ولما حرر ذلك وقرره بيّن أن العائبين لدينه بذلك من أهل الكتاب عالمون بحقية هذا التحويل وأنه من أعلام نبوته فقال: {وإن الذين أوتوا الكتاب} أي من اليهود والنصارى، ولم يصفهم هنا بالسفه لإثبات العلم في قوله: {ليعلمون أنه} أي هذا التحويل {الحق} أي ليس بعده في أمر القبلة حق آخر يرفعه أصلاً {من ربهم} أي المحسن إليهم بإرسال هذا الرسول الذي يرفع عنهم إصرهم وكانوا ينتظرون رسالته، فعندما أتاهم ردوا رحمته، وجعل ذلك سبحانه في سياق مهدد له مرج له ولأتباعه تسلية لهم وتثبيتاً وتقوية لعزائمهم وتمكيناً حيث ختم الآية بقوله: {وما الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {بغافل عما يعملون} قال الحرالي: بالياء أي التحتانية إعراضاً عنهم، وبالتاء إقبالاً عليهم، ففيه إنباء بتماديهم على سوء أحوالهم في رتبتين: في متماد على سوء هدد فيه لما أقبل عليه، وفي متماد على أسوأ منه أوجب في تهديده الإعراض عنه
[Cenâb-ı Hak] bunu etraflıca açıklayıp yerleşik kılınca, Ehl-i Kitap'tan olup bu sebeple O'nun dinini ayıplayanların bu yönelişin/kıble değişiminin hak olduğunu ve bunun O'nun peygamberliğinin alametlerinden biri olduğunu bildiklerini beyan ederek şöyle buyurdu: {وإن الذين أوتوا الكتاب} “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler” yani Yahudiler ve Hristiyanlar. Burada onları akılsızlıkla (sefihlikle) nitelemedi; çünkü {ليعلمون أنه} “kesinlikle bilirler ki o” yani bu kıble değişimi {الحق} “haktır” yani kıble meselesinde bundan sonra bunu tamamen ortadan kaldıracak başka bir hak yoktur, {من ربهم} “Rablerinden [gelmiştir].” Yani üzerlerindeki ağır yükleri kaldıran ve risaletini bekledikleri bu Peygamber'i göndermek suretiyle kendilerine ihsanda bulunan Rablerinden. Ne var ki o kendilerine geldiğinde O'nun rahmetini geri çevirdiler. Sübhânehu [ve Teâlâ], [Resûlullah'ı] teselli etmek, [kalbini] pekiştirmek, azimlerini güçlendirmek ve [onlara] sebat vermek amacıyla bunu hem o kimseleri tehdit eden hem de Peygamber'i ve tâbilerini ümitlendiren bir bağlamda zikretmiş ve ayeti şu buyruğuyla noktalamıştır: {وما الله} “Allah asla değildir” yani kudreti ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah, {بغافل عما يعملون} “onların yaptıklarından habersiz [değildir].” el-Harrâlî şöyle demiştir: [Ayet] يَاء (yâ) harfiyle yani alttan iki noktalı olarak [ya‘melûn şeklinde okunduğunda] onlardan yüz çevirme, تَاء (tâ) harfiyle [ta‘melûn şeklinde okunduğunda ise] onlara yönelme anlamına gelir. Bunda, onların kötü durumlarını iki mertebede sürdürdüklerinin haberi vardır: Biri, kendisine yönelindiğinde tehdit edilen bir kötülükte ısrar eden; diğeri ise, tehdidinde kendisinden yüz çevrilmesini gerektirecek kadar daha beter bir kötülükte ısrar edendir.
والإقبال على غيره ممن لم يصل في السوء والمكائدة إلى ما وصل إليه المعرض عنه.
...ve kötülükte ve hilekarlıkta yüz çevrilen kimsenin ulaştığı dereceye varmamış olan başkasına yönelinmesini gerektiren, ondan daha kötü bir durumda ısrar edendir.
ولما أطمع أول الآية في أهل الكتاب وقطع عنهم آخرها صرح بما لوّح إليه هذا الأخير وأعلمه ﷺ بعاقبة أمرهم وأنه لا اتفاق بينه وبينهم أصلاً ولا اتفاق بين فريقيهم مع كون الكل من بني إسرائيل ليريحه ﷺ من التطلع إلى هدى بعضهم فقال تعالى: {ولئن أتيت الذين أوتوا} بناه للمجهول تنبيهاً على هوانهم {الكتاب} أي من اليهود والنصارى {بكل آية} أي من الآيات المسموعة مرغبة ومرهبة ومن الآيات المرئية مغرّبة ومقربة {ما تبعوا قبلتك} أي هذه التي حولت إليها وكنت الحقيق بها لكونها قياماً للناس كما أنت رسول إلى جميع الناس، لأن إعراضهم ليس عن شبهة إذا زالت زال بل عن عناد. ثم أومأ إلى أنهم ينصبون له الحبائل ليعود ولو ساعة من نهار إلى قبلتهم ليقدحوا بذلك فيه فقال: {وما أنت بتابع قبلتهم} ثم أشار إلى عيبهم باختلافهم وتفرقهم مع نهيهم عنه فقال: {وما بعضهم} أي أهل الكتاب {بتابع قبلة بعض} مع تقاربهم في النسب، وذلك حثاً للعرب على الثبات على مباعدتهم والحذر من مخادعتهم.
Ayetin başı Ehl-i Kitap hakkında ümit verip sonu onlardan [ümidi] kesince, bu son kısmın ima ettiği hususu açıkça bildirdi; onunla onlar arasında ve -hepsi İsrailoğullarından olmasına rağmen- kendi iki fırkaları arasında asla bir uzlaşma bulunmadığını ve onların akıbetini ona sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdi ki, bazılarının hidayet bulmasını ummaktan dolayı duyduğu kaygıdan onu sallallâhu aleyhi ve sellem rahatlatsın. Bu sebeple Teâlâ şöyle buyurdu: Onların değersizliğine dikkat çekmek üzere meçhul sîga ile {ولئن أتيت الذين أوتوا} “Andolsun ki sen kendilerine verilenlere getirsen”, {الكتاب} “Kitap” yani Yahudi ve Hristiyanlara, {بكل آية} “her türlü delili” yani rağbet ettirici ve sakındırıcı işitilen delillerden, hayrete düşürücü ve yaklaştırıcı görülen mucizelerden her ne getirsen, {ما تبعوا قبلتك} “yine de senin kıblene uymazlar”; yani döndürüldüğün ve tıpkı senin bütün insanlara elçi olman gibi insanlar için bir dayanak olması sebebiyle en layık olduğun bu kıblene [uymazlar]. Çünkü onların yüz çevirmesi, giderildiğinde ortadan kalkacak bir şüpheden değil, sırf inattandır. Sonra gündüzün bir anında bile olsa kendi kıblelerine dönsün de bu vesileyle onu dillerine dolasınlar diye ona tuzaklar kurduklarına işaret ederek: {وما أنت بتابع قبلتهم} “sen de onların kıblesine uyacak değilsin” buyurdu. Ardından bundan nehyedilmiş olmalarına rağmen onların ihtilaf ve tefrikaya düşme ayıplarına işaretle: Nesepleri birbirine yakın olmasına rağmen {وما بعضهم} “onların bir kısmı da değildir” yani Ehl-i Kitap, {بتابع قبلة بعض} “diğer bir kısmının kıblesine uyacak” buyurdu. Bu da Arapları onlardan uzak durmakta sebat etmeye ve onların aldatmalarından sakınmaya teşvik içindir.
ولما كان دينهم قد نسخ أعلم سبحانه بأن ثباتهم على قبلتهم مع
Onların dini neshedilmiş olunca, Sübhânehu ve Teâlâ onların bununla birlikte kendi kıblelerinde sebat etmelerinin...
ذلك مجرد هوى فقال منفراً للأمة عنهم ومحذراً لهم منهم بخطاب الرأس ليكون ذلك أدعى لقبول الاتباع {ولئن اتبعت أهواءهم} . ولما كان هذا السياق لأمر القبلة فقط قال: {من بعد ما جاءك من العلم} قال الحرالي: فأبهمه ولم يكن نحو الأول الذي قال فيه «بعد الذي» لظهور ما ذكر في الأول وخفاء ما وقعت إليه الإشارة في هذا وجاءت فيه «من» التي هي لابتداء من أولية لخفاء مبدأ أمر ما جاء من العلم هنا وظهور ذلك الأول، لأن ذلك كان في أمر الملة التي
...sırf bir heva (nefsi arzu) olduğunu bildirdi ve ümmetin tâbi olmayı kabul etmesine daha kuvvetli bir vesile olsun diye baştaki zata hitap ederek ümmeti onlardan nefret ettirip sakındırmak üzere şöyle buyurdu: {ولئن اتبعت أهواءهم} “Ve andolsun eğer onların hevalarına uyarsan”. Bu bağlam sırf kıble meselesine dair olduğu için şöyle buyurdu: {من بعد ما جاءك من العلم} “sana gelen ilimden sonra”. Harallî şöyle demiştir: [Burada ilmi] müphem bıraktı; ilkinde zikredilenin açık olması, bunda işaret edilenin ise kapalı olması sebebiyle ilk ayetteki gibi «ba'dellezî» şeklinde demedi. Burada gelen ilim meselesinin başlangıcının kapalı, ilkinin ise açık olması sebebiyle başlangıç (iptidâiyye) ifade eden «min» harf-i cerri geldi; çünkü o, kaynağı akıl olan din (millet) meselesindeydi;
مأخذها العقل، وهذه في أمر التوجيه الذي مأخذه الدين والغيب، قال الحرالي: قال تعالى: {إنك إذاً لمن الظالمين} على حد ما ذكر من أنه من لمح لمحاً من وصف كان من الموصوف به بألطف لطف ووصف كل رتبة بحسبها، فما يرفع عنه النبي ﷺ من باب إظهار رغبته وحرصه على هداية الخلق الذي جبل على الرحمة فيه وطلب المسامحة في التقاصر عنه نظراً منه إلى حق الله تعالى ومضمون وصية الله تعالى له حين أوصاه بغير ترجمان ولا واسطة أن يصفح عمن ظلمه ويصل من قطعه، فكان ﷺ يطلب وصل المنقطع عنه حتى يعلن عليه بالإكراه في ترك ذلك وودعه فيجيبه حكماً وإن كان معه علماً، ومنه قوله: «اللهم اغفر لقومي فإنهم لا يعلمون»
...bu ise kaynağı din ve gayb olan yönelme (kıble) meselesindedir. Harallî şöyle demiştir: Allah Teâlâ: {إنك إذاً لمن الظالمين} “şüphesiz sen o takdirde elbette zalimlerden olursun” buyurmuştur. Bu, bir vasıftan bir nebze sezen kimsenin en latif lütufla onunla vasıflananlardan sayılması ve her mertebenin kendi konumuna göre vasfedilmesi kuralı üzeredir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüceltildiği hususlar; yaratılışında merhamet bulunan mahlukatın hidayetine olan arzusunu ve hırsını göstermesi, Allah Teâlâ'nın hakkına ve tercümansız, vasıtasız olarak kendisine zalimi affetmesini, kendisinden alakasını kesenle irtibat kurmasını vasiyet ettiği ilahî vasiyetin muhtevasına bakarak [bunun altında] kusur kalma hususunda müsamaha talep etmesi kabilindendir. Bu sebeple o sallallâhu aleyhi ve sellem, bunu terk etmesi ve bırakması konusunda zorlayıcı bir emir açıkça bildirilinceye kadar kendisinden kopanla bağ kurmayı arzu ederdi; böylece ilmen onunla beraber olsa da hükmen ona icabet ederdi. Nitekim «Allahım, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar» buyruğu da bundandır.
ففي طيّ كل خطاب له يظهر الله ﷿ فيه إكراهه على أخذ حكم الحق وإمضاء العدل أعظم مدحة له والتزام لوصيته إياه، فهو ممدوح بما هو مخاطب بخطاب الإكراه على إمضاء العدل والاختصار في أمر رحمته للعالمين، فرفعه الله أن يكون ممن يضع رحمة في موضع استحقاق وضع النقمة، فذلك الذي بجمع معناه بين متقابل الظالمين فيمن يضع النقمة موضع الرحمة فيكون أدنى الظلم، أو من يضع الرحمة في موضع
Dolayısıyla Azîz ve Celîl olan Allah'ın, hak hükmü tutma ve adaleti uygulama hususunda ona getirdiği her kesin hitabın zımnında, onun için en büyük bir övgü ve O'nun kendisine yaptığı vasiyete bağlılık vardır. O, adaleti icra etme ve âlemlere rahmet oluşu meselesinde iktisatlı davranma yönündeki kesin emir hitabına muhatap kılınmasıyla övülmüştür. Allah onu, ceza (nikmet) konulması gereken yere merhamet koyan kimselerden olmaktan yüceltmiştir. İşte bu mana, zalimlerin iki zıt kutbunu bir araya getirir: Biri rahmet yerine cezayı koyandır ki bu zulmün en aşağısıdır; diğeri ise...
النقمة فيكون منه بتغيير الوضع بوضع الفضل موضع العدل؛ وعلى ذلك جميع ما ورد في القرآن من نحو قوله: {فإن كنت في شك مما أنزلنا إليك فسئل الذين يقرءون الكتاب من قبلك لقد جاءك الحق من ربك} أي في إمضاء العدل {فلا تكونن من الممترين} [يونس: ٩٤] في طلب الفضل لأهل العدل فإن الله يمضي عدله كما يفيض فضله، وكذلك قوله: {عبس وتولى أن جاءه الأعمى} [عبس: ١-٢] فيه إظهار لمدحته بحرصه على تألف الأبعدين ووصل القاطعين حتى ينصرف عنهم بالحكم وإشادة الإكراه عليه في ذلك، فلا ينصرف عن حكم الوصية إلى حكم الكتاب بالحق إلا عن إشادة بإكراهه عليه، فهو محمود بما هو منهي عنه، لأن خطابه أبداً في ذلك في القرآن فيما بين الفضل والعدل، وخطاب سائر الخلق جار فيما بين العدل والجور، فبين الخطابين ما بين درج العلو، ودرك السفل في مقتضى الخطابين المتشابهين في القول المتباينين
...ceza yerine rahmeti koyandır ki bu da adaletin yerine lütfu (fazlı) koymak suretiyle konumu değiştirmekten kaynaklanır. Kur'an'da yer alan şu ayetlerin hepsi bu kabildendir: {فإن كنت في شك مما أنزلنا إليك فسئل الذين يقرءون الكتاب من قبلك لقد جاءك الحق من ربك} “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor. Andolsun ki Rabbinden sana hak gelmiştir” yani adaleti uygulamada [hak gelmiştir], adalet ehline lütuf talep etme hususunda {فلا تكونن من الممترين} “sakın şüphe edenlerden olma” [Yûnus 94]; zira Allah lütfunu bolca ihsan ettiği gibi adaletini de icra eder. Keza: {عبس وتولى أن جاءه الأعمى} “Yüzünü ekşitti ve döndü, kendisine âmâ geldi diye” [Abese 1-2] ayetinde de en uzaktakilerin kalbini kazanma ve ilişkiyi kesenlerle bağ kurma konusundaki hırsı ile onun övgüsünü ortaya koyma vardır; ta ki kesin hükümle onlardan yüz çevirsin ve bu konuda üzerine kesin bir buyruk bildirilsin. Böylece o, vasiyet hükmünden Kitab'ın hak olan hükmüne ancak üzerine kesin bir buyruk bildirilmesiyle geçer. Dolayısıyla o, kendisinden nehyedildiği husus sebebiyle övülmüştür; çünkü Kur'an'da onun bu husustaki hitabı daima lütuf ile adalet arasında, diğer insanların hitabı ise adalet ile zulüm arasında cereyan eder. Sözde birbirine benzeyen fakat ilimde birbirinden ayrılan bu iki hitabın gereği arasında, yücelik dereceleri ile aşağılığın çukurları arasındaki kadar fark vardır...
في العلم - انتهى. وسيأتي في قوله تعالى: {عفا الله عنك لم أذنت لهم} [التوبة: ٤٣] في سورة التوبة ما يوضحه.
...-[Harallî'nin sözü] bitti.- Tevbe suresinde Allah Teâlâ'nın: {عفا الله عنك لم أذنت لهم} “Allah seni affetsin, niçin onlara izin verdin?” [Tevbe 43] buyruğunda bunu açıklayacak hususlar gelecektir.
ولما ختم الخطاب بالإشارة بقوله: {أهواءهم} إلى علمهم بحقية هذا التحويل تلويحاً كما فتحه بالإعلام به تصريحاً كرّ على تأكيد الإعلام بما هم عليه في أمرها من التحقق إشارة إلى ما تبطنوه من العناد الموجب للتمادي في الفساد فقال مضمراً له على وجه يصلح أن يكون للنبي ﷺ معظماً لهذه المعرفة بإسناد الإيتاء إليه سبحانه: {الذين آتيناهم} أي بما لنا من العظمة التي هم بها عارفون {الكتاب يعرفونه} أي التحويل المتضمن لزيادة تحققهم لصدق الرسول ﷺ وكمال علمهم به {كما يعرفون أبناءهم} لا يشكون في حقية ذلك بوجه لظهور دلائله عندهم، لأنهم يعرفون الرسول ﷺ بجميع نعوته معرفة لا يشكون فيها لكونها عن الله الذي لا خلف في قوله، فبذلك صاروا يعرفون صحة هذا التحويل هذه المعرفة، وذلك كما أنهم لا يشكون في شيء مما تقع به المعرفة لأبنائهم لشدة ملابستهم لهم؛ والحاصل أن معرفتهم بنبوته تزيدهم في المعرفة بحقية التحويل بصيرة لأنه من نعته، ومعرفتهم بأمر التحويل يثبتهم في حقية نبوته لكونه مما ثبت منها، ولذلك قال الحرالي: في إنبائه تحققهم بعيان ما ذكر لهم من أمره، لأن
Hitabı, başta açıkça bildirdiği gibi sonda da {أهواءهم} “onların hevalarına” buyruğuyla onların bu kıble değişiminin hak olduğunu bildiklerine üstü kapalı işaret ederek bitirince; fesatta ısrar etmelerini gerektiren içlerindeki inada işaret etmek üzere, kıble meselesinde ne derece kesin bilgiye sahip olduklarını bildirmeyi teyit etmeye dönüp vermeyi Sübhânehu'ya nispet ederek bu marifeti (bilgiyi) yücelterek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için de geçerli olabilecek zamirle şöyle buyurdu: Onların da bildiği azametimizle {الذين آتيناهم} “Kendilerine verdiklerimiz”, {الكتاب يعرفونه} “Kitab'ı, onu tanırlar” yani Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna dair kesin kanaatlerinin ve onu eksiksiz bilmelerinin artmasını içeren bu kıble değişimini, {كما يعرفون أبناءهم} “öz oğullarını tanıdıkları gibi” [tanırlar]. Yanlarındaki delillerin açıklığı sebebiyle bunun hak olduğunda hiçbir şekilde şüphe etmezler; çünkü onlar Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i bütün vasıflarıyla, sözünde cayma olmayan Allah'tan gelmesi hasebiyle asla şüphe etmeyecekleri bir marifetle tanırlar. Böylece bu kıble değişiminin doğruluğunu da bu marifetle bilmiş oldular; tıpkı onlarla olan sıkı münasebetleri sebebiyle kendi öz çocuklarını tanımayı sağlayan hususların hiçbirinde şüphe etmedikleri gibi. Hülasa, onun peygamberliğini bilmeleri, kıblenin çevrilmesinin hak olduğunu bilme hususunda basiretlerini artırır; çünkü bu onun bir vasfıdır. Kıblenin çevrilmesi meselesini bilmeleri de peygamberliğinin hak olduğu hususunda onları perçinler; çünkü bu onun sabit vasıflarındandır. İşte bu sebeple Harallî şöyle demiştir: Bunda, onun durumuna dair kendilerine zikredilen şeyi bizzat görerek kesin olarak bildiklerine dair bir haber vardır; çünkü...
العارف بالشيء هو الذي كان له به إدراك ظاهر بأدلة ثم أنكره لاشتباهه عليه ثم عرفه لتحقق ذكره لما تقدم من ظهوره في إدراكه، فلذلك معنى المعرفة لتعلقها بالحس وعيان القلب أتم من العلم المأخوذ عن علم بالفكر؛ وإنما لم تجز في أوصاف الحق لما في معناها من شرط النكرة، ولذلك يقال المعرفة حد بين علمين: علم على تشهد الأشياء ببواديها، وعلم دون يستدل على الأشياء بأعلامها؛ وفيه أي التشبيه بالأبناء إنباء باتصال معرفتهم به كياناً كياناً إلى ظهوره، ولو لم يكن شاهده عليهم إلا ارتحالهم من بلادهم من الشام إلى محل الشدائد من أرض الحجاز لارتقابه وانتظاره
...bir şeyi tanıyan (arif olan), delillerle onun hakkında zahir bir idrake sahip olan, sonra kendisine karışık geldiği için onu inkâr eden, ardından idrakinde daha önce beliren şeyin hatırası kesinleştiği için onu yeniden tanıyan kimsedir. Bu sebeple marifet manası, hisse ve kalp müşahedesine taalluk etmesi bakımından, fikir yoluyla elde edilen ilimden daha tamdır. Marifet lafzının Hak Teâlâ'nın vasıflarında caiz görülmemesi ise, manasında nekre (önceden bilmeme/sonradan tanıma) şartı bulunmasındandır. Bu sebeple şöyle denir: Marifet iki ilim arasında bir sınırdır: Şeyleri ilk zuhurlarıyla müşahede eden üstün bir ilim ile şeylere alametleriyle delil getiren daha alt bir ilim. Bunda, yani oğullara benzetmede, onun zuhuruna kadar nesil nesil onu tanımalarının kesintisiz sürdüğüne dair bir haber vardır. Şayet buna dair aleyhlerindeki tek şahit, onu gözetlemek ve beklemek üzere kendi memleketleri olan Şam'dan Hicaz diyarının meşakkatli yerine göç etmeleri olsaydı bile bu yeterdi...
{فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به} [البقرة: ٨٩] وأجرى المثل بذكر الأبناء لاشتداد عناية الوالد بابنه لاعتلاقه بفؤاده، ففيه إنباء بشدة اعتلاقهم به قبل كونه {وإن فريقاً منهم} أي أهل الكتاب {ليكتمون الحق} أي يخفونه ولا يعلنونه.
{فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به} “Fakat tanıdıkları kendilerine gelince onu inkâr ettiler” [Bakara 89]. Oğulların zikredilmesiyle mesel vurulması, kalbine bağlılığından ötürü babanın oğluna olan alakasının pek şiddetli olmasındandır. Dolayısıyla bunda, daha o ortaya çıkmadan önce ona olan kuvvetli bağlılıklarına dair bir haber vardır. {وإن فريقاً منهم} “Ve şüphesiz onlardan bir fırka” yani Ehl-i Kitap'tan [bir grup], {ليكتمون الحق} “elbette hakkı gizlerler” yani onu saklarlar ve açıklamazlar.
ولما كان لا يلزم من ذلك علمهم به ولا يلزم من علمهم به استحضاره عند الكتمان قال: {وهم يعلمون} أي إنه حق وأنهم آثمون بكتمانه، فجعلهم أصنافاً: صنفاً عرفوه فاتبعوه، وصنفاً عرفوه فأنكروه كما في إفهامه
Bundan onların onu bildikleri sonucu çıkmayacağı ve bilmelerinden de gizleme esnasında onu hatırda tuttukları anlamı gerekmeyeceği için şöyle buyurdu: {وهم يعلمون} “ve onlar bile bile” yani onun hak olduğunu ve onu gizlemekle günahkâr olduklarını bildikleri halde [gizlerler]. Böylece onları sınıflara ayırdı: Bir sınıf onu tanıdı ve ona tâbi oldu; bir sınıf onu tanıdı ve [ayetlerin] mefhumunda olduğu gibi onu inkâr etti;
وفريقاً علموه فكتموه؛ وفي تخصيص هذا الفريق بالعلم إشعار بفرقان ما بين حال من يعرف وحال من يعلم، فلذلك كانوا ثلاثة أصناف: عارف ثابت، وعارف منكر هو أردؤهم، وعالم كاتم لاحق به؛ وفي مثال يكتمون ويعلمون إشعار بتماديهم في العالم وتماديهم في الكتمان.
Bir fırka da onu bildi ve gizledi. Bu fırkanın ilimle tahsis edilmesinde, marifet sahibi kimsenin hali ile ilim sahibi kimsenin hali arasındaki farka bir işaret vardır. İşte bu yüzden onlar üç sınıftır: Sebat eden arif; en kötüleri olan inkârcı arif; ve ona katılan gizleyici âlim. Yektümûn ve ya'lemûn kiplerinde ise onların hem bilmede hem de gizlemede ısrarcı olduklarına işaret vardır.
ولأن هذا المجموع يفيد قهر الحق للخلق بما شاء منهم من هدى وفتنة لتظهر فيها رحمته ونقمته وهو الحق الذي هو ماضي الحكم الذي جبلّة محمد ﷺ تتقاضى التوقف فيه لما هو عليه من طلب الرحمة ولزوم حكم الوصية خاطبه الحق بقوله: {الحق} أي هذا التفريق والتصنيف الموجب لعمارات درجات الجنة وعمارات دركات النار هو الحق، أو يكون المعنى: الحق الذي أخبرت به في هذه السورة أو الآيات، أو جنس الحق كائن {من ربك} أي المحسن إليك بطرد من يضر اتباعه كما هو محسن إليك بالإقبال بمن ينفع اتباعه {فلا تكونن من الممترين} فيما فسر نحوه من اشتباه المرتبتين الواقعة منه فيما بين الفضل والعدل والواقعة من غيره فيما بين الجور
Bütün bunlar, Cenâb-ı Hakk'ın rahmet ve azabının tecelli etmesi için mahlukatı hidayet ve fitneden dilediği şeyle kahrettiğini ifade ettiğinden -ki bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in fıtratının rahmet talebi ve vasiyet hükmüne bağlılığı sebebiyle duraksamayı gerektirdiği kesinleşmiş hak hükümdür- Cenâb-ı Hak ona şöyle hitap etti: {الحق} “Hak” yani cennet derecelerinin ve cehennem derkelerinin imarını gerektiren bu ayrım ve sınıflandırma haktır; yahut mana şudur: Bu surede veya ayetlerde sana haber verilen hak yahut hakkın bizzat cinsi {من ربك} “Rabbindendir”; yani tâbi olması fayda veren kimseleri yöneltmekle sana ihsanda bulunduğu gibi, tâbi olması zarar veren kimseleri uzaklaştırmakla da sana ihsanda bulunan [Rabbindendir]. Lütuf ile adalet arasında kendisinden vaki olan, zulüm ile... arasında başkasından vaki olan iki mertebenin benzeri açıklandığı üzere {فلا تكونن من الممترين} “sakın şüpheye düşenlerden olma”...
والعدل انتهى. وفيه زيادة وتغيير، وفي تأكيد الأمر تارة بالعلم وتارة بالمعرفة وتارة بغيرهما تأكيد لوجوب اتباعه ﷺ وإزاحة لما يلقيه السفهاء العالمون به من الشبه. قال الحرالي: والممتري من الامتراء وهو تكلف المرية وهي مجادلة تستخرج السوء من خبيئة المجادل، من امتراء ما في الضرع وهو استيصاله حلباً، ولأنه حال الشاك ربما أطلق عليه.
...adalet arasında vaki olan hususlarda [şüpheye düşenlerden olma] -[Harallî'nin sözü] bitti.- Bunda bir ziyade ve değişiklik vardır. Emrin kâh ilimle, kâh marifetle, kâh başka lafızlarla pekiştirilmesinde, ona sallallâhu aleyhi ve sellem tâbi olmanın vücubunun teyidi ve onu bilen beyinsizlerin ortaya attığı şüphelerin bertaraf edilmesi vardır. Harallî şöyle demiştir: el-Mümterî, imtirâ kökünden gelir; o da mürye (şüphe) külfetine girmektir. Bu ise, tartışanın gizli kötülüğünü ortaya çıkaran bir cedelleşmedir; nitekim memedekini sağarak son damlasına kadar tüketmek manasındaki 'imtirâu mâ fi'd-dar'i' deyiminden gelir. Şüphe edenin hali olduğundan bazen onun için de kullanılır.
ولما بين أن أحداً من هؤلاء الفرق لا يتبع قبلة الآخر وتضمن ذلك أن لكل منهم قبلة وقرر أن ذلك من أهل الكتاب على وجه العناد أثبت ما تضمنه الكلام السابق على وجه أعم منه وسبب عنه النتيجة فقال تعالى: {ولكل} أي لكل فريق من المذكورين وغيرهم {وجهة} أي مقصد يقصده ويوجه وجهه إليه ويقبل بقلبه عليه من القبلة للصلاة وغيرها من جميع المقاصد {هو موليها} إن كسر اللام كان المعنى هو متوليها أي فاعل التولي أي مائل إليها بوجهه لأن المادة تدور بكل ترتيب على الميل كما يأتي إن شاء الله تعالى في
Bu fırkalardan hiçbirinin diğerinin kıblesine uymayacağını beyan edip bu da her birinin bir kıblesi olduğunu tazammun edince ve Ehl-i Kitab'ın bu tavrının sırf inat kaynaklı olduğunu tespit edince; önceki kelamın içerdiği hususu daha genel bir tarzda ispat etti ve neticeyi ona bağlayarak Teâlâ şöyle buyurdu: {ولكل} “Ve herkes için” yani zikredilen fırkalardan ve diğerlerinden her grup için, {وجهة} “bir yön vardır” yani namaz için kıble ve diğer bütün maksatlardan yöneldiği, yüzünü çevirdiği ve kalbiyle yöneldiği bir istikamet vardır; {هو موليها} “o ona yönelir”. Eğer lâm harfi kesreli okunursa (müvellîhâ), manası 'o onun velisidir/yönelenidir', yani yüzüyle ona meyledendir; çünkü bu kök bütün dizilişlerinde meyil etrafında döner; nitekim inşallah Teâlâ...
آخر الأنفال، فيكون وليّ بمعنى تولّى كقدم بمعنى تقدم، ومن المعلوم الفرق بين تولاه وتولى عنه، وإن فتح فالمعنى: هو ممال إليها.
...Enfâl suresinin sonunda gelecektir. Buna göre veliye tıpkı kaddeme'nin tekaddeme manasında olması gibi tevellâ manasındadır; nitekim 'ona yöneldi (tevellâhu)' ile 'ondan yüz çevirdi (tevellâ anhu)' arasındaki fark malumdur. Eğer fethalı okunursa (müvellâhâ), manası: 'O, oraya yöneltilmiştir' olur.
قال الحرالي: وفي قراءة موليها - بالكسر - إشعار باختلاف جبلات أهل الملل وإقامة كل طائفة منهم بما جبلت عليه، وفي قراءة «مولاها» إظهار حقيقة ذلك وأنه ليس ذلك منهم بل بما أقامهم فيه المولى لهم حيث شاء، وأبهم فيه المولى لما كان في طوائف منهم حظ هوى، وهو من التولية وهو ما يجعل مما يلي الجسد، أو القصد أي يكون ميالاً بين يديه ملاصقاً له - انتهى.
Harallî şöyle demiştir: [Lâm'ın] kesresiyle müvellîhâ kıraatinde, din mensuplarının fıtratlarının farklılığına ve onlardan her bir taifenin yaratıldığı fıtrat üzere durduğuna bir işaret vardır. Müvellâhâ kıraatinde ise bunun hakikatinin ortaya konması ve bunun onlardan kaynaklanmayıp bilakis Mevlâ'larının onları dilediği şekilde ikame etmesinden ibaret olduğu gösterilir. Onlardan birtakım taifelerde nefsani arzu payı bulunduğu için Mevlâ burada müphem bırakılmıştır. Bu lafız, bedene bitişik kılınan şey manasındaki tevliyeden veya kastetmekten gelir; yani önünde ona meyilli ve bitişik olur -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما كان فعلهم هذا إنما هو لأجل تزكية النفس وخلاصها وكان ذلك لا يحصل إلا بفعل الخير واجتناب الشر سبب عنه قوله: {فاستبقوا الخيرات} أي فاجعلوا أنتم مقصدكم أنواع الخير من القبلة
Onların bu fiili ancak nefsin tezkiyesi ve kurtuluşu için olduğundan ve bu da ancak hayrı işlemek ve şerden kaçınmakla hasıl olacağından, şu buyruğu buna bağladı: {فاستبقوا الخيرات} “öyleyse hayırlarda yarışın”; yani siz de kıble ve diğer...
وغيرها وتسابقوا في قصدكم إليها، أي كانوا في المبادرة إلى أفعال الخير كمن يسابق خصماً فهو يجتهد في سبقه، فإن الاستباق تكلف السبق والسبق بروز أحد المتحاربين، ثم حثهم على ذلك وحذرهم من تركه بقوله على وجه التعليل: {أين ما تكونوا} أي من الجهات التي استبقتم إليها الحسية والمعنوية {يأت بكم الله} أي الملك الأعظم {جميعاً} منها إليه في يوم البعث، ثم علل هذه العلة بقوله: {إن الله} أي الذي له الأمر كله {على كل شيء قدير} وفي ذكر البعث هنا معادلة بين القبلتين: قبلة أهل الفضل الأمة الوسط التي جعلت محل الأمن، والقبلة الأولى، قال الحرالي: من حيث يرد الخلق في البعث إلى موطن القبلة السابقة من أرض الشام، فيكون موطن الحق والعدل أولى القبلتين بذلك، لأن أعلى القبلتين موطن أمنة من حيث إن من دخله كان آمناً، فكان
...konulardaki maksadınızı hayır çeşitleri kılın ve onlara yönelişte yarışın! Yani hayır fiillerine koşmada, bir rakiple yarışıp onu geçmeye gayret eden kimse gibi olun; zira istibâk (yarışmak) öne geçmeye çabalamaktır, sebk ise savaşanlardan birinin öne çıkmasıdır. Sonra gerekçe bildirme sadedinde şöyle buyurarak onları buna teşvik etti ve bunu terk etmekten sakındırdı: {أين ما تكونوا} “Her nerede olursanız” yani yarıştığınız hissî ve manevî yönlerden nerede bulunursanız bulunun, {يأت بكم الله} “Allah sizi getirir” yani o En Büyük Hükümran olan Allah, diriliş gününde oralardan Kendisine {جميعاً} “hepinizi birden” getirir. Sonra bu gerekçeyi şu buyruğuyla illetlendirdi: Bütün emirlerin sahibi olan {إن الله} “Şüphesiz Allah”, {على كل شيء قدير} “her şeye hakkıyla kadirdir”. Burada dirilişin zikredilmesinde iki kıble arasında bir denklik vardır: Emniyet mahalli kılınan vasat ümmetin -yani fazilet ehlinin- kıblesi ile ilk kıble. Harallî şöyle demiştir: Dirilişte mahlukatın Şam topraklarındaki önceki kıble yurduna döndürülmesi hasebiyle, hak ve adalet yurdu buna iki kıblenin en layık olanı olur; çünkü iki kıblenin en yücesi, oraya girenin güvende olması hasebiyle emniyet yurdudur; böylece...
المحشر إلى قبلتهم الأولى التي هي بداية الأمر ليطابق الآخر من القبلتين الأولى من حيث كان الآخر في الدنيا للفضل والأول في الآخر للعدل ومن الدعوتين من حيث كانت الدعوة الأولى في الأول حكماً وعلماً والإتيان الآخر في العقبى قهراً وملكاً.
...haşir, işin başlangıcı olan ilk kıblelerine doğru olur; ta ki iki kıbleden sonuncusu, dünyada sonuncunun lütuf için, ahirette ise ilkinin adalet için olması bakımından ilkiyle mutabık olsun; ve iki davetten ilk davetin başlangıçta hüküm ve ilimle, sonraki gelişin ise ahirette kahir bir güç ve mülkiyetle olması bakımından birbirine uygun düşsün.
ولما عظم في شأن القبلة انتشار أقوالهم في تنويع شغبهم وجدالهم وكانوا أهل علم وكتاب، وقد مرت لهم دهور وهو موسومون بأنهم على صواب، فاشرأب لذلك النفاق، ودارت رحى الباطل والشقاق، وقامت سوق الفسوق فيما هنالك على ساق، كان الحال مقتضياً لمزيد تأكيد لأمرها تعظيماً لشأنها وتوهية لشبه السفهاء فقال تعالى ثانياً معبراً بعبارة مشعرة بإمامته ﷺ وانتظار المصلين له، {ومن حيث خرجت} أي للصلاة المفروضة باتباعك من هذه الجهة التي أنت بها الآن بالمدينة الشريفة التي هي شمال الكعبة المشرفة أو من غيرها من الجهات من الشرق والغرب والجنوب {فول وجهك شطر} أي عين {المسجد الحرام} وأما قلبك فهو إلى الله
Kıble meselesinde onların kargaşa ve cedellerini çeşitlendiren sözlerinin yayılması büyüyüp onlar ilim ve kitap ehli oldukları ve hak üzere oldukları damgasıyla anılarak üzerlerinden çağlar geçtiği, bu sebeple nifak baş gösterdiği, batıl ve ayrılık değirmeni döndüğü ve orada fısk piyasası canlandığı için; durum onun şanını yüceltmek ve beyinsizlerin şüphelerini çürütmek adına kıble emrinin daha da teyit edilmesini gerektiriyordu. Bu sebeple Teâlâ, onun sallallâhu aleyhi ve sellem imamlığına ve cemaatin onu beklediğine işaret eden bir ibareyle ikinci defa şöyle buyurdu: {ومن حيث خرجت} “Ve nereden yola çıkarsan çık” yani sana tâbi olanlarla farz namazı kılmak üzere şu an bulunduğun şerefli Medine'den -ki Kâbe-i Müşerrefe'nin kuzeyindedir- veya doğu, batı ve güney gibi diğer cihetlerden nereye çıkarsan çık, {فول وجهك شطر} “artık yüzünü çevir” yani bizzat {المسجد الحرام} “Mescid-i Haram tarafına” [çevir]. Kalbine gelince, o Allah'adır...
ولما كان التقدير فإنك مأمور بذلك لئلا يظن أن ذلك إنما
Takdiri mana şöyle olunca: Bunun sırf... olduğu zannedilmesin diye sen bununla emrolundun;
عمل لتطلعه ﷺ إليه وهو فيه بالخيار فيظن أن الرجوع إلى القبلة الأولى مصلحة لما انتشر في ذلك من الكلام الذي نفذ في القلوب نفوذ السهام عطف عليه قوله: {وإنه للحق من ربك} مؤكداً له بأنواع التأكيد مضيفاً له إلى صفة الإحسان بإحسان التربية والنظر في أدبار الأمور وأحكامها.
...onun sallallâhu aleyhi ve sellem buna meyletmesi sebebiyle yapıldığı ve kendisinin bu hususta muhayyer olduğu, dolayısıyla kalplere ok gibi işleyen o yaygın dedikodular sebebiyle ilk kıbleye dönmenin daha maslahat olacağı zannedilmesin diye, şu buyruğunu ona atfetti: {وإنه للحق من ربك} “Ve şüphesiz o, Rabbinden gelen haktır”; [bu hükmü] çeşitli tekitlerle pekiştirerek, güzel terbiye etmek, işlerin sonunu ve hükümlerini gözetmek şeklindeki ihsan sıfatına izafe etti.
ولما كان التقدير: وإن ربك عالم بما قالوا من الشبه التي دارت بين الناس وخيفت عاقبتها عطف عليه ما هو أعم منه فقال: {وما الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {بغافل عما} أي عن شيء مما {يعملون} أي السفهاء من اليهود وغيرهم في مستقبل الزمان فيوهيه ويبطل أذاه ويرميه ويبعده ويقصيه، وعلى قراءة الخطاب أنتم في هذا الوقف وبعده فيغلبه ويثبته ويبقيه إن كان خالصاً لوجهه وإلا جعله هباء منثوراً. قال الحرالي: ومن التفت بقلبه في صلاته إلى غير ربه لم تنفعه وجهة وجه بدنه إلى الكعبة، لأن ذلك حكم حق حقيقته توجه القلب ومن التفت بقلبه إلى شيء من الخلق
Takdiri mana: 'Şüphesiz Rabbin, insanlar arasında dolaşan ve akıbetinden korkulan o şüphelerden söyledikleri şeyleri çok iyi bilmektedir' şeklinde olunca, daha genel olanı ona atfederek şöyle buyurdu: Tam bir kuşatıcılığa sahip olan {وما الله} “Ve Allah değildir”, {بغافل عما} “gafil” yani gelecekte Yahudi ve diğer beyinsizlerin {يعملون} “yaptıklarından” hiçbir şeyden [gafil değildir]; dolayısıyla onu çürütür, eziyetini boşa çıkarır, onu fırlatıp atar ve uzaklaştırır. Bu durakta ve sonrasında muhatap kıraatine (ta'melûn) göre mana: Eğer sırf Kendi rızası içinse ona galip kılar, onu sabit tutar ve baki kılar; aksi takdirde onu saçılmış toz zerreciklerine çevirir. Harallî şöyle demiştir: Namazında kalbiyle Rabbinden başkasına yönelen kimseye bedeninin yüzünü Kâbe'ye çevirmesi fayda vermez; çünkü bu, hakikati kalbin yönelmesi olan hak bir hükümdür. Namazında kalbiyle mahlukattan bir şeye yönelen kimse...
في صلاته فهو مثل الذي استدبر بوجهه عن شطر قبلته، فكما يتداعى الإجزاء الفقهي باستدبار الكعبة حساً فكذلك يتداعى القبول باستدبار وجه القلب عن الرب غيباً، فلذلك أقبل هذا الخطاب على الذين آمنوا والذين أسلموا، لأنه هو ﷺ مبرأ عن مثله - انتهى. {ومن حيث خرجت} أي من بقاع الأرض للصلاة بأمتك {فول وجهك} أي اجعله يلي {شطر} أي عين {المسجد الحرام} .
...yüzüyle kıblesinin istikametine arkasını dönen kimse gibidir. Nitekim hissen Kâbe'ye arkasını dönmekle fıkhî geçerlilik (iczâ) nasıl zedeleniyorsa, gayben kalbin yüzünü Rabbe arkasını dönmesiyle de makbullük öyle zedelenir. İşte bu sebeple bu hitap iman edenlere ve teslim olanlara yönelmiştir; çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem böylesi bir durumdan münezzehtir -[Harallî'nin sözü] bitti.- {ومن حيث خرجت} “Ve nereden yola çıkarsan çık” yani ümmetine namaz kıldırmak üzere yeryüzünün hangi parçasından çıkarsan çık, {فول وجهك} “artık yüzünü çevir” yani yönünü çevir, bizzat {شطر} “tarafına”, {المسجد الحرام} “Mescid-i Haram” [tarafına].
ولما تقرر بما تكرر أن هذا التحويل فرض قي حقه ﷺ حتم لا فتور عنه ولا رخصة فيه إلا ما استثنى في النفل أدخل معه أمته ليعمهم الحكم وربأ بمنصبه المنيف وقدره الشريف عن أن يكون لأحد عليه ما يسمى حجة بحق أو باطل فقال: {وحيث ما كنتم} أي أيتها الأمة من جميع جهات الكعبة في جميع أقطار الأرض الدانية والقاصية. قال الحرالي: وذكر في أمته بالكون لا بالخروج إشعاراً يتقاصر الأمة عن علو أحوال الأئمة وأن حال الأمة في خلوتهم كحالهم في جولتهم - انتهى.
Bu yönelişin tekrarlanan ifadelerle onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında kesin bir farz olduğu, bunda hiçbir gevşeklik gösterilemeyeceği ve nafilede istisna kılınan durumlar hariç hiçbir ruhsat bulunmadığı sabit olunca, hükmün onları da kapsaması için ümmetini de onunla birlikte dahil etti; haklı veya haksız herhangi bir kimsenin onun aleyhinde 'delil/hüccet' sayılacak bir şeye sahip olmasından onun yüce makamını ve şerefli kadrini tenzih ederek şöyle buyurdu: {وحيث ما كنتم} “ve her nerede bulunursanız”, yani ey ümmet, Kâbe'nin her yönünden, yeryüzünün yakın ve uzak bütün bölgelerinde [bulunursanız bulunun]. Harallî şöyle demiştir: Ümmeti hakkında 'hurûc' (çıkış) ile değil de 'kevn' (bulunma) ile zikredilmesi, ümmetin imamların yüce hallerine yetişemeyeceğine ve ümmetin tenhadaki halinin seferdeki/dolaşmadaki halleri gibi olduğuna dikkat çekmek içindir -[Harallî'nin sözü] bitti.-
{فولوا وجوهكم} أي اجعلوها والية {شطره} للصلاة. قال الحرالي: وفيه إشعار يلحظ صحة صلواتكم فرادى وفي بيوتكم، كما قال: إذا جئت فصل مع الناس وإن كنت
Namaz için {فولوا وجوهكم} “yüzlerinizi çevirin”, yani yöneltin, {شطره} “onun tarafına”. Harallî şöyle demiştir: Bunda, namazlarınızın tek başınıza ve evlerinizde kılınışının geçerliliğine işaret vardır; nitekim [Peygamberimiz] şöyle buyurmuştur: 'Cemaate geldiğinde, kendi ailende kılmış olsan bile
قد صليت في أهلك، بخلافه هو ﷺ فإن صلاته لا تقع إلا جمعاً من حيث إنه يصلي لهم وأنه إمام لا تقع صلاته فذا - انتهى.
insanlarla beraber kıl.' O sallallâhu aleyhi ve sellem ise böyle değildir; zira onun namazı ancak cemaat halinde vuku bulur; çünkü o onlar için namaz kıldırır ve o bir imamdır, onun namazı tek başına olmaz -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما كان ربما ظن أن الرجوع إلى القبلة الأولى يزيل الكلام بين ﷾ أن الأمر بخلاف ذلك فقال: {لئلا يكون للناس} أي لأحد منهم {عليكم حجة} بأن يقولوا: النبي المبشر به يستقبل بيت إبراهيم ﵊ ثم لا يتحول عنه وهذا لم يفعل، أو يقولوا: ما جاء بشيء جديد وإنما هو تبع لنا في قبلتنا.
İlk kıbleye dönmenin dedikoduları ortadan kaldıracağı zannedilebileceği için, Allah Teâlâ işin öyle olmadığını açıklayarak şöyle buyurdu: İnsanlardan hiç kimsenin {لئلا يكون للناس} “insanların olmasın diye”, {عليكم حجة} “size karşı bir delili”; yani 'Müjdelenen peygamber İbrahim'in aleyhisselâm evine yönelir ve sonra ondan dönmez, oysa bu öyle yapmadı' demesinler veya 'Yeni bir şey getirmedi, o sadece kıblemizde bize uymaktadır' demesinler diye.
ولما كانت الحجة كلاماً ينشأ عن مقدمات يقينية مركبة تركيباً صحيحاً وقع الاستثناء باعتبار تلبس المستثنى بجزء المعنى الذي نفى عن المستثنى منه بدلالة التضمن فهو قريب من الاستخدام فقال: {إلا الذين} أي الناس الذين {ظلموا منهم} فإنهم لعنادهم ولددهم لا يرجعون
Hüccet (delil), doğru bir şekilde tertip edilmiş kesin öncüllerden doğan bir söz olduğundan, istisna, müstesnanın tazammun delaletiyle müstesna minhden nefyedilen anlamın bir parçasına bürünmesi itibarıyla vuku bulmuştur; bu da istihdam sanatına yakındır. Şöyle buyurdu: {إلا الذين} “ancak olanlar müstesna”, yani o insanlar ki, {ظلموا منهم} “içlerinden zulmedenler”; çünkü onlar inatları ve husumetleri sebebiyle
إلى الحق الذي يعرفونه بل يكون لهم عليكم مجرد كلام هو مادة الحجة لا حجة بما دل عليه وصفهم بالظلم الذي هو وضع الشيء في غير محله كما هو شأن كل ماش في مأخذ الاشتقاق الذي هو الظلام، ويكون الاستثناء على هذا منقطعاً بمعنى: لئلا يحتج أحد عليكم لكن الذين ظلموا يقولون أو يظهرون فجوراً ولدداً في ذلك كلاماً يسمونه حجة، ولعل السر في تصويره على تقدير الانقطاع بصورة الاستثناء الحث على الثبات على أمر الله ﷾ والإعراض عمن خالفه نظراً إلى ما تأصل من إبطاله واستحضاراً لما ظهر من فاسد أحواله وإن أبدى من الشبه ما يخفى أمره ويصعب على بعض المحقين حله حتى يظن حجة؛ ويجوز أن يراد بالحجة أعم من القطعي والظني فيكون الاستثناء متصلاً، قال السفاقسي: ومثار الخلاف هل الحجة الدليل الصحيح والاستثناء منقطع أو الاحتجاج والخصومة فهو متصل - انتهى. ووصفها بالاستعلاء عليهم لما يحصل بها من
bildikleri hakka dönmezler; bilakis bir şeyi yerli yerine koymamak demek olan zulüm vasıflarının gösterdiği üzere —ki zulmet kökünden türeyen yolda yürüyen herkesin hali budur— onlar için aleyhinizde hüccet değil, sadece hüccetin maddesi olan kuru bir laf bulunur. Buna göre istisna munkatı' olur; anlamı şöyledir: Hiç kimse size karşı delil getiremesin; lâkin zulmedenler bu hususta haddi aşarak ve inatlaşarak hüccet adını verdikleri bir söz söylerler veya ortaya atarlar. İstisnanın munkatı' takdir edilmesi durumunda bu surette gösterilmesinin sırrı, her ne kadar hak ehlinden bazısına çözümü zor gelecek ve delil zannedilecek derecede kapalı şüpheler ortaya koysa da, bâtıllığının kökleşmişliğine bakarak ve bozuk hallerini göz önüne getirerek Allah'ın celle ve alâ emri üzerinde sebat etmeye ve O'na muhalefet edenden yüz çevirmeye teşviktir. Hüccetten hem kat'î hem zannî olanın kastedilmiş olması da caizdir, bu takdirde istisna muttasıl olur. Sefâkusî şöyle demiştir: 'İhtilafın kaynağı, hüccetin sahih delil olup istisnanın munkatı' olması mıdır, yoksa delil getirme ve hasımlaşma olup muttasıl olması mıdır?' -[Sefâkusî'nin sözü] bitti.- Aleyhlerinde üstünlükle nitelenmesi, meydana gelen
الأذى بدلالتها على العداوة والشقاق لا بتغييرها في وجه شيء من الأدلة، و {الذين ظلموا} إن أريد بهم اليهود فهم يقولون: ما رجع إلى الكعبة إلا محبة لبلده، ولو كان في قبلتنا على أمر من الله سبحانه ما تحول عنه، وإن كان المشركين فهم يقولون: قد استقبل بلدكم ومسجدكم فيوشك أن يدين دينكم. ولما نفى عن أهل هذه القبلة بالثبات عليها كل سبيل تسبب عنه قوله: {فلا تخشوهم} أي في هذا الأمر ولا غيره، فإني أريد عنكم كيدهم وأوهن أمرهم. ولما تبين أحكام فعله ومضى ما يريد من ربطه وحله حثهم على لزوم هذه القبلة محذراً من مخالفته في شيء من الأشياء فقال: {واخشوني} ثم عطف على علة الاستقبال قوله: {ولأتم} أي بهذا الدين المفيد لعز الدارين
eziyet sebebiyle ve delillerin yönünde bir değişiklik yapmasıyla değil, düşmanlık ve ayrılık göstermesi sebebiyledir. {الذين ظلموا} “zulmedenler” ile Yahudiler kastediliyorsa onlar: 'Kendi memleketinin sevgisinden başka bir sebeple Kâbe'ye dönmedi; şayet kıblemiz üzere oluşu Allah Teâlâ'nın bir emriyle olsaydı ondan dönmezdi' derler. Şayet müşrikler kastediliyorsa onlar da: 'Şehrinize ve mescidinize yöneldi, neredeyse sizin dininize girecek' derler. Bu kıblenin ehlinden, onda sebat etmeleri şartıyla [aleyhlerindeki] bütün yolları nefyedince, bundan şu buyruğu neşet etti: {فلا تخشوهم} “artık onlardan korkmayın”, yani ne bu hususta ne de başka bir hususta [korkmayın]; zira Ben onların tuzaklarını sizden savacağım ve işlerini zayıflatacağım. Kendi fiilinin hükümleri beyan edilip bağlama ve çözme hususundaki muradı tahakkuk edince, hiçbir şeyde Kendisine muhalefet edilmemesi hususunda uyararak onları bu kıbleye sarılmaya teşvik etti ve şöyle buyurdu: {واخشوني} “ve Benden korkun”. Sonra kıbleye yönelmenin gerekçesine şu buyruğunu atfetti: {ولأتم} “ve tamamlayayım diye”, yani her iki yurdun izzetini sağlayan bu din ile
ونعيمها الذي من جملته هذا الاستقبال {نعمتي عليكم} بالتمكين من الحجج وغيره من أمور الدين حين أنزل عليكم آية
ve bu kıbleye yönelmenin de bir parçası olduğu nimetleriyle, delillerle güçlendirerek ve dinin diğer hususlarında üzerinize şu ayeti indirdiği vakit {نعمتي عليكم} “üzerinizdeki nimetimi” [tamamlayayım diye];
{اليوم أكملت لكم دينكم} [المائدة: ٣] كما أتممتها على إبراهيم خليلي صاحب هذا البيت الذي وجهتكم إليه. قال الحرالي: وفي طيه بشرى بفتح مكة واستيلائه على جزيرة العرب كلها وتمكنه بذلك من سائر أهل الأرض لاستغراق الإسلام لكافة العرب الذين فتح الله بهم له مشارق الأرض ومغاربها التي انتهى إليها ملك أمته - انتهى. {ولعلكم تهتدون} أي ولتكونوا على رجاء عند أنفسكم ومن يراكم ممن لا يعلم العواقب من أن تهتدوا إلى الثبات على هذه القبلة وغيرها من أمر هذا الدين سبب خشيتي فإنها جالبة لكل خير ودافعة لكل ضير. قال الحرالي: وفي كلمة {لعل} على ما تقدم إبهام يشعر بتصنيفهم صنفين: مهتد للثبات على السنة، ومتغير فيه بوجه من وجوه البدعة، لما ذكر من أن ما هو للخلق تردد فهو من الحق تقسيم وإبهام في تعيين ذلك التقسيم والتصنيف، ففيه إعلام لقوم بالاهتداء الدائم بما تفهمه صيغة الدوام وإشعار بانقطاع
{اليوم أكملت لكم دينكم} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [Mâide: 3], nitekim sizi kendisine yönelttiğim bu Beyt'in sahibi olan dostum İbrahim'e de tamamlamıştım. Harallî şöyle demiştir: 'Bunun zımnında Mekke'nin fethine, bütün Arap Yarımadası'na hâkim olunacağına ve bu sayede yeryüzünün diğer ehline de güç yetirileceğine dair bir müjde vardır; zira İslam, Allah'ın Peygamber'ine fethettirdiği ve ümmetinin mülkünün ulaştığı doğuları ve batıları kendileriyle açtığı bütün Arapları kuşatacaktır' -[Harallî'nin sözü] bitti.- {ولعلكم تهتدون} “ve umulur ki doğru yolu bulursunuz”, yani kendi nefsinizde ve akıbeti bilmeyip sizi görenlerin nezdinde, Benden korkmanız sebebiyle bu kıblede ve bu dinin diğer emirlerinde sebat etmeye hidayet bulma ümidi üzere olasınız diye; zira Allah korkusu her hayrı celbeder ve her zararı defeder. Harallî şöyle demiştir: {لعل} “umulur ki” kelimesinde, daha önce geçtiği üzere, onların iki sınıfa ayrılacağına dair bir kapalılık vardır: Sünnet üzere sebat etmeye hidayet bulanlar ve onda bidat yollarından biriyle değişime uğrayanlar. Zira mahlukat için tereddüt ifade eden şey, Hak Teâlâ'dan bir taksim ve bu taksimi ve sınıflandırmayı tayinde bir müphemliktir. Dolayısıyla bunda devam ifade eden kalıbın anlattığı üzere bir topluluk için daimi hidayet bildirisi, bir topluluk için de
قوم عن ذلك التمادي بما يفهمه ما هو للخلق بموضع الترجي، وفي طيه إشعار باستبدادهم بالأمر بعد وفاة النبي ﷺ وانقسامهم فيه بين ثابت عليه دائم الاهتداء فيه ومتغير عنه كما ظهر فيما كان من ثبات من ثبت بعده وردة من ارتد - انتهى. {كما} أي وجهناكم إلى الكعبة لهذه العلل {أرسلنا} أي بعظمتنا {فيكم} لأجل ذلك بعينه ولئلا تقولوا ما كانوا يقولون من أنكم لا حرمة لكم لإشراككم ولا إثم على من آذاكم فيتم عليكم النعمة بإرسال من يستنقذكم اتباعه من الجهل والذل في الدنيا ومن العذاب في الأخرى {رسولاً} متصفاً بأنه {منكم} تعرفون من صفته العلية وهممه الشم الحاملة على اتباعه والتيمن برأيه ما لا يعرفه غيركم {يتلوا عليكم آياتنا} الحافظة لمن رعاها حق رعايتها على الصراط المستقيم عوضاً من تناشدكم الأشعار. قال الحرالي: وفيه أخذهم بما هو في طباعهم من إيثار أمر السمع على أمر العين الذي عليه جبلت العرب، لأنها أمة تؤثر مسموع المدح والثناء من الخلق على ما تناله من الراحة فتجهد في طلب الثناء من الخلق ما لم تجهد أمة غيرها، فكيف بها إذا كان ما دعيت إليه ثناء الحق عليها وتخليد ذلك لها في كلام هو كلام ربها. فتنال بذلك ما هو فوق مقصودها مما جبلت عليه من إيثار السماع على العين بخلاف ما عليه سائر الأمم؛ ثم قال: وفيه إغناء العرب عن إعمال أفكارها في تكسب العلم والحكمة لتستخرج منه أحكاماً، فكان في تلاوة الآيات عليهم إغناؤهم عن الاستدلال بالدلائل وأخذ الأمور بالشواهد وتولي الله ورسوله تعليمهم ليكون شرف المتعلم بحسب علاء من علمه، ففضل علماء العرب على سائر العلماء كفضل النبي ﷺ على معلمهم ممن سواه ﷺ.
...[bir] kavmin bu aşırılıktan, mahlukat için umut makamında olan bir şeyin ifade ettiği manayla [vazgeçirilmesidir]. Bunun içinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in vefatından sonra onların bu işte tek başlarına kalacaklarına, onun üzerinde sebat edip hidayette devam edenler ile ondan sapanlar şeklinde aralarında bölüneceklerine dair bir işaret vardır; nitekim onun ardından sebat edenin sebatında ve irtidat edenin irtidadında bu durum ortaya çıkmıştır - [İktibasın] sonu. {كَمَا} “Nitekim” yani bu gerekçelerle sizi Kâbe'ye yönelttiğimiz gibi {أَرْسَلْنَا} “gönderdik” yani azametimizle [gönderdik], {فِيكُمْ} “içinizde” sırf bunun için ve sizin şirkiniz sebebiyle bir hürmetinizin bulunmadığını, size eziyet edene bir günah olmadığını onların söyleyip durdukları şeyleri söylemeyesiniz diye; böylece dünyada cehaletten ve zilletten, ahirette ise azaptan tâbi olunmasıyla sizi kurtaracak kimseyi göndermekle size olan nimetini tamamlasın diye {رَسُولاً} “bir elçi” [ki o] {مِّنكُمْ} “sizden” olma vasfına sahiptir; onun yüce sıfatını, kendisine tâbi olmayı ve onun görüşüyle bereketlenmeyi gerektiren yüksek azmini başkalarının bilmediği şekilde bilirsiniz; {يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا} “size ayetlerimizi okuyan”, [ki bu ayetler] birbirinize şiirler okuyup durmanızın yerine, hakkıyla riayet eden kimseyi dosdoğru yol üzerinde muhafaza eder. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunda, Arapların fıtratında bulunan, işitme konusunu görme konusuna tercih etme tabiatlarına uygun olarak onların ele alınması vardır. Çünkü onlar mahlukatın işitilen övgü ve senasını elde edecekleri rahatlığa tercih eden bir millettir; dolayısıyla yaratılmışlardan övgü talep etme hususunda başka hiçbir milletin sarf etmediği bir çabayı sarf ederler. Oysa davet edildikleri şey, Hakk'ın onları övmesi ve bunun Rablerinin kelamı olan bir kelamda onlar için ebedileştirilmesi olunca [durum] nasıl olur? Böylece diğer milletlerin aksine, işitmeyi görmeye tercih etme fıtratlarından ötürü amaçladıklarının da fevkinde bir mertebeye nail olurlar." Sonra şöyle demiştir: "Bunda ayrıca Arapların, hükümler çıkarmak amacıyla ilim ve hikmet kazanmak için fikirlerini yormaktan müstağni kılınmaları vardır. Ayetlerin onlara okunmasında, delillerle istidlalde bulunmaktan ve meseleleri şahitlerle kavramaktan onları müstağni kılma ve öğrenenin şerefinin kendisine öğretenin yüceliğine göre olması için onlara bizzat Allah'ın ve Resulü'nün öğretmenlik yapması söz konusudur. Dolayısıyla Arap âlimlerinin diğer âlimlere üstünlüğü, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in, onun dışındaki diğer muallimlere olan üstünlüğü gibidir sallallâhu aleyhi ve sellem."
انتهى.
-[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما كان السياق لفعل من الأفعال وهو التوجه إلى البيت للصلاة وكانت الصلاة أعظم مطهر للقبول من أوضار الأدناس قدم قوله: {ويزكيكم} أي يطهركم في أقوالكم وأفعالكم وينميكم بإنعاش قلوبكم لتشرف بالمعاني الصالحة والأخلاق الطاهرة الموجبة للفوز الدائم والنجاة عما دنس اليهود وأوجب لهم الضلال من مرض القلب بإنكار النسخ وكتم الحق وإفشاء الباطل المثمر مع الضلال للإضلال. قال الحرالي: أنبأهم بأن هذا التنزيل لأنفسهم بمنزلة الغذاء للأبدان، فكما تتنامى أجسادهم بماء المزن وما منه فكذلك تتنامى أنفسهم بأحكام الكتاب وتلاوة الآيات، وذلك زكاؤها ونماؤها، لتتأكد فيه رغبتهم، لأن للمغتذي
Siyak, namaz için Beyt'e yönelmek gibi amellerden bir amele dair olduğundan ve namaz da kabule engel kir ve paslardan arındıran en büyük temizleyici olduğundan şu buyruğunu öne aldı: {ويزكيكم} “ve sizi arındırıyor”, yani sözlerinizde ve fiillerinizde sizi tertemiz kılıyor; ebedi kurtuluşu ve Yahudileri kirletip nesh hükmünü inkâr etmek, hakkı gizlemek ve sapıklıkla birlikte saptırmayı doğuran bâtılı yaymak şeklindeki kalp hastalığı sebebiyle sapıklığa düşüren şeylerden necâtı gerektiren salih manalar ve temiz ahlakla şereflenmesi için kalplerinizi dirilterek sizi geliştiriyor. Harallî şöyle demiştir: Onlara bu indirilenin nefisleri için bedenlerin gıdası mesabesinde olduğunu bildirdi; zira yağmur suyu ve ondan hâsıl olanla bedenleri nasıl gelişiyorsa, Kitab'ın hükümleri ve ayetlerin tilavetiyle de nefisleri öyle gelişir; işte bu onların arınması ve büyümesidir; ta ki buna olan arzuları pekişsin. Zira gıdalanan kimse,
رغبة في الغذاء إذا تحققه، فمن علم أن التزام الأحكام غذاء لنفسه حرص عليها، ومتى نمت النفس وزكت قويت على ما شأنها أن تناله قواها، كما أن البدن إذا قوي بالغذاء تمكن مما شأنه عمله - انتهى. {ويعلمكم الكتاب} المقيم للدين والدنيا. قال الحرالي: أي الفقه فيه {والحكمة} دقائق الإشارات الشافية لأمراض القلوب المانعة من اتباع الهوى. قال الحرالي: فخص تعليم الحكمة من عموم تعليم الكتاب، لأن التوسل بالأحكام جهد عمل والتوسل بعلم الحكمة يسر منال عقل، لأن الحكمة منال الأمر الذي فيه عسر بسبب فيه يسر فينال الحكيم بحكمته لاطلاعه على إفضاء مجعول الأسباب بعضها لبعض مما بين أسباب عاجل الدنيا ومسببات آجل الآخرة ما لا يصل إليه جهد العامل الكادح وفي تكملة الكتاب والحكمة بكلمة «أل» إنهاء إلى الغاية الجامعة لكل كتاب وحكمة بما يعلمه الأولون والآخرون. ثم قال:
gıdanın hakikatini bilirse ona karşı arzu duyar. Hükümlere sarılmanın nefsi için bir gıda olduğunu bilen kimse ona hırsla sarılır. Nefis gelişip arındığı zaman, güçlerinin erişmesi gereken şeylere karşı kuvvet kazanır; nitekim beden de gıdayla kuvvetlendiği zaman yapması gereken işe güç yetirir -[Harallî'nin sözü] bitti.- Dini ve dünyayı ayakta tutan {ويعلمكم الكتاب} “size Kitab'ı”, Harallî'nin dediği gibi: yani 'ondaki fıkhı', {والحكمة} “ve hikmeti öğretiyor”, yani heva ve hevese uymaktan alıkoyan, kalplerin hastalıklarına şifa veren ince işaretleri [öğretiyor]. Harallî şöyle demiştir: Hikmetin öğretilmesi, Kitab'ın öğretilmesinin genel kapsamından tahsis edilerek zikredildi; çünkü hükümlere tevessül etmek ameli bir gayrettir, hikmet ilmine tevessül etmek ise aklın kolayca erişmesidir. Zira hikmet, içinde zorluk bulunan bir işe içinde kolaylık bulunan bir sebeple ulaşmaktır; böylece hikmet sahibi, dünyadaki peşin sebepler ile ahiretteki gelecek müsebbipler arasındaki sebepler zincirinin birbirine olan irtibatına muttali olması sebebiyle, amele meşakkatle sarılan gayretli kimsenin ulaşamayacağı şeylere hikmetiyle ulaşır. Kitab ve hikmetin 'el-' takısıyla tamamlanmasında, evvelkilerin ve sonrakilerin bildiği şeylerle her kitabı ve hikmeti kuşatan nihai gayeye bir ulaştırma vardır. Sonra şöyle dedi:
وبذلك كان ﷺ يتكلم في علوم الأولين بكلمات يعجز عنها إدراك الخلق نحو قوله ﷺ: «استاكوا بكل عود ما خلا الآس والرمان فإنهما يهيجان عرق الجذام» لأن الخلق لا يستطيعون حصر كليات المحسوسات، غاية إدراكهم حصر كليات المعقولات، ومن استجلى أحواله ﷺ علم اطلاع حسه على إحاطة المحسوسات وإحاطة حكمها وألسنتها ناطقها وأعجمها حيها وجمادها جمعاً، لما في العادة حكمة ولما في خرق العادة آية؛ ثم قال: فعلى قدر ما وهب الله ﷾ العبد من العقل يعلمه من الكتاب والحكمة، يؤثر عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: «كان رسول الله ﷺ يكلم أبا بكر ﵁ فكأنما يتكلمان بلسان أعجمي لا أفهم مما يقولان شيئاً» ولما كان انتهاء ما في الكتاب عند هذه الغاية أنبأ تعالى أن رسوله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
İşte bu sebeple o sallallâhu aleyhi ve sellem, mahlukatın idrakinin aciz kaldığı kelimelerle evvelkilerin ilimleri hakkında konuşurdu; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Mersin ağacı ve nar hariç her çubukla misvaklanın; çünkü bu ikisi cüzzam damarını tahrik eder.' Zira mahlukat, hissedilenlerin külliyatını kuşatamaz; onların idrakinin nihayeti makulatın külliyatını kuşatmaktır. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem hallerini basiretle müşahede eden kimse, âdette bir hikmet, âdetin yırtılmasında ise bir mucize bulunması hasebiyle, onun hissinin mahsusatı, bunların hükümlerini, dillerini, konuşanını, dilsizini, canlısını ve cansızını toptan ihata ettiğini bilir. Sonra şöyle dedi: Allah'ın celle ve alâ kula bağışladığı akıl nispetinde kul Kitap ve hikmetten öğrenir. Ömer'den radıyallâhu Teâlâ anh şöyle rivayet edilir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir ile radıyallâhu anh konuşurdu da sanki yabancı bir dille konuşuyorlarmış gibi söylediklerinden hiçbir şey anlamazdım.' Kitap'ta olanın nihayeti bu gayeye ulaşınca, Allah Teâlâ Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem
يعلمهم ما لم يكن في كتابهم مثال علمه. ففيه إشعار بفتح وتجديد فطرة يترقون لها إلى ما لم يكن في كتابهم علمه - انتهى. وذلك لأن استعمال الحكمة موجب للترقي فقال تعالى: {ويعلمكم ما لم تكونوا تعلمون} أي من الاستنباط من الكتاب من المعارف بما يدريكم به من الأقوال والأفعال ويسلككم فيه من طرق الخير الكاشفة لظلام الظلم الجالية لمرأى الأفكار المنورة لبصائر الاعتبار.
kitaplarında benzeri ilim bulunmayan şeyleri onlara öğrettiğini bildirdi. Bunda bir fetih ve fıtratın yenilenmesi işareti vardır ki, kitaplarında ilmi bulunmayan şeylere doğru bununla terakki ederler -[Harallî'nin sözü] bitti.- Zira hikmeti kullanmak terakkiyi gerektirir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ويعلمكم ما لم تكونوا تعلمون} “ve size bilmediklerinizi öğretiyor”, yani size bildirdiği söz ve fiillerle ve sizi içine sevk ettiği, zulmün karanlığını gideren, fikirlerin bakışını parlatan ve ibret basiretlerini aydınlatan hayır yollarıyla Kitap'tan marifetleri istinbat etmeyi [öğretiyor].
ولما كان من المعلوم أن هذا الخير الذي يفتر عنه ذو بصيرة ولا يقصر دونه من له أدنى همة إنما كان يذكر الله ﷾ للعرب تفضلاً منه عليهم بعد طول الشقا وتمادي الجهل والجهد والعناء رغّبهم فيما يديم ذلك مسبباً له عما تقدم فقال: {فاذكروني} أي لأجل إنعامي عليكم بهذا وبغيره {أذكركم} فأفتح لكم من المعارف وأدفع عنكم من المخاوف ما لا يدخل تحت حد {واشكروا لي} وحدي من غير شريك تشركون معي أزدكم، وأكد
Basiret sahibinin gevşeklik göstermeyeceği ve en ufak bir himmeti olanın dahi ondan geri durmayacağı bu hayrın, uzun süren bir şekavetten, cehaletin, meşakkatin ve zahmetin sürüp gitmesinden sonra Allah'ın celle ve alâ Araplara bir lütfu olarak zikredildiği bilinince, bunu devam ettirecek şeye onları teşvik etti ve öncekilere sebep kılarak şöyle buyurdu: Bu ve diğer nimetlerim sebebiyle {فاذكروني} “Beni anın ki”, {أذكركم} “Ben de sizi anayım”; böylece size hiçbir sınıra sığmayacak marifet kapıları açayım ve sizden korkuları defedeyim. {واشكروا لي} “ve Bana şükredin”, Bana ortak koştuğunuz hiçbir ortak olmaksızın sadece Bana [şükredin ki] size artırayım; ve pekiştirdi
هذه الإشارة بقوله {ولا تكفرون} أي أسلبكم. قال الحرالي: ولما كان للعرب ولع بالذكر لآبائهم ولوقائعهم ولأيامهم جعل ﷾ ذكره لهم عوض ما كانوا يذكرون، كما جعل كتابه عوضاً من إشعارهم وهز عزائهم لذلك بما يسرهم به من ذكره لهم - انتهى.
bu işareti şu buyruğuyla: {ولا تكفرون} “ve Bana nankörlük etmeyin”, yani [nimetlerimi] sizden çekip almayayım. Harallî şöyle demiştir: 'Arapların atalarını, savaşlarını ve günlerini anmaya karşı aşırı bir düşkünlükleri olduğundan, Allah celle ve alâ onların andıkları şeylerin yerine Kendi zikrini koydu; nitekim şiirlerinin yerine Kitab'ını koyduğu gibi, onları Kendisinin anmasıyla sevindirerek bu uğurda azimlerini harekete geçirdi' -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما ختم الآيات الآمرة باستقبال البيت في الصلاة بالأمر بالشكر ومجانبة الكفر وكان ذلك رأس العبادة وفاعله شديد الافتقار إلى المعونة التفت إلى قوله تعالى في أم الكتاب: {إياك نعبد وإياك نستعين} [الفاتحة: ٥] فأمرهم بما تضمن ذلك من الصبر والصلاة {إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر} [العنكبوت: ٤٥] عالماً بأنهم سيمتثلون حيث عصى بنو إسرائيل حين أمرهم بمثل ذلك في أول قصصهم بقوله: {وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واركعوا مع الراكعين} [البقرة: ٤٣] إلى أن قال: {واستعينوا بالصبر والصلاة وإنها لكبيرة إلا على الخاشعين} [البقرة: ٤٥] فكان في ذلك إشارة إلى أنهم هم الخاشعون وحسن موقع هذه الآية كونها بعد أذى أهل الكتاب بنسبهم لهم إلى بطلان الدين بتغيير الأحكام ونحو ذلك من
Namazda Beyt'e yönelmeyi emreden ayetleri şükrü emredip küfürden/nankörlükten kaçınmakla noktalayınca ve bu da ibadetin başı olup bunu yapan kimse yardıma son derece muhtaç bulunduğundan, Ümmü'l-Kitâb'daki (Fâtiha) şu buyruğa yöneldi: {إياك نعبد وإياك نستعين} “Yalnız Sana kulluk eder, yalnız Senden yardım dileriz” [Fâtiha: 5]; böylece bunun tazammun ettiği sabır ve namazı onlara emretti: {إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر} “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” [Ankebût: 45]. Kıssalarının başında İsrâiloğullarına: {وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واركعوا مع الراكعين} “Namazı kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin” [Bakara: 43] buyruğundan itibaren {واستعينوا بالصبر والصلاة وإنها لكبيرة إلا على الخاشعين} “Sabır ve namazla yardım dileyin; şüphesiz bu, huşû sahiplerinden başkasına pek ağır gelir” [Bakara: 45] buyruğuna kadar benzeri şeyler emredildiğinde onların isyan ettiği yerde, bunların itaat edeceklerini bilerek [bunu emretti]. Bunda, asıl huşû sahiplerinin kendileri olduğuna bir işaret vardı. Bu ayetin, Ehl-i Kitab'ın hükümleri değiştirmekle dini iptal etmeye onları nispet etmeleri ve benzeri
مُرّ الكلام كما في الآية الأخرى {ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيراً وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور} [آل عمران: ١٨٦] وكونها عقب الأمر بالذكر والشكر إيماء إلى أن ملاك كل منهما الصبر والصلاة فكأنه قيل: لا تلتفتوا إلى طعن الطاعنين في أمر القبلة فيشغلكم ذلك عن ذكري وشكري بل اصبروا وصلوا إليّ متوجهين إلى القبلة التي أمرتكم بها عالمين أن الصبر والصلاة نعم العون على كل ما ينوب من دين ودنيا، وأرشق من هذا أن يقال: ولما علم من هذه الآيات إعضال ما بينهم وبين السفهاء وأمرهم بالدواء المنجح من الإعراض عنهم والإقبال على ذكره وشكره أتبع ذلك للإشارة إلى أن الأمر يصل إلى أشد مما توهموه فقال: يا أيها الذين آمنوا} مخاطباً لهم على وجه
acı sözlerle verdikleri eziyetin ardından gelmesi son derece güzel düşmüştür; nitekim diğer ayette şöyle buyrulur: {ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيراً وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور} “Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve müşriklerden birçok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir” [Âl-i İmrân: 186]. Zikir ve şükür emrinin hemen akabinde gelmesi ise, her ikisinin de dayanağının sabır ve namaz olduğuna bir işarettir. Sanki şöyle denilmiştir: Kıble meselesinde ileri geri konuşanların kınamalarına iltifat etmeyin ki bu sizi Beni zikretmekten ve Bana şükretmekten alıkoymasın; bilakis sabredin ve size emrettiğim kıbleye yönelerek Bana namaz kılın; bilin ki sabır ve namaz, din ve dünyadan başa gelen her sıkıntıda ne güzel yardımcıdır. Bundan daha latif olanı şöyle denilmesidir: Bu ayetlerden onlarla beyinsizler arasındaki durumun ne kadar çetin olduğu anlaşılınca ve onlardan yüz çevirip Kendisini zikretmeye ve şükretmeye yönelmek şeklindeki şifalı ilaç kendilerine emredilince, işin onların sandığından daha şiddetli bir noktaya varacağına işaret etmek üzere bunu peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”, kâmil olan zâtı sallallâhu aleyhi ve sellem de kapsayacak bir hitapla
يشمل الكامل ﷺ ولعله صرف الخطاب عنه لما في السياق مما يحمي عنه ﷺ مقامه العالي {استعينوا بالصبر} أي على ما تلقون منهم وعلى الإقبال إليّ لأكفيكم كل مهم {والصلاة} فإنها أكبر معين لأنها أجمع العبادات، فمن أقبل بها على مولاه حاطه وكفاه لإعراضه عن كل ما سواه، لأن ذلك شأن كل كبير فيمن أقبل بكليته عليه.
onlara hitap ederek [buyurdu]. Hitabın ondan çevrilmesi, siyakta onun sallallâhu aleyhi ve sellem yüce makamının korunması gereken hususlar bulunmasındandır: {استعينوا بالصبر} “sabırla yardım dileyin”, yani onlardan göreceğiniz şeylere karşı ve her mühim işinizde size kâfi gelmem için Bana yönelme hususunda [sabırla], {والصلاة} “ve namazla [yardım dileyin]”; zira namaz en büyük yardımcıdır, çünkü ibadetleri en çok kendisinde toplayandır. Kim namazla Mevlâ'sına yönelirse, O'ndan gayrı her şeyden yüz çevirdiği için O da onu kuşatır ve ona kâfi gelir; zira bütün varlığıyla kendisine yönelen kimseye karşı her büyüğün şanı böyledir.
ولما كانت الصلاة لا تقوم إلا بالصبر اقتصر على التعليل به فقال: {إن الله} أي الذي له الكمال كله {مع الصابرين} أي ومعلوم أن من كان الله ﷾ معه فاز. قال الحرالي: وأيسر الصبر صبر النفس عن كسلها بأخذها بالنشاط فيما كلفت به {لا يكلف الله نفساً إلا ما آتاها} [الطلاق: ٧] و {لا يكلف الله نفساً إلا وسعها} [البقرة: ٢٨٦] فمتى يسر الله ﷾ عليها الجد والعزيمة جعل لها فيما كانت تصبر عليه في الابتداء الاستحلاء فيه وخفت عنها وظيفة الصبر، ومتى لم تصبر عن كسلها وعلى جدها تدنست فنالها عقوبات يكون الصبر عليها أشد
Namaz ancak sabırla ikame edilebileceği için gerekçelendirmeyi sabırla sınırlı tutarak şöyle buyurdu: Bütün kemale sahip olan {إن الله} “Şüphesiz Allah”, {مع الصابرين} “sabredenlerle beraberdir”; ve malumdur ki Allah celle ve alâ kiminle beraber olursa o zafere ulaşır. Harallî şöyle demiştir: 'Sabrın en kolayı, nefsin mükellef kılındığı şeylerde gayretle hareket ederek tembelliğinden sakınmasıdır: {لا يكلف الله نفساً إلا ما آتاها} “Allah hiçbir nefsi, ona verdiğinden başkasıyla yükümlü tutmaz” [Talâk: 7] ve {لا يكلف الله نفساً إلا وسعها} “Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [Bakara: 286]. Allah celle ve alâ nefse ciddiyet ve azmi kolaylaştırdığı zaman, başlangıçta sabrettiği şeylerde onun için bir tatlılık yaratır ve sabır vazifesi ondan hafifler. Nefis tembelliğinden ve ciddiyete sarılmaktan sabretmediği zaman ise kirlenir ve ona öyle cezalar isabet eder ki, onlara sabretmek
من الصبر الأول، كما أن من صبر عن حلو الطعام لم يحتج أن يصبر على مر الدواء، فإن تحملت الصبر على عقوبات ضياع الصبر الأول تداركها نجاة من اشتداد العقوبة عليها، وإن لم تتصبر على تلك العقوبات وقعت في مهالك شدائد العذاب فقيل لأهلها {فاصبروا أو لا تصبروا سواء عليكم} [الطور: ١٦] ثم قال: فبداية الدين صبر وخاتمته يسر، فإن من كان الله ﷾ معه رفع عنه مرارة الصبر بوضع حلاوة الصحبة التي تشعر بها كلمة مع - انتهى.
ilk sabırdan daha zor olur; nitekim tatlı yemekten sabreden kimse ilacın acısına sabretmeye muhtaç olmaz. Eğer nefis ilk sabrın zayi edilmesinin cezalarına sabretmeye katlanırsa, üzerine cezanın şiddetlenmesinden kurtuluşa erer; şayet o cezalara sabretmezse şiddetli azap helaklerine düşer ve o azap ehline şöyle denir: {فاصبروا أو لا تصبروا سواء عليكم} “Artık ister sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir” [Tûr: 16].' Sonra şöyle dedi: 'Dinin başlangıcı sabır, sonu ise kolaylıktır; zira Allah celle ve alâ kiminle beraber olursa, 'beraber' kelimesinin hissettirdiği beraberlik tatlılığını koyarak sabrın acılığını ondan kaldırır' -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما أشار لهم إلى ما يستقبلونه من حال الطاعنين في دينهم ورقاهم في ذلك درجة بعد درجة أتبعه ما دل على أن الأمر يصل إلى القتل وما داناه ليأخذوا لذلك أهبته ويعتدوا له عدته.
Dinlerine dil uzatanların gelecekteki hallerine işaret edip onları bu hususta derece derece yükseltince, buna hazırlık yapmaları ve teçhizatlarını hazırlamaları için işin öldürülmeye ve benzeri şeylere varacağını gösteren hususu peşinden getirdi.
وقال الحرالي: ولما كان الصبر لله إنما هو حمل النفس على ما تعهد فيه كرهها أنبأهم الحق تعالى أن الصبر له ليس على المعهود وأنه يوجد فيه عند تجشمه حلاوة لذة الحياة وإن كان ذلك مما لا يناله شعور الذين آمنوا لخفائه عن إدراك المعقول فأنبأهم بما يحملهم على تجشم الصبر في الجهاد في سبيل الله فقال: {ولا تقولوا} عطفاً
Harallî şöyle demiştir: 'Allah için sabır ancak nefsi hoşlanmadığı şeylere katlanmaya sevk etmek olduğundan, Hak Teâlâ onlara Kendisi için sabretmenin alışılagelmiş gibi olmadığını, ona katlanıldığında onda hayat lezzetinin tatlılığının bulunacağını bildirdi; her ne kadar bu, akılla idrak edilmekten gizli olduğu için iman edenlerin şuurunun erişemeyeceği bir şey olsa da. Dolayısıyla Allah yolunda cihadda sabra katlanmaya onları sevk edecek şeyi onlara bildirerek şöyle buyurdu: {ولا تقولوا} “Ve demeyin”;'
على متجاوز أمور تقتضيها بركة الجهاد - انتهى. أي وجاهدوهم لتقتلوهم ويقتلوكم وتسلبوهم ويسلبوكم ولا تقولوا، أو يقال: ولما كان الصبر واقعاً على أمور أشقها الجهاد ثم الحج ثم الصوم وكان بعض الصحابة رضي الله تعالى عنهم قد سألوا عمن مات منهم على قبلة بيت المقدس فبين لهم ما صاروا إليه بقوله تعالى: {وما كان الله ليضيع إيمانكم} [البقرة: ١٤٣] تِلو آية الصبر بتبيين حال الشهداء المقتولين في الجهاد من المؤمنين دفعاً لظن أنهم أموات والتفاتاً إلى ما أشار به إلى صيرورة الأمر إلى الحرب حيث عاب المانعين للمسجد وأخبر بأنه سيحصل لهم خزي في الدنيا بالقتل والأسر وعذاب عظيم في الآخرة بالنار والسخط، وإيماء إلى أنه سيأذن لهم في مقارعة من أمرهم بالصبر على أذاهم من أهل الكتاب حتى يمحقهم السيف ويسكنهم الذل والخوف، فالمعنى: اصبروا على كل ما يقوله أهل الكتاب وغيرهم في أمر القبلة وغيره وعلى كل ما يغير به الشيطان في وجه الإيمان وصلوا إلى البيت الذي وجهتكم إليه وجاهدوا كل من خالفكم حتى يكون الدين لله صابرين على كل ما ينوب في ذلك من القتل والنهب وغيره ولا تقولوا إذا قاتلتم الكفار
cihadın bereketinin gerektirdiği hususların ötesine atıfla -[Harallî'nin sözü] bitti.- Yani: Onları öldürmeniz, onların da sizi öldürmesi, sizin onları mallarından etmeniz, onların da sizi etmesi için onlarla cihad edin ve [şöyle] demeyin. Yahut şöyle denilir: Sabır birtakım hususlara taalluk ettiğinden —ki bunların en ağırı cihad, sonra hac, sonra oruçtur— ve sahabeden radıyallâhu Teâlâ anhüm bazıları Beyt-i Makdis kıblesi üzere vefat eden kimselerin durumunu sorduklarında, Allah Teâlâ onların vardıkları akıbeti: {وما كان الله ليضيع إيمانكم} “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” [Bakara: 143] buyruğuyla açıklamıştı; sabır ayetinin peşinden müminlerden cihadda öldürülen şehitlerin durumunu beyan ederek onların ölü oldukları zannını defetti ve mescidden menedenleri kınayıp dünyada öldürülme ve esaretle bir rezillik, ahirette ise ateş ve gazapla büyük bir azap elde edeceklerini haber vererek işin savaşa varacağına yaptığı işarete döndü; ayrıca Ehl-i Kitab'dan eziyetlerine sabretmelerini emrettiği kimselerle vuruşmalarına kılıç onları yok edip içlerine zillet ve korku yerleşene kadar izin vereceğine ima etti. Mana şudur: Ehl-i Kitab'ın ve diğerlerinin kıble meselesinde ve başka hususlarda söyledikleri her şeye ve şeytanın iman aleyhine değiştirdiği her şeye sabredin; sizi yönelttiğim Beyt'e namaz kılın; din Allah'ın oluncaya kadar size muhalefet eden herkesle cihad edin; bu hususta başa gelecek öldürülme, yağmalanma ve diğer her şeye sabredin; kâfirlerle savaştığınızda demeyin
المناصبين لكم من العرب وغيرهم من أهل الكتاب وغيرهم {لمن يقتل} منكم {في سبيل الله} أي الذي له جميع صفات الكمال بأن يقاتلوا لتكون كلمة الله هي العليا لا لشيء غير ذلك من دنيا أو عصبية، فإنا سنكتب عليكم الجهاد، ونستشهد منكم شهداء: إنهم {أموات} بل قولوا: إنهم شهداء، فإنهم ليسوا بأموات {بل} هم {أحياء} وسيأتي في آل عمران أن ذلك معنى الشهيد.
Araplardan ve diğerlerinden, Ehl-i Kitab'dan ve başkalarından size karşı düşmanlık besleyenlerle [savaştığınızda], {لمن يقتل} “öldürülen kimseler için”, yani sizden [öldürülenler için], {في سبيل الله} “Allah yolunda”, yani dünya veya ırkçılık gibi başka bir şey için değil, Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşarak [öldürülenler için demeyin]; zira Biz size cihadı farz kılacağız ve sizden şehitler edineceğiz: Onlar {أموات} “ölülerdir [demeyin]”; bilakis: 'Onlar şehitlerdir' deyin; çünkü onlar ölü değillerdir, {بل} “aksine”, onlar {أحياء} “diridirler”. Âl-i İmrân'da şehidin manasının bu olduğu gelecektir.
قال الحرالي: فكأنه تعالى ينفي عن المجاهد مثال المكروه من كل وجه حتى في أن يقال عنه إنه ميت، فحماه من القول الذي هو عندهم من أشد غرض أنفسهم لاعتلاق أنفسهم بجميل الذكر، ثم قال وأبهم أمرهم في هذه السورة ونفى عنهم القول، لأن هذه سورة الكتاب المدعو به الخلق وصرح بتفضيله في آل عمران لأنها سورة قيام الله الذي به تجلى الحق فأظهر غيب أمره في سورة إظهار أمره وأخفاه في سورة ظاهر دعوتهم - انتهى.
Harallî şöyle demiştir: 'Sanki Allah Teâlâ mücahidden her yönden hoşlanılmayan durumun benzerini nefyetmektedir; hatta onun hakkında 'ölü' denmesini bile nefyetmiştir; böylece nefislerinin güzel bir anılmaya bağlanması sebebiyle nefislerinin en çok arzuladığı şeylerden biri olan bu sözden onu korumuştur.' Sonra şöyle dedi: 'Bu surede onların durumunu müphem bıraktı ve haklarında böyle söz söylenmesini nefyetti; çünkü bu sure, mahlukatın davet edildiği Kitap suresidir. Âl-i İmrân'da ise onun faziletini açıkça belirtti; çünkü o, Hakk'ın tecelli ettiği Allah'ın kayyûmiyet suresidir; böylece emrinin gaybını emrini açığa çıkarma suresinde gösterdi, davetlerinin zahiri suresinde ise gizledi' -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما كان الحس قاصراً عما أخبر به ﷾ قال منبهاً على ذلك {ولكن لا تشعرون} أنهم أحياء كما ترون النيام هموداً
Duyular Allah'ın celle ve alâ haber verdiği şeyi kavramaktan aciz kalınca, buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ولكن لا تشعرون} “fakat siz farkında değilsiniz”, onların diri olduklarının [farkında değilsiniz]; tıpkı uyuyanları hareketsiz ve durgun gördüğünüz
لا يتحركون ولا شعور لكم بمن فيهم ينظر، أحلاماً من غيره، فلا فخر أعظم من ذلك في الدنيا ولا عيش أرغد منه في الآخرة، وأما المقتول من أعدائكم فليس له في الدنيا إلا الخزي والفضيحة بالقهر والذل والهوان والعذاب الذي لا آخر له في الآخرة. قال الحرالي: قال ذلك نفياً بكلمة لا ومثال الدوام ففيه إعلام بأن الذين آمنوا ليس في رتبتهم الشعور به أصلاً إلا أن يرقيهم الله بنماء سن القلوب وصفاء الأنفس إلى ما فوق ذلك من سن المؤمنين إلى سن المحسنين الذين يشهدون من الغيب ما لا يشهده من في رتبة الذين آمنوا - انتهى. وفي هذا إشارة إلى أن كون الله معهم لا يمنع أن يستشهد منهم شهداء، بل ذلك من ثمرات كون الله معهم حيث يظفر من استشهد منهم بسعادة الأخرى ومن بقي بسعادة الدارين، وتلخيص ذلك أن يقال إنه لما كان حاصل ما تقدم
ve kımıldamadıkları halde, içlerinden birinin başkasından farklı rüyalar gördüğünün farkında olmadığınız gibi. Dünyada bundan daha büyük bir övünç, ahirette de bundan daha rahat bir hayat yoktur. Düşmanlarınızdan öldürülen kimseye gelince, dünyada onun için kahır, zillet ve hakaretle rezillik ve rüsvaylıktan, ahirette ise sonu gelmez azaptan başka bir şey yoktur. Harallî şöyle demiştir: '{لا} “hayır/değil” kelimesi ve devam kalıbıyla nefyederek bunu söyledi; bunda iman edenlerin rütbesinde bunu hissetmenin asla bulunmadığına dair bir bildirim vardır; meğerki Allah kalplerin yaşının büyümesi ve nefislerin arınmasıyla onları bunun da fevkine, müminlerin yaşından, iman edenler mertebesinde olanların müşahede edemeyeceği gaybı müşahede eden muhsinlerin yaşına yükseltsin' -[Harallî'nin sözü] bitti.- Bunda, Allah'ın onlarla beraber olmasının, içlerinden şehitler verilmesine engel teşkil etmediğine, bilakis bunun Allah'ın onlarla beraber olmasının meyvelerinden biri olduğuna bir işaret vardır; zira içlerinden şehit olan ahiret saadetini, geride kalan ise iki cihan saadetini kazanır. Bunun özeti şudur: Bu surede daha önce geçenlerin neticesi,
في هذه السورة أن أهل الأرض كلهم قريبهم وبعيدهم وثنيهم وكتابيهم مطبقون على عداوة أهل هذا الدين وكان كثيراً ما يأمرهم بالصبر على أذاهم اشتد تشوّف النفوس إلى أنه هل بعد هذا الكف من فعل، فأشار إلى أنه سيأمر بعد الصبر على أذى اللسان بالصبر على جلاد السيف والسنان أمراً عاماً فقال عاطفاً هذا النهي على الأمر بالصبر، أي اصبروا الآن على هذا الأذى ثم اصبروا إذا أمرتكم بالجهاد على وقع السيوف واقتحام الحتوف وفقد من يقتل منكم ولا تصفوهم بالموت، ولعله فاجأهم بما تضمنته هذه الآية توطيناً لهم على القتل في سبيله وكان استشرافهم إلى الحرب قد كثر وبشرهم بأن القتيل فيه حي وإن رئي ميتاً تسلية لهم عن هذا الحادث العظيم والخطب الجسيم.
yeryüzü ehlinin yakınıyla uzağıyla, putperestiyle kitap ehliyle tamamının bu dinin ehline düşmanlıkta birleşmiş oldukları ve [Allah'ın] onlara onların eziyetlerine sabretmeyi çokça emrettiği şeklinde olunca, nefislerin bu el çekmeden sonra fiili bir durum olup olmayacağına dair iştiyakı şiddetlendi; böylece dil eziyetine sabırdan sonra genel bir emirle kılıç ve mızrak vuruşmasına sabretmeyi emredeceğine işaret ederek bu nehyi sabır emrine atfetti ve şöyle buyurdu: Yani şimdi bu eziyete sabredin, sonra size cihadı emrettiğimde kılıçların inmesine, ölümlerin üzerine atılmaya ve sizden öldürülenlerin yokluğuna sabredin ve onları ölümle nitelendirmeyin. İşin bu ayetin tazammun ettiği hususla onları ansızın karşılaması, savaşa olan iştiyakları çoğalmışken onları Kendi yolunda öldürülmeye alıştırmak içindir ve bu büyük hadiseden ve çetin durumdan onları teselli etmek için öldürülen kimsenin, ölü görülse bile aslında diri olduğunu müjdeledi.
ولما كان من شأن الطين الذي منه البشر وما تولد منه أن لا يخلص عن الشوائب إلا بعد معاناة شديدة، ألا ترى أن الذهب أصفاه وهو لا يخلو عن الغش ولا يعرى عما خالطه من الدنس إلا بالامتحان بشديد
İnsanoğlunun yaratıldığı balçığın ve ondan doğan şeylerin şanından olan durum, ancak şiddetli bir arınma ameliyesinden sonra tortulardan temizlenmektir; görmez misin ki altın en saf madendir, fakat o bile hileden uzak kalmaz ve kendisine karışan kirden ancak şiddetli
النيران! قال تعالى معلماً لهم بالتربية بما تحصل به التصفية بما تؤدي إليه مناصبة الكفار ومقارعة أهل دار البوار: {ولنبلونكم} عطفاً على ما أرشد إليه التقدير من نحو قوله: فلنأمركم بمقارعة كل من أمرناكم من قبل بمجاملته وليتمالأن عليكم أهل الأرض ولنبلونكم أي يصيبكم بأشياء إصابة تشبه فعل المختبر لأحوالكم ليظهر الصابر من الجزع. قال الحرالي: فالصبر الأول أي في {أن الله مع الصابرين} عن الكسل وعلى العمل، والصبر الثاني أي في {وبشر الصابرين} على مصائب الدنيا، فلذلك انتظم بهذه الآيات آية {ولنبونكم} عطفاً وتجاوزاً لأمور يؤخذ بها من لم يجاهد في سبيل الله ضعفاً عن صبر النفس عن كره القتال {يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم القتال وهو كره لكم} [البقرة: ٢١٦] فمن لم يحمل الصبر الأول على الجهاد أخذ بأمور هي بلايا
ateşlerle imtihan edilmekle arınır! Allah Teâlâ, kâfirlere karşı durmanın ve helak yurdunun ehliyle vuruşmanın yol açacağı şeylerle gerçekleşecek arınmayı terbiye yoluyla onlara bildirerek şöyle buyurdu: {ولنبلونكم} “Ve andolsun ki sizi mutlaka sınayacağız”; 'daha önce kendilerine güzel davranmanızı emrettiğimiz herkesle vuruşmanızı emredeceğiz ve yeryüzü ehli aleyhinizde birleşecek ve sizi imtihan edeceğiz' şeklindeki takdirin gösterdiği manaya atıfla; yani sabreden ile feryat edip sabırsızlık gösteren ortaya çıksın diye durumlarınızı sınayan kimsenin fiiline benzer bir isabetle size birtakım şeyler isabet ettireceğiz. Harallî şöyle demiştir: '{إن الله مع الصابرين} “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” ayetindeki birinci sabır, tembellikten sakınmaya ve amele devam etmeyyedir; {وبشر الصابرين} “Sabredenleri müjdele” ayetindeki ikinci sabır ise dünya musibetlerinedir; bu sebeple bu ayetler arasına {ولنبلونكم} “Ve andolsun ki sizi mutlaka sınayacağız” ayeti, nefsin savaştan hoşlanmamasına sabredememe zafiyeti sebebiyle Allah yolunda cihad etmeyen kimsenin maruz kalacağı şeylere bir atıf ve geçiş olarak intizam bulmuştur: {يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم القتال وهو كره لكم} “Ey iman edenler! Hoşunuza gitmediği halde savaş size farz kılındı” [Bakara: 216]. Kim birinci sabrı cihada yöneltmezse, öyle şeylere maruz bırakılır ki onlar
في باطنه تجاوزها الخطاب فانعطف عليها {ولنبلونكم بشيء من الخوف} وهو حذر النفس من أمور ظاهرة تضرها {والجوع} وهو غلبة الحاجة إلى الغذاء على النفس حتى تترامى لأجله فيما لا تتأمل عاقبته، فإذا كان على غير غلبة مع حاجة فهو الغرث، فلذلك في الجوع بلاء مّا والغرث عادة جارية. وقال أيضاً: الجوع فراغ الجسم عما به قوامه كفراغ النفس عن الأمنة التي لها قوام مّا، فأفقدها القوامين في ذات نفسها بالخوف وفي بدنها بالجوع لما لم تصبر على كره الجهاد، وقد كان ذلك لأهل الصبر عليه أهون من الصبر على الخوف والجوع، وأيما كان أول نائلهم من هذا الابتلاء الخوف حيث خافوا الأعداء على أنفسهم فجاءهم إلى مواطنهم، من لم يمش إلى طبيبه ليستريح جاء الطبيب لهلاكه، وشتان بين خوف الغازي للعدو في عقره وبين خوف المحصر في أهله، وكذلك شتان بين أرزاق المجاهد وتزويده وخير الزاد التقوى في سبيله لجهاده وبين جوع المتخلف في عيلته - انتهى. ونكر الشيء وما بعده حثاً على الشكر بالإشارة إلى أن كل
kendi içinde birer beladır; hitap onları aşarak [şu buyruğa] yönelmiştir: {ولنبلونكم بشيء من الخوف} “Andolsun ki sizi biraz korku... ile sınayacağız”, bu da nefsin kendisine zarar veren zahir şeylerden sakınmasıdır; {والجوع} “ve açlık”, bu da nefse gıda ihtiyacının galip gelmesidir, öyle ki bu yüzden sonunu düşünmediği şeylere atılır; şayet ihtiyaçla birlikte bir galebe olmaksızın gerçekleşirse bu 'gars' (hafif açlık) olur; bu sebeple açlıkta bir nevi bela vardır, gars ise olağan bir durumdur. Yine şöyle demiştir: Açlık, cesedin kendisiyle ayakta durduğu şeyden boşalmasıdır; tıpkı nefsin kendisi için bir nevi kıvam olan güvenden boşalması gibi. Dolayısıyla cihadın zorluğuna sabretmediği için, korku ile nefsinin bizzat kendisindeki, açlık ile de bedenindeki iki dayanağını yitirmiştir; oysa cihada sabredenler için bu, korku ve açlığa sabretmekten daha kolaydı. Bu imtihandan ilk nasipleri her ne olursa olsun korkudur; zira nefisleri hakkında düşmanlardan korktular ve düşman onların yurtlarına kadar geldi. Rahata ermek için tabibine gitmeyen kimseye, helaki için tabip gelir. Düşmanla onun kendi yurdunda savaşan gazinin korkusu ile ailesinin içinde kuşatılanın korkusu arasında ne büyük fark vardır! Aynı şekilde mücahidin rızıkları, azığı ve cihadı için O'nun yolundaki en hayırlı azık olan takvası ile geride kalan kimsenin çoluk çocuğu içindeki açlığı arasında da ne büyük fark vardır! -[Harallî'nin sözü] bitti.- 'Bir şey' (şey'in) kelimesi ve sonrakiler, isabet eden her
ما أصاب منها ففي قدرة الله ما هو أعظم منه، فعدم الإصابة به نعمة.
şeyin yanında Allah'ın kudretinde bundan daha büyüğünün bulunduğuna, dolayısıyla onun isabet etmemesinin bir nimet olduğuna işaret ederek şükre teşvik etmek maksadıyla belirsiz (nekre) getirilmiştir.
ولما كان الجوع قد يكون عن رياضة بين أنه عن حاجة بقوله: {ونقص} وهو التقاصر عن الكفاف {من الأموال} أي النعم التي كانت منها أغذيتهم. قال الحرالي: لأن ذلك عرف استعمالهم في لفظ المال. وقال أيضاً: والمال ما هو للمتمول بمنزلة الجزء منه عنده لماله لذلك منه، فضاعف تعالى مثال البلاء في ذوات أنفسهم وأبدانهم ليقطع عنهم راحة تطلع الكفاية من الأموال في مقابلة ما ينال المجاهد من الغناء والرزق، فالمجاهد آمن في جيشه متزود في رحله غانم من عدوه، والمتخلف خائف في أهله جائع في عيلته ناقص المال من ذات يده - انتهى.
Açlık bazen nefis terbiyesinden kaynaklanabileceği için, bunun bir ihtiyaçtan ileri geldiğini şu buyruğuyla beyan etti: {ونقص} “ve eksiltme ile”, bu da yetecek miktardan geri kalmaktır, {من الأموال} “mallardan”, yani gıdalarını kendisinden temin ettikleri hayvanlardan ve varlıklardan. Harallî şöyle demiştir: 'Çünkü mal lafzındaki örfi kullanımları budur.' Yine şöyle demiştir: 'Mal, mülk edinen kimse nezdinde ondan dolayı adeta kendisinin bir parçası gibidir; bu yüzden Allah Teâlâ, mücahidin elde ettiği zenginlik ve rızka mukabil, mallardan kifayet miktarı elde etme rahatını onlardan kesmek için nefislerinde ve bedenlerindeki bela örneğini katbekat artırmıştır; zira mücahid ordusunda güvendedir, yükünde azıklıdır, düşmanından ganimet elde edendir; geride kalan ise ailesinde korku içinde, çoluk çocuğu arasında aç ve kendi elindeki malı eksilmiş olandır' -[Harallî'nin sözü] bitti.-
ولما كان ذلك قد يكون عن إفراط في الكثرة قال: {والأنفس} قال الحرالي: فيه إشعار بأن من جاهد كثر عدده ونما ولده، وأن من تكاسل قل عدده ودرج خلفه، وفي ضمنه إشعار بمنال المتكاسل
Bu durum bazen aşırı çokluktan da kaynaklanabileceği için şöyle buyurdu: {والأنفس} “ve canlardan”. Harallî şöyle demiştir: 'Bunda cihad edenin sayısının çoğalacağına ve neslinin bereketleneceğine, tembellik edenin ise sayısının azalacağına ve neslinin tükeneceğine dair bir işaret vardır; bunun zımnında tembellik edenin
حواصد من جوارف الآجال من الوباء والطاعون وغيره - انتهى. وقال: {والثمرات} التي هي نفس الأشجار التي بها قوام أنفس الأبدان تخصيصاً لها بالذكر، لأنها أعظم أموال الأنصار الذين هم من أخص الناس بهذا الذكر لا سيما في وقت نزول هذه الآيات وهو أول زمان الهجرة.
veba, taun ve benzeri şeylerle ecellerin silip süpürücü oraklarına maruz kalacağına dair bir işaret vardır' -[Harallî'nin sözü] bitti.- Ve şöyle buyurdu: Bedenlerin nefislerinin kıvamı olan ağaçların bizzat kendisi olan {والثمرات} “ve ürünlerden”; bu ürünler özellikle zikredilmiştir, çünkü bunlar, özellikle bu ayetlerin indiği hicretin ilk döneminde bu zikrin en has muhatapları olan Ensar'ın en büyük mallarıydı.
ولما كان السياق مرشداً إلى أن التقدير: فأنذر من لم يصبر، ولكنه طوى إشارة إلى إجلال الذين آمنوا عن أن يكون فيهم من لم يصبر عطف عليه إرشاداً إليه وحثاً على الصبر ثم ذكر الموجبين للنصر قوله: {وبشر الصابرين} وقال الحرالي: ولما كان هذا البلاء عن تكاسل من الصبر الأول كما قال تعالى: {إن الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بأنفسهم} [الرعد: ١١] وكان مما يتداركه صبر عليه تدارك تعالى هذه الرتبة ببشرى الصابرين من هلكه ما ينال من لم يصبر على هذه المصيبة
Siyak, takdirin: 'Sabretmeyeni uyar' şeklinde olduğuna delalet edip de iman edenlerin içinde sabretmeyen birinin bulunmasından onları tenzih etmek için bu ifade dürülünce, ona delalet etmek, sabra teşvik etmek ve sonra da zafere layık olanları zikretmek üzere şu buyruğunu ona atfetti: {وبشر الصابرين} “Sabredenleri müjdele”. Harallî şöyle demiştir: Bu bela, Allah Teâlâ'nın: {إن الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بأنفسهم} “Şüphesiz Allah, bir kavim kendi nefislerindekini değiştirmedikçe onların durumunu değiştirmez” [Ra'd: 11] buyurduğu gibi birinci sabırdaki bir gevşeklikten kaynaklandığı ve üzerine sabretmekle telafi edilebilecek şeylerden olduğu için, Allah Teâlâ bu musibete sabretmeyip
وضجر منها وتسخط فيها، فكان للصابر الأول الصحبة بقوله: {إن الله مع الصابرين} .
ondan dolayı daralan ve onda öfkelenen kimsenin uğrayacağı helaktan sabredenleri müjdeleyerek bu mertebeyi telafi etti; böylece birinci sabır sahibi için: {إن الله مع الصابرين} “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” buyruğuyla beraberlik hâsıl oldu.
ولما كان للصابر الثاني البشرى بالسلامة من عقوبة الآخرة ومنالهم لما نولهم وشتان بين من كان الله معه وبين من قيل لنبيه بشره بصبره على بلاء التخلف، وما كان للأنفس مدخل في تحمل الصبر شرفاً وحفيظة على الأحساب والرتب الدنيوية خلص تعالى الصابرين له من الصابرين تطبعاً وتحاملاً فقال: {الذين إذا أصابتهم} من الإصابة
İkinci sabır sahibi için ahiret azabından kurtuluş müjdesi ve kendilerine ihsan edilen şeylere nail oluş bulununca —ki Allah'ın kendisiyle beraber olduğu kimse ile Peygamberi'ne geride kalma belasına sabrettiği için kendisini müjdelemesi söylenen kimse arasında ne büyük fark vardır!— ve şeref ve dünyevi makamlar ile soyları koruma gayretiyle sabra katlanmada nefislerin bir dahli olabildiğinden, Allah Teâlâ Kendisi için sabredenleri yapmacık ve zoraki sabredenlerden ayırt ederek şöyle buyurdu: {الذين إذا أصابتهم} “O kimseler ki, kendilerine isabet ettiği zaman”; isabetten,
وهو وقوع المسدد على حد ما سدد له من موافق لغرض النفس أو مخالف لها {مصيبة} خصيصة عرف الاستعمال بما لا يوافق نكرها لخصوص ذكره - انتهى. والمراد أي مصيبة كانت ولو قلّت وضعفت بما أفهمه تأنيثه الفعل {قالوا إنا لله} أي الملك المحيط بكل شيء إسلاماً بأنفسهم لربهم فهو يفعل بنا من هذه المصيبة وغيرها ما يريد فهو المسؤول في أن يكون ذلك أصلح لنا.
bu da hedefe yöneltilen şeyin, nefsin arzusuna uygun veya aykırı olarak hedefine tam isabet etmesidir; örfi kullanımda özel zikri sebebiyle nekireliğine uygun düşmeyecek şekilde {مصيبة} “bir musibet” -[Harallî'nin sözü] bitti.- Murad, fiilin müennes kılınmasının anlattığı üzere, ne kadar az ve zayıf olursa olsun her türlü musibettir. Nefislerini Rablerine teslim ederek {قالوا إنا لله} “'Biz şüphesiz Allah'a aidiz' derler”, yani her şeyi kuşatan Mülk Sahibi'ne aidiz; O bu musibet ve diğer hususlarda hakkımızda dilediğini yapar; bunun bizim için en hayırlı olması kendisinden niyaz edilecek olan yalnız O'dur.
ولما كان التقدير بياناً لكونهم لله تقريراً للاستسلام به: نحن مبتدئون، عطف عليه {وإنا إليه} أي لا إلى غيره {راجعون}
Takdiri mana, O'na teslimiyeti teyit etmek üzere Allah'a ait olduklarının beyanı olarak: 'Biz başlangıçta O'ndan var olduk' şeklinde olunca, ona şunu atfetti: Başkasına değil yalnız {وإنا إليه} “ve biz şüphesiz O'na”, {راجعون} “dönecek olanlarız”;
معنى في أن جميع أمورنا لا يكون شيء منها إلا به وحساباً لبعث وظهور ذلك بعده ظهوراً تاماً. قال الحرالي: لتكون ذلك غاية في إسلام ثمراتهم وأموالهم وما نقصوا من أنفسهم، فحين لم يجاهدوا في سبيل الله فأصابتهم المصائب كان تلافيهم أن يسلموا أمرهم لله ويذكروا مرجعهم إليه ويشعروا أن ما أخذ من أنفسهم وما معها ذخيرة عنده، فيكون ذلك شاهد إيمانهم ورجائهم للقائهم فتقع مجاهدتهم لأنفسهم في ذلك بموقع جهادهم في سبيل الله الذي فاتهم وجعلها جامعة مطلقة لكل من أصابته مصيبة فاسترجع بها ثبت أجره بما أصيب وتلاقاه الله بالاهتداء إلى ما تقاصر عنه ذلك قال: {أولئك} خطاباً لنبيه واستحضاراً لهم بمحل بعد عن قربه وغيبة عن إقباله عليهم. قال: {عليهم صلوات} صلاة الله على عباده هي إقباله عليهم بعطفه إخراجاً لهم من حال ظلمة إلى رفعة نور، قال: {هو الذي يصلي عليكم وملائكته ليخرجكم من الظلمات إلى النور} [الأحزاب: ٤٣] فبصلاتهم عليهم إخراجهم من جهات ما أوقعهم في وجوه تلك الابتلاءات، فلذلك كان ذلك صلوات بالجمع ولم يكن صلاة ليعدد ما أصابهم منه عدد تلك الابتلاءات، وفي قوله تعالى: {من ربهم} إشعار بتدريجهم في ذلك
manen bütün işlerimizden hiçbir şeyin ancak O'nunla vücut bulacağı ve diriliş hesabı ile bunun bundan sonra tam olarak ortaya çıkacağı yönüyle [O'na döneceğiz]. Harallî şöyle demiştir: 'Bu, onların ürünlerini, mallarını ve nefislerinden eksilenleri teslim etmelerinin nihai gayesi olsun diye [böyle buyrulmuştur]; zira Allah yolunda cihad etmeyip de başlarına musibetler geldiğinde, durumlarını telafi etmeleri işlerini Allah'a teslim etmeleri, O'na döneceklerini hatırlamaları ve nefislerinden ve beraberindekilerden alınan şeylerin O'nun katında birer zahire olduğunu hissetmeleridir; böylece bu durum, onların imanlarının ve O'na kavuşma ümitlerinin şahidi olur ve bu hususta nefisleriyle mücahedeleri, kaçırdıkları Allah yolundaki cihadın yerine geçer. Allah bunu, başına bir musibet gelip de istircâ eden (İnnâ lillâh diyen) herkes için genel ve mutlak kıldı; böylece isabet eden şey sebebiyle ecri sabit olur ve Allah, eksik kaldığı şeye onu hidayet etmekle onu telafi eder. Şöyle buyurdu: Peygamberi'ne hitap ederek ve O'nun yakınlığından uzak ve kendilerine yönelişinden gâib bir konumda onları hazır ederek: {أولئك} “İşte onlar”. Şöyle dedi: {عليهم صلوات} “onların üzerinedir bağışlanmalar/övgüler”; Allah'ın kullarına salâtı, onları karanlık halinden nurun yüceliğine çıkarmak için onlara şefkatiyle yönelmesidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {هو الذي يصلي عليكم وملائكته ليخرجكم من الظلمات إلى النور} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de dua eder” [Ahzâb: 43]. Onlara salât etmesiyle, onları o imtihan şekillerine düşüren yönlerden çıkarmış olur; bu sebeple o imtihanların sayısı adedince kendisinden onlara isabet eden şeyleri saymak için tekil olarak 'salât' değil, çoğul olarak 'salavât' şeklinde gelmiştir. Allah Teâlâ'nın {من ربهم} “Rablerinden” buyruğunda, bir terbiye hükmü olarak
بحكم تربية وتدارك الأحوال ما أصابهم، قال تعالى: {ورحمة} إفراد لمنالها لهم بعد متقدم الصلوات عليهم، فنالتهم الرحمة جمعاً حين أخرجتهم الصلوات أفراداً. قال تعالى: {وأولئك} إشارة إلى الذين نالتهم الصلوات والرحمة فأبقاهم مع ذلك في محل بعد في الحضرة وغيبة في الخطاب {هم المهتدون} فجاء بلفظ {هم} إشعاراً بصلاح بواطنهم عما جره الابتلاء من أنفسهم - انتهى. والذي يلوح
ve başlarına gelen halleri telafi ederek bu hususta derece derece ilerletildiklerine dair bir işaret vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ورحمة} “ve bir rahmet vardır”; üzerlerine geçen salavâttan sonra rahmetin onlara erişi tekil olarak geldi; zira salavât onları birer birer çıkardığında rahmet hepsine toptan nail oldu. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Kendilerine salavât ve rahmetin ulaştığı kimselere işaret ederek —ki bununla beraber huzurda uzaklık ve hitapta gâiblik makamında onları bıraktı— {وأولئك} “ve işte onlar”, {هم المهتدون} “doğru yola erdirilenlerin ta kendileridir”; {هم} “onlar” lafzıyla getirdi ki, imtihanın nefislerinden sürükleyip getirdiği şeylerden iç âlemlerinin ıslah olduğuna işaret etsin' -[Harallî'nin sözü] bitti.-
لي أن أداة البعد في {أولئك} إشارة إلى علو مقامهم وعز مرامهم، ولذا عبر عن هدايتهم بالجملة الاسمية على وجه يفهم الحصر؛ والصلاة الإنعام بما يقتضي التشريف، والرحمة الإنعام بما يقتضي العطف والتَحنّن - والله ﷾ الموفق؛ وفي ذلك إشارة إلى الأمر بالإعراض عن أهل الكتاب فيما يطعنون عليهم به بألسنتهم والإملاء لهم إلى حين الإذن في مطاعنتهم بالرماح ومصالتتهم ببيض الصفاح، كما في الآية الأخرى {لتبلون في أموالكم وأنفسكم} [الأعراف: ١٨٦] إلى آخرها ويمكن أن يراد «بالخوف الجهاد» . وبالجوع الصوم، وبنقص الأموال زكاة الصامت من المال، وبالأنفس زكاة الحيوان، وبالثمرات زكاتها؛ لكن الأنسب لافتتاح الآية واختتامها وما تقدمها وتلاها أن تكون مقصورة على الجهاد.
Bana zahir olan şudur ki, {أولئك} “İşte onlar” lafzındaki uzaklık edatı, onların makamlarının yüceliğine ve gayelerinin üstünlüğüne işarettir; bu yüzden hasr ifade edecek bir şekilde hidayetlerini isim cümlesiyle ifade etmiştir. Salât, şereflendirmeyi gerektiren ihsandır; rahmet ise şefkat ve merhameti gerektiren ihsandır —muvaffak kılan Allah'tır celle ve alâ—. Bunda, dilleriyle kendilerini ayıpladıkları hususlarda Ehl-i Kitab'dan yüz çevirme ve mızraklarla onlarla vuruşmaya ve yalın kılıçlarla çarpışmaya izin verilinceye kadar onlara mühlet verme emrine bir işaret vardır; nitekim diğer ayette: {لتبلون في أموالكم وأنفسكم} “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız” [Âl-i İmrân: 186] sonuna kadar buyrulmaktadır. 'Korku' ile cihadın, 'açlık' ile orucun, 'malların eksilmesi' ile nakit paranın zekâtının, 'canlar' ile hayvanların zekâtının, 'ürünler' ile de mahsullerin zekâtının kastedilmiş olması da mümkündür; fakat ayetin başlangıcına, sonucuna, öncesine ve sonrasına en uygun olanı, bunun cihada hasredilmesidir.
ولما فرغ مما أراد من أحوال الطاعنين في القبلة التي هي قيام للناس وما استتبع ذلك مما يضطره إليه في إقامة الدين من جدالهم وجلادهم وختم ذلك بالهدى شرع في ذكر ما كان البيت به قياماً
İnsanlar için bir kıvam olan kıbleye dil uzatanların hallerinden ve dini ikame etmede onlarla mücadele ve vuruşma hususunda bunun gerektirdiği şeylerden murad ettiği beyanı bitirip bunu da hidayetle noktalayınca, Beyt'in kendisiyle insanlar için bir kıvam
للناس من المشاعر القائدة إلى كل خير الحامية عن كل ضير التي جعلت مواقفها أعلاماً على الساعة لا سيما والحج أخو الجهاد في المشقة والنزوح عن الوطن وقد سماه النبي ﷺ أحد الجهادين مع أنه من أعظم مقاصد البيت المذكورة في هذه الآيات مناقبه المتلوة مآثره المنصوبة شعائره التي هي في الحقيقة دعائمه من الاعتكاف والصلاة والطواف المشار إلى حجه واعتماره بقوله:
olduğu, her hayra götüren ve her zarardan koruyan, durakları kıyamet alametleri kılınan meşâiri (hac ibadeti yerlerini) zikretmeye başladı; özellikle de hac, meşakkat ve vatandan uzaklaşma hususunda cihadın kardeşi olup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu iki cihaddan biri olarak isimlendirmiştir; üstelik bu ayetlerde Beyt'in zikredilen en büyük maksatlarından, okunan menkıbelerinden, dikilen şiarlarından —ki bunlar gerçekte onun itikaf, namaz ve tavaf gibi temel rükünleridir— biridir ve şu buyrukla onun haccına ve umresine işaret edilmiştir:
{مثابة للناس وأمناً} [البقرة: ١٢٥] فأفصح به بعد تلك الإشارة بعض الإفصاح إذ كان لم يبق من مفاخره العظمى غيره وضم إليه العمرة الحج الأصغر لمشاركتها له في إظهار فخاره وإعلاء مناره فقال: {إن الصفا والمروة} فهو كالتعليل لاستحقاق البيت لأن يكون
{مثابة للناس وأمناً} “İnsanlar için bir toplanma yeri ve güvenli bir yer” [Bakara: 125]; bu işaretten sonra onu açıkça beyan etti; çünkü onun büyük iftihar vesilelerinden geriye başkası kalmamıştı ve iftiharını izhar etmede ve şanını yüceltmede ona ortak olması sebebiyle 'küçük hac' olan umreyi de ona ekleyerek şöyle buyurdu: {إن الصفا والمروة} “Şüphesiz Safâ ile Merve”; bu ifade, Beyt'in kıble olmaya hak kazanmasının gerekçesi gibidir;
قبلة، وعرفهما لأنهما جبلان مخصومان معهودان تجاه الكعبة، اسم الصفا من الصفوة وهو ما يخلص من الكدر، واسم المروة من المرو وهو ما تحدد من الحجارة - قاله الحرالي. وخصهما هنا بالذكر إشارة إلى أن بركة الإقبال عليهما على ما شرع الله ﷾ مفيدة لحياة القلوب بما أنزل على هذا الرسول ﷺ من الكتاب والحكمة الباقيين إلى آخر الدهر شفاء للقلوب وزكاة للنفوس زيادة للنعمة بصفة الشكر وتعليماً بصفة العلم كما كان الإقبال على السعي بينهما تسليماً لأمر الله مفيداً لحياة أبيه إسماعيل ﵊ ونفع من بعده بما أنبع له من ماء زمزم الباقي إلى قيام الساعة طعام طعم وشفاء سقم، وفي ذلك مع تقديم الصفا إشارة للبصراء من أرباب القلوب إلى أن الصابر لله المبشر فيما قبلها ينبغي أن يكون قلبه جامعاً بين الصلابة والصفا، فيكون بصلابته الحجرية مانعاً من القواطع الشيطانية، وبرقته الزجاجية جامعاً للوامع الرحمانية، بعيداً عن القلب المائي بصلابته، وعن الحجري بصفائه واستنارته. ومن أعظم المناسبات أيضاً كون
ve ikisini marife olarak zikretti, çünkü bunlar Kâbe'nin karşısında bilinen, tayin edilmiş iki dağdır. Safâ ismi 'safvet'ten gelir ki tortudan arınmış olan şeydir; Merve ismi ise 'merv'den gelir ki bilenmiş/keskin taşlardır -bunu Harallî söylemiştir-. Burada bu ikisini tahsis ederek zikretmesi, Allah'ın celle ve alâ meşru kıldığı şekilde bunlara yönelmenin bereketinin, bu Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen ve kalplere şifa, nefislere arınma, şükür vasfıyla nimetin artması ve ilim vasfıyla talim olarak dehrin sonuna kadar baki kalacak olan Kitap ve hikmet sayesinde kalplerin dirilmesine fayda verdiğine bir işarettir; nitekim aralarındaki sa'ye yönelmek Allah'ın emrine teslimiyet olarak atası İsmail'in aleyhisselâm hayatına ve kıyamet saatine kadar yiyene gıda ve hastalığa şifa olarak baki kalacak zemzem suyunu fışkırtmasıyla ondan sonrakilere fayda vermiştir. Bunda, Safâ'nın öne geçirilmesiyle birlikte basiret sahibi kalp erbabına şöyle bir işaret vardır: Bir önceki ayetlerde müjdelenen Allah için sabreden kimsenin kalbi, sertlik ile berraklığı (safâyı) bir arada toplamalıdır; böylece taş gibi sertliğiyle şeytani engellere mani olur, cam gibi letafetiyle de Rahmânî nurları toplar; sertliğiyle sudan ibaret bir kalpten, berraklığı ve nurlanmasıyla da sırf taş gibi bir kalpten uzak olur. En büyük münasebetlerden biri de şudur:
سبيل الحج إذ ذاك كان ممنوعاً بأهل الحرب، فكأنها علة لما قبلها وكأنه قيل: ولنبلونكم بما ذكر لأن الحج من أعظم شعائر هذا البيت الذي أمرتم باستقباله وهو مما يفرض عليكم وسبيله ممنوع بمن تعلمون، فلنبلونكم بقتالهم لزوال مانع الحج وقتال غيرهم من أهل الكتاب وغيرهم لإتمام النعمة بتمام الدين وظهوره على كل دين. ومن أحسنها أيضاً أنه تعالى لما ذكر البلايا بنقص الأموال بسبب الذنوب {وما أصابكم من مصيبة فبما كسبت أيديكم} [الشورى: ٣٠] أتبعها الدواء الجابر لذلك النقص ديناً ودنيا، «فإن الحج والعمرة ينفيان الفقر والذنوب كما ينفي الكير خبث الذهب والفضة» رواه الإمام أحمد والترمذي والنسائي وابن خزيمة وابن حبان في صحيحهما عن عبد الله ابن مسعود رضي الله تعالى عنه عن النبي ﷺ وروي أيضاً عن عدة من الصحابة رضي الله تعالى عنهم كما بينته في كتابي الاطلاع على حجة الوداع.
O vakit hac yolu, harb ehli [olan müşrikler] sebebiyle engellenmiş durumdaydı. Dolayısıyla bu [ayet], bir önceki kısmın gerekçesi gibi oldu ve sanki şöyle denildi: Zikredilen şeylerle sizi mutlaka imtihan edeceğiz; çünkü hac, yönelmeniz emredilen bu Beyt'in en büyük şiarlarındandır ve o size farz kılınacak olan şeylerdendir, halbuki onun yolu bildiğiniz kimseler tarafından engellenmiştir. Öyleyse hac engelinin ortadan kalkması için onlarla savaşmakla ve dinin tamamlanıp bütün dinlere üstün gelmesi suretiyle nimetin kemale ermesi için de Ehl-i Kitap ve diğerleriyle savaşmakla sizi mutlaka imtihan edeceğiz. Yine en güzel münasebetlerden biri de şudur: Allah Teâlâ, günahlar sebebiyle malların eksilmesiyle gelen belaları {وما أصابكم من مصيبة فبما كسبت أيديكم} “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir” [Şûrâ: 30] şeklinde zikredince, hemen ardından din ve dünya bakımından o eksikliği telafi edici ilacı getirmiştir: «Şüphesiz hac ve umre, körüğün altın ve gümüşün kirini/pasını giderdiği gibi fakirliği ve günahları giderir». Bunu İmam Ahmed, Tirmizî, Nesâî, İbn Huzeyme ve Sahîh'lerinde İbn Hibbân, Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu teâlâ anh, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmişlerdir. Bu rivayet, 'el-Ittılâ alâ Hacceti'l-Vedâ' adlı kitabımda açıkladığım üzere sahâbeden radıyallâhu teâlâ anhüm birçok kişiden de rivayet edilmiştir.
وقال الحرالي: لما تقدم ذكر جامعة من أمر الحج في قوله ﷾ {ولأتم نعمتي عليكم} [البقرة: ١٥٠] من حيث أن النعمة المضافة إليه أحق بنعمة الدين وفي ضمنها نعمة الدنيا التي لم يتهيأ الحج إلا بها من الفتح والنصر والاستيلاء على كافة العرب كما قال تعالى فيما أنزل يوم تمام الحج الذي
Harallî şöyle demiştir: Allah'ın celle ve alâ {ولأتم نعمتي عليكم} “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım” [Bakara: 150] buyruğunda hac meselesinin derli toplu bir özeti geçmişti; zira O'na nispet edilen nimet öncelikle din nimetidir ve onun zımnında fetih, zafer ve bütün Araplara galebe çalmak gibi ancak kendisiyle haccın mümkün olabildiği dünya nimeti de yer almaktadır. Nitekim Allah Teâlâ, haccın tamamlandığı gün olan
هو يوم عرفة {اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي} [المائدة: ٣] وذلك بما أتم الله ﷾ عليهم من نعمة تمام معالم الدين وتأسيس الفتح بفتح أم القرى التي في فتحها فتح جميع الأرض لأنها قيام الناس نظم تعالى بما تلاه من الخطاب تفصيلاً من تفاصيل أمر الحج انتظم بأمر الذين آمنوا من حيث ما في سبب إنزاله من التحرج للذين أعلموا برفع الجناح عنهم وهم طائفة من الأنصار كانوا يهلون لمناة وكانت مناة حذو قديد فتحرجوا من التطوف بين الصفا والمروة. وطائفة أيضاً خافوا أن يلحقهم في الإسلام بعملهم نحو ما كانوا يعملونه في الجاهلية نقص في عمل الإسلام، فأعلمهم الله ﷾ أن ذلك موضوع عنهم لمختلف نياتهم فإن الأعمال بالنيات، فما نوي لله كان لله ولم يُبل فيه بموافقة ما كان من عاداتهم في الجاهلية، وفي فقهه صحة السجود لله ﷾ لمن أكره على السجود للصنم، وفي طي ذلك صحة التعبد لله بكلمة الكفر لمن أكره عليها، أذن صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Arafat gününde indirdiği ayette şöyle buyurmuştur: {اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım” [Mâide: 3]. Bu da Allah'ın celle ve alâ dinin alametlerini tamamlamak ve fethinde bütün yeryüzünün fethi bulunan Ümmü'l-Kurâ'nın (Mekke'nin) fethiyle fethin temelini atmak suretiyle onlar üzerindeki nimetini tamamlaması sebebiyledir; zira orası insanların ayakta kalma dayanağıdır. Allah Teâlâ, ardından gelen hitapta hac meselesinin ayrıntılarından bir ayrıntıyı nazmetmiştir ki bu, nüzul sebebinde günahın kaldırıldığı kendilerine bildirilen kimselerin çekinmeleri bakımından iman edenlerin durumuna uygun düşmüştür. Onlar Ensâr'dan bir topluluktu; Menât putu için telbiye getirirlerdi ve Menât da Kudeyd hizasındaydı, bu yüzden Safâ ile Merve arasında tavaf etmekten çekinmişlerdi. Bir diğer topluluk da Câhiliye devrinde yaptıklarına benzer bir ameli İslâm'da işlemeleri sebebiyle İslâm amellerine bir noksanlık gelmesinden korkmuşlardı. Bunun üzerine Allah celle ve alâ, niyetlerinin farklılığı sebebiyle bu günahın üzerlerinden kaldırıldığını onlara bildirdi; çünkü ameller niyetlere göredir. Allah için niyet edilen şey Allah içindir ve bunda Câhiliye devrindeki adetlerine uygun düşmesine aldırış edilmez. Bunun fıkhında (hükmünde), puta secde etmeye zorlanan kimsenin Allah celle ve alâ için secde etmesinin geçerliliği ve bunun zımnında da küfür sözünü söylemeye zorlanan kimsenin o sözle Allah'a ibadet etmesinin geçerliliği vardır. sallallâhu aleyhi ve sellem izin vermiştir
غير مرة في أن يقول فيه قائل ما يوافق الكفار بحسن نية للقائل فيه ذلك ولقضاء حاجة له من حوائح دنياه عند الكفار، فظهر بذلك كونه ﷺ رحمة للعالمين، يقبل الضمائر ولا يبالي بالظواهر في أحوال الضرائر، فرفع الله ﷾ عنهم الجناح بحسن نياتهم وإخلاصهم لله ﷾ عملهم، فبهذا النحو من التقاصر في هذه الرتبة انتظم افتتاح هذا الخطاب بما قبله من أحوال الذين آمنوا من المبتلين بما ذكر - انتهى. {من شعائر الله} أي أعلام دين الملك الأعلى الذي دان كل شيء لجلاله. وقال الحرالي: وهي أي الشعائر ما أحست به القلوب من حقه، وقال: والشعيرة ما شعرت به القلوب من أمور باطنة {ذلك ومن يعظم شعائر الله فإنها من تقوى القلوب} [الحج: ٣٢] وإنما ذكرها تعالى بالشعائر وعملها معلم من معالم الإسلام
bir kereden fazla olarak, söyleyenin hüsn-i niyeti ve kâfirlerin yanındaki dünyalık bir ihtiyacını gidermek amacıyla bir kimsenin kâfirlere muvafık düşen bir söz söylemesine izin vermiştir. Böylece onun sallallâhu aleyhi ve sellem âlemlere rahmet olduğu, zaruret durumlarında kalplerdeki niyetleri kabul edip dış görünüşe aldırmadığı ortaya çıkmıştır. Allah celle ve alâ da niyetlerinin güzelliği ve amellerini Allah'a celle ve alâ ihlasla yapmaları sebebiyle onlardan günahı kaldırmıştır. İşte bu mertebedeki niyet yetkinliği sayesinde bu hitabın başlangıcı, zikredilen şeylerle imtihan edilen iman edenlerin bir önceki durumlarıyla irtibatlanmıştır - Harallî'nin sözü bitti -. {من شعائر الله} yani yüceliğine her şeyin boyun eğdiği en yüce Hükümran'ın dininin alametlerindendir. Harallî şöyle demiştir: 'Şeâir' (alametler), kalplerin O'nun hakkından hissettiği şeylerdir. Yine şöyle demiştir: 'Şeîre' (şiar), kalplerin batıni işlerden hissettiği şeydir: {ذلك ومن يعظم شعائر الله فإنها من تقوى القلوب} “İşte böyle; her kim Allah'ın şiarlarına saygı gösterirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” [Hac: 32]. Allah Teâlâ'nın onları şiarlar olarak zikretmesi ve onların amelinin İslâm'ın alametlerinden bir alamet
وحرمة من حرم الله لما كان حكم في أمر القلوب التي كان في ضمائرها تحرجهم فمن حيث ذكرها بالشعيرة صححها الإخلاص والنية {فمن حج} من الحج وهو ترداد القصد إلى ما يراد خيره وبره. وقال الأصفهاني: أصله زيادة شيء تعظمه - انتهى. {البيت} ذكر البيت في الحج والمسجد الحرام في التوجه لانتهاء الطواف إلى البيت واتساع المصلى من حد المقام إلى ما وراءه لكون الطائف منتهياً إلى البيت وكون المصلي قائماً بمحل أدب يؤخره عن منتهى الطائف مداناة البيت، وذكره تعالى بكلمة «من» المطلقة المستغرقة لأولي العقل تنكباً بالخطاب عن خصوص المتحرجين، ففي إطلاقه إشعار بأن الحج لا يمنعه شيء مما يعرض في مواطنه من مكروه الدين لاشتغال الحاج بما هو فيه عما سواه، ففي خفي فقهه إعراض الحاج عن مناكر تلك المواطن التي تعرض فيها بحسب الأزمان والأعصار، ويؤكد ذلك أن الحج آية الحشر وأهل الحشر
ve Allah'ın haram kıldığı şeylerden bir hürmet olması, içlerinde çekingenlik bulunan kalplerin durumuna dair bir hüküm olmasındandır. Dolayısıyla onları 'şeîre' (şiar) olarak zikretmesi yönüyle ihlas ve niyet onları sahih kılmıştır. {فمن حج} hacdan gelir ki o da hayrı ve iyiliği istenen şeye yönelişi tekrarlamaktır. İsfahânî şöyle demiştir: Aslı, tazim ettiğin bir şeyi ziyarettir - alıntı bitti -. {البيت} Yönelmede Mescid-i Harâm'ı, hacda ise Beyt'i zikretti; çünkü tavaf Beyt'te son bulur ve namaz kılma yeri Makam sınırından arkasına doğru geniştir; zira tavaf eden Beyt'e ulaşır, namaz kılan ise tavaf edenin son noktasından, Beyt'e yaklaşmaktan kendisini geride tutan bir edep mahallinde durur. Allah Teâlâ'nın akıl sahiplerini kapsayan mutlak 'men' (kim) kelimesiyle zikretmesi, hitabı sadece çekinen kimselere tahsis etmekten sakınmak içindir. Bu mutlak ifadede, hacının içinde bulunduğu meşguliyetten dolayı başka şeylerle ilgilenmemesi sebebiyle, haccın ifa edildiği yerlerde dine aykırı hoş olmayan durumların meydana gelmesinin haccı engellemeyeceğine bir işaret vardır. Bunun ince fıkhında (derin anlamında), hacının zamanlara ve asırlara göre o mekânlarda ortaya çıkan münker şeylerden yüz çevirmesi gerektiği yer alır. Bunu, haccın haşrin bir delili/alameti olması ve haşir ehlinin
{لكل امرىء منهم يومئذ شأن يغنيه} [عبس: ٣٧] فكذلك
{لكل امرىء منهم يومئذ شأن يغنيه} “O gün onlardan her bir kişinin kendisine yetecek bir meşgalesi vardır” [Abese: 37] durumunda olması pekiştirir; nitekim
حكم ما هو آيته؛ وحج البيت إتيانه في خاتمة السنة من الشهور الذي هو شهر ذي الحجة أنه ختم العمر، كما كان النبي ﷺ حيث ختم الله ﷾ عمره بعمل الحج؛ قال ﷾ {أو اعتمر} فذكر العمرة مع الحج لما كان الطواف بين الصفا والمروة من شعائر العملين {فلا جناح} وهو المؤاخذة على الجنوح، والجنوح الميل عن جادة القصد - انتهى {عليه أن يطوف} أي يدور بهمة وتعمد ونشاط {بهما} بادياً بما بدأ الله. قال الحرالي: رفع الجناح عن لفعل حكم يشترك فيه الجائز والواجب والفرض والمباح حتى يصح أن يقال: لا جناح عليك أن تصلي الظهر، كما يقال: لا جناح عليك أن تطعم إذا جعت؛ وإنما يشعر بالجواز والتخيير نفي الجناح عن الترك لا عن الفعل، كما قال ﵊ للذين سألوه عن العزل: «لا جناح عليكم أن لا تفعلوا» أي أن لا تُنزلوا، لأن الفعل كناية عن الثبوت لا عن الترك الذي هو معنى العزل «وهو الذي قررته عائشة رضي الله تعالى عنها لما قال عروة:
onun bir delili/alameti olan şeyin hükmü de böyledir. Beyt'i haccetmek, aylardan yılın son ayı olan Zilhicce ayında ona gelmektir; bu da ömrün sonunu temsil eder, nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ömrünü Allah celle ve alâ hac ameliyle sonlandırmıştı. Allah celle ve alâ şöyle buyurdu: {أو اعتمر} Safâ ile Merve arasındaki sa'y her iki amelin de şiarlarından olduğu için haccın yanında umreyi de zikretti. {فلا جناح} 'Cünâh', meyletmekten (sapmaktan) dolayı muaheze edilmektir (sorumlu tutulmaktır); 'cünûh' ise dosdoğru hedeften sapmaktır - alıntı bitti -. {عليه أن يطوف} yani azimle, kastederek ve canlılıkla dönmesinde {بهما} Allah'ın başladığı ile başlayarak. Harallî şöyle demiştir: Fiilden günahın kaldırılması; caiz, vacip, farz ve mübahın ortak olduğu bir hükümdür; öyle ki 'Öğle namazını kılmanda sana bir günah yoktur' denilebileceği gibi, 'Acıktığında yemek yemende sana bir günah yoktur' da denilebilir. Caizliğe ve muhayyerliğe işaret eden şey ise fiilden değil, terk etmekten günahın kaldırılmasıdır. Nitekim o aleyhisselâm azil hakkında kendisine soranlara: «Onu yapmamanızda [yani meniyi dışarı akıtmamanızda] size bir günah yoktur» buyurmuştur; çünkü fiil, azlin manası olan terke değil, sübuta/gerçekleştirmeye kinayedir. Urve:
ما أرى على أحد شيئاً أن لا يطوف بهما، فقالت: لو كان كما تقول كان: فلا جناح عليه أن لا يطوف بهما الحديث. قلت: ولعل التعبير بالنفي إنما اختير ليدل على نفي ما توهموه بالمطابقة، وتقع الدلالة على الوجوب بإفهام الجزاء لأن من حج أو اعتمر ولم يتطوف بهما كان عليه حرج، وبالسنة التي بينته من قوله ﷺ:» اسعوا فإن الله قد كتب عليكم السعي «ومن فعله ﷺ مع قوله.» خذوا عني مناسككم «ومن عدهما من الشعائر ونحو ذلك. قال الحرالي: وما روي من قراءة من قرأ {أن لا يطوف بهما} فليست {لا} نافية على حد ما نفت معناه عائشة رضي الله تعالى عنها وإنما هي مؤكدة للإثبات بمنزلة {ما منعك ألا تسجد} [الأعراف: ١٢] و {لئلا يعلم أهل الكتاب} [الحديد: ٢٩] لأن من تمام المبهم استعماله في المتقابلين من النفي والإثبات كاستعماله في وجوه من التقابل كما تستعمل {ما} في النفي والإثبات، وكذلك جاءت» لا «في لسان العرب بمنزلتها في الاستعمال وإن كان دون ذلك في الشهرة، فوارد القرآن معتبر بأعلى رتبة لغة العرب وأفصحها، لا يصل إلى تصحيح عربيته من اقتصر من النحو والأدب على ما دون
'İkisini tavaf etmeyene bir vebal görmüyorum' dediğinde Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ takrir ettiği husus da buydu; zira o şöyle demiştir: 'Eğer senin dediğin gibi olsaydı [ayet], ikisini tavaf etmemesinde ona bir günah yoktur şeklinde olurdu...' (Hadis). Derim ki: Olumsuzluk ifadesinin seçilmesi, onların vehmettiği şeyi mutabakat yoluyla nefyettiğini göstermek içindir; vacipliğe delalet ise cezanın (şartın sonucunun) anlaşılmasıyla gerçekleşir; zira hac veya umre yapıp da ikisini tavaf etmeyen kimseye zorluk/vebal yüklenir. Ayrıca bunu açıklayan sünnetle de sabittir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sa'y ediniz; zira Allah üzerinize sa'yi farz kılmıştır» buyurmuş, yine «Hac ibadetlerinizi benden alınız» sözüyle birlikte bizzat fiilen uygulamış ve ikisini şiarlardan saymıştır vb. Harallî demiştir ki: {أن لا يطوف بهما} şeklinde okuyanların kıraatinde rivayet edilen 'lâ' (لا) edatı, Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ manasını nefyettiği anlamda olumsuzluk edatı değildir; bilakis {ما منعك ألا تسجد} “Sana secde etmemeni emreden neydi?” [A'râf: 12] ve {لئلا يعلم أهل الكتاب} “Tâ ki Ehl-i Kitap bilsin diye” [Hadîd: 29] ayetlerindeki gibi sübutu pekiştiren bir tekit edatıdır. Çünkü müphem olanın kemalinden biri de, {ما} edatının hem nefi hem ispata kullanıldığı gibi, nefi ve ispat şeklinde birbirine zıt iki manada kullanılmasıdır. Aynı şekilde 'lâ' (لا) edatı da meşhurluk bakımından bundan aşağıda olsa bile kullanımda bu konumda Arap dilinde yer almıştır. Dolayısıyla Kur'an'ın lafızları, Arap dilinin en yüksek ve en fasih mertebesiyle muteberdir; nahiv ve edebiyattan en üst derecenin altına
الغاية لعلوه في رتبة العربية
kanaat eden kimse, onun Arapça mertebesindeki yüceliğinden dolayı onun Arapçasını hakkıyla kavramaya ulaşamaz;
{إنا جعلناه قرآناً عربياً لعلكم تعقلون} [الزخرف: ٢] انتهى. والذين قرؤوا بزيادة «لا» عليّ وابن عباس - بخلاف عنه - وأبي بن كعب وابن مسعود وأنس بن مالك رضي الله تعالى عنهم وسعيد بن جبير ومحمد بن سيرين وميمون بن مهران، كما نقل ذلك الإمام أبو الفتح عثمان بن جني في كتابه المحتسب في توجيه القراءات - الشواذ؛ ومعنى قول عائشة رضي الله تعالى عنها لكان أن لا يطوف خاصة، ولم ترد قراءة بالإثبات؛ وأما مع قراءة الإثبات فإن المعنى يرشد إلى أن قراءة النفي مثلها، لأن كونهما من الشعائر يقتضي التطوف بهما لا إهمالهما - والله ﷾ أعلم. قال الحرالي: وذكره
{إنا جعلناه قرآناً عربياً لعلكم تعقلون} “Şüphesiz biz onu, anlayasınız diye Arapça bir Kur'an kıldık” [Zuhruf: 2] - Harallî'nin sözü bitti -. 'Lâ' (لا) fazlalığı ile okuyanlar: Ali, İbn Abbâs -kendisinden gelen farklı bir rivayetle-, Übey b. Ka'b, İbn Mes'ûd, Enes b. Mâlik radıyallâhu teâlâ anhüm, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. Sîrîn ve Meymûn b. Mihrân'dır; nitekim bunu İmam Ebu'l-Feth Osmân b. Cinnî 'el-Muhteseb fî Tevcîhi'l-Kırâât' adlı kitabında şaz kıraatler bahsinde nakletmiştir. Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ 'Öyle olsaydı, ikisini tavaf etmemesinde [günah yoktur şeklinde olurdu]' sözünün anlamı özel bir duruma aittir, ispat kıraatini reddetmemiştir. İspat kıraatiyle birlikte mana, nefy kıraatinin de onun gibi olduğuna irşad eder; çünkü ikisinin şiarlardan olması, onların terk edilmesini değil, aralarında tavaf edilmesini gerektirir - Allah celle ve alâ en iyisini bilir -. Harallî demiştir ki: Allah Teâlâ'nın
تعالى بالتطوف الذي هو تفعّل أي تشبه بالطواف، ومع البيت بالطواف في قوله تعالى: {أن طهرا بيتي للطائفين} [البقرة: ١٢٥] لما كان السعي تردداً في طول، والمراد الإحاطة بهما، فكان في المعنى كالطواف لا في الصورة، فجعله لذلك تطوفاً أي تشبهاً بالطواف - انتهى.
onu 'tefa''ul' (تفعّل) vezninde olan 'tatavvuf' (تطوف) lafzıyla zikretmesi tavafa benzeme anlamındadır; Beyt'le birlikte ise Allah Teâlâ'nın {أن طهرا بيتي للطائفين} “Tavaf edenler için Evimi temiz tutun” [Bakara: 125] buyruğunda 'tavâf' (طواف) lafzıyla zikretmiştir; çünkü sa'y uzunlamasına bir gidip gelmedir ve kastedilen ikisini kuşatmaktır; dolayısıyla mana bakımından tavaf gibi olup suret bakımından öyle değildir, bu yüzden onu 'tatavvuf' yani tavafa benzeme kılmıştır - Harallî'nin sözü bitti -.
ولما كان الصحابة رضي الله تعالى عنهم لم يقصدوا بترك الطواف بينهما إلا الطاعة فأعلموا أن الطواف بينهما طاعة، عبر بما يفيد مدحهم فقال تعالى: {ومن تطوع} قَالَ الحرالي: أي كلف نفسه معاهدة البر والخير من غير استدعاء له {خيراً} فيه إعلام بفضيلة النفقة في الحج والعمرة بالهدي ووجوه المرافق للرفقاء بما يفهمه لفظ الخير، لأن عرف استعماله في خير الرزق والنفقة، كما قال تعالى: {وإنه لحب الخير لشديد *} [العاديات: ٨] و {إن ترك خيراً} [البقرة: ١٨٠] ؛ ولما كان رفع الجناح تركاً عادلها في الخطاب بإثبات عمل خير ليقع في الخطاب إثبات يفيد عملاً حين لم يفد الأول إلا تركاً، فمن تحقق بالإيمان أجزل نفقاته في الوفادة
Sahâbe radıyallâhu teâlâ anhüm aralarında tavafı terk etmekle sadece itaati kastettiklerinden ve ikisi arasında tavafın bir itaat olduğu kendilerine bildirildiğinden, onları övmeyi ifade eden bir lafızla beyan ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ومن تطوع} Harallî demiştir ki: Yani kendisinden talep edilmeksizin nefsine bir iyilik ve hayır yükümlülüğü getirirse, {خيراً} bunda kurbanlık hedy ve yol arkadaşlarına fayda sağlama yollarıyla hac ve umrede infak etmenin fazileti bildirilir; zira 'hayır' lafzından bu anlaşılır, çünkü onun yaygın kullanımı rızkın ve nafakanın hayırlısı hakkındadır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وإنه لحب الخير لشديد *} “Ve doğrusu o, mal sevgisine pek düşkündür” [Âdiyât: 8] ve {إن ترك خيراً} “Eğer bir mal/hayır bırakacaksa” [Bakara: 180]. Günahın kaldırılması bir terk etme olduğundan, hitapta hayır amelinin ispatıyla bunu dengelemiştir ki, ilki sadece bir terki ifade etmişken hitapta bir ameli ifade eden bir ispat yer alsın. İmanı tahakkuk eden kimse, Rabbine yöneldiği elçilikte/hacda nafakalarını bollaştırır
على ربه واختصر في أغراض نفسه، ومن حرم النصف من دنياه اقتصر في نفقاته في وفادته على ربه وأجزل نفقاته في أغراض نفسه وشهوات عياله، فذلك من أعلام المؤمنين وأعلام الجاهلين، من وفد على الملك أجزل ما يقدم بين يديه، وإنما قدمه بالحقيقة لنفسه لا لربه، فمن شكر نعمة الله بإظهارها حين الوفادة، عليه في آية بعثة إليه ولقائه له شكراً لله له ذلك يوم يلقاه، فكانت هدايا الله له يوم القيامة أعظم من هديه إليه يوم الوفادة عليه في حجه وعمرته {فإن الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال {شاكر} أي مجاز بالأعمال مع المضاعفة لثوابها؛ قال الحرالي: وقوله: {عليم *} فيه تحذير من مداخل الرياء والسمعة في إجزال النفقات لما يغلب على النفس من التباهي في إظهار الخير - انتهى.
ve nefsinin arzularında iktisatlı davranır. Dünyasında nasipsiz kalan kimse ise Rabbine yöneldiği hacdaki nafakalarını kısar, nefsinin arzularında ve ailesinin heveslerinde nafakalarını bollaştırır; işte bu, müminlerin alametlerinden ve cahillerin alametlerindendir. Hükümran'a gelen kimse, O'nun huzuruna takdim edeceği şeyleri bollaştırır; aslında onu Rabbi için değil, hakikatte kendi nefsi için takdim etmiştir. Kim O'na yöneldiğinde, O'na gönderilme ve O'na kavuşma alameti içinde Allah'ın nimetine onu izhar ederek şükrederse, Allah O'na kavuştuğu gün buna karşılık şükrünü verir; böylece kıyamet gününde Allah'ın ona hediyeleri, hac ve umresinde O'na yöneldiği gün getirdiği hediyeden daha büyük olur. {فإن الله} yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {شاكر} yani amellerin karşılığını sevaplarını kat kat artırarak verendir. Harallî şöyle demiştir: O'nun {عليم *} “hakkıyla bilendir” buyruğunda, nafakaları bollaştırırken riya ve gösterişin araya girmesine karşı bir uyarı vardır; çünkü hayrı izhar etmede nefse övünme duygusu galip gelir - alıntı bitti -.
ولما تقدم أن بعض أهل الكتاب يكتمون ما يعلمون من هذا لحق وختم ما اتبعه له بصفتي الشكر والعلم ترغيباً وترهيباً بأنه يشكر من فعل ما شرعه له ويعلم من أخفاه وإن دق
Ehl-i Kitap'tan bazılarının bu haktan bildikleri şeyleri gizledikleri daha önce geçtiğinde ve ardından gelen kısım şükür ve ilim sıfatlarıyla sona erdirildiğinde —kendisinin meşru kıldığı şeyi yapan kimseye şükranla karşılık vereceği ve gizleyen kimsenin gizlediğini, yaptığı fiil çok ince/küçük olsa
فعله وبالغ في كتمانه انعطف الكلام إلى تبكيت المنافقين منهم والمصارحين في لعنهم على كتمانهم ما يعلمون من الحق إذ كانت هذه كلها في الحقيقة قصصهم والخروج إلى غيرها إنما هو استطراد على الأسلوب الحكيم المبين لأن هذا الكتاب هدى وكان السياق مرشداً إلى أن التقدير بعد {شاكر عليم} ومن أحدث شراً فإن الله عليم قدير، فوصل به استئنافاً قوله على وجه يعمهم وغيرهم: {إن الذين يكتمون} بياناً لجزائهم {ما أنزلنا} أي بعظمتنا. قال الحرالي: فانتظمت هذه الآية أي في ختمها لهذا الخطاب بما مضى في أوله من قوله: {ولا تلبسوا الحق بالباطل وتكتموا الحق وأنتم تعلمون} [البقرة: ٤٢] فكانت البداية خاصة وكان الختم عاماً، ليكون ما في كتاب الله أمراً على نحو ما كان أمر محمد ﷺ ومن تقدمه من الرسل خلقاً لينطبق الأمر على الخلق بدءاً وختماً انطباقاً واحداً، فعم كل كاتم من الأولين والآخرين - انتهى {من البينات} أي التي لا يحتاج
ve onu gizlemede aşırıya kaçsa bile hakkıyla bildiği hususunda teşvik ve sakındırma olmak üzere— söz, onlardan münafık olanları ve açıkça inkâr edenleri, haktan bildikleri şeyleri gizlemeleri sebebiyle lanetleyerek azarlamaya yöneldi; zira bunların hepsi hakikatte onların kıssalarıdır ve bunların dışına çıkış ise apaçık hikmetli üslup üzere sadece bir söz gelişidir, çünkü bu Kitap bir hidayettir. Sözün akışı {شاكر عليم} ifadesinden sonra takdirin şöyle olduğuna irşad etmekteydi: 'Kim bir kötülük ihdas ederse, şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir'. Dolayısıyla onları ve başkalarını kapsayacak şekilde yeni bir cümle olarak cezalarını açıklamak üzere O'nun şu buyruğunu buna bağladı: {إن الذين يكتمون} “Şüphesiz gizleyenler”, {ما أنزلنا} “indirdiğimiz şeyleri” yani azametimizle. Harallî demiştir ki: Bu ayet, bu hitabı sonlandırması bakımından, hitabın başında geçen şu buyrukla irtibatlandı: {ولا تلبسوا الحق بالباطل وتكتموا الحق وأنتم تعلمون} “Hakkı batılla karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin” [Bakara: 42]. Böylece başlangıç özel, sonuç ise genel oldu; tâ ki Allah'ın Kitabındaki emir, yaratılışta Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan önceki resullerin durumunun olduğu gibi olsun da emir ile yaratılış başlangıçta ve sonda birbiriyle tastamam örtüşsün. Böylece öncekilerden ve sonrakilerden gizleyen herkesi kapsamıştır - Harallî'nin sözü bitti -. {من البينات} yani hevadan arınmış olan
سامعها المجرد عن الهوى في فهمها إلى شيء معها. قال الحرالي: ففي إفهامه إذن في كتم ما يخفى من العلم عن عقول لم تصل إليه - انتهى. {والهدى} أي الذي من شأنه أن يقود من أحبه إلى صراط مستقيم.
dinleyicisinin onları anlamak için beraberinde başka bir şeye ihtiyaç duymayacağı apaçık delilleri. Harallî demiştir ki: Bunun anlatımında, ona ulaşamamış akıllardan gizli ilmin saklanmasına bir ruhsat vardır - alıntı bitti -. {والهدى} yani kendisini seveni dosdoğru yola iletme vasfına sahip olan hidayeti.
ولما كان المراد الترهيب من الكتمان في وقت ما ولو قل أثبت الجار فقال {من بعد ما بيناه} أي بما لنا من العظمة {للناس} أي الذين هم في أدنى طبقات المخاطبين، وفيه تبكيت عظيم لبني إسرائيل فإنهم من أعظم المقصودين بذلك لكتمانهم ما عندهم. قال الحرالي: لأن المسمين بالناس من أصاغر سن القلوب لما ذكر من نوسهم وأكثر ما يخص به كما تقدم الملوك ورؤساء القبائل وأتباعهم الذين زين لهم حب الشهوات - انتهى. {في الكتاب} أي الجامع لكل خير
Kastedilen, az bile olsa herhangi bir vakitte gizlemekten sakındırmak olduğu için harf-i cerri zikrederek şöyle buyurdu: {من بعد ما بيناه} “onu açıkladıktan sonra” yani azametimizle, {للناس} “insanlara” yani muhatapların en alt tabakasında olanlara. Bunda İsrâiloğulları'na büyük bir azarlama vardır; çünkü onlar yanlarındaki [hakkı] gizledikleri için bununla kastedilenlerin en büyüklerindendir. Harallî demiştir ki: Çünkü 'insanlar' olarak adlandırılanlar, zikredilen dalgalanmaları sebebiyle kalp yaşı bakımından en küçükleridir; önceden de geçtiği üzere bu tabir en çok hükümdarlara, kabile reislerine ve şehvet sevgisi kendilerine süslü gösterilen tâbilerine tahsis edilir - alıntı bitti -. {في الكتاب} yani her hayrı toplayan Kitap'ta.
قال الحرالي: فما بينه الله ﷾ في الكتاب لا يحل كتمه، لما ذكر من أن الكتاب هو ما احتوى على الأحكام والحدود بخلاف ما يختص بالفرقان أو يعلو إلى رتبة القرآن انتهى.
Harallî demiştir ki: Allah'ın celle ve alâ Kitap'ta açıkladığı şeyi gizlemek helal olmaz; zira daha önce Kitap'ın hükümleri ve hadleri içeren şey olduğu zikredilmişti; Furkan'a mahsus olan veya Kur'an mertebesine yükselen şeyler ise böyle değildir - alıntı bitti -.
ولما كان المضارع دالاً على التجديد المستمر وكان الإصرار المتصل بالموت دالاً على سوء الجبلة أسقط فاء السبب إشارة إلى استحقاقهم للخزي في نفس الأمر من غير نظر إلى سبب فقال: {أولئك} أي البعداء البغضاء {يلعنهم الله} أي يطردهم الملك الأعظم طرد خزي وذل {ويلعنهم اللاعنون *} أي كل من يصح منه لعن؛ أي هم متهيؤن لذلك ثم يقع لهم ذلك بالفعل عند كشف الغطاء، واللعن إسقاط الشيء إلى أردى محاله حتى يكون في الرتبة بمنزلة الفعل من العامة - قاله الحرالي: وأخص من ذلك وأسهل تناولاً أن يقال: لما كان أشق الصبر ما على فقد المحبوب من الألف والأمن والسعة وكان العلم واقعاً بأن عداوة الكفار لهم ستؤول إلى ابتلائهم بذلك أتبع آية الصبر بقوله: {ولا تقولوا} الآيتين فكأنه قيل: ولا تقولوا كذا فليكتبن عليكم الجهاد عموماً {ولنبلونكم} فيه {بشيء من الخوف} الآية لأن الصفا والمروة من شعائر الله
Muzari fiil sürekli yenilenmeye delalet ettiği ve ölümle birleşen ısrar da fıtratın kötülüğünü gösterdiği için, bir sebebe bakılmaksızın onların bizzat işin aslında rezilliği hak ettiklerine işaret etmek üzere sebep 'fâ'sını (فاء) düşürerek şöyle buyurdu: {أولئك} yani o uzaklar ve lanetliler, {يلعنهم الله} yani en yüce Hükümran onları bir rezillik ve zillet kovmasıyla kovar, {ويلعنهم اللاعنون *} “ve lanet ediciler de onlara lanet eder”; yani kendisinden lanet etmesi sahih olan herkes. Yani onlar buna hazırdırlar, sonra perde kalktığında bu onlar için fiilen gerçekleşir. Lanet, bir şeyi en aşağı makamlarına düşürmektir, öyle ki mertebede avamın yaptığı fiil konumunda olur - bunu Harallî söylemiştir -. Bundan daha özel ve anlaşılması daha kolay olanı ise şöyle denmesidir: Sabrın en ağırı, alışılan şeylerin, güvenliğin ve bolluğun kaybedilmesine karşı sabır olduğu ve kâfirlerin onlara olan düşmanlığının onları bununla imtihan etmeye varacağı bilindiği için, sabır ayetinin hemen ardına şu iki ayetteki {ولا تقولوا} buyruğunu eklemiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Böyle demeyin; öyleyse cihad genel olarak üzerinize farz kılınacaktır ve Safâ ile Merve Allah'ın şiarlarından olduğu için {ولنبلونكم} [ve sizi mutlaka imtihan edeceğiz] onda {بشيء من الخوف} [biraz korkuyla...] ayeti [gereğince imtihan edileceksiniz]'
ووصولكم إليهما ممنوع بالكفار فلا بد في الفتح من قتالهم وقد جرت العادة في القتال بمثل ذلك البلاء.
ve sizin o ikisine ulaşmanız kâfirler tarafından engellenmektedir; öyleyse fetih için onlarla savaşmak kaçınılmazdır ve savaşta da adet olarak böyle bir bela meydana gelir.
ولما تم أمر القبلة وما استتبعه وختم بشريعة الحج المكتوبة على الناس عامة الأمر لهم بها باني البيت إبراهيم ﵊ عن أمر الله ﷾ بقوله إذ قام المقام: يا أيها الناس! كتب عليكم الحج فحجوا، فأجابه من علم الله ﷾ أنه يحج ثم حجت الأنبياء من بني إسرائيل بن إبراهيم ﵉ ثم أخفاها أهل الكتاب فيما أخفوه من كتابهم حسداً للعرب وختمت آية الحج بعليم رجع إلى أمر الكاتمين الذين يكتمون الحق وهم يعلمون، وأعظم ما كتموه أمر هذا الكتاب الذي هو الهدى المفتتح به السورة، ولما بين جزاءهم استثنى منهم التائبين مبيناً لشرائط التوبة الثلاثة فقال {إلا الذين تابوا} بالندم على ارتكاب الذنب {وأصلحوا} بالعزم على عدم العود {وبينوا} ما كانوا كتموه فظهرت توبتهم بالإقلاع.
Kıble meselesi ve beraberindeki hususlar tamamlanıp bütün insanlara farz kılınan hac şeriatıyla son bulduğunda —ki Beyt'i inşa eden İbrahim aleyhisselâm Makam'a çıktığında Allah'ın celle ve alâ emriyle insanlara hitaben: 'Ey insanlar! Hac üzerinize farz kılındı, öyleyse haccedin!' demiş, Allah'ın celle ve alâ haccettiğini bildiği kimseler de ona icabet etmiş, sonra İbrahim'in oğlu İsrâil'in aleyhimesselâm soyundan gelen peygamberler haccetmiş, sonra da Ehl-i Kitap Araplara olan hasetlerinden dolayı kitaplarında gizledikleri şeylerin arasında onu da gizlemişlerdi— ve hac ayeti 'Alîm' ismiyle mühürlendiğinde, bile bile hakkı gizleyen o gizleyicilerin meselesine geri döndü. Onların gizlediği şeylerin en büyüğü ise surenin kendisiyle başladığı hidayet olan bu Kitap'ın durumudur. Allah Teâlâ onların cezasını beyan edince, tövbenin üç şartını açıklayarak onların içinden tövbe edenleri istisna edip şöyle buyurdu: {إلا الذين تابوا} günahı işlediklerine pişman olarak, {وأصلحوا} bir daha dönmemeye azmederek [hallerini düzeltenler], {وبينوا} gizlemiş oldukları şeyleri açıklayanlar; böylece [günahı] terk etmekle tövbeleri açığa çıkmıştır.
ولما كان الإنسان يحب ما كان بسبب منه رغبهم في المتاب بعد توبتهم سبباً لتوبته ورحمته وإن كان ذلك كله مَنّاً منه في نفس
İnsan kendi tarafından bir sebeple olan şeyi sevdiği için, işin aslında bütün bunlar O'nun bir lütfu olsa bile, Allah'ın tövbesi ve rahmeti için bir sebep olarak tövbelerinden sonra onları yönelmeye teşvik ederek
الأمر فقال معبراً بالفاء: {فأولئك} العالو الرتبة {أتوب عليهم} أي أقبل توبتهم فأحفظهم بما يشعر به مثال الفعل الدائم فيما وفقتهم لابتدائه، وفي الربط بالفاء إشارة إلى إسراع استنقاذ توبة الله عليهم من نار الخوف والندم رحمة منه لهم برفعهم إلى موطن الإنس، لأن نار الخوف في الدنيا للمقترف رحمة من عذاب النار تفديه من نار السطوة في الآخرة، من لم يحترق بنار المجاهدة أحرقته نار الخوف، فمن لم يحترق بنار الخوف أحرقته نار السطوة - أفاده الحرالي. ولما كان من شأن الإنسان معاودة الذنوب لصفة النسيان ختم الآية بما دل على أن التقدير: فإني أحب التوابين فقال: {وأنا التواب} أي مرة بعد مرة لمن كر على الذنب ثم راجع التوبة كرة إثر كرة {الرحيم *} لمن فعل ما يرضيني.
'fâ' (ف) harfiyle ifade edip şöyle buyurdu: {فأولئك} mertebesi yüce olan o kimseler [var ya], {أتوب عليهم} yani onların tövbesini kabul ederim ve başlamaya muvaffak kıldığım şeyde sürekli olan fiil kalıbının hissettirdiği üzere onları korurum. 'Fâ' harfiyle bağlamada, Allah'ın tövbesinin onları korku ve pişmanlık ateşinden kurtarmasının acele olduğuna, onlara bir rahmet olarak onları ünsiyet makamına yükselttiğine bir işaret vardır; zira dünyada günahkâr için korku ateşi, cehennem azabından bir rahmet olup onu ahiretteki kahr/azap ateşinden kurtarır. Mücahede ateşiyle yanmayanı korku ateşi yakar; korku ateşiyle yanmayanı da kahr/azap ateşi yakar - bunu Harallî ifade etmiştir -. İnsanın tabiatında unutma vasfı sebebiyle günahlara tekrar dönmek bulunduğundan, ayeti takdirin 'Şüphesiz ben çokça tövbe edenleri severim' olduğuna delalet eden bir ifadeyle bitirerek şöyle buyurdu: {وأنا التواب} yani günaha tekrar düşüp de ardından defalarca tövbeye dönen kimseye karşı tövbeleri tekrar tekrar kabul edenim, {الرحيم *} beni razı edecek ameli işleyen kimseye karşı merhametli olanım.
ولما لعن الكاتمين واستثنى منهم التائبين ذكر المصرّين معبراً عن كتمانهم بالكفر لتعم العبارة كل كفر فقال: {إن الذين كفروا}
Gizleyenleri lanetleyip onların içinden tövbe edenleri istisna edince, ifadenin her küfrü kapsaması için onların gizlemelerini 'küfür' ile ifade ederek ısrar edenleri zikretti ve şöyle buyurdu: {إن الذين كفروا}