirdi.
فيها فاتبع ذلك قوله: {وكذلك} أي ومثل ما جعلنا قبلتكم وسطاً لأنها إلى البيت العتيق الذي هو وسط الأرض وهو بناء إبراهيم ﵇ هو أوسط الأنبياء وهو مع ذلك خيار البيوت فهو وسط بكل معنى {جعلناكم} بالهداية إليه في الاستقبال وإلى غيره مما نأمركم به {أمة} . قال الحرالي: من الأم وهو تتبع الجملة والعدد بعضها لبعض إلى أن ينتهي لإمام أول، فالإمام والأمة كالمتقابلين، الإمام قاصد أمماً، والأمة قاصدة إمامها الذي هو أممها، والإمام ما بين اليدين بمشهد الحس وسبيل القصد - انتهى. {وسطاً} أي شريفة خياراً، لأن الوسط العدل الذي نسبة الجوانب كلها إليه سواء، فهو خيار الشيء. قال أبو تمام الطائي.
Bunun peşinden şu kavli geldi: {وكذلك} “İşte böylece” yani kıblenizi vasat kıldığımız gibi -çünkü o, yeryüzünün ortası olan ve peygamberlerin en vasatı (hayırlısı) İbrahim aleyhisselâm'ın binası olan Beyt-i Atîk'e doğrudur; bununla birlikte evlerin en hayırlısıdır, dolayısıyla her anlamda vasattır-; yönelmede oraya ve size emrettiğimiz diğer şeylere hidayet etmek suretiyle {جعلناكم} “sizi kıldık”, {أمة} “bir ümmet”. Harallî dedi ki: "Ümmet, emm (الْأَمّ) kökünden gelir; bu da bir topluluğun ve sayının ilk bir imama ulaşıncaya kadar birbirini takip etmesidir. İmam ile ümmet karşılıklı iki şey gibidir; imam dosdoğru hedefe yönelendir, ümmet ise önünde olan imamına yönelendir. İmam, his müşahedesinde ve yönelme yolunda önde olandır -bitti.-" {وسطاً} “orta (vasat/hayırlı)” yani şerefli ve seçkin; çünkü vasat, bütün tarafların kendisine nispeti eşit olan adalettir, dolayısıyla bir şeyin en hayırlısıdır. Ebû Temmâm et-Tâî şöyle demiştir:
كانت هي الوسط المحمي فاكتنفت ... بها الحوادث حتى أصبحت طرفا
O, korunan bir merkez (vasat) idi; derken olaylar... onu kuşattı da nihayet bir uç (kenar) haline geldi.
وسالك الوسط من الطريق محفوظ من الغلط، ومتى زاغ عن الوسط حصل الجور الموقع في الضلال عن القصد؛ ففي هذا أنهم لما ادعوا الخصوصية كذبوا وردت حججهم ثم أثبتت الخصوصية لهذه الأمة؛ والوسط بالتحريك اسم لعين ما بين طرفي الشيء كمركز الدائرة، وبالسكون اسم مبهم لداخل الدائرة مثلاً، وكذا كان ظرفاً، فالأول يجعل مبتدأ وفاعلاً ومفعولاً به، ولا يصح شيء من هذا في الساكن - قاله الأصبهاني.
Yolun ortasından (vasatından) giden kimse hatadan korunur; ne zaman ortadan saparsa, maksattan saptıran bir eğrilik meydana gelir. İşte bunda; onlar ayrıcalık iddia ettiklerinde yalanlanmış ve delilleri reddedilmiş, sonra da ayrıcalık bu ümmete sabit kılınmıştır. Harekeli olarak vasat (الْوَسَط), dairenin merkezi gibi bir şeyin iki ucu arasındaki bizzat o noktanın ismidir; sükun ile (vast / الْوَسْط) ise mesela dairenin içi için müphem bir isimdir ve aynı şekilde zarftır; birincisi mübteda, fail ve mef'ûlün bih yapılır, ikincisinde (sakin olanda) ise bunlardan hiçbiri sahih olmaz -bunu İsfahânî söylemiştir.-
ومادة وسط مهموزة وغير مهموزة واوية ويائية بتراكيبها الأحد عشر: وسط، وطس، سوط، سطو، طوس، طسو، طيس، طسى، سيط سطأ طسأ، تدور على العدل السواء الذي نسبته إلى كل جانب على التساوي، ويلزم أن يكون أعلى من غيره، لأن أكثر المخلوقات كُريّ؛ وكل ما كان في وسط الكرة كان أعلى، ولأن كل جزء بعد الوسط إذا نسبته إلى الطرف الذي يليه كان ما بينه وبينه أقل مما بينه وبين الوسط؛ ويلزم العدل الجودة ويلزم العلو الغلبة والسطوة والكثرة والشدة، وقد يلزم العلو الاضطراب فيأتي الاختلاط والاقتطاع والضعف؛ فمن الأصل الوسط من كل شيء أعدله، ووسط الشيء ما بين طرفيه، فإذا سكنت السين كان ظرفاً
V-s-t (وسط) maddesi, hemzeli ve hemzesiz, vâvî ve yâî halleriyle on bir dizilişinde (v-s-t, v-t-s, s-v-t, s-t-v, t-v-s, t-s-v, t-y-s, t-s-y, s-y-t, s-t-e, t-s-e): Her tarafa nispeti eşit olan adalet ve denklik etrafında döner. Onun diğerlerinden daha yüksek olması gerekir; çünkü mahlukatın çoğu kürevidir; kürenin ortasında olan her şey daha yüksektir ve çünkü merkezden sonraki her bir cüzü kendisine bitişik olan kenara nispet ettiğinde, onunla kenar arasındaki mesafe merkezle arasındaki mesafeden daha azdır. Adalet kaliteyi (iyiliği), yükseklik ise galibiyeti, satveti, çokluğu ve şiddeti gerektirir; bazen yükseklik ıstırabı (çalkantıyı) gerektirir de karışma, kopma ve zayıflık gelir. Asıl manadan olmak üzere: Her şeyin vasatı onun en adilidir; bir şeyin vasatı iki ucu arasıdır; 'sin' harfi sakin olduğunda zarf olur...
أو هو فيما هو مصمت فإذا كانت أجزاؤه متخلصة متباينة فبالإسكان؛ ووسطه قطّعه نصفين، وتوسط بينهم عمل الوساطة وأخذ الوسط بين الرديء والجيد، ووسط القوم وتوسطهم هو وسط فيهم أوسطهم نسباً وأرفعهم محلاً وهو المتوسط بين القوم، وواسطة الرحل ما بين قادمته وآخرته، وأوطاس واد بديار هوازن لما وصفه به دريد بن الصمة من أنه لا حزن ضرس ولا سهل دهس، أي يثقل المشي فيه بكونه شبه الرمل وما هو برمل ولا تراب. ومن الجودة وهي ملزومة لحسن الوسط الباب، والصلاة الوسطى أفضل الصلوات، والطاووس طائر حسن، والجميل من الرجال والفضة، والأرض المخضرة فيها كل ضرب من النبت، والمطوس كمعظم الشيء الحسن، والطوس بالفتح القمر وحسن الوجه ونضارته بعد علة، وتطوست المرأة تزينت، وطواس كسحاب ليلة من ليالي المحاق كأنه من باب الإزالة أو بالنظر إلى أن النجوم في شدة الظلام أحسن. ومن العلو: سطا الفرس أبعد الخطو، والساطىء الفرس البعيد الخطوة والذي يرفع ذنبه في حضره، والطويل وواسط الكور
...ya da o içi dolu olan şeydedir; parçaları ayrışmış ve farklı olduğunda ise sükun ile kullanılır. Vasatuhu (وَسَّطَهُ), onu iki parçaya böldü demektir. Tevessete beynehüm (توسط بينهم), aracılık yaptı ve kötü ile iyi arasındaki ortayı aldı demektir. Vasata'l-kavme ve tevessetehüm (وسط القوم وتوسطهم), onların ortasında yer aldı demektir; evsatuhüm nesebe nesepçe en üstünleri, makamca en yüceleridir ve o kavmin ortasında olandır. Vâsitatü'r-rahl semerin önü ile arkası arasındaki kısımdır. Evtâs (أوطاس), Dureyd b. es-Sımme'nin "ne taşlı engebeli ne de ayak batıran yumuşak kumlu" diye vasfettiği -yani kum benzeri olup kum da toprak da olmadığı için içinde yürümenin zorlaştığı- Hevâzin diyarında bir vadidir. Ortasının güzelliğinin gerektirdiği cüdelikten (kaliteden) olmak üzere: el-Bâb (en seçkini), es-salâtü'l-vustâ namazların en faziletlisidir; tavus kuşu güzel bir kuştur; erkeklerin ve gümüşün güzeli; her türlü bitkinin bulunduğu yemyeşil arazi; el-mutavves (muazzam vezninde) güzel şey demektir; fetha ile et-tavs ay, bir hastalıktan sonra yüzün güzelliği ve tazeliğidir; tetavveseti'l-mer'etü kadın süslendi demektir; sehâb vezninde tavâs ayın son gecelerinden (muhâk) bir gecedir, sanki giderme babından veya yıldızların zifiri karanlıkta daha güzel görünmesi nazara alınarak söylenmiştir. Yükseklikten olmak üzere: Sete'l-feresü at adımını açtı; es-sâtı' adımı geniş olan ve koşarken kuyruğunu kaldıran at, uzun boylu kimse ve devenin semerinin orta kısmı demektir.
مقدمه، ومن الشدة والغلبة: صار الماء وسيطه غلب على الطين، وسطا عليه وبه صال أو قهر بالبطش، والراعي على الناقة أدخل يده في رحمها ليخرج ما فيها من ماء الفحل، والفرس ركب رأسه، وساطاه شدد عليه؛ والساطي الفحل المغتلم يخرج من إبل إلى إبل، وسطأها مهموزاً كمنع جامعها؛ والوطس كالوعد الضرب الشديد والكسر، والوطيس التنور وحرّ الحرب، والوطيس شدة الأمر، وككَتّاب الراعي، وتواطسوا عليّ أي تواطحوا أي تداولوا الشر بينهم، والموج تلاطم، وأوطاس واد بديار هوازن لأنه أشد مما هو رمل صرف، والسوط الذي يضرب به والشدة والضرب، والمسواط فرس لا يعطى حضره إلا بالسوط، والسياط قضبان الكراب الذي عليه دماليقه أي عراجينه والكراب أصول السعف الغلاظ العراض، وسوَّط أخرج ذلك، والطوس بالفتح الوطء وبالضم دوام الشيء ودواء يشرب للحفظ، وطواس كسحاب ليلة من ليالي المحاق، وما أدري أين طوّس به أي ذهب به
...ön kısmı. Şiddet ve galibiyetten olmak üzere: Sâra'l-mâu vasîtahû (صار الماء وسيطه) [ifadesi], su çamura galip geldi [demektir]; setâ aleyhi ve bihî (سطا عليه وبه), ona saldırdı veya zorbalıkla kahretti demektir; çoban deveye elini uzattığında, aygırın menisini çıkarmak için elini onun rahmine soktu demektir; at burnunun dikine gitti [demektir]; sâtâhü (ساطاه), ona karşı sert davrandı demektir; es-sâtî (الساطي), develer arasında dolaşan azgın erkek deve; hemzeli olarak seteehâ (men'a vezninde), onunla cinsi münasebette bulundu demektir; va'd vezninde el-vats (الوطس), şiddetli vuruş ve kırma; el-vatîs (الوطيس) tandır ve savaşın kızışması, [ayrıca] işin şiddetlenmesi demektir; küttâb vezninde çoban demektir; tevâtasû aleyye (تواطسوا عليّ), yani birbirleriyle vuruştular, aralarında kötülüğü dolaştırdılar demektir; dalgalar birbirine çarptı [demektir]; Evtâs (أوطاس), sırf kumdan daha sert olduğu için Hevâzin diyarında bir vadidir; es-sevt (السوط) kendisiyle vurulan kırbaç, şiddet ve vurmak; el-misvât ancak kırbaçla koşan at; es-siyât üzerinde salkımları (hurma dalları) bulunan kalın ve geniş hurma dalı diplerinin (kerâb) çubukları; sevvate bunu çıkardı demektir; fetha ile et-tavs ayakla basmak, damme ile bir şeyin devamlılığı ve ezber için içilen ilaçtır; sehâb vezninde tavâs ayın son gecelerinden (muhâk) bir gecedir; mâ edrî eyne tuvvise bihî (ما أدري أين طوّس به), yani onun nereye götürüldüğünü bilmiyorum demektir.
وطسى كرضى طس غلب الدسم على قلبه فاتخم كطسا أي واوياً؛ وطسيء مهموزاً أيضاً كفرح وجمع طَسأ وطساء فهو طسيء اتخم أو تغير من أكل الدسم، وأطسأه الشبع ونفسي طاسئة ويدخل هذا في الاضطراب والاختلاط والضعف.
Radıye vezninde tasiye (طسى), [veya] tasa, yağ kalbine galebe çalıp hazımsızlık çekti demektir; nitekim vâvî olarak tasâ (طسا) da böyledir. Fariha vezninde hemzeli olarak tasie (طسيء), mastarı tase' (طَسأ) ve tısâ' (طساء) gelir; o kimse hazımsızlık çekmiş veya yağ yemekten hali değişmiştir; atseehu'ş-şiba'u tokluk onu rahatsız etti; nefsî tâsietün (نفسي طاسئة) [denir] ve bu da ıstırap, karışıklık ve zayıflık [maddelerine] girer.
ومن الكثرة الوسط وهي الناقة تملأ الإناء ويدخل في الجيد، الطيس العدد الكثير، وكل ما في وجه الأرض من تراب وقِمام أو خلق كثير النسل كالذباب والنمل والهوام أو دقاق التراب كالطيسل في الكل وكثرة كل شيء من الرمل والماء وغيرهما؛ وسطا الماء كثر؛ والسويطاء مرقة كثيرة الماء، ومن الاختلاط سياط ككتاب مغن مشهور؛ وسطا الطعام ذاقه؛ والساطىء الفحل المغتلم يخرج من إبل إلى إبل، وسطا الراعي على الناقة أدخل يده في رحمها ليخرج ما فيها من ماء الفحل؛ والسوط الذي يضرب به والخلط والضرب، والسياط قضبان الكراب الذي عليه دماليقه، وسوط باطل ضوء يخرج من الكوّة، وسطت الشيء بالسوط ضربته به، والسوط أيضاً ما يخلط به كالمسواط وولد لإبليس، والمسواط فرس لا يعطى حُضره
Çokluktan olmak üzere: el-Vesat (الوسط), kabı dolduran [sütü bol] devedir ve bu da iyi (kaliteli) kısmına girer. et-Tays (الطيس) çok sayı demektir ve yeryüzündeki her türlü toprak ve çöp yahut sinek, karınca ve haşerat gibi çok üreyen mahluklar veya hepsinde et-taysel gibi ince toprak, kumdan, sudan ve diğer şeylerden her şeyin çokluğu demektir. Sete'l-mâu su çoğaldı; es-süveytâ' suyu çok çorba demektir. Karışıklıktan olmak üzere: Kitâb vezninde Siyât meşhur bir şarkıcıdır; sete't-taâme yemeği tattı; es-sâtı' develer arasında dolaşan azgın erkek deve; seta'r-râî ale'n-nâketi çoban erkek devenin suyunu çıkarmak için elini dişinin rahmine soktu demektir; es-sevt kendisiyle vurulan kırbaç, karıştırmak ve vurmaktır; es-siyât üzerinde salkımları bulunan hurma dalı diplerinin çubukları; sevtu bâtıl pencereden giren ışık huzmesi; sevttü'ş-şey'e bi's-sevti ona kırbaçla vurdum; es-sevt ayrıca kendisiyle karıştırılan şey (çırpıcı) ve İblis'in bir çocuğudur; el-misvât ancak koşusunu...
إلا بالسوط، واستوط أمره اضطرب واختلط، وأموالهم سويطة بينهم مختلطة، والطوس بالضم دواء يشرب للحفظ، والطاووس طائر والأرض المخضرة فيها كل ضرب من النبت، ومن الاقتطاع الطاس أي الإناء يشرب فيه، والسوط النصيب والفضلة من الغدير. ومن الضعف الوسط من بيوت الشعراء وهو أصغرها، وطسأ كمنع مهموزاً استحيى.
...kırbaçla veren at; istevta emruhû işi karıştı ve çalkantılı oldu; emvâlühüm sevîtatün beynehüm malları aralarında karışıktır; damme ile et-tavs ezber için içilen ilaç; tavus kuşu bir kuş ve her türlü bitkinin bulunduğu yemyeşil arazi; koparıp almaktan (iktıta') olmak üzere: et-Tâs (الطاس) içinde içilen kap; es-sevt havuzdan kalan artık su ve nasip demektir. Zayıflıktan olmak üzere: Şairlerin çadırlarından (beytlerinden) en küçüğüne el-vesat denir; men'a vezninde hemzeli olarak tase'e (طسأ) utandı demektir.
ولما أثبت لهم الوسط الذي من حله كان جديراً بأن لا يخفى عليه شيء من الجوانب واستلزم ذلك كونه خياراً قال: {لتكونوا} أي أنتم لا غيركم {شهداء} كما أفاده التعبير بهذا دون أن يقال: لتشهدوا، وقال: {على الناس} أي كافة. ولما كان الرسول ﷺ أوسطهم قال: {ويكون الرسول} أي لا غيره بما اقتضاه اختصاصه بكونه وسط الوسط {عليكم} خاصة {شهيداً} بأنكم تابعتموه وصدقتموه فكنتم خير أمة أخرجت للناس،
Onlara, merkezinde bulunan kimseye hiçbir yönün gizli kalmayacağı bir vasatlık (orta konum) sabit kılındığında ve bu durum onların en hayırlılar olmasını gerektirdiğinde: {لتكونوا} “olmanız için” yani başkaları değil siz, {شهداء} “şahitler” -nitekim "şahitlik edesiniz" denilmeyip bu şekilde ifade edilmesi bunu göstermektedir- ve {على الناس} “insanlara” yani bütün insanlara [şahitler olmanız için] buyurdu. Resul sallallâhu aleyhi ve sellem onların en vasatı (en üstünü) olunca da şöyle buyurdu: {ويكون الرسول} “ve Resul de olsun [diye]” yani vasatın vasatı olmasının getirdiği hususiyet gereği başkası değil sadece o, bilhassa {عليكم} “sizin üzerinize” {شهيداً} “bir şahit” [olsun diye], zira siz ona uydunuz, onu tasdik ettiniz ve böylece insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet oldunuz.
وبأنه قد بلغكم مدة حياته، فلما مات خلف فيكم كتاباً معجزاً متواتراً لا يغسله الماء ولا تحرقه النار، لأنه محفوظ في الصدور متلو بالألسن إلى أن يأتي أمر الله، ولذلك عبر بأداة الاستعلاء فافهم صوغ الكلام هكذا: إنهم حازوا شرفين أنه لا يشهد عليهم إلا الرسول، وأنه لا يحتاج في الشهادة على سائر الأمم إلى غير شهادتهم دفعاً لتوهم أن غيرهم يشهد عليهم كما شهدوا عليهم، ولتوهم أن غيرهم لا يكتفى في الشهادة عليه إلا بشهادة الرسول كما لم يكتف فيهم إلا بذلك.
Ve hayatı boyunca [dini] size tebliğ ettiğine, vefat ettiğinde ise aranızda suyun silemeyeceği, ateşin yakamayacağı; çünkü Allah'ın emri gelinceye kadar göğüslerde korunan ve dillerde okunan muciz, mütevatir bir Kitap bıraktığına [şahit olsun diye]. İşte bu yüzden istilâ (üstünlük/üzerine) edatıyla ifade buyurmuştur. Kelamın tertibini şöyle anla: Onlar iki şerefe nail olmuşlardır: Birincisi, onların üzerine ancak Resul'ün şahitlik etmesi; ikincisi ise diğer ümmetlerin üzerine şahitlikte onların şahitliğinden başkasına ihtiyaç duyulmamasıdır. Bu, başkalarının onlara şahitlik ettiği gibi onların da aleyhine şahitlik edeceği vehmini ve başkalarına şahitlikte -kendilerinde yetinilmediği gibi- ancak Resul'ün şahitliğiyle yetinileceği vehmini defetmek içindir.
ولما أعلم بما {سيقول السفهاء} [البقرة: ١٤٢] وعلم جوابهم وبين سر التحويل بين علة التوجيه إلى قبلتين بقوله: {وما جعلنا} أي بعظمتنا التي لا يقاويها أحد {القبلة} قال الحرالي: في جملته إنباء بأن القبلة مجعولة أي مصيرة عن حقيقة وراءها ابتلاء بتقليب الأحكام
{سيقول السفهاء} “Beyinsizler diyecekler ki” [Bakara 142] ayetiyle [ne diyeceklerini] bildirip onların cevabını öğrettiğinde ve kıblenin çevrilmesinin sırrını açıkladığında, iki kıbleye yönelmenin illetini şu buyruğuyla beyan etti: {وما جعلنا} “Biz kılmadık” yani hiç kimsenin karşı koyamayacağı azametimizle [kılmadık], {القبلة} “kıbleyi”. Harallî şöyle demiştir: Cümlesinde, kıblenin me'cûl kılındığına, yani hükümlerin değiştirilmesiyle imtihan edilmek üzere arkasındaki bir hakikatten dönüştürüldüğüne dair bir haber vardır;
ليكون تعلق القلب بالله الحكيم لا بالعمل المحكم، فالوجهة الظاهرة ليكون ذلك علماً على المتبع عن صدق فيثبت عند تقلب الأحكام بما في قلبه من صدق التعلق بالله والتوجه له أيان ما وجهه، وعلى المجيب عن غرض ظاهر ليس يسنده صدق باطن فيتعلق من الظاهر بما لا يثبت عند تغيره - انتهى.
Ta ki kalbin bağlılığı muhkem amele değil, Hakîm olan Allah'a olsun. Zahirdeki yöneliş, sadakatle tâbi olan kimse için bir alamet olsun da hükümler değiştikçe kalbindeki Allah'a sadakatle bağlanma ve O kendisini nereye yönlendirirse yönlendirsin O'na yönelme şuuruyla sebat etsin; batınî bir sadakatin desteklemediği zahirî bir amaçla icabet eden kimse için de bir alamet olsun ki, o zahirden, değiştiği zaman sebat edemeyeceği bir şeye bağlanır -[Harallî'nin sözü] bitti.-
وبين أنها الأولى بقوله: {التي كنت عليها} وبين أن العلة التمييز بين الناس بقوله: {إلا لنعلم} أي بما لنا من العظمة بالجنود والرسل وغيرهم حين وجود الأمر بالتحول عنها {من يتبع الرسول} في كل ما يأمر به اتباعاً دالاً على تمكن إيمانه {ممن ينقلب} أي يرتد فيدبر بعد إقباله متنكساً {على عقبيه} علماً متعلقاً بموجود تقوم به الحجة في مجاري عاداتكم، والعقب مؤخر القدم. وقال الحرالي: لنجعل علماً ظاهراً على الصادق وغيره يشتمل العلم به من علم الغيب قبل كونه وبعد كونه، ومن لم يعلم الغيب إلا عن علم بما ينبئني عنه نون الاستتباع فهذا وجهه ووجه ما يرد من نحوه في القرآن والسنة - انتهى.
{التي كنت عليها} “üzerinde bulunduğun” buyruğuyla onun ilk [kıble] olduğunu beyan etti. İnsanları birbirinden ayırt etmenin asıl illet olduğunu ise şöyle açıkladı: {إلا لنعلم} “ancak bilelim diye” yani ondan dönme emri geldiğinde ordular, elçiler ve diğerleriyle sahip olduğumuz azametimizle [bilelim diye]; {من يتبع الرسول} “Peygamber'e uyanı” emrettiği her şeyde imanının köklü olduğuna delalet eden bir uyuşla [uyan kimseyi], {ممن ينقلب} “yüz çevirenden” yani irtidat edip yöneldikten sonra baş aşağı gerisin geri dönenden, {على عقبيه} “iki ökçesi üzerine” [ayırt edelim diye]; bu, âdetlerinizin cereyanında aleyhlerine hüccet ikame edilecek mevcut bir duruma taalluk eden bir bilmedir. Akıb (عقب), ayağın arka kısmıdır (ökçe). Harallî şöyle demiştir: Sadık olanla olmayanın üzerine zahir bir alamet kılalım diye; bunun bilgisi, var olmadan önce ve var olduktan sonra gaybı bilmeyi kapsar. Gaybı ancak [ayetteki] "nûn-ı istıtba'"ın bana bildirdiği ilimden hareketle bilen kimse için işte bu ayetin ve Kur'an ile Sünnet'te bunun benzeri gelen nasların izahı budur -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ثم بين شدتها على من أخلد إلى العادة لغلبة القوة الحيوانية البهيمية ولم يتمرن في الانقياد للأوامر الإلهية على خلع الإلف وذل
Sonra behîmî (hayvanî) gücün galebesi sebebiyle alışkanlığa saplanıp kalan ve ilahî emirlere itaatte alışkanlıkları terk etme ve nefsin tezellülü (boyun büküşü)...
النفس فقال: {وإن كانت} أي الجعلة {لكبيرة} أي ثقيلة شاقة جداً لأن مفارقة الألف بعد طمأنينة النفس إليه أمر شاق جداً، ثم استثنى من أيده سبحانه بروح منه وسكينة فقال: {إلا على الذين هدى الله} أي خلق الذي له الأمر كله الهداية في قلوبهم فانقادوا لما هداهم إليه بنصيب الأدلة.
...konusunda temrin yapmayan kimselere bunun ne denli ağır geldiğini beyan ederek şöyle buyurdu: {وإن كانت} “ve şüphesiz bu” yani bu [kıble] tayini, {لكبيرة} “elbette çok ağır geldi” yani son derece ağır ve meşakkatli geldi; zira nefis alıştıktan ve ona güven duyduktan sonra alışkanlıktan ayrılmak pek zor bir iştir. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ katından bir ruh ve sekîne ile teyit ettiği kimseleri istisna ederek şöyle buyurdu: {إلا على الذين هدى الله} “Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına” yani bütün emirlerin sahibi olan Zat, kalplerinde hidayeti yarattı da onlar delillerin nasibiyle kendilerini ilettiği şeye boyun eğdiler.
ولما كان قبولهم لهذا الأمر وثباتهم عند تغير الأحكام إنما كان عن إيمان وعلم محيط جعل الله ﷿ أعمالهم وتوجههم للقبلة الأولى من الإيمان فقال: {وما كان الله} الذي له الكمال المطلق {ليضيع} قال الحرالي: مما منه الضياع والضيعة وهو التفريط فيما له غناء وثمرة إلى أن لا يكون له غناء ولا ثمرة {إيمانكم} أي المصرح به في قولكم: {آمنا بالله} [البقرة: ٨] المشار إلى صدق الدعوى فيه بقولكم: {ونحن له مخلصون} [البقرة: ١٣٩] في شيء من الأشياء لا في صلاتكم إلى القبلة الأولى، ولا في تمييز الصادق منكم من المنافق بالامتحان بتغيير الأحكام من القبلة وغيرها ولا في اختصاصكم به سبحانه دون أهل
Onların bu emri kabul etmeleri ve hükümlerin değişmesi anındaki sebatları ancak bir imandan ve kuşatıcı bir ilimden kaynaklandığı için, Azîz ve Celîl olan Allah onların amellerini ve ilk kıbleye yönelmelerini imandan sayarak şöyle buyurdu: Mutlak kemal sahibi olan {وما كان الله} “Allah olacak değildir”, {ليضيع} “zayi edecek” -Harallî şöyle demiştir: Zayi etmek (diyâ') ve telef etmek (day'a) kökünden gelir ki o da faydası ve meyvesi olan bir şeyde, hiçbir faydası ve meyvesi kalmayacak derecede kusur etmektir- {إيمانكم} “imanınızı”; yani {آمنا بالله} “Allah'a iman ettik” [Bakara 8] sözünüzde açıkça ifade edilen ve {ونحن له مخلصون} “biz O'na ihlasla bağlananlarız” [Bakara 139] sözünüzle bu iddiadaki doğruluğa işaret olunan [imanınızı] hiçbir şeyde zayi edecek değildir; ne ilk kıbleye kıldığınız namazınızda, ne kıble ve diğer hükümlerin değişmesi imtihanıyla sizden sadık olanın münafıktan ayırt edilmesinde, ne de Ehl-i Kitap hariç O Sübhânehu'ya has kılınmanızda...
الكتاب الجاحدين لآياته الناكبين عن مرضاته الناكثين لعهوده.
...O'nun ayetlerini inkâr eden, rızasından sapan ve ahitlerini bozan Kitap ehlini bırakıp [sizi seçmesinde].
ولما نزه نفسه المقدسة عن جميع هذه الإضاعة علل ذلك بما هو أعم فقال: {إن الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال {بالناس} أي الذين هم أعم من المؤمنين وغيرهم ممن ينوسون بين حال الهدى والفتنة {لرءوف} أي فيرحم من يشاء ممن توصل إليه بعمل صالح رأفة منه به، فإن الرأفة كما قال الحرالي في التفسير عطف العاطف على من لم يجد عنده منه وصلة، فهي رحمة ذي الصلة بالراحم، قال: والرحمة تعم من لا صلة له بالراحم، وقال في شرح الأسماء: إن المرؤوف به تقيمه عناية الرأفة حتى تحفظ بمسراها في سره ظهور ما يُستدعى العفو لأجله على علنه - انتهى.
Mukaddes Zatını bütün bu zayi etmelerden tenzih edince, bunu daha genel olan [bir sıfatla] illetlendirerek şöyle buyurdu: Bütün kemal sıfatlarını kuşatan {إن الله} “Şüphesiz Allah”, {بالناس} “insanlara” yani hidayet ile fitne hali arasında gidip gelen, müminler ve diğerlerini kapsayan daha genel kimselere karşı {لرءوف} “elbette çok şefkatlidir”; yani salih amelle Kendisine ulaşanlardan dilediğine katından bir şefkatle merhamet eder. Zira şefkat (re'fet), Harallî'nin Tefsir'de dediği gibi: Merhamet edenin, kendisiyle arasında bir bağ bulamadığı kimseye yönelmesidir; dolayısıyla o, merhamet edenle bağı olan kimseye gösterilen rahmettir. Şöyle devam etmiştir: Rahmet ise merhamet edenle hiçbir bağı bulunmayan kimseyi de kapsar. Şerhu'l-Esmâ'da da şöyle demiştir: Kendisine re'fet edilen kimseyi re'fet inayeti öyle doğrultur ki, onun sırrında cereyan etmesiyle, affı gerektiren şeyin aleniyetinde açığa çıkmasını muhafaza eder -[Harallî'nin sözü] bitti.-
وذلك مقتضى لكونها أشد الرحمة وأبلغها وألطفها كما قالوه {رحيم} لمن يشاء
Bu da âlimlerin ifade ettiği gibi [re'fetin] rahmetin en şiddetlisi, en beliği ve en latifi olmasını gerektirir; dilediği kimseye {رحيم} “çok merhametlidir”;
ولو لم يكن منه سعي في الوصلة فتقتلعه من ذنوبه اقتلاعاً أشد ما كان بها اعتلاقاً فتقيمه فيما ترضاه الإلهية وذلك مع موافقته لما قاله العلماء ترق من العالي إلى الأعلى، فإن رحمة من لا سبب منه تقتضي العطف عليه أبلغ في نوعها من حيث كونها ابتداء والأولى أبلغ في نفسها لما اقتضاها من السبب، فإن كان المراد بالناس العرب فهو بشارة له ﷺ بأنه يقر عينه بجعلهم من حزبه بالتثبيت لمن كان إذ ذاك مقبلاً والإقبال لمن كان مدبراً. وإن كان المراد أعم منهم فهو بشارة باتباع أكثر الخلائق له ﷺ، فإذا نزل عيسى ﵇ وقع العموم الحقيقي في الطريق المحمدي باتباع الكل له ﷺ والله أعلم؛ ويجوز أن يكون تعليلاً للكلام من أوله فيكون المعنى أن صفتي رأفته ورحمته مقتضيتان للتمييز بين المؤمنين وغيرهم للعدل بين الناس، لأن تسوية المصلح بالمفسد يؤلم المصلح وسيأتي إن شاء الله تعالى في آخر براءة ما ينفع استحضاره هنا.
[Kuldan] bir bağ kurma gayreti olmasa bile, onu günahlarına en sıkı şekilde bağlandığı anda o günahlardan söküp alır ve uluhiyetin razı olduğu makama yerleştirir. Bu da âlimlerin söylediğine muvafık olmakla birlikte, yüceden daha yüceye bir terakkidir (yükseliştir). Zira kendisine şefkat gösterilmesini gerektirecek bir sebebi bulunmayan kimseye merhamet edilmesi, karşılıksız bir başlangıç olması hasebiyle kendi türünde daha beliğdir; birincisi ise sebebi gerektirdiği şey bakımından kendi zatında daha beliğdir. Eğer insanlardan maksat Araplar ise, bu Resul sallallâhu aleyhi ve sellem için, o vakit yönelmiş olanları sabit kılarak ve yüz çevirmiş olanları yönelterek onları kendi safına katmak suretiyle gözünü aydın kılacağına dair bir müjdedir. Şayet maksat onlardan daha genel ise, yaratılmışların çoğunun ona sallallâhu aleyhi ve sellem tâbi olacağına dair bir müjdedir. İsa aleyhisselâm indiğinde ise herkesin ona sallallâhu aleyhi ve sellem uymasıyla Muhammedî yolda hakiki umumilik gerçekleşecektir, en doğrusunu Allah bilir. Bunun sözün başından itibaren bir illetlendirme olması da caizdir; bu takdirde mana: O'nun re'fet ve rahmet sıfatlarının, insanlar arasında adalet sağlamak üzere müminler ile diğerlerini birbirinden ayırt etmeyi gerektirmesidir; çünkü ıslah edeni bozguncu ile bir tutmak ıslah edeni incitir. İnşallah Teâlâ Tevbe suresinin sonunda burada hatırlanması faydalı olacak açıklamalar gelecektir.
ولما أشعر الكلام السابق أهل البلاغة بإحداث أمر في القبلة
Önceki söz, belağat ehline kıble hususunda yeni bir hükmün ortaya konacağını hissettirince,
فتوقعوا الخبر عن ذلك وبين رأفته ورحمته بالناس عموماً بين ذلك برسوله خصوصاً بأن تحويله إلى الكعبة رأفة منه به ورحمة له مع ما تقدم من فوائده فقال تعالى: {قد نرى تقلب وجهك} قال الحرالي: فيه نبأ إسماع لمن يرتقب أمراً أو خبراً يفيد مع المستقبل ندرة الوقوع، ففيه إعلام بأن النبي ﷺ لما انطوى ضميره على إرادة التوجه للكعبة التي هي قيام للناس حين كان هو رسولاً لكافة الناس وكان ﷺ على ملة أبيه إبراهيم ﵇ يكتفي بعلم الله به عن مسألته، لأن الدعاء للطالبين قضاء حاجة وللمكتفين بعلم الله عبادة أجاب الله تقلب وجهه على قلة وقوع ذلك منه على ما تشعر به {قد} بالتقليل للتقلب وللرؤية {في السماء} فيه إعلام بما جعله من اختصاص السماء بوجه الداعي، كما اختص غيب القلوب بوجهه المصلي، فالمصلي يرجع إلى غيب قلبه، ولا يرفع طرفه إلى السماء «ولينتهينّ أقوام عن رفع أبصارهم إلى السماء في الصلاة أو لتخطفن أبصارهم» والداعي يتوجه إلى السماء ويمد يديه كما قال: «حتى رأينا عفرة إبطيه»
...onlar da buna dair haberi beklediler; [Allah Teâlâ da] genel olarak insanlara olan re'fet ve rahmetini beyan ettikten sonra, yukarıda geçen faydalarıyla birlikte kıblenin Kâbe'ye çevrilmesinin O'ndan Peygamberine bir şefkat ve rahmet olduğunu bildirerek bilhassa Resulüne olan bu muameleyi açıkladı ve şöyle buyurdu: {قد نرى تقلب وجهك} “Biz senin yüzünün dönüp durduğunu muhakkak görüyoruz”. Harallî şöyle demiştir: Bunda, bir iş veya haber bekleyen kimseye duyurma haberi vardır ki bu, muzari fiille birlikte nadir vuku bulmayı ifade eder. Dolayısıyla bunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanlara elçi iken, insanlar için bir kıyam (dayanak) olan Kâbe'ye yönelme arzusunu içinde sakladığında ve babası İbrahim aleyhisselâm'ın milleti üzere bulunup Allah'ın durumunu bilmesini O'na talepte bulunmaya kâfi gördüğünde -çünkü dua talep edenler için bir ihtiyacın giderilmesi, Allah'ın ilmiyle yetinenler için ise bir ibadettir- Allah Teâlâ, dönüp durmanın ve görmenin azlığına işaret eden {قد} edatının hissettirdiği üzere, kendisinden pek az vaki olan yüzünü {في السماء} “göğe doğru” çevirip durmasına icabet ettiğine dair bir bildirim vardır. Bunda, namaz kılanın yönünün kalplerin gaybına tahsis edildiği gibi, dua edenin yüzünün de semaya tahsis kılındığına dair bir bildiri vardır. Namaz kılan kimse kalbinin gaybına döner ve gözünü semaya kaldırmaz: «Birtakım topluluklar namazda gözlerini semaya kaldırmaktan ya vazgeçerler yahut gözleri kapılıp alınır!» Dua eden ise semaya yönelir ve ellerini uzatır; nitekim şöyle buyrulmuştur: «Hatta koltuk altlarının beyazlığını gördük.»
- انتهى ملخصاً. {فلنولينَّك} أي فتسبب عن تلك
-[Harallî'nin sözü] özetle bitti.- {فلنولينَّك} “artık seni elbette çevireceğiz”, yani o...
الرؤية أنا نوليك من غير شك {قبلة} قال الحرالي: نكّرها لما كان من ورائها قبلة التوجه العام في تنقله، فتلك هي القبلة التي هي توجه لوجه الله لا توجه لمنظر باد من خلق الله، فكان متسع القبلة ما بين اختصاص القبلة الشامية إلى قيام القبلة الحجازية إلى إحاطة القبلة العامة الآفاقية؛ وفي قوله: {ترضاها} إنباء بإقراره للتوجه لهذه القبلة، لأن الرضى وصف المقر لما يريد، فكل واقع بإرادة لا يكون رضىً إلى أن يستدركه الإقرار، فإن تعقبه الرفع والتغيير فهو مراد غير مرضي - انتهى. ودل على أن مرضيه الكعبة بفاء السبب في قوله: {فول وجهك} ، وأما قلبك فإنما توجهه إلى الله، الغيب
...görmenin neticesi olarak şüphesiz seni {قبلة} “bir kıbleye” çevireceğiz. Harallî şöyle demiştir: Onu nekre (belirsiz) kıldı; zira onun ardında, intikali esnasında genel yöneliş kıblesi vardı; işte o kıble, Allah'ın yarattıklarından görünen bir manzaraya yöneliş değil, Allah'ın Zatına yöneliştir. Böylece kıblenin genişliği, Şam kıblesinin hususiliğinden Hicaz kıblesinin ikamesine, oradan da ufukları kuşatan genel kıbleye kadar uzanmaktaydı. {ترضاها} “hoşnut olacağın” buyruğunda ise, bu kıbleye yönelişin sabit kılınacağına dair bir haber vardır; çünkü rıza, irade ettiği şeyi ikrar ve tasvip edenin vasfıdır. Dolayısıyla irade ile vuku bulan her şey, arkasından ikrar gelmedikçe rıza olmaz; şayet ardından yürürlükten kaldırma ve değiştirme gelirse, o irade edilmiş fakat razı olunmamış bir şeydir -[Harallî'nin sözü] bitti.- {فول وجهك} “artık yüzünü çevir” buyruğundaki sebebiyet bildiren fâ harfiyle razı olduğu kıblenin Kâbe olduğuna delalet etmiştir. Kalbine gelince, sen onu ancak Allah'a yöneltirsin; gayb...
للغيب والظاهر للظاهر، {شطر} أي عين {المسجد} كما استدل الشافعي ﵀ في الرسالة على ذلك بجملة من أشعار العرب وقال: وهذا كله من أشعارهم يبين أن شطر الشيء قصد عين الشيء، إذا كان معايناً فبالصواب وإن كان مغيباً فبالاجتهاد {الحرام} وتعبيره بهذا دون الكعبة فيه توسعة. قال الحرالي: سماه الله حراماً لحرمته حيث لم يوطأ قط إلا بإذنه ولم يدخل إلا دخول تعبد وذلة فكان حراماً على من يدخله دخول متكبر أو متحير - انتهى. وعن الإمام الماوردي أن كل موضع ذكر الله فيه المسجد الحرام فالمراد به الحرم إلا هذا فالمراد به الكعبة - انتهى. وعبر عنه بذلك لأن السياق للصلاة التي أعظم مقصودها السجود، وسيأتي عند
...gayba, zahir de zahiredir; {شطر} “tarafına” yani bizzat {المسجد} “Mescid-i” [tarafına], nitekim Şâfiî rahimehullâh er-Risâle'de Arap şiirlerinden birçoğuyla buna delil getirmiş ve şöyle demiştir: 'Arap şiirlerinden olan bütün bunlar göstermektedir ki, bir şeyin şatrı bizzat o şeyin kendisini kastetmektir; şayet gözle görülüyorsa tam isabetle, şayet gözden uzaksa ictihad iledir' {الحرام} “Haram'ın”. Kâbe yerine bu ifadeyi kullanmasında bir genişlik vardır. Harallî şöyle demiştir: Allah Teâlâ hürmetinden ötürü orayı 'Haram' diye isimlendirmiştir; çünkü oraya asla O'nun izni olmadan basılmamış, oraya ancak kulluk ve zilletle girilmiştir; dolayısıyla oraya kibirli veya şaşkın bir halde giren kimseye orası haram kılınmıştır -[Harallî'nin sözü] bitti.- İmam Mâverdî'den rivayet edildiğine göre, Allah'ın 'Mescid-i Haram'ı zikrettiği her yerde maksat Harem bölgesidir; sadece burası müstesna olup burada maksat Kâbe'dir -[Mâverdî'nin sözü] bitti.- Bundan böyle ifade edilmesi, bağlamın en büyük maksadı secde olan namaza dair olmasındandır.
{يسألونك عن الشهر الحرام} [البقرة: ٢١٧] زيادة على هذا، وفي الموطأ عن سعيد بن المسيب أنه قال: «صلى رسول الله ﷺ بعد أن قدم المدينة ستة عشر شهراً نحو بيت المقدس، ثم حولت القبلة قبل بدر بشهرين» ولما بشره سبحانه بالتحويل أولاً وأوقع المبشر به ثانياً أشار إلى بشارة ثالثة بتكثير أمته ونشرهم في أقطار الأرض فجمعهم إليه في قوله: {وحيث ما كنتم} أي من جهات الأرض التي أورثكم إياها {فولوا وجوهكم شطره} بتوجيه قلوبكم إليّ.
{يسألونك عن الشهر الحرام} “Sana haram ayı soruyorlar” [Bakara 217] ayetinde buna dair ilave bilgi gelecektir. el-Muvatta'da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldikten sonra on altı ay boyunca Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı; sonra Bedir'den iki ay önce kıble çevrildi.» Sübhânehu ve Teâlâ önce ona kıblenin çevrilmesini müjdeleyip ardından müjdelenen şeyi tahakkuk ettirince, ümmetini çoğaltma ve onları yeryüzünün dört bir yanına yayma şeklindeki üçüncü bir müjdeye işaret ederek şu buyruğuyla onları bir araya getirdi: {وحيث ما كنتم} “ve her nerede olursanız” yani sizi mirasçı kıldığı yeryüzü cihetlerinden her nerede bulunursanız, kalplerinizi Bana yönelterek {فولوا وجوهكم شطره} “yüzlerinizi onun tarafına çevirin”.