Binûn

Bakara — 13. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أي بهذا الكتمان وغيره {وماتوا وهم كفار} قال الحرالي: ففي إشعاره يسر توبة الكافرين وعسر توبة المنافقين من حيث صرح بذكر توبة الكاتم وتجاوز في الذكر توبة الكافر، فكان الذين كفروا يتوبون إلا الأقل والذين يكتمون يتمادون إلا الأقل، فلذلك وقع الاستثناء في الكاتم والتخصيص من الكافر - انتهى.

yani bu gizlemeyle ve başka şeylerle küfre sapanlar {وماتوا وهم كفار} “ve kâfir olarak ölenler”. Harallî demiştir ki: Bunun hissettirdiği manada, gizleyenin tövbesini açıkça zikredip kâfirin tövbesini zikretmeyip geçtiği için kâfirlerin tövbesinin kolaylığına ve münafıkların tövbesinin zorluğuna bir işaret vardır; nitekim kâfir olanlar pek azı müstesna tövbe ederken, gizleyenler ise pek azı müstesna [küfürde] ısrar ederler. Bu yüzden istisna gizleyenler hakkında gelmiş, tahsis ise kâfir hakkında yapılmıştır - alıntı bitti -.

ولما كان الموت على شيء دالاً على أصل الجبلة فالميت كافراً مجبول جبلة شر بيّن ﷾ أنه مستحق في نفس الأمر لكل خزي لذلك لا لسبب جدده، فمن وجد خيراً فليحمد الله، ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه، لأنه ﷾ لا يسأل عما يفعل، فأسقط فاء السبب وعبر عنهم بأداة البعد إشارة إلى طردهم فقال: {أولئك} الذين هم في غاية السفول {عليهم لعنة الله} أي طرد الملك الذي لا ملك سواه وإبعاده، ثم بين اللاعنين في التي قبلها فقال {والملائكة والناس أجمعين *} أي هم أهل لذلك وكل أحد يلعن الظالم وأظلم الظالمين الكافر {خالدين فيها} أي اللعنة.

Bir şey üzere ölmek fıtratın aslına delalet ettiği ve kâfir olarak ölen kimse de kötü bir fıtrat üzere yaratılmış olduğu için, Allah celle ve alâ onun yenilediği bir sebep yüzünden değil, sırf bu fıtratı sebebiyle işin aslında her türlü rezilliği hak ettiğini beyan buyurdu. Dolayısıyla kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa ancak kendi nefsini kınasın; çünkü O celle ve alâ yaptığından sorulmaz. Bu sebeple sebep 'fâ'sını düşürdü ve onları kovmaya işaret etmek üzere uzaklık edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {أولئك} derece bakımından en aşağıda olan o kimseler [var ya], {عليهم لعنة الله} yani kendisinden başka hükümdar olmayan Hükümran'ın onları kovması ve uzaklaştırması onların üzerinedir. Sonra bir önceki ayette geçen lanet edicileri açıklayarak şöyle buyurdu: {والملائكة والناس أجمعين *} yani onlar buna müstahaktırlar ve herkes zalime lanet eder, zalimlerin en zalimi ise kâfirdir; {خالدين فيها} yani o lanetin içinde ebedî kalıcıdırlar.

ولما كان اللعن دالاً على العذاب صرح به فقال: {لا يخفف عنهم العذاب} لاستعلاء اللعن عليهم وإحاطته بهم. وقال الحرالي: ذكر وصف العذاب بذكر ما لزمهم من اللعنة ليجمع لهم بين العقابين: عقاباً من الوصف وعقاباً من الفعل، كما يكون لمن يقابله نعيم ورضى - انتهى. {ولا هم ينظرون *} قال الحرالي: من النظرة وهو التأخير المرتقب نجازه فالمعنى أنهم لا يمهلون من ممهل ما أصلاً كما يمهلون في الدنيا - بل يقع عليهم العذاب حال فراقهم للحياة ثم لا يخفف عنهم. قال الحرالي: ففيه إشعار بطائفة أي من عصاة المؤمنين يؤخر عذابهم، وفي مقابلة علم الجزاء بأحوال أهل الدنيا تصنيفهم بأصناف في اقتراف السوء، فمن داومه داومه العذاب ومن أخره وقتاً ما في دنياه أخر عنه العذاب، ومن تزايد فيه تزايد عذابه، وذلك لكون الدنيا مزرعة الآخرة وأن الجزاء بحسب الوصف {سيجزيهم وصفهم إنه حكيم عليم *} [الأنعام: ١٣٦] انتهى.

Lanet azaba delalet ettiği için onu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {لا يخفف عنهم العذاب} Lanetin onlara galebe çalması ve onları kuşatması sebebiyle onlardan azap hafifletilmez. Harallî demiştir ki: Lanetin onlara lazım gelişini zikrederek azabın vasfını zikretti ki onlar için iki ceza bir araya gelsin: vasıftan gelen bir ceza ve fiilden gelen bir ceza; tıpkı bunun karşısında olan kimse için nimet ve rızanın bulunması gibi - alıntı bitti -. {ولا هم ينظرون *} Harallî demiştir ki: 'Nazra'dan (نظرة) gelir ki o da yerine getirilmesi beklenen ertelemedir; dolayısıyla mana, dünyada ertelendikleri gibi kendilerine mühlet veren herhangi bir kimseden hiçbir şekilde mühlet verilmez - bilakis hayattan ayrıldıkları anda azap onların üzerine çöker, sonra da onlardan hafifletilmez. Harallî demiştir ki: Bunda, azapları ertelenen bir topluluğa —yani müminlerin asilerine— bir işaret vardır. Ahiret cezasının bilinmesinin dünyalıların halleriyle karşılaştırılmasında, kötülük işlemelerine göre onların sınıflara ayrılması vardır; kim kötülüğe devam ederse azap da ona devam eder, kim dünyasında onu bir süre ertelerse azap da ondan ertelenir, kim onda artış yaparsa azabı da artar. Bu da dünyanın ahiretin tarlası olması ve karşılığın vasfa göre verilmesi sebebiyledir: {سيجزيهم وصفهم إنه حكيم عليم *} “[Allah] onları nitelemeleri yüzünden cezalandıracaktır. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” [En'âm: 139] - alıntı bitti -.

ولما أفاض عليهم ﷾ ما أفاض من بحار الحجاج المفرقة بالأمواج وقرر ما أراد من شرائع الإسلام على وجه الإتقان

Allah celle ve alâ dalgalarla köpüren delil denizlerinden onlara bolca akıtıp İslâm şeriatlarını sağlamlık ve

والإحكام وأرشد هذا السياق المذكور فيه ثواب المطيع وعقاب العاصي إلى أن التقدير: فإلهكم إله واحد لا شريك له يدافعه عما يريد لا إله إلا هو المنتقم من أعدائه العظيم في كبريائه، عطف عليه مكرراً الزاجر لكل منافق وكافر ومذكراً بالعاطف لكل موافق مؤالف قوله تعالى: {وإلهكم} ولما كان المراد أن الوحدة معتبرة في نفس الأمر في الإله الحق، فلا يصح أصلاً أن يكون الإله الحق منقسماً بالنوع ولا بالشخص ولا بالوصف ولا بالفعل ولا بغير ذلك بوجه من الوجوه أعاد لفظ الإله فقال: {إله واحد} أي لا ينقسم بوجه من الوجوه لا بمجانسة ولا بغيرها وهو مع ذلك {لا إله إلا هو} فهذا تقرير للوحدانية بنفي غيره وإثباته فلا يصح

hükümranlık üzere dilediği şekilde perçinleyince ve itaatkârın sevabı ile isyankârın cezasının zikredildiği bu bağlam takdirin şöyle olduğuna irşad edince: 'Öyleyse sizin ilahınız, dilediği şeyden Kendisini alıkoyacak hiçbir ortağı bulunmayan tek bir ilahtır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; düşmanlarından intikam alan ve büyüklüğünde pek yüce olandır', her münafık ve kâfir için caydırıcıyı tekrarlayarak ve her muvafık ve uyumlu olan kimseye merhamet edeni hatırlatarak Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu ona atfetti: {وإلهكم} Hak İlah'ta birliğin bizzat işin aslında muteber olduğu ve Hak İlah'ın tür bakımından, şahıs bakımından, vasıf bakımından, fiil bakımından veya başka herhangi bir bakımdan hiçbir şekilde bölünmesinin kesinlikle sahih olamayacağı kastedildiği için 'ilah' lafzını tekrarlayarak şöyle buyurdu: {إله واحد} yani ne cins benzerliğiyle ne de başka bir şeyle hiçbir yönden bölünmeyen tek bir ilahtır; bununla birlikte {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. Bu, O'nun dışındakileri nefyedip O'nu ispat etmek suretiyle tevhidi pekiştirmektir; dolayısıyla hiçbir yönden sahih olmaz

بوجه ولا يمكن في عقل أن يصلح للإلهية غيره أصلاً فلا يستحق العبادة إلا هو لأنه {الرحمن} أي العام الرحمة بالنعم الزائلة لأوليائه وأعدائه {الرحيم *} أي المخصص بالنعم الباقية لأوليائه، فثبت بالتفرد بالألوهية أنه حائز بجميع العظمة وبيده مجامع الكبرياء والقهر، وبوصفي الرحمة أنه مفيض لجلائل النعم ودقائقها فكل ما سواه إما نعمة أو منعم عليه، فهو المخشي سطوته المرجو رحمته يغفر لمن يشاء ويلعن من كفر ويخلده في العذاب من غير أن يقدر

ve akılda O'ndan başkasının ilahlığa elverişli olması asla mümkün değildir; dolayısıyla O'ndan başkası ibadete layık olamaz, çünkü O: {الرحمن} yani dostlarına ve düşmanlarına geçici nimetlerle genel merhamet sahibi olandır, {الرحيم *} yani dostlarına baki nimetleri tahsis eden özel merhamet sahibidir. Böylece ilahlıkta tek olmasıyla bütün azamete sahip olduğu ve büyüklük ile kahrın bütün dizginlerinin O'nun elinde bulunduğu, iki rahmet vasfıyla da büyük ve ince bütün nimetleri bolca akıtan olduğu sabit olmuştur; O'nun dışındaki her şey ya bir nimettir ya da kendisine nimet verilendir. Dolayısıyla gazabından korkulan, rahmeti umulan O'dur; dilediğini bağışlar, inkâr edeni lanetler ve onu azapta ebedî kılar; O'nun dışında hiç kimse

غيره أن يعترض عليه في شيء من ذلك؛ ولا يبعد عندي وإن بعد المدى أن تكون الواو في قوله {وإلهكم} عاطفة على قوله في أوائل السورة

bu hususların hiçbirinde O'na itiraz etmeye güç yetiremez. Aradaki mesafe uzak olsa bile, benim kanaatime göre {وإلهكم} buyruğundaki 'vav' (و) harfinin, surenin başlarındaki şu buyruğa matuf olması uzak bir ihtimal değildir:

{وهو بكل شيء عليم} [البقرة: ٢٩] قبل قوله {وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة} [البقرة: ٣٠] فإن التوحيد هو المقصود بالذات وعنه تنشأ جميع العبادات، فلما قال أولاً {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١] أتبعه في قوله {الذي خلقكم} [البقرة: ٢١] إلى آخره بوصف هو دليل استحقاقه للعبادة، فلما قام الدليل قال: {فلا تجعلوا لله أنداداً} [البقرة: ٢٢] إعلاماً بأنه لا شريك له في العبادة كما أنه قد تبين أنه لا شريك له في الخلق، ثم أتبعه بما يليق لذلك المقام مما تقدم التنبيه عليه، ثم رجع إليه قائلاً ثانياً {كيف تكفرون بالله وكنتم أمواتاً فأحياكم} [البقرة: ٢٨] إلى آخرها فأعاد الدليل على وجه أبين من الأول وأبسط، فلما تقرر على وجه لا مطعن فيه أمر الوحدانية والإعادة كان الأنسب ما أولاه من الآيات السابقة لما ذكر فيها من غير ذلك من المهمات إلى أن صار إلى ذكر الكاتمين والتائبين والمصرين وذكر ما أعد لكل من الجزاء فأتبع ذلك هذه الآية عاطفاً لها على ما ذكرته على وجه أصرح مما تقدم في إثبات التوحيد بياناً لما هو الحق وإشارة إلى أنه تعالى ليس كملوك الدنيا الذين قد يحول بينهم وبين إثابة بعض الطائعين وعقوبة بعض العاصين

{وهو بكل شيء عليم} “Ve O, her şeyi hakkıyla bilendir” [Bakara: 29] ayetine; şu buyruktan önceki: {وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” [Bakara: 30]. Zira tevhid bizzat kastedilen asıl gayedir ve bütün ibadetler ondan doğar. İlk olarak {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” [Bakara: 21] buyurunca, {الذي خلقكم} “sizi yaratan” [Bakara: 21] ayetinden sonuna kadar olan kısımda O'nun ibadete layık oluşunun delili olan bir vasfı peşinden getirdi. Delil ortaya konunca: {فلا تجعلوا لله أنداداً} “Öyleyse Allah'a ortaklar koşmayın” [Bakara: 22] buyurarak, yaratmada hiçbir ortağı olmadığı açıklandığı gibi ibadette de hiçbir ortağı olmadığını bildirdi. Sonra önceden dikkat çekilen o makama layık hususları buna ekledi; ardından ikinci kez ona dönerek şöyle buyurdu: {كيف تكفرون بالله وكنتم أمواتاً فأحياكم} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de O sizi diriltti...” [Bakara: 28] ayetinin sonuna kadar. Böylece delili ilkinden daha açık ve daha geniş bir şekilde tekrarladı. Birlik ve yeniden diriltilme meselesi hiçbir itiraza yer bırakmayacak şekilde sabit olunca, önceki ayetlerde zikredilen diğer önemli hususlar dolayısıyla o ayetlerin peş peşe gelmesi en uygun olanıydı; tâ ki gizleyenlerin, tövbe edenlerin ve inkârda ısrar edenlerin zikrine ve her biri için hazırlanan cezanın beyanına gelinceye kadar. Bunun ardından, tevhidin ispatında daha önce geçenden daha açık bir şekilde zikrettiğim hususa matuf kılarak hakkın ne olduğunu beyan etmek ve Allah Teâlâ'nın, bazı tâbilerinin kendileriyle itaatkârları ödüllendirme ve asileri cezalandırma arasına engel olabildiği dünya kralları gibi olmadığına işaret etmek üzere bu ayeti getirdi;

بعض أتباعهم، فإنه واحد لا كفؤ له بل ولا مداني فلا مانع لنفوذ أمره؛ ولا يستنكر تجويز هذا العطف لأنه جرت عادة البلغاء أن أحدهم إذا أراد إقامة الحج على شيء لأمر يرتبه عليه أن يبدأ بدليل كاف ثم يتبعه تقريب الثمرات المجتناة منه ثم يعود إلى تأكيده على وجه آخر لتأنس به النفوس وتسرّ به القلوب، وربما كان الدليل طويل الذيول كثير الشعب، فيشرح كل ما يحتاج إليه من ذيوله وما يستتبعه من شعبه، فإذا استوفى ذلك ورأى أن الخصم لم يصل إلى غاية الإذعان أعاد له الدليل على وجه آخر عاطفاً له على الوجوه الأول تذكيراً بما ليس بمستنكر ذلك في مجاري عاداتهم ومباني خطاباتهم؛ ومن تأمل مناظرات الباقلاني وأضرابه من أولي الحفظ الواسع والتبحر في العلم علم ذلك وقال الحرالي: ولما كان مضمون الكتاب دعوة الخلق إلى الحق، والتعريف بحق الحق على الخلق، وإظهار مزايا من اصطفاه الله تعالى ممن شملهم أصل الإيمان من ملائكته وأنبيائه ورسله ومن يلحق بهم من أهل ولايتهم، وإظهار شواهد ذلك منهم وإقامة الحجة بذلك على من دونهم في إلزامهم أتباعهم، وكان الضار للخلق إنما هو الشتات كان النافع لهم إنما هو الوحدة، فلما أظهر لهم تعالى مرجعهم إلى وحدة أبوة آدم ﵊ في جمع الذرية

zira O tektir, O'nun hiçbir dengi ve hatta O'na yaklaşabilecek hiç kimse yoktur, dolayısıyla emrinin geçerli olmasına hiçbir engel bulunmaz. Bu atfın caiz görülmesi yadırganamaz; zira beliğ kimselerin adeti şöyledir ki, onlardan biri üzerine bir hüküm bina edeceği bir şey hakkında delil getirmek istediğinde yeterli bir delille başlar, sonra ondan devşirilen semereleri yaklaştırır, ardından nefislerin ünsiyet bulması ve kalplerin ferahlaması için onu başka bir yönden tekitle tekrarlar. Bazen delilin kolları uzun ve dalları çok olur; bu durumda kollarından ihtiyaç duyulan her şeyi ve dallarının gerektirdiği hususları açıklar. Bunu tamamlayıp da muhatabın tam bir teslimiyete ulaşmadığını gördüğünde, adetlerinin akışında ve hitaplarının esaslarında yadırganmayacak bir hatırlatma olmak üzere ilk yönlere atfederek delili ona başka bir vecihle tekrar sunar. Bâkıllânî ve onun gibi geniş ezber ve ilimde derinlik sahibi olanların münazaralarını düşünen kimse bunu anlar. Harallî demiştir ki: Kitabın muhtevası mahlukatı Hakk'a davet etmek, Hakk'ın mahlukat üzerindeki hakkını tanıtmak ve melekleri, peygamberleri, resulleri ve velayet ehlinden onlara katılanlar gibi imanın aslı kendilerini kuşatan kimselerden Allah Teâlâ'nın seçtiklerinin meziyetlerini izhar etmek, onlardan buna dair şahitleri ortaya koymak ve onlara uymalarını zorunlu kılmada onların altındakilere karşı bununla delil getirmek olduğu; mahlukata zarar veren şeyin dağınıklık, onlara fayda veren şeyin ise birlik olduğu için; Allah Teâlâ zürriyetin toplanmasında Âdem'in aleyhisselâm babalık birliğine olan mercilerini,

ووحدة أبوة إبراهيم ﵊ في جمع الإسلام ووحدة أحمدية محمد ﷺ في جمع الدين فاتضح لهم عيب الشتات والتفرق وتحقق لهم شاهد النفع في الجمع إلى وحدات كان ذلك آية على أعظم الانتفاع بالرجوع إلى وحدة الإلهية في أمر الحق وفي إفهام ذلك وحدات ما يظن في ظاهر الوحدات الظاهرة من وحدة الروح ووحدة النفس والعقل فقال تعالى عطفاً على ما ظهر بناؤه من الوحدات الظاهرة وما أفاده إفهامها من الوحدات الباطنة: {وإلهكم إله واحد} فإذا قبح الشتات مع وحدة الأب الوالد فكيف به مع وحدة الأب المدّين! فكيف به مع وحدة النبي المكمل! فكيف به مع وحدة الإله الذي هو الرحمن الذي شمل خلقه رحمانية! الرحيم الذي اختص أولياءه وأصفياءه عناية فجمعهم بوحدته التي هي قائم كل وحدة دونه! فجميع أسمائه لها وحدة تنتهي وحدتها إلى وحدة الإله الذي انتهى إليه الإله وهو تعبد الظاهر لإلجاء المتعبد إليه في كل حاجاته وإقاماته الظاهرة والباطنة، ولا أتم من وحدة ما لا يتصوره

İslâm'ın toplanmasında İbrahim'in aleyhisselâm babalık birliğini ve dinin toplanmasında Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ahmedî birliğini onlara gösterince, dağınıklık ve ayrılığın ayıbı onlar için açıklığa kavuştu ve birliklerde toplanmadaki faydanın şahidi onlar için gerçekleşti; bu da Hakk'ın emrinde ilahlık birliğine dönmekteki en büyük faydaya bir delil/alamet oldu. Bunun kavranmasında, zahir birliklerin zahirinde zannedilen ruhun birliği, nefsin ve aklın birliği gibi birlikler vardır. Allah Teâlâ, zahir birliklerden inşa edildiği ortaya çıkan şeylere ve bunların anlaşılmasının ifade ettiği batıni birliklere atıfla şöyle buyurdu: {وإلهكم إله واحد} “Ve sizin ilahınız tek bir ilahtır”. Doğuran babanın birliğiyle birlikte dağınıklık çirkin olunca, dine kavuşturan babanın birliğiyle bu nasıl olur! Kemâle erdiren Peygamber'in birliğiyle bu nasıl olur! Rahmâniyeti mahlukatını kuşatan Rahmân olan, dostlarını ve seçkinlerini inayetle tahsis edip onları Kendisinin dışındaki her birliğin dayanağı olan Kendi birliğiyle toplayan Rahîm olan İlah'ın birliğiyle bu nasıl olur! O'nun bütün isimlerinin bir birliği vardır ki o birlik, kendisine kulluk edilen İlah'ın birliğine varır; o da kulun bütün zahir ve batın ihtiyaçlarında ve hallerinde Kendisine sığınması için zahirin ibadetidir. Ne aklın tasavvur edebileceği

العقل ولا يدركه الحس في علو وحدة الغيب الذي لا يبدو فيه ذات فيكون لها أو فيها كميات ولا كيفيات؛ ثم قال: وقد صح بالتجربة أن الراحة في حصبة الواحد وأن التعب في اتباع العدد لاختصاص كل واحد بقصد في التابع يتشاكس عليه لذلك حال اتباعهم، فكان أعظم دعوة إلى جمع الخلق دعوتهم إلى جمع توحيد الإلهية انتظاماً بما دعوا إليه من الاجتماع في اسم الربوبية في قوله تعالى متقدماً

ne de hissin idrak edebileceği gayb birliğinin yüceliğinde bir birlikten daha mükemmeli yoktur ki, onda hiçbir zat belirip de onun veya onda miktarlar ve keyfiyetler bulunsun. Sonra şöyle demiştir: Tecrübeyle sabit olmuştur ki rahatlık Tek Olan'ın korumasındadır; yorgunluk ise çokluğa uymaktadır, çünkü her birinin tâbide özel bir maksadı vardır ve bu yüzden onlara uyma hali onun için çekişmeli/zorlu olur. Dolayısıyla mahlukatı toplamaya yönelik en büyük davet, daha önce Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda rubûbiyyet isminde toplanmaya çağrıldıkları şeyle intizam içinde onları ilahlığın tevhidinde toplamaya yapılan davettir:

{يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١] فإعلاء الخطاب من رتبة الربوبية إلى رتبة هذه الدعوة بالإلهية لتعلو من هذا الحد إلى الدعوة إلى الله الأحد الذي أحديته مركوزة في كافة فطر الخلق وجبلاتهم حين لم يقع الشرك فيه بوجه وإنما وقع في رتبة الإلهية، فكان هذا أوسط الدعوة بالاجتماع في وحدة الإلهية وفي إضافة اسم الإله إليهم أتم تنزل بمقدار معقولهم من تعبدهم الذي هو تألّههم؛ ولما كان في الإلهية دعوى كثرة توهم الضلال المبين أتبع ذلك بكلمة التوحيد بناء على اسمه المضمر في باطن ظاهر الإلهية فقال تعالى: {لا إله إلا هو} رداً على إضمار ما في الأول ولم يذكر اسمه المظهر ليكون للدعوة إليه رتبة عالية تكون هذه متوقلاً إليها، ولما كان هذا التوحيد الإلهي أمر غيب من الإله أظهره سبحانه

{يا أيها الناس اعبدوا ربكم} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” [Bakara: 21]. Hitabın rubûbiyyet mertebesinden bu ilahlık daveti mertebesine yükseltilmesi, bu sınırdan, ehadiyeti bütün mahlukatın fıtratlarına ve cibilliyetlerine yerleştirilmiş olan Ehad olan Allah'a davete yükselmesi içindir; zira O'nun zatında hiçbir şekilde şirk vaki olmamış, şirk ancak ilahlık mertebesinde vaki olmuştur. Dolayısıyla bu, ilahlığın birliğinde toplanmaya yönelik davetin orta mertebesi olmuştur; ilah isminin onlara izafe edilmesinde ise onların ilah edinmeleri olan ibadetlerinden akıllarının erdiği ölçüye tam bir tenezzül vardır. İlahlıkta apaçık sapıklığı vehmettiren çokluk iddiası bulunduğu için, ilahlığın zahirinin batınındaki gizli ismine binaen bunu kelime-i tevhid ile takip edip Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka ilah yoktur”; bu, ilkinde gizli olanı red içindir ve O'na yapılan davetin bu davetin basamak basamak yükseleceği yüce bir mertebeye sahip olması için açık ismini zikretmemiştir. Bu ilahi tevhid, İlah'tan gelen bir gayb meselesi olduğu için Allah Sübhânehu

وتعالى بمظهر الرحمانية المحيطة الشاملة والرحيمية الاختصاصية لما عند الخلق من شاهد ذلك فيما يجدونه من أثر الرحمانية في دنياهم وآثارهم وما يجدون من آثار الرحيمية في اختصاصهم المزية في تضاعف رحمته، فكان في مجموع هذه الآية أعظمية من غيب الإلهية إلى تمام اختصاص الرحيمية، فلذلك كانت هذه الآية مع آية الإحاطة في أول آل عمران الجامعة لمقابلة ما في هذه الآية من خصوص الرحيمية مع خصوص مقابلها من وصف الانتقام الظاهر عن وصف العزة الذي أبداه قوله ﷾:

ve Teâlâ onu, mahlukatın dünyalarında ve eserlerinde Rahmâniyetin eserinden buldukları şeylerde ve rahmetinin katlanmasında kendilerine mahsus meziyette Rahîmiyetin eserlerinden buldukları şeylerdeki şahitleri sebebiyle, kuşatıcı ve genel Rahmâniyet ve tahsis edici Rahîmiyet tecellisiyle izhar etti. Dolayısıyla bu ayetin mecmuunda ilahlığın gaybından Rahîmiyetin tam tahsisine kadar bir azamet vardır. Bu sebeple bu ayet, Âl-i İmrân'ın başındaki ihata ayetiyle birlikte —ki bu ayetteki Rahîmiyet hususiyetinin karşılığı ile onun zıddı olan ve Allah'ın celle ve alâ şu buyruğunun izhar ettiği izzet vasfından ortaya çıkan intikam vasfının hususiyetini kendisinde toplamıştır:

{والله عزيز ذو انتقام} [آل عمران: ٤] فكانت هذه الآية لذلك مع {الم * الله لا إله إلا هو الحي القيوم *} [آل عمران: ١-٢] اسم الله الأعظم المحيط بالغيب والشهادة جمعاً للرحمة والنقمة في الظاهر وإحاطة عظمة في الباطن، فكان هذا الحد من علو الخطاب ابتداء رفع الخلق

{والله عزيز ذو انتقام} “Ve Allah, mutlak güç sahibidir, intikam alandır” [Âl-i İmrân: 4]— dolayısıyla bu ayet, {الم * الله لا إله إلا هو الحي القيوم *} “Elif. Lâm. Mîm. Allah ki O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur” [Âl-i İmrân: 1-2] ayetleriyle birlikte gaybı ve şehadeti kuşatan, zahirde rahmet ile cezayı toplayan ve batında azamet ihatası olan İsm-i A'zam olmuştur. Hitabın bu yücelik sınırı, mahlukatı

إلى التعلق باسم الله الأعظم الذي يرفعهم عن سفل تقيدهم بأنفسهم المحقّرة إظهاراً لمبدأ العناية بهذه الأمة الخاتمة - انتهى.

bu son ümmete olan inayetin başlangıcını izhar etmek üzere, onları hakir nefislerine bağlanmanın aşağılığından kurtaracak olan Allah'ın İsm-i A'zam'ına bağlanmaya yükseltmenin başlangıcı olmuştur - Harallî'nin sözü bitti -.

ولما كان هذا المقام لا يصح إلا بتمام العلم وكمال القدرة نصب الأدلة على ذلك في هذه الآية الثالثة بأبسط مما في الآية الثانية كما كانت الثانية أبسط من الأولى وأجلى تبصيراً للجهال وتذكيراً للعلماء؛ فكانت هذه الآية تفصيلاً لتينك الآيتين السابقتين ولم تدع حاجة إلى مثل هذه التفصيل في آية آل عمران، لأن معظم المراد بها الدلالة على شمول القدرة وأما هذه فدليل على التفرد، فكان لا بد من ذكر ما ربما أضيف إلى أسبابه القريبة تنبيهاً على أنه لا شريك له في شيء من ذلك وأن الكل بخلقه وإن أقام لذلك أسباباً ظاهرية فقال تعالى {إن في خلق السماوات والأرض} أي واختلافهما فإن

Bu makam ancak tam ilim ve kemal mertebesindeki kudretle sahih olacağı için, cahilleri aydınlatmak ve alimlere hatırlatmak üzere, ikinci ayetin birinci ayetten daha geniş ve açık olması gibi, bu üçüncü ayette de buna dair delilleri ikinci ayettekinden daha geniş bir şekilde vazetti. Dolayısıyla bu ayet, önceki o iki ayetin ayrıntısı olmuştur ve Âl-i İmrân ayetinde böyle bir ayrıntıya ihtiyaç bırakmamıştır; çünkü oradaki asıl maksat kudretin kuşatıcılığına delalet etmektir, bu ayet ise tekliğe (vahdaniyete) delildir. Bu yüzden, bunların hiçbirinde O'nun ortağı olmadığına ve her şeyin O'nun yaratmasıyla olduğuna dikkat çekmek üzere —bunun için zahir sebepler kılmış olsa bile— yakın sebeplerine nispet edilebilecek şeylerin zikredilmesi kaçınılmazdı. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إن في خلق السماوات والأرض} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında” yani ikisinin farklılığında; zira

خلق ما ذكر في الآية من نعمته على عباده كما ذكر في أول السورة، ثم ذكر ما ينشأ عنهما فقال: {واختلاف} وهو افتعال من الخلف، وهو ما يقع من افتراق بعد اجتماع في أمر من الأمور {الليل} قدمه لأنه الأصل والأقدم {وآية لهم الّليل} [يس: ٣٧] {والنهار} وخلقهما، فالآية من الاحتباك، ذكر الخلق أولاً دليلاً على حذفه ثانياً والاختلاف ثانياً على حذفه أولاً. وقال الحرالي: ولما كان من سنة الله أن من دعاه إليه وإلى رسله بشاهد خرق عادة في خلق أو أمر عاجله بالعقوبة في الدنيا وجدد بعده أمة أخرى كما قال ﷾: {وما منعنا أن نرسل بالآيات إلا أن كذب بها الأولون} [الإسراء: ٥٩] وكانت هذه الأمة خاتمة ليس بعدها أمة غيرها أعفاها ربها من

ayette zikredilenlerin yaratılışı, surenin başında zikredildiği gibi O'nun kulları üzerindeki nimetindendir. Sonra ikisinden doğan şeyleri zikrederek şöyle buyurdu: {واختلاف} 'ihtilaf', 'half' kökünden 'iftiâl' babında olup işlerden bir işte bir araya gelmenin ardından meydana gelen ayrılıktır; {الليل} asıl ve daha kadim olduğu için geceyi öne aldı: {وآية لهم الّليل} “Gece de onlar için bir delildir” [Yâsîn: 37]; {والنهار} “ve gündüzün [birbiri ardınca gelmesinde]” ve ikisinin yaratılışında; dolayısıyla ayette ihtibâk sanatı vardır: ilk olarak yaratılışı zikretmesi ikincide onun hazfedildiğine, ikinci olarak ihtilafı zikretmesi de birincide onun hazfedildiğine delildir. Harallî demiştir ki: Allah'ın sünneti gereği, yaratılışta veya emirde bir adet dışı mucize şahidiyle Kendisine ve resullerine davet ettiği kimseleri [inkâr ettiklerinde] dünyada hemen cezalandırır ve ondan sonra yeni bir ümmet var ederdi; nitekim Allah celle ve alâ şöyle buyurmuştur: {وما منعنا أن نرسل بالآيات إلا أن كذب بها الأولون} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” [İsrâ: 59]. Bu ümmet ise kendisinden sonra başka bir ümmet bulunmayan son ümmet olduğu için, Rabbi onu

احتياجها إلى خرق العوائد، قال ﵊ «ما من نبي إلا وقد أوتي من الآيات ما مثله أمن عليه البشر، وإنما كان الذي آتاني الله وحياً أوحاه الله ﷾ إليّ، فأرجو أن أكون أكثرهم تابعاً» فكان أمر الاعتبار أعم إجابة وأسمح مخالفة وكفاها بما قد أظهره لها في خلقه بالإبداء والتسخير من الشواهد، ليكونوا علماء منقادين لروح العلم لا لسلطان القهر، فيكون ذلك من مزاياهم على غيرهم، ولم يجبها إلى ما سألته من ذلك، فلما وصل تعالى بدعوة الربوبية ذِكر الخلق والرزق وذكر الأرض بأنها فراش والسماء بأنها بناء على عادة العرب في رتبة حس ظاهر أعلاهم في هذا الخطاب بإيراد آياته وشواهده على علو رتبة معنى معقول فوق رتبة الأمر المحسوس السابق فقال: {إن في خلق السماوات والأرض} خطاباً مع من له نظر عقلي يزيد على نظر الحس باعتبار السماوات أفلاكها وعددها بشواهد نجومها حتى يتعرف أنها سماوات معدودة، وذلك مما يظهر موقعه عند من له اعتبار في مخلوق السماوات؛ ولما لم يكن للأرضين شواهد محسوسة بعددها كما في السماوات لم يجر ذكرها في القرآن إلا مفردة وجاء ذكر السماوات معددة لأهل النظر

adetlerin çiğnenmesine (hissî mucizelere) ihtiyaç duymaktan muaf tutmuştur. O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Hiçbir peygamber yoktur ki kendisine insanların iman edeceği benzeri ayetler/mucizeler verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın celle ve alâ bana vahyettiği bir vahiydir; bu sebeple kıyamet gününde tâbisi en çok olan peygamber olmayı umuyorum». Dolayısıyla ibret alma emri icabet bakımından daha kapsamlı, muhalefet bakımından daha müsamahalı olmuştur; kahredici bir سلطana değil ilmin ruhuna boyun eğen âlimler olsunlar da bu onların başkalarına karşı meziyetlerinden biri olsun diye, yaratmasında var etme ve boyun eğdirme suretiyle onlar için izhar ettiği şahitlerle onlara yetmiştir ve onların bu hususta istedikleri şeylere icabet etmemiştir. Allah Teâlâ rubûbiyyet davetine yaratmayı ve rızkı bağlayıp Arapların adetine göre zahir duyu mertebesinde yeri döşek ve göğü bina olarak zikredince, bu hitapta ayetlerini ve şahitlerini önceki hissedilen meselenin mertebesinin üzerinde makul bir mana mertebesinin yüceliğinde getirerek onları yükseltti ve şöyle buyurdu: {إن في خلق السماوات والأرض} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında”; bu, yıldızlarının şahitleriyle feleklerini ve sayılarını ibretle inceleyerek göklerin sayılı gökler olduğunu bilecek derecede hissi nazarın ötesinde akli bir nazara sahip olan kimseye bir hitaptır ve bu, göklerin mahlukatında ibret alan kimsenin nezdinde yerini bulan bir husustur. Yeryüzü için göklerde olduğu gibi sayılarına dair hissedilen şahitler bulunmadığından, Kur'an'da yer ancak tekil olarak zikredilmiş, gökler ise akli nazar sahipleri için çoğul

العقلي ومفردة لأهل النظر الحسي، وأيسر معتبر ما بين السماوات والأرض في مقابلة حظيهما في كون السماوات في حد من العلو والصفاء والنورانية والحركة والأرض في مقابل ذلك من السفل والكثافة والظلمانية والسكون، فيقع الاعتبار بحصول مشهود التعاون من مشهود التقابل، وذلك مما يعجز الخلق فيعلمون أنه من أمر الحق، لأن الخلق إنما يقع لهم التعاون بالمتناسب لا بالمتقابل، فمن آلته الماء مثلاً تفسد عليه النار، ومن آلته النار يفسد عليه الماء، والحق ﷾ أقام للخلق والموجودات والموالد آحاداً مجتمعة قد قهر فيها متنافرات موجودات الأركان وموجود خلق السماء والأرض المشهود تقابلهما، فما وقع اجتماع النار بالماء على تقابل ما بين الحار والبارد، واجتماع الهواء بالأرض على تقابل ما بين الكثيف واللطيف، واجتماع الكل في شيء واحد من جسم واحد وعضو

hissi nazar sahipleri için ise tekil olarak gelmiştir. İbret alınacak en kolay husus, göklerin yücelik, duruluk, nuranilik ve hareket sınırında olması; buna karşılık yerin ise aşağılık, kesafet, karanlık ve durgunluk sınırında olması bakımından ikisinin paylarının karşılaştırılmasında gökler ile yer arasındaki durumdur. Böylece müşahede edilen bu zıtlıktan, müşahede edilen bir yardımlaşmanın meydana gelmesiyle ibret gerçekleşir; bu ise mahlukatın aciz kaldığı bir şeydir, dolayısıyla bunun Hakk'ın emrinden olduğunu bilirler. Çünkü mahlukatta yardımlaşma ancak birbirine uygun olanla gerçekleşir, zıt olanla değil. Mesela aleti su olan kimseye ateş zarar verir; aleti ateş olan kimseye de su zarar verir. Hak celle ve alâ ise unsurların zıt varlıklarını ve zıtlıkları müşahede edilen gök ve yer yaratılışını içlerinde kahredip boyun eğdirdiği birleşik fertleri mahlukat, mevcudat ve doğan şeyler için var etmiştir. Ateş ile suyun sıcak ile soğuk arasındaki zıtlığa rağmen birleşmesi, hava ile yerin kesif ile latif arasındaki zıtlığa rağmen birleşmesi ve hepsinin tek bir cisimden, tek bir uzuvdan tek bir şeyde

واحد حتى في جزء واحد من أدق أجزائه إلا بأمر يعجز عنه الخلق ولا يقدر عليه إلا الحق الذي يحار فيه الخلق، فهو إذن إلههم الذي هو إله واحد، آثاره موجودة في أنفسهم، وشواهده مبصرة بأعينهم وحقائق تلك الشواهد بادية لعقولهم، فكأنه ﷾ أقرأهم ذكره الحكيم المرئي لأعينهم كشفاًً لغطاء أعينهم ليتميزوا عن الذين كانت أعينهم في غطاء عن ذكره.

hatta onun en ince parçalarından tek bir parçada bir araya gelmesi; ancak mahlukatın aciz kaldığı, mahlukatın karşısında hayrete düştüğü ve ancak Hakk'ın güç yetirebildiği bir emirle gerçekleşmiştir. Öyleyse O, eserleri nefislerinde mevcut olan, şahitleri gözleriyle görülen ve o şahitlerin hakikatleri akıllarına açıkça beliren tek bir ilah olan onların ilahıdır. Sanki O celle ve alâ, gözleri O'nun zikrinden perdeli olan kimselerden ayrılsınlar diye gözlerindeki perdeyi kaldırmak üzere, gözleriyle görülen hikmetli zikrini onlara okutmuştur.

ولما ذكر ﷾ خلق متقابل العلو والسفل في ذكر السماوات والأرض نظم بها اختلاف الأفقين اللذين فيهما ظهور مختلفي الليل والنهار ليتريع اعتبارهم بين اعتبار الأعلى والأسفل والمشرق والمغرب فيقع شواهد الإحاطة بهم عليهم في توحيد ربهم وإرجاع ذلك إليه دون أن يعزي ذلك إلى شيء من دونه مما هو داخل في حصر موجود هذه الإحاطة من المحيط الأعلى والمحيط الأسفل والمحيط بالجوانب كلها من ملبس الآفاق من الليل والنهار خطابَ إجمال يناسب مورد السورة التي موضوعها إجمالات ما يتفسر فيها وفي سائر القرآن من حيث إنها فسطاطه وسنامه - انتهى.

Allah celle ve alâ göklerin ve yerin zikrinde yücelik ve aşağılığın birbirine zıt yaratılışını zikredince, ibretleri yukarı ile aşağı ve doğu ile batı arasında dört bir yana dağılsın da Rablerinin tevhidinde ve bunu O'nun dışındaki hiçbir şeye nispet etmeksizin O'na döndürmede onları çepeçevre kuşatan şahitler gerçekleşsin diye, birbirine zıt olan gece ve gündüzün ortaya çıktığı iki ufkun farklılığını da buna bağlamıştır; bu da en yüce kuşatıcıdan, en alttaki kuşatıcıdan ve gece ile gündüzün ufukların elbisesinden her tarafı kuşatmasından ibaret olan bu ihatadaki mevcudatın sınırları içine giren bir durumdur. Bu, surenin ve diğer Kur'an'ın içinde tefsir edilecek olan hususların mücmellerini konu edinmesi bakımından Kur'an'ın çadırı ve hörgücü olan bu surenin geliş yerine uygun mücmel bir hitaptır - Harallî'nin sözü bitti -.

ولما ذكر تعالى ما أنشأه سير الكواكب في ساحة الفلك أتبعه سير الفلك في باحة البحر فقال: {والفلك} وهو ما عظم من السفن

Allah Teâlâ felek sahasında yıldızların akıp gitmesinin meydana getirdiği şeyleri zikredince, denizin enginliğinde gemilerin akıp gitmesini de onun peşinden getirerek şöyle buyurdu: {والفلك} 'fülk', büyük gemilerdir;

في مقابلة القارب وهو المستخف منها. قال الحرالي: استوى واحده وجمعه، حركات الواحد أولى في الضمير وحركات الجمع ثوان في الضمير من حيث إن الواحد أول والجمع ثان مكسر انتهى.

hafif olan sandalların karşılığıdır. Harallî demiştir ki: Tekili de çoğulu da aynı lafızdır; tekilin hareke/zamirleri zamirde önceliklidir, çoğulun zamirleri ise tekilin asıl ve çoğulun da kuralsız (mükesser) ikinci olmasından dolayı zamirde ikincildir - alıntı bitti -.

ولما أراد هنا الجمع لأنه أدل على القدرة وصف بأداة التأنيث فقال {التي تجري} بتقدير الله، وحقق الأمر بقوله: {في البحر} أسند الجري إليها ومن المعلوم أنه لا جري لها حقيقة ولا فعل بوجه ترقية إلى اعتقاد مثل ذلك في النجوم إشارة إلى أنه لا فعل لها ولا تدبير كما يعتقد بعض الفلاسفة. وقال الحرالي: ولما ذكر ﷾ جملة الخلق وجملة الاختلاف في الوجهين وصل بذلك إحاطة البحر بالأرض وتخلل البحار فيها لتوصل المنافع المحمولة في الفلك مما يوصل من منافع المشرق للمغرب ومنافع المغرب للمشرق ومنافع الشمال

Burada çoğulu kastettiği için —çünkü kudrete daha çok delalet eder— müennes edatıyla niteleyip şöyle buyurdu: {التي تجري} Allah'ın takdiriyle, {في البحر} “denizde akıp giden” buyruğuyla da meseleyi teyit etti. Akıp gitmeyi gemilere nispet etti; halbuki bazı filozofların inandığı gibi yıldızların da hiçbir fiili ve tedbiri olmadığına işaret etmek üzere, yıldızlar hakkında da benzer bir inanca yükseltmek maksadıyla hakikatte gemilerin ne bir akışı ne de hiçbir şekilde bir fiili olmadığı malumdur. Harallî demiştir ki: Allah celle ve alâ iki yöndeki yaratılışın ve farklılığın tamamını zikredince, doğunun faydalarını batıya, batının faydalarını doğuya, kuzeyin faydalarını

للجنوب وبالعكس، فما حملت جارية شيئاً ينتفع به إلا قد تضمن ذكره مبهم كلمة {ما} في قوله تعالى: {بما ينفع الناس} وذكرهم باسم الناس الذي هو أول من يقع فيه الاجتماع والتعاون والتبصر بوجه ما أدنى ذلك في منافع الدنيا الذي هو شاهد هذا القول - انتهى.

güneye ve bunun tersine ulaştıran gemilerde taşınan faydaları ulaştırmak için denizin yeri kuşatmasını ve denizlerin onun içine girmesini buna bağladı. Dolayısıyla akıp giden hiçbir gemi faydalanılan bir şey taşımamıştır ki, Allah Teâlâ'nın {بما ينفع الناس} “insanlara fayda veren şeylerle” buyruğundaki müphem {ما} kelimesi onun zikrini içermiş olmasın. Onları, bu sözün şahidi olan dünya menfaatlerindeki en alt seviyedeki toplanmanın, yardımlaşmanın ve ibret almanın ilk vaki olduğu 'insanlar' ismiyle zikretmiştir - Harallî'nin sözü bitti -.

ولما ذكر نفع البحر بالسفن ذكر من نفعه ما هو أعم من ذلك فقال: {وما أنزل الله} الذي له العظمة التامة {من السماء} أي جهتها باجتذاب السحاب له. ولما كان النازل منها على أنواع وكان السياق للاستعطاف إلى رفع الخلاف ذكر ما هو سبب الحياة فقال: {من ماء فأحيا به الأرض} بما ينبت منها ولما كان الإحياء يستغرق الزمن المتعقب للموت نفى الجار فقال: {بعد موتها} بعدمه.

Denizin gemilerle olan faydasını zikredince, onun bundan daha genel olan faydasını zikrederek şöyle buyurdu: {وما أنزل الله} tam bir azamete sahip olan Allah'ın indirdiği şeylerde, {من السماء} yani bulutların onu çekmesiyle gök cihetinden. Ondan inen şey çeşit çeşit olduğu ve sözün akışı da ihtilafın kaldırılmasına yönelik bir gönül alma maksadı taşıdığı için hayatın sebebi olan şeyi zikrederek şöyle buyurdu: {من ماء فأحيا به الأرض} “bir suda ki onunla yeri diriltti” ondan biten şeylerle; diriltme ölümün hemen ardından gelen zamanı bütünüyle kapsadığı için harf-i cerri nefyederek şöyle buyurdu: {بعد موتها} “ölümünden sonra” yani cansız kalışının ardından.

ولما ذكر حياة الأرض بالماء أشار إلى أن حياة كل ذي روح به فقال {وبث} من البث وهو تفرقة أحاد مستكثرة في جهات مختلفة {فيها} بالخضب {من كل دابة} من الدبيب وهو الحركة بالنفس قال الحرالي: أبهم تعالى أمر الخلق والاختلاف والإجراء فلم يسنده إلى اسم من أسمائه يظهره، وأسند إنزال الماء من السماء إلى اسمه العظيم الذي هو الله لموقع ظهور القهر على الخلق في استدرار أرزاق الماء واستجداده وقتاً بعد وقت بخلاف مستمر ما أبهم من خلق السماوات والأرض الدائم على حالة واختلاف الليل والنهار المستمر على وجهة واحتيال إجراء الفلك الماضي على حكم عادته، فأظهر اسمه فيما يشهد به عليهم ضرورتهم إليه في كل حول ليتوجهوا في العبادة إلى علو المحل الذي منه ينزل الماء فينقلهم بذلك من عبادة ما في الأرض إلى عبادة

Yerin su ile dirilişini zikredince, her canlı varlığın hayatının da onunla olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {وبث} 'Bes' (بث) kökünden olup, pek çok ferdin farklı yönlere dağıtılması demektir; {فيها} bereket ve bitkiyle [orayı donatarak], {من كل دابة} 'debîb' (دبيب) kökünden olup kendi kendine hareket eden [anlamında] “her türlü canlıyı”. Harallî demiştir ki: Allah Teâlâ yaratma, ihtilaf ve akıtıp yürütme işini müphem bırakmış, bunu açıkça isimlerinden bir isme nispet etmemiştir. Ancak suyun gökten indirilmesini, yüce ismi olan 'Allah' lafzına nispet etmiştir; zira göklerin ve yerin bir hal üzere devam eden müphem yaratılışının, gece ile gündüzün tek bir doğrultuda sürüp giden ihtilafının ve gemilerin alışılagelen seyrinin aksine, su rızıklarının akıtılmasında ve vakit vakit yenilenmesinde yaratılmışlar üzerindeki kahır ve kudretin tecellisi açıkça görülmektedir. Böylece her yıl O'na olan muhtaçlıklarına bizzat şahit oldukları bu hususta ismini aşikâr kılmıştır ki, ibadette suyun indiği o yüce makama yönelsinler ve böylece onları yeryüzündekilere ibadetten,

من في السماء {ءأمنتم من في السماء أن يخسف بكم الأرض} [الملك: ١٦] وقال ﵊ للأمة: «أين الله؟ قالت: في السماء، قال: أعتقها فإنها مؤمنة» فأذن أدنى الإيمان التوجه إلى عبادة من في السماء ترقياً إلى علو المستوى على العرش إلى غيب الموجود في أسرار القلوب، فكان في هذه التوطئة توجيه الخلق إلى الإله الذي ينزل الماء من السماء وهو الله الذي لم يشرك به أحد سواه ليكون ذلك توطئة لتوحيد الإله، ولذلك ذكر تعالى آية الإلهية التي هي الإحياء، والحياة كل خروج عن الجمادية من حيث إن معنى الحياة في الحقيقة إنما هو تكامل في الناقص، فالمهتزّ حي بالإضافة إلى الجماد ترقياً إلى ما فوق ذلك من رتب الحياة من نحو حياة الحيوان ودواب الأرض، فلذلك ذكر تعالى الإحياءين بالمعنى، وأظهر الاسم مع الأرض لظهوره في الحيوان، فأظهر حيث خفي عن الخلق، ولم يذكره حيث هو ظاهر للخلق، فنبههم على الاعتبارين إنزال الماء الذي لهم منه شراب ومنه شجر وبه حياة الحيوان ومنه مرعاهم.

gökte olana ibadete yöneltsin: {ءأمنتم من في السماء أن يخسف بكم الأرض} [Mülk: 16] “Gökte olanın sizi yere geçirmesinden güvende misiniz?”. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm cariyeye: «Allah nerededir?» diye sormuş; o: «Göktedir» deyince, «Onu azat et, çünkü o mümin bir kadındır» buyurmuştur. Böylece imanın en alt basamağında gökte olana ibadete yönelmeye izin verilmiş, oradan Arş'a istiva edenin yüceliğine ve kalplerin sırlarında hazır olanın gaybına yükselme hedeflenmiştir. İşte bu mukaddimede mahlukatı, gökten suyu indiren ilaha yönlendirme vardır; O da kendisinden başka hiçbir şeyin ortak koşulmadığı Allah'tır ki bu durum, İlah'ın birliğine (tevhide) bir zemin olsun. Bundan dolayı Allah Teâlâ, ilahlığın alameti olan ihya (diriltme) mucizesini zikretmiştir. Hayat, cansızlık (cemaat) halinden her türlü çıkıştır; zira hayatın hakiki anlamı eksik olandaki kemaldir. Dolayısıyla [toprakta] deprenen şey cansıza kıyasla canlıdır; bu da oradan hayvanların ve yerdeki canlıların hayatı gibi daha üst hayat mertebelerine yükselir. Bu sebeple Allah Teâlâ iki diriltmeyi mana olarak zikretmiş; hayvanda aşikâr olduğu için yeryüzüyle birlikte [kendi] ismini izhar etmiştir. Böylece mahlukata gizli kalan yerde ismini açıkça belirtmiş, mahlukat için zaten aşikâr olan yerde ise zikretmemiştir. Böylece onları iki ibret noktasına dikkat çekmiştir: Kendileri için içecek ve ağaç temin edilen, hayvanların hayat bulduğu ve otlaklarının oluştuğu suyun indirilmesi.

ولما ذكر ﷾ بث ما هو السبب للنبات المسبب عن الماء ذكر بث ما هو سبب للسحاب السبب للمطر السبب للحياة فقال

Allah celle ve alâ, sudan kaynaklanan bitkinin sebebi olan şeylerin yayılmasını zikredince; hayatın sebebi olan yağmurun sebebi durumundaki bulutun sebebinin yayılmasını zikrederek şöyle buyurdu:

تعالى: {وتصريف الرياح} أي تارة صباً وأخرى دبوراً ومرة شمالاً وكرة جنوباً، والتصريف إجراء المصرف بمقتضى الحكم عليه، والريح متحرك الهوى في الأقطار {والسحاب} وهو المتراكم في جهة العلو من جوهر ما بين الماء والهواء المنسحب في الجو {المسخر} أي بها، من التسخير وهو إجراء الشيء على مقتضى غرض ما سخر له {بين السماء والأرض} لا يهوى إلى جهة السفل مع ثقله بحمله بخار الماء، كما تهوى بقية الأجرام العالية حيث لم يكن لها ممسك محسوس ولا ينقشع مع أن الطبع يقتضي أحد الثلاثة: فالكثيف يقتضي النزول واللطيف يقتضي الصعود، والمتوسط يقتضي الانقشاع {لآيات}

Teâlâ: {وتصريف الرياح} “rüzgârların sevk edilmesinde” yani kah doğudan (sabâ), kah batıdan (debûr), bazen kuzeyden, bazen de güneyden estirilmesinde; tasrif, yönlendirilen şeyin hakkında verilen hükmün gereğine göre sevk edilmesidir; rüzgâr ise ufuklarda hareket eden havadır; {والسحاب} “ve bulutta” yani su ile hava arasındaki cevherden oluşup gök boşluğunda akıp giden yüksek kısımdaki yoğunlaşmış kütle; {المسخر} “boyun eğdirilmiş” yani rüzgâr vasıtasıyla; teshîr, bir şeyi ne maksatla boyun eğdirilmişse onun gereğine göre sevk etmektir; {بين السماء والأرض} “gök ile yer arasında” su buharı yüklenmiş ağırlığına rağmen, tutan hissedilir bir dayanak olmaksızın diğer yüksek cisimlerin düştüğü gibi aşağıya düşmez ve tabiatın şu üç şeyden birini gerektirmesine rağmen dağılıp yok olmaz: Yoğun olan inmeyi, latif olan yükselmeyi, orta derecedeki ise dağılmayı gerektirir; {لآيات} “elbette deliller vardır”.

وقال الحرالي: لما ذكر تعالى الأعلى والأسفل ومطلع الليل والنهار من الجانبين وإنزال الماء أهواءً ذكر ما يملأ ما بين ذلك من الرياح والسحب الذي هو ما بين حركة هوائية إلى استنارة مائية إلى ما يلزم ذلك من بوادي نيراته من نحو صواعقه وجملة أحداثه، فكان في هذا الخطاب اكتفاء بأصول من مبادىء الاعتبار، فذكر السماء والأرض والآفاق وما بينهما من الرياح والسحب والماء المنزل الذي جملته قوام الخلق في عاجل دنياهم، ليجعل لهم ذلك آية على علو أمر وراءه ويكون كل وجه منه آية على أمر من أمر الله فيكون آيات، لتكون السماء آية على علو أمر الله فيكون أعلى من الأعلى، وتكون الأرض آية على باطن أمر الله فيكون أبطن من الأبطن، ويكون اختلاف الليل والنهار آية على نور بدوه وظلمة غيبته مما وراء أمر الليل والنار، ويكون ما أنزل من الماء لإحياء الأرض وخلق الحيوان آية ما ينزل من نور علمه على القلوب فتحيا بها حياة تكون حياة الظاهر آية عليه، ويكون تصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض آيات على تصريف ما بين أرض العبد الذي هو ظاهره وسمائه الذي هو باطنه، وتسخير بعضه لبعض ليكون ذلك آية على علو الله على سمائه العلى في الحس وعلى سماء القلوب العلية في الوجدان؛ فلجملة ذلك جعل تعالى صنوف

Harallî demiştir ki: Allah Teâlâ en üstü, en altı, her iki taraftan gece ve gündüzün doğuş yerlerini ve suyun gök boşluğundan indirilmesini zikredince; havanın hareketinden suyun parlaklığına, oradan da yıldırımları ve benzeri bütün hadiseleri gibi parıldayan tezahürlerine kadar bunların arasını dolduran rüzgârları ve bulutları zikretti. Bu hitapta ibret almanın temel esasları ile yetinilmiştir. Böylece göğü, yeri, ufukları, ikisi arasındaki rüzgârları, bulutları ve bütünüyle mahlukatın peşin dünya hayatındaki düzen ve kıvamı olan indirilmiş suyu zikretti ki, bunu onlar için arkasındaki yüce bir emre delil kılsın ve her bir cihet Allah'ın emirlerinden bir emre delil olup [bütünüyle] deliller (ayetler) olsun. Tâ ki gök, Allah'ın emrinin yüceliğine delil olup en yüceden daha yüce olsun; yer, Allah'ın emrinin batınına delil olup en derinden daha derin olsun; gece ve gündüzün ihtilafı, gece ve gündüz gerçeğinin ötesindeki O'nun zuhurunun nuruna ve gaybetinin karanlığına delil olsun; yeri diriltmek ve hayvanları yaratmak için indirilen su, kalplere inen ve kendisiyle zahir hayatın delalet ettiği bir hayat bahşeden ilminin nuruna delil olsun; rüzgârların evrilip çevrilmesi ve yer ile gök arasında boyun eğdirilmiş bulutlar da kulun yeri olan zahiri ile göğü olan batını arasındaki tasarruflara ve bir kısmının diğerine boyun eğdirilmesine delil olsun; ta ki bu durum, Allah'ın his dünyasındaki yüce göklerin üzerindeki yüceliğine ve vicdandaki yüce kalp semasına olan üstünlüğüne delil teşkil etsin. İşte bütün bunlardan ötürü Allah Teâlâ bu ibret çeşitlerini kılmıştır;

هذه الاعتبارات {لآيات لقوم} وهم الذين يقومون في الأمر حق القيام، ففيه إشعار بأن ذلك لا يناله من هو في سن الناس حتى يتنامى طبعه وفضيلة عقله إلى أن يكون من قوم يقومون في الاعتبار قيام المنتهضين في أمور الدنيا، لأن العرب عرفت استعمالها في القوم إنما هو لأجل النجدة والقوة حتى يقولون: قوم أو نساء.

bu ibret çeşitlerini {لآيات لقوم} “bir kavim için nice deliller” kılmıştır ki onlar, bir işi hakkıyla yerine getirenlerdir. Bunda, tabiatı ve aklının fazileti gelişip dünya işlerine ciddiyetle sarılanlar gibi ibret almada tam anlamıyla kalkan bir topluluktan (kavim) oluncaya kadar, alelade insanlık seviyesinde olan kimselerin buna erişemeyeceğine bir işaret vardır. Çünkü Arapların 'kavim' kelimesini kullanması ancak sebat, güç ve kuvvet sebebiyle bilinmiştir; nitekim 'kavim mi yoksa kadınlar mı?' derler,

تقابلاً بين المعنيين؛ وذكر تعالى العقل الذي هو نور من نوره هدى لمن أقامه من حد تردد حال الناس إلى الاستضاءة بنوره في قراءة حروف كتابه الحكيم التي كتبها بيده وأغنى الأميين بقراءة ما كتب لهم عن قراءة كتاب ما كتبه الخلق - انتهى؛ فقال: {يعقلون *} أي فيعلمون أن مصرف

iki anlam arasındaki bir karşıtlık olarak. Allah Teâlâ, kendi nurundan bir nur olup, insanlık halinin tereddüt sınırından O'nun nuruyla aydınlanmaya yükselen ve bizzat kendi eliyle yazdığı hikmet dolu kitabının harflerini okuyan, ümmîleri yaratılmışların yazdığı kitapları okumaktan müstağni kılan akla dikkat çekmiştir - alıntı bitti -. Şöyle buyurdu: {يعقلون *} “akledenler için” yani bilirler ki,

هذه الأمور على هذه الكيفيات المختلفة والوجوه المحكمة فاعل مختار وهو قادر بما يشاهد من إحياء الأرض وغيرها مما هو أكبر منه على بعث الموتى وغيره مما يريده وأنه مع ذلك كله واحد لا شريك له يمانعه العقلاء من الناس، يعلمون ذلك بذلك فلا يتخذون أنداداً من دونه ولا يميلون عن جنابه الأعلى إلى سواه، وقد اشتملت هذه الآية على جميع ما نقل البيهقي في كتاب الأسماء والصفات عن الحليمي أنه مما يجب اعتقاده في الله ﷾ وهو خمسة أشياء: الأول إثباته ﷾ لتقع به مفارقة التعطيل، والثاني وحدانيته لتقع به البراءة عن الشرك - وهذان من قوله {وإلهكم إله واحد} [البقرة: ١٦٣] والثالث إثبات أنه ليس بجوهر ولا عرض لتقع به البراءة من التشبيه وهذا من قوله {لا إله إلا هو} [البقرة: ١٦٣] لأن من لا يسد غيره مسده لا شبيه له، والرابع إثبات

bu işleri bu farklı keyfiyetler ve muhkem vecihlerle çekip çeviren zat, irade sahibi bir faildir. Yeryüzünün diriltilmesinde ve ondan daha büyük olan diğer şeylerde müşahede edilenlerle ölüleri diriltmeye ve dilediği diğer şeyleri yapmaya kadirdir. Bütün bunlarla birlikte O, insanların akıllılarının kendisine karşı koyamayacağı, ortağı olmayan birdir. Bunu böylece bilirler de O'ndan başka ortaklar (endâd) edinmezler ve O'nun yüce katından başkasına meyletmezler. Bu ayet, Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât adlı eserinde Halîmî'den naklettiği ve Allah celle ve alâ hakkında inanılması vacip olan beş esası bütünüyle içermektedir: Birincisi, tatilden (inkârdan) kurtulmak için O'nun celle ve alâ varlığının ispatı; ikincisi, şirkten beri olmak için birliğinin (vahdaniyetinin) ispatı —ki bu ikisi {وإلهكم إله واحد} [Bakara: 163] “İlahınız tek bir ilahtır” buyruğundandır—; üçüncüsü, teşbihten beri olmak için O'nun ne bir cevher ne de bir araz olduğunun ispatı —bu da {لا إله إلا هو} [Bakara: 163] “O'ndan başka ilah yoktur” buyruğundandır, çünkü yerini başkasının dolduramayacağı zatın benzeri olamaz—; dördüncüsü,

أن وجود كل ما سواه كان بإبداعه له واختراعه إياه لتقع به البراءة من قول من يقول بالعلة والمعلول وهذا من قوله {الرحمن الرحيم} [البقرة: ١٦٣] {إن في خلق السماوات والأرض} [البقرة: ١٦٤] ، والخامس أنه مدبر ما أبدع ومصرفه على ما يشاء لتقع به البراءة من قوله القائلين بالطبائع أو تدبير الكواكب أو تدبير الملائكة وهذا من قوله {وما أنزل الله من السماء من ماء} [البقرة: ١٦٤] إلى آخرها قال البيهقي: كان أسماء الله ﷾ جده التي ورد بها الكتاب والسنة وأجمع العلماء على تسميته بها منقسمة بين العقائد الخمس، فليلحق بكل واحدة منهن بعضها، وقد يكون منها ما يلتحق بمعنيين ويدخل في بابين أو أكثر - انتهى. وسبب تكثير الأدلة أن عقول الناس متفاوتة، فجعل ﷾ العالم وهو الممكنات الموجودة وهي جملة ما سواه الدالة على وجوده وفعله بالاختيار على قسمين: قسم من شأنه أن يدرك بالحواس الظاهرة ويسمى في عرف أهل الشرع الشهادة والخلق والملك، وقسم لا يدرك بالحواس الظاهرة ويسمى الغيب والأمر والملكوت، والأول يدركه عامة الناس والثاني يدركه أولو الألباب الذين عقولهم خالصة عن الوهم والوساوس، فالله

O'nun dışındaki her şeyin varlığının, illet ve malul teorisini savunanların sözünden beri olmak üzere O'nun benzersiz yaratması (ibdâ') ve icadıyla olduğunun ispatıdır; bu da O'nun {الرحمن الرحيم} [Bakara: 163] {إن في خلق السماوات والأرض} [Bakara: 164] buyruklarındandır. Beşincisi ise, tabiatların etkisini, yıldızların veya meleklerin tedbirini savunanların sözünden beri olmak üzere yarattığı şeyleri dilediği gibi sevk ve idare eden (müdebbir) olduğunun ispatıdır; bu da {وما أنزل الله من السماء من ماء} [Bakara: 164] buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısımdır. Beyhakî demiştir ki: Allah'ın celle ve azze Kitap ve Sünnet'te varid olan ve âlimlerin kendisini isimlendirmede icma ettiği isimleri bu beş akide arasında taksim edilmiştir; her birine onlardan bir kısmı dahil edilir; bazen de bir isim iki anlama dahil olup iki veya daha fazla baba girebilir - alıntı bitti -. Delillerin çoğaltılmasının sebebi, insanların akıllarının farklı farklı olmasıdır. Bu yüzden Allah celle ve alâ, O'nun varlığına ve iradeli fiiline delalet eden, O'nun dışındaki mevcut mümkünler bütünü olan âlemi iki kısma ayırmıştır: Bir kısmı zahir duyularla idrak edilebilecek niteliktedir ve şeriat ehlinin ıstılahında şehadet, halk ve mülk olarak adlandırılır. Diğer kısmı ise zahir duyularla idrak edilemez ve gayb, emir ve melekût olarak adlandırılır. Birincisini insanların geneli idrak eder; ikincisini ise akılları vehim ve vesveselerden arınmış olan akıl sahipleri (ülü'l-elbâb) idrak eder. Allah

سبحانه وتعالى بكمال عنايته ورأفته ورحمته جعل العالم بقسميه محتوياً على جمل وتفاصيل من وجوه متعددة وطرق متكثرة تعجز القوى البشرية عن ضبطها يستدل بها على وحدانيته بعضها أوضح من بعض ليشترك الكل في المعرفة، فيحصل لكل بقدر ما هيىء له، اللهم إلا أن يكون ممن طبع على قلبه، فذلك والعياذ بالله ﷾ هو الشقي.

Sübhânehu ve Teâlâ, inayetinin, şefkatinin ve rahmetinin kemaliyle, âlemi iki kısmıyla birlikte, bir kısmı diğerinden daha açık olan, herkesin marifette ortak olmasını sağlamak amacıyla beşeri güçlerin zapt etmekten aciz kaldığı çeşitli vecihler ve pek çok yollarla O'nun vahdaniyetine delalet eden özet ve detayları ihtiva eder kılmıştır; böylece herkese kendisine hazırlanan ölçüde nasip olur. Ancak kalbi mühürlenmiş olanlar müstesna; işte o —Allah'a celle ve alâ sığınırız— bedbahtın ta kendisidir.

ولما نهضت الأدلة وسطعت البراهين وزاحت العلل والشكوك عاب من عبد سواه وفزع إلى غيره كما نهى عن الأنداد عقب الآية الأولى الداعية إلى العبادة مشيراً بختم التي قبل بيعقلون، إلى أن هؤلاء ناس ضلت عقولهم وفالت آراؤهم وبين أنهم يتبرأ بعضهم من بعض يوم ينكشف حجاب الغفلة عن سرادق العظمة ويتجلى الجبار في صفة النقمة فقال ﷾ عاطفاً على ما قدرته مما أرشد إليه المعنى: ومن، أو يكون التقدير فمن الناس من عقل تلك الآيات فآمن بربه وفنى في حبه {ومن الناس من يتخذ} وهم من لا يعقل {من دون الله} الذي لا كفؤ له مع وضوح الأدلة {أنداداً} مما خلقه، ادعوا أنهم شركاؤه، أعم من أن يكونوا أصناماً أو رؤساء يقلدونهم في الكفر بالله والتحريم والتحليل من غير أمر الله {يحبونهم} من الحب وهو إحساس بوصلة لا يدرى كنهها {كحب الله} الذي له الجلال والإكرام بأن يفعلوا معهم من الطاعة والتعظيم فعل المحب كما يفعل من ذلك مع الله الذي لا عظيم غيره، هذا على أنه من المبني للمفعول ويجوز أن يكون للفاعل فيكون المعنى كحبهم لله لأنهم مشركون {والذين آمنوا أشد حباً لله} الذي له الكمال كله من حب المشركين لأندادهم فأفاض عليهم من كماله، لأنهم لا يعدلون به شيئاً في حالة من الحالات من ضراء أو سراء في بر أو بحر، بخلاف المشركين فإنهم

Deliller ortaya konup burhanlar parıldadığında, illetler ve şüpheler zail olduğunda [Allah], ibadete çağıran ilk ayetin hemen ardından ortak koşulan şeyleri (endâd) nehyettiği gibi, O'ndan başkasına ibadet eden ve O'ndan gayrısına sığınan kimseleri kınadı. Bir önceki ayetin sonunu [akledenler] ile bitirerek, bunların akılları sapmış ve görüşleri bozulmuş insanlar olduğuna işaret etti. Ayrıca azamet otağından gaflet perdesinin kalktığı ve Cebbâr olan [Allah]'ın intikam sıfatıyla tecelli ettiği günde bir kısmının diğerlerinden uzaklaşacağını açıkladı. Bunun üzerine [Allah] azze ve celle, mananın yönlendirdiği şekilde takdir ettiğim söze atıfla: [ve insanlardan...] buyurdu; yahut da takdir: "İnsanlardan kimi bu ayetleri akledip Rabbine iman etmiş ve O'nun sevgisinde yok olmuştur, {ومن الناس من يتخذ} “İnsanlardan öyleleri de vardır ki edinirler” -ki onlar akletmeyenlerdir- delillerin apaçıklığına rağmen hiçbir dengi bulunmayan {من دون الله} “Allah'tan başka” O'nun yarattıklarından, ortakları olduğunu iddia ettikleri {أنداداً} “ortaklar [edinirler]”; bunlar ister putlar olsun isterse Allah'a küfürde, Allah'ın emri olmaksızın haram ve helal kılmada kendilerine uydukları önderler olsun fark etmez, {يحبونهم} “onları severler” -buradaki sevgi, mahiyeti bilinemeyen bir yakınlık hissidir- celâl ve ikram sahibi olan {كحب الله} “Allah'ı sever gibi”; yani kendisinden başka yüce bulunmayan Allah'a yapıldığı gibi, itaat ve tazim hususunda onlara karşı da seven birinin tutumuyla davranırlar. Bu [açıklama], ifadenin meful için [yapılmış bir mastar] kabul edilmesine göredir; fail için olması da caizdir, bu durumda mana: onların müşrik olmaları sebebiyle Allah'ı sevmeleri gibi, şeklinde olur. {والذين آمنوا أشد حباً لله} “İman edenler ise Allah'a olan sevgileri daha güçlüdür” -bütün yetkinliğe sahip olan Allah sevgisi, müşriklerin ortaklarına duydukları sevgiden daha fazladır; bu yüzden Allah onlara kendi yetkinliğinden feyiz vermiştir- çünkü onlar darlıkta veya bollukta, karada veya denizde hiçbir durumda O'na hiçbir şeyi denk tutmazlar. Müşrikler ise bunun aksinedir; zira onlar

يعدلون في الشدائد إليه ﷾، وإذا رأوا في الرخاء حجراً أحسن تركوا الأول وعبدوه، وحبهم هوائي وحب المؤمنين عقلي. وقال الحرالي: ولما استحق القوم القائمون في أمر الله ﷾ هذا الاعتبار بما آتاهم الله من العقل لم يكن من اتخذ من دون الله أنداداً مما يقال فيهم: قوم، بل يقصرون إلى اسم النوس الذي هو تردد وتلدّد فكأنه ﷾ عجب ممن لم يلحق بهؤلاء القوم في هذا الاعتبار الظاهرة شواهده البيّنة آثاره، فأنبأ أن طائفة من الناس على المقابلة من ذلك الاعتبار الظاهر لنور العقل في أخذهم لمقابل العقل من الحزق الذي يقدم في موضع الإحجام ويحجم في موضع الإقدام، ثم غلب ذلك عليهم حتى وصل إلى بواطنهم فصار حباً كأنه وصلة بين بواطنهم وقلوبهم وما اتخذوه من دون الله أنداداً، ففيه إشعار بنحو مما أفصح به لبني إسرائيل في كون قلوبهم كالحجارة أو أشد قسوة، ففي كرم هذا الخطاب في حق العرب ستر عليهم رعاية لنبيهم في أن يصرح عليهم بما صرح على بني إسرائيل، ففي لحنه إشعار بأن من اتخذ نداً من دون الله فتلك لوصلة بين حال قلبه وحال ما اتخذ من دون الله، فمن

sıkıntı anlarında O'na celle ve alâ yönelirler; bolluk zamanında ise daha güzel bir taş gördüklerinde öncekini bırakıp ona taparlar. Onların sevgisi hevese dayalı, müminlerin sevgisi ise akla dayalıdır. Harallî demiştir ki: Allah'ın celle ve alâ emrini ikame eden topluluk (kavim), Allah'ın kendilerine verdiği akıl sebebiyle bu ibrete hak kazanınca; Allah'tan başka ortaklar edinenler kendilerine 'kavim' denebilecek kimselerden olmadı, bilakis tereddüt ve bocalama anlamına gelen 'nevs' (insanlar) ismine indirgendiler. Sanki Allah celle ve alâ, şahitleri açık ve eserleri apaçık olan bu ibret konusunda bu kavme katılmayanlara hayret etmiş ve aklın nuruna ait bu zahir ibretin karşısında bir grup insanın, atılganlık yerinde çekingen, çekingenlik yerinde atılgan davranan aklın zıddı cehaleti (hark) benimsediklerini haber vermiştir. Sonra bu durum onlara galebe çalmış, nihayet batınlarına kadar ulaşıp batınları ve kalpleri ile Allah'tan başka edindikleri ortaklar arasında adeta bir bağ olan bir sevgiye dönüşmüştür. Bunda, İsrailoğullarına kalplerinin taş gibi yahut daha katı olduğunu açıkça bildirmesine benzer bir işaret vardır. Araplar hakkındaki bu hitabın kereminde, peygamberlerinin hatırına riayetle, İsrailoğullarına açıkça söylenenin onlara örtülü bırakılması söz konusudur. Sözün üslubunda, Allah'tan başka bir ortak edinen kimsenin bu tutumunun, kalbinin hali ile Allah'tan başka edindiği şeyin hali arasındaki bir bağdan kaynaklandığına işaret vardır. Dolayısıyla kim

عبد حجراً فقلبه في القلوب حجر ومن عبد نباتاً فقلبه في القلوب نبات، وكذا من عبد دابة

taşa taparsa kalpler içinde onun kalbi taştır; kim bitkiye taparsa kalpler içinde onun kalbi bitkidir; aynı şekilde kim bir hayvana taparsa

{وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم} [البقرة: ٩٣] كذلك إلى ما يقع معبوداً من دون الله ما بين أعلى النيرين الذي هو الشمس إلى أدنى الأوثان إلى ما يقع في الخلق من عبادة بعضهم بعضاً من نحو عبادة الفراعنة والنماردة إلى ما يلحق بذلك من نحو رتبة العبادة باتباع الهوى الشائع موقعه في الأمم وفي هذه الأمة، لأن من غلب عليه هوى شيء فقد عبده، فكأن عابد الشمس قلبه سعير وعابد النار قلبه نار وعابد القمر قلبه زمهرير، ومن عبد مثله من الخلق فقد عبد هواه {أرأيت من اتخذ إلهه هواه} [الفرقان: ٤٣] فمن عبد الله فهو الذي علا عن سواه من المخلوقات فعادل ﷾ خطاب الأولين المعتبرين العقلاء بهذا الصنف الذي انتهى أمرهم في الكفر إلى الحب من حيث اعتقلت بواطنهم بهم فيما شأنه أن يختص بالله من الخوف والرجاء والنصرة على الأعداء والإعانة للأولياء، فلما توهموا فيهم مرجى الإلهية، ومخافتها أحبوهم لذلك كحب الله لأن المتعبد مؤتمر ومبادر فالمبادر قبل الأمر محب، والمجيب

{وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم} [Bakara: 93] “İnkârları yüzünden buzağı [sevgisi] kalplerine içirildi”. Aynı şekilde iki aydınlatıcının en üstünü olan güneşten en adi putlara kadar Allah'tan başka mabut kılınan şeylerde; firavunlara ve nemrutlara tapılması gibi yaratılmışlar arasında bazılarının bazısına tapmasına ve oradan da ümmetler arasında ve bu ümmette yaygın olarak görülen hevalara uyma şeklindeki ibadet derecesine kadar durum böyledir. Çünkü bir şeye hevası galebe çalan kimse ona tapmış olur. Sanki güneşe tapanın kalbi alevli ateş, ateşe tapanın kalbi ateş, aya tapanın kalbi zemherirdir. Yaratılmışlardan kendi benzerine tapan ise hevasına tapmış olur: {أرأيت من اتخذ إلهه هواه} [Furkan: 43] “Hevasını ilah edineni gördün mü?”. Allah'a ibadet eden ise yaratılmışların diğerlerinden yücelmiş olan kimsedir. Allah celle ve alâ, ibret alan akıl sahiplerine yönelik ilk hitabı, inkârları sevgi derecesine varan bu zümre ile denkleştirmiştir; zira korku, ümit, düşmanlara karşı yardım ve dostlara destek gibi yalnızca Allah'a has kılınması gereken hususlarda batınları bu ortaklara bağlanmıştır. Onlarda ilahlığın ümidini ve korkusunu vehmettiklerinde, bu sebeple onları Allah'ı sever gibi sevdiler. Çünkü ibadet eden kişi emre uyan ve hemen koşandır; emirden önce koşan sevendir, emre

للأمر مطيع، فالمحب أعلى في الطرفين - انتهى. ولما عجب من حالهم حذر من سوء منقلبهم ومآلهم فقال: {ولو يرى الذين ظلموا} أي ولو يرون أي المتخذون للأنداد ولكنه أظهر لأجل التعميم الوصف الذي استحقوا به ما يذكر، وهو وضعهم الشيء في غير محله كفعل من يمشي في مأخذ الاشتقاق وهو الظلمة، وذلك هنا تسويتهم ممن لا يملك شيئاً أصلاً بمن يملك كل شيء {إذ يرون العذاب} أي يتخذون أنداداً والحال أنهم لو يعلمون حين إهانتهم ولين ما غلظ من أكبادهم ورؤية ما لا يستحق غيره بالنسبة إليه يسمى عذاباً {أن القوة لله} الذي له مجامع الكمال {جميعاً} حين يشاهدون العذاب قد أحاط بهم {وأن الله} الذي لا ملك سواه {شديد العذاب} لم يتخذوا أنداداً ولم يعدلوا بالله أحداً، أو يكون التقدير: ولو ترى بالتاء والياء، أي لو أبصرت أو أبصر الذين ظلموا أنفسهم باتخاذهم الأنداد - إلى آخره. وقال الحرالي: قال تعالى: {ولو يرى} عطفاً على متجاوز أمور من أمور جزائهم مما نالهم من عقوبات أثر كفرهم في الدنيا، قال ﵊: «

icabet eden ise itaatkârdır; dolayısıyla seven iki tarafta da daha üsttedir - alıntı bitti -. Onların bu hallerine hayret edilince, varacakları kötü akıbet ve dönüş yerinden sakındırarak şöyle buyurdu: {ولو يرى الذين ظلموا} “O zulmedenler bir görselerdi” yani o ortak edinenler bir bilselerdi; fakat zikredilen şeyi hak etmelerine sebep olan vasfı genelleştirmek için [zamir yerine] açıkça zikretti. Bu vasıf, kelimenin kök anlamı olan zulmette yürüyen kimsenin fiili gibi, bir şeyi yerli yerine koymamalarıdır; bu da burada hiçbir şeye sahip olmayanı her şeye sahip olanla bir tutmalarıdır. {إذ يرون العذاب} “azabı gördükleri zaman” yani aşağılandıkları, katılaşmış ciğerlerinin yumuşadığı ve O'na kıyasla başkasına azap denilemeyecek şeyi gördükleri vakti bir bilselerdi; ortaklar edinmezlerdi; {أن القوة لله} bütün kemalatı kendinde toplayan “bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu”, {جميعاً} azabın kendilerini kuşattığını müşahede ettikleri anda; {وأن الله} O'ndan başka hiçbir mülk sahibi olmayan “ve Allah'ın”, {شديد العذاب} “azabının pek çetin olduğunu” [bir bilselerdi], ortaklar edinmez ve Allah'a hiçbir şeyi denk tutmazlardı. Yahut takdir 'te' ve 'ye' ile {ولو ترى} / {ولو يرى} şeklinde olup: 'Görseydin veya ortaklar edinerek kendilerine zulmedenler görselerdi' demektir - sonuna kadar -. Harallî demiştir ki: Allah Teâlâ: {ولو يرى} buyurarak dünyada inkârlarının eseri olan cezalardan kendilerine isabet eden karşılıkların ötesine atıfta bulunmuştur. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «

إذا أذنب العبد نكتت في قلبه نكتة سوداء» إلى متمادي غاية رؤيتهم العذاب، وفي قوله «ترى» بالتاء إقبالاً على النبي ﷺ تعجيب له بما ينالهم مما أصابوه، وفيه إشعار بأن ذلك من أمر يعلو أمره إلى محل رؤيته التي هي أتم الرؤية، وفي قوله {يرى} بالياء تحسر عليهم يشعر بأن منالهم من رؤية العذاب مما كان يزجرهم عما هم عليه لو رأوه - انتهى.

Kul bir günah işlediğinde kalbinde siyah bir nokta oluşur» azabı görmelerinin nihai sınırına kadar. Hitabın 'te' ile {ترى} 'görseydin' şeklinde olması, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelerek başlarına gelenler sebebiyle onlara isabet eden şeyden dolayı onu hayrete düşürmek içindir; bunda bu meselenin, en tam görme olan kendi müşahede makamına yükselen bir iş olduğuna işaret vardır. 'Ye' ile {يرى} 'görselerdi' buyrulması ise onlar için bir hayıflanmadır; azabı görmelerinden elde edecekleri şeyin, şayet görselerdi içinde bulundukları durumdan onları alıkoyacak nitelikte olduğuna işaret eder - alıntı bitti -.

{إذ يرون} أي الوقت الذي يبصرون فيه العذاب، أي الأكبر الذي لا عذاب مثله؛ كما أفهمه تعريفه بأل، ثم بينه بقوله {إن القوة} وهي مُنّة الباطن التي يجدها المقتدر منشأ لما يبديه ظاهره وما يبديه ظاهره قدرة القوى جمعها وأصلها والقدرة ظاهرها وتفصيل إنشائها لله جميعاً، فإنه لا شيء أشق على الإنسان من أن يرى خصمه نافذ الأمر منفرداً بالعز في كل معنى لا سيما إذا كان جباراً متكبراً شديد البطش ممن عصاه، كما يشير إليه قوله: {وإن الله شديد العذاب} ولا سيما إذا كان العاصي له قد أساء إليه بالإساءة إلى أوليائه وبالغ حتى لم يدع للصلح موضعاً. وقال الحرالي: موضع

{إذ يرون} “gördükleri zaman” yani azabı, harf-i tarifin (el-) ifade ettiği üzere benzeri olmayan o en büyük azabı müşahede ettikleri vakit; sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {إن القوة} “şüphesiz kuvvetin” ki o, muktedir olanın kendi içinde bulduğu ve zahirinde açığa çıkan şeylerin menşei olan batınî güçtür; zahirinde açığa çıkan ise kudrettir. Kuvvetler bunların tamamı ve aslıdır, kudret ise zahiri ve tafsilatlı tezahürüdür; bütünüyle Allah'a aittir. Zira insana, hasmının emrinin geçtiğini ve her anlamda izzette tek kaldığını görmekten daha ağır bir şey yoktur; hele ki o hasım, kendisine isyan edenlere karşı zorba, mütekebbir ve pek şiddetli yakalayan biri olursa; nitekim {وإن الله شديد العذاب} “ve şüphesiz Allah'ın azabının pek çetin olduğunu” buyruğu buna işaret eder. Hele bir de O'na isyan eden kişi, O'nun dostlarına kötülük ederek O'na karşı fenalıkta bulunmuş ve arayı düzeltmeye hiçbir zemin bırakmayacak kadar ileri gitmişse! Harallî demiştir ki:

الرؤية في الحقيقة هو أن القوة لله جميعاً سلباً عن جميع أندادهم الذين أحبوهم وعن أنفسهم، كما قال قائلهم {نحن أولو قوة وأولو بأس شديد} [النمل: ٣٣] لكن لما كان رؤيتهم لذلك عن رؤية مشهود العذاب الذي هو أتم العذاب ذكر العذاب الذي هو ظاهر مرأى أن القوة لله جميعاً، وفي {إن القوة} إعلام باطلاعهم يوم هذه الرؤية على بواطن أندادهم وسلبها ما شأن البواطن أن تتحلى به من القوة من حيث وصفهم لهم بالحب الباطن أطلعهم على سلب قواهم الباطنة بالرؤية التي هي باطن البصر الذي هو باطن النظر، ولما ذكر أمر القوة عطف عليه ما هو أمر القدرة فقال {وإن الله شديد العذاب} إكمالاً للخطاب بظاهره، واستأنف معه الاسم العظيم لإظهار ما بين غايتي الباطن والظاهر في أمر القدرة والقوة، ليكون مع المنظر الظاهر بالقدرة اسم أظهره واستأنفه وقدم ذكره كما كان مع المرأى الباطن بالقوة اسماً أضاف إليه وأنهى له ليقع ماولى أول الخطاب مقابل ما ختم به الخطاب، فينعطف أوله على آخره وآخره على أوله باطناً لظاهر وظاهراً لباطن في المتعاطفين جميعاً في قوله {إن القوة لله جميعاً وإن الله شديد العذاب} انتهى أو يقال: إذ يرون العذاب الذي يتوعدون به الآن لأن القوة لله جميعاً

Müşahedenin hakiki konusu, sevdikleri ortaklarından ve bizzat kendilerinden bütünüyle soyutlanarak kuvvetin tamamen Allah'a ait olmasıdır; nitekim onların söyleyeni vaktiyle: {نحن أولو قوة وأولو بأس شديد} [Neml: 33] “Biz güç ve kuvvet sahibiyiz, çetin savaşçılarız” demişti. Fakat onların bunu görmeleri, en tam azap olan müşahede edilen azabı görmelerinden kaynaklandığı için, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunun zahirdeki görüntüsü olan azabı zikretti. {إن القوة} buyruğunda, bu görme gününde ortaklarının batınlarına muttali olacaklarına ve batınların bürünmesi gereken kuvvetten onların soyutlandığını göreceklerine dair bir bildirim vardır; çünkü onları batınî bir sevgiyle nitelemişlerdi, Allah da bakışın batını olan basiretin de batını durumundaki bir görme ile batınî güçlerinin ellerinden alındığını onlara gösterdi. Kuvvet meselesini zikredince, kudret meselesini ona atfederek, hitabı zahiriyle tamamlamak üzere {وإن الله شديد العذاب} buyurdu. Kudret ve kuvvet meselesinde batın ile zahirin nihayetleri arasındakini izhar etmek için yüce ismi yeniden zikretti; ta ki kudretle zahir olan manzarayla birlikte açıkça zikredip öne aldığı bir isim bulunsun, tıpkı kuvvetle batın olan görmeyle birlikte kendisine izafe ettiği ve nihayete erdirdiği bir isim bulunduğu gibi. Böylece hitabın evveline bitişen şey, hitabın son bulduğu şeyin karşısına denk gelsin; {إن القوة لله جميعاً وإن الله شديد العذاب} buyruğundaki atfedilen iki cümlede evveli ahirine, ahiri de evveline, batını zahirine ve zahiri batınına yönelsin - alıntı bitti -. Yahut şöyle denir: Bütün kuvvet Allah'a ait olduğu için şimdi tehdit edildikleri azabı gördüklerinde

فلا مانع له من إتيانهم به، كما تبين في الآيتين قبلها أنه لا كفؤ له وأنه كامل القدرة شامل العلم، والجواب محذوف لتهويله لذهاب وهم المتوعد إلى كل ضرب من أنواع التوعد، ولو ذكر ضرب منه لأمكن أن يوطن نفسه عليه، فالتقدير: لو رأيت أو رأوا ذلك الوقت الذي يشاهدون فيه تلك العظمة لرأيت أو لرأوا أمراً فظيعاً هائلاً شاغلاً لهم عن اتخاذ الأنداد ومحبتها وغير ذلك من الظلم، وحذف الجواب للعلم به كما حذف من أمثاله؛ ثم أبدل من {إذ يرون} قوله: {إذ تبرأ} وهو من التبرؤ الذي هو طلب البراءة وإيقاعها بجد واجتهاد، وهي إظهار التخلص من وصلة أو اشتباك {الذين اتُّبعوا} أي مع اتباع غيرهم لهم، وهم الرؤساء {من الذين اتَّبعوا} مع نفعهم لهم في الدنيا بالاتباع لهم والذب عنهم.

O'nun bu azabı getirmesine hiçbir engel yoktur; nitekim önceki iki ayette O'nun hiçbir dengi olmadığı, tam bir kudrete ve kuşatıcı bir ilme sahip olduğu açıklanmıştı. Tehdit edilen kimsenin zihni her türlü tehdit çeşidine gitsin diye olayın dehşetinden ötürü şartın cevabı hazfedilmiştir. Şayet bunlardan bir tür zikredilseydi, kişi kendini ona alıştırabilirdi. Buna göre takdir şöyledir: O azameti müşahede ettikleri o vakti bir görseydin veya görselerdi, onları ortaklar edinmekten, onları sevmekten ve diğer zulümlerden alıkoyacak korkunç, dehşetli bir iş görürdün veya görürlerdi. Benzerlerinde olduğu gibi, bilindiği için cevap hazfedilmiştir. Sonra {إذ يرون} buyruğundan bedel olarak şöyle buyurdu: {إذ تبرأ} Bu, teberri kökünden olup olanca gayretle beri olmayı istemek ve gerçekleştirmektir; o da bir bağdan veya ilişkiden kurtulduğunu ilan etmektir; {الذين اتُّبعوا} “uyulanların” yani başkalarının kendilerine tabi olduğu önderlerin; {من الذين اتَّبعوا} “uyanlardan [uzak durduğu zaman]”, halbuki dünyada onlara tabi olmak ve onları savunmak suretiyle onlara fayda sağlamışlardı.

وقال الحرالي: قال ذلك إظهاراً لإفصاح ما أفهمه مضمون الخطاب الأول لتتسق الآيات بعضها ببعض، فتظهر الآية ما في ضمن سابقتها، وتجمع الآية ما في تفصيل لاحقتها وإعلاءً للخطاب بما هو المعقول علمه المتقدم إلى ما في الإيمان نبأه ليتم نور

Harallî demiştir ki: Ayetlerin birbiriyle uyum içinde olması, her ayetin bir öncekinin zımnındaki manayı ortaya çıkarması ve sonraki ayetin ayrıntısındaki hususları bir araya getirmesi için ilk hitabın içeriğinin bildirdiği manayı açıkça beyan etmek üzere bunu söyledi; ayrıca hitabı, daha önce aklın bildiği hususlardan imanda haberi verilen hususlara yükseltmek suretiyle,

العقل الذي وقع به الاعتبار بنور الإيمان الذي يقع به القبول لما في الآخرة عيانه، فمن عقل عبرة الكون الظاهر استحق إسماع نبأ الغيب الآتي؛ ثم قال: بذا يتبرأ المتبوع في الذكر لأنه الآخر في الكون، فكأنه في المعنى: إنما تعلق التابع بالمتبوع ليعيذه في الآخرة كما كان عهد منه أن يعيذه في الدنيا فيتبرأ منه لما ذكر تعالى من {أن القوة لله جميعاً} ولذلك اتصل ذكر التبرؤ بذكر قبض القوة والقدرة عنهم - انتهى.

ibret almanın gerçekleştiği aklın nurunu, ahirette bizzat müşahede edilecek olanı kabulün gerçekleştiği imanın nuruyla tamamlasın. Zira zahirdeki varlığın ibretini kavrayan kimse, gelecek olan gaybın haberini işitmeyi hak eder. Sonra dedi ki: Bununla mahlukatta ikinci planda olan uyulan kimse zikirde teberri eder; sanki manası şudur: Tabi olan kimse, dünyada kendisini koruyacağına dair aralarındaki ahde güvenerek ahirette de kendisini korusun diye uyulana bağlanmıştı; ancak Allah Teâlâ'nın {أن القوة لله جميعاً} “bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu” bildirmesi sebebiyle ondan uzaklaştı. Bu sebeple teberri zikri, onlardan kuvvet ve kudretin çekilip alınması zikrine bitişik geldi - alıntı bitti -.

قال تعالى {ورأوا} أي الكل {العذاب} أي الذي لا محيص لهم عنه. وقال الحرالي: قاله رداً للإضمار على الجميع، وفيه إشعار بأن ذلك قبل غلبة العذاب عليهم وفي حال الرؤية، ففيه إنباء بأن بين رؤيتهم العذاب وبين أخذهم به مهل يقع فيه خصومتهم وتبرؤهم وإدراكهم للحق الذي كان متغيباً عنهم في الدنيا بما فتن بعضهم بعضاً - انتهى. {وتقطعت} أي تكلفت وتعمدت القطع وهو بين المتصل، أشار إليه الحرالي، ومعناه أنه قطع بقوة عظيمة، ويجوز أن تكون صيغة التفعل إشارة إلى تكرر القطع في مهلة بأن يظهر لهم انقطاع الأسباب

Allah Teâlâ buyurdu: {ورأوا} “ve gördüler” yani hepsi, {العذاب} kurtuluşları olmayan “azabı”. Harallî demiştir ki: Zamirin hepsine dönmesi için böyle buyurmuştur. Bunda azabın onları bütünüyle sarmasından önce ve müşahede anında olduğuna bir işaret vardır. Dolayısıyla azabı görmeleri ile onunla yakalanmaları arasında, çekişmelerinin, birbirlerinden teberri etmelerinin ve dünyada birbirlerini ayartmaları yüzünden kendilerine gizli kalan hakkı idrak etmelerinin vuku bulacağı bir mühlet olduğuna haber verilmektedir - alıntı bitti -. {وتقطعت} yani zorlukla ve kastî olarak kesildi; bu da Harallî'nin işaret ettiği üzere bitişik olan şeyler arasındadır. Manası, büyük bir güçle koparıldığıdır. 'Tefe‘‘ul' kalıbının, iplerin kopuşunun kendilerine

شيئاً فشيئاً زيادة في إيهانهم وإيلامهم وهو أنهم {بهم} أي كلهم جميع {الأسباب *} أي كلها، وهي الوصل التي كانت بينهم في الدنيا، والسبب ما يتوصل به إلى حصول، في الأصل الحبل، ثم قيل لكل مقصد. قال الحرالي: وفيه إشعار بخلوّ بواطنهم من التقوى ومن استنادهم إلى الله ﷾ في دنياهم، وأنهم لم يكونوا عقلوا إلا تسبب بعضهم ببعض فتقطعت بهم الأسباب ولم يكن لهم، لأن ذلك واقع بهم في أنفسهم لا واقع لهم في غيرهم، فكأنهم كانوا نظام أسباب تقطعت بهم فانتثروا منها، وأسبابهم وصل ما بينهم في الدنيا التي لم تثبت في الآخرة، لأنها من الوصل الفانية لا من الوصل الباقية لأن متقاضى ما في الدنيا ما كان منه بحق فهو من الباقيات الصالحات وما كان منه عن هوى فهو من الفاني الفاسد - انتهى.

onları daha fazla zayıf düşürmek ve acı vermek için aşama aşama gösterilmesi şeklinde mühlet içinde kopuşun tekrarlanmasına işaret olması da caizdir; o da şudur: {بهم} yani hepsinin, {الأسباب *} “bütün bağları [parçalanıp kopmuştur]” yani dünyada aralarında bulunan bütün bağlar kopmuştur. 'Sebeb' kendisine ulaşılan şeydir; aslen 'ip' demektir, sonra her maksat için kullanılmıştır. Harallî demiştir ki: Bunda, dünyalarında onların batınlarının takvadan ve Allah'a celle ve alâ dayanmaktan yoksun olduğuna, birbirlerine sebep olmaktan başka bir şey akletmediklerine, bu yüzden de aralarındaki bağların koptuğuna işaret vardır. Çünkü bu kopuş başkalarında değil bizzat kendi nefislerinde vuku bulmuştur; sanki onlar kopup dağıldıkları bir sebepler düzeni içindeydiler. Onların sebepleri, dünyada aralarında bulunan ve ahirette baki kalmayan bağlardı; çünkü bunlar ebedi bağlardan değil, fani bağlardandı. Zira dünyadaki bağlardan hak üzere olanlar bâkıyât-ı sâlihâttandır (kalıcı salih amellerdendir); heva üzere olanlar ise fani ve fasittir - alıntı bitti -.

{وقال الذين اتبعوا} وهم الأذناب متمنين للمحال ندماً على اتباع من لا ينفع حيث لا ينفع الندم {لو أن لنا كرة} أي رجعة

{وقال الذين اتبعوا} “Uyanlar dediler ki” bunlar, pişmanlığın fayda vermediği yerde hiçbir faydası olmayan kimselere tabi olduklarına pişman olarak imkânsızı temenni eden peşrevcilerdir: {لو أن لنا كرة} “Ah, keşke bizim için bir kere daha dönüş olsaydı” yani bir dönüş,

إلى الدنيا. وقال الحرالي: هي رجع وعودة عند غاية فرّة - انتهى. ولما كانت «لو» بمعنى التمني نصب جوابها فقال {فتبرأ منهم} أي الرؤساء هناك ونذلهم {كما تبرؤوا منا} وأذلّونا هنا.

dünyaya geri dönüş. Harallî demiştir ki: O, kaçışın son noktasındaki bir dönüş ve geri geliştir - alıntı bitti -. 'Lev' (keşke) temenni anlamında olduğu için cevabı mansub kılındı ve şöyle buyurdu: {فتبرأ منهم} “biz de onlardan uzaklaşsaydık” yani oradaki önderlerden uzaklaşıp onları zelil kılsaydık; {كما تبرؤوا منا} “onların bizden uzaklaştıkları gibi” ve burada bizi zelil kıldıkları gibi.

وقال الحرالي: فيه إنباء عن تأسفهم على اتباع من دون ربهم ممن اتبعوا وإجراء لتأسفهم على وجه متوهم غير محقق على حد ما كان تمسكهم بهم متوهم انتفاع غير محقق، ففيه إثبات لحالهم في الآخرة على ما كان ينالهم في الدنيا من الأخذ بالموهوم والغيبة عن المعلوم - انتهى.

Harallî demiştir ki: Bunda, Rablerinden başka peşlerine düştükleri kimselere tabi oldukları için duydukları esefe ve tıpkı dünyada onlara sarılmalarının hakikati olmayan vehmî bir menfaatten ibaret olması gibi, eseflerinin de hakikati olmayan vehmî bir veçheye yönelmesine dair bir haber vardır. Dolayısıyla bunda, dünyada vehmedilen şeylere tutunup malum olandan gafil kalmaları sebebiyle başlarına gelen halin ahirette de onlar için sabit kılındığına dair bir delil bulunmaktadır - alıntı bitti -.

ولما كانت هذه الأشياء بعضها ثمرة أعمالهم وبعضها حكاية أقوالهم قال تعالى: على طريق الاستئناف جواباً لمن يقول: لقد رأوا جزاء عقائدهم فهل يرون جزاء أعمال الجوارح {كذلك} أي الأمر الفظيع المهول {يريهم الله} الذي له القدرة التامة والعظمة الكاملة {أعمالهم} الخبيثة وغيرها {حسرات عليهم} أي تلهفاً على ما فات، إطلاقاً للمسبب على السبب وأشار بأداة الاستعلاء إلى غلبتهم وشدة هوانهم فقال: {عليهم} وقال الحرالي: لما كانت عقائدهم فيهم حسرات أراهم أعمالهم التي عملوها لابتغاء الخير في الدنيا حسرات {وقدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثوراً *} [الفرقان: ٢٣] كما كان عمل من قلبه محب ومتأله لما دون الله، وفيه إشعار بأن عمل كل عامل مردود إنى ما اطمأن به قلبه وسكنت إليه نفسه وتعلق به خوفه ورجاؤه، فمن غلب على سره شيء فهو ربه الذي يصرف عمله إليه، فلا يجد عنده جزاء لتبرؤه منه فيصير حسرة عليه، فأنبأ ﷾ بأنهم لا ينصرونهم في الآخرة ولا يجزونهم على أعمالهم، فلم ينفعهم تألههم إياهم، والمتبوع منهم متأله لنفسه فلم يجد عندها جزاء عمله، فتحسر كل منهم على ما عمل من عمل الخير لإحباطه {ولقد أوحي إليك وإلى الذين من قبلك لئن أشركت ليحبطن عملك} [الزمر: ٦٥] والحسرة أشد الأسف على الفائت الذي يحسر المتلهف أي يقطعه عما تحسر عليه - انتهى. ويدخلون بأعمالهم النار {وما هم} أي بفائت خروجهم بل هم وإن خرجوا من

Bu şeylerin bir kısmı amellerinin meyvesi, bir kısmı da sözlerinin aktarımı olduğundan dolayı, Yüce Allah: «İnançlarının cezasını gördüler; peki uzuvlarıyla yaptıkları amellerin cezasını da görecekler mi?» diyen kimseye bir cevap olarak yeni bir başlangıç (isti'nâf) yoluyla şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böylece” yani bu korkunç ve dehşet verici durum [şeklinde], {يريهم الله} “Allah onlara gösterecektir” ki O, tam kudret ve eksiksiz azamet sahibidir, {أعمالهم} “amellerini” [yani] habis ve diğer [bütün fiillerini], {حسرات عليهم} “üzerlerine birer hasret olarak” yani sebebin yerine müsebbebin kullanılması kabilinden, elden kaçana karşı bir esef ve yanıp yakılma olarak [gösterecektir]. İstila/üstünlük bildiren edatla onların yenilgiye uğramışlığına ve zilletlerinin şiddetine işaret ederek şöyle buyurdu: {عليهم} “üzerlerine”. Harallî şöyle demiştir: «Onların kendilerine dair inançları birer hasret olunca, dünyada hayır elde etmek gayesiyle yaptıkları amellerini de kendilerine hasretler olarak göstermiştir: {وقدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثوراً *} [الفرقان: ٢٣] “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kıldık.” [el-Furkân: 23] Tıpkı kalbi Allah'tan başkasına muhabbet besleyen ve O'ndan gayrısını ilah edinen kimsenin ameli gibi. Bunda, her amel edenin amelinin; kalbinin mutmain olduğu, nefsinin sükûnet bulduğu, korku ve ümidinin bağlandığı şeye döndürüleceğine dair bir işaret vardır. Dolayısıyla kimin iç dünyasına (sırrına) bir şey galip gelirse, amelini kendisine yönelttiği rabbi de o olur. Fakat o [ilah edindiği şey], kendisinden teberri edip uzaklaşacağı için onun katında hiçbir karşılık bulamaz ve bu durum onun aleyhine bir hasrete dönüşür. Nitekim [Allah] azze ve celle, onların ahirette kendilerine yardım etmeyeceklerini ve amellerine karşılık vermeyeceklerini haber vermiştir. Dolayısıyla onları ilah edinmeleri kendilerine hiçbir fayda sağlamamıştır. Kendilerine uyulanlar (tâbi olunan önderler) ise bizzat kendi nefislerini ilah edinmişlerdi, bu yüzden nefislerinin yanında da amellerinin karşılığını bulamadılar. Böylece her biri, boşa çıkması sebebiyle işlemiş olduğu hayır amellerine hasret çekip yandı: {ولقد أوحي إليك وإلى الذين من قبلك لئن أشركت ليحبطن عملك} [الزمر: ٦٥] “Andolsun, sana da senden öncekilere de vahyolunmuştur ki: Eğer ortak koşarsan, amelin kesinlikle boşa gider.” [ez-Zümer: 65] Hasret ise elden kaçan şeye duyulan en şiddetli eseftir; öyle ki eseflenen kimseyi dermansız bırakır (hasr eder), yani onu hasretini çektiği şeyden büsbütün koparır.» —Alıntı bitti—. Ve amelleri sebebiyle ateşe girerler. {وما هم} “Ve onlar değillerdir” yani onların [ateşten] çıkışları mümkün değildir; bilakis onlar, çıksalar bile...

السعير إلى الزمهرير يعودون إليه {بخارجين من النار *} يوماً من الأيام ولا ساعة من الساعات بل هم خالدون فيها على طول الآباد ومر الأحقاب، بخلاف عصاة المؤمنين فإنهم إذا خرجوا منها لم يعودوا إليها. قال الحرالي: وفيه إشعار بقصدهم الفرار منها والخروج كما قال ﷾: {كلما أرادوا أن يخرجوا منها أعيدوا فيها} [السجدة: ٢٠] فأنبأ تعالى أن وجهتهم للخروج لا تنفعهم، فلم تبق لهم منّة تنهضهم منها حتى ينتظم قطع رجائهم من منة أنفسهم بقطع رجائهم ممن اعتلقوا به من شركائهم ولم يكن {وما هم منها بمخرجين} [الحجر: ٤٨] كما قال في أهل الجنة للإشعار بأن اليأس والانقطاع واقع منهم على أنفسهم، فكما كان بوادي أعمالهم في الدنيا من أنفسهم عندهم جرى نبأ جزائها على حد ذلك في المعنى كما قال: أعمال أهل الجنة عندهم من توفيق ربهم جرى ذكر جزائهم على حد ذلك من المعنى بحسب ما يقتضيه اختلاف الصيغتين - انتهى.

kavurucu ateşten zemherire çıksalar bile yine oraya dönerler; {بخارجين من النار *} “o ateşten çıkacak da değillerdir”, ne günlerden bir gün ne de saatlerden bir saat; bilakis sonsuza dek ve çağlar boyunca orada ebedî kalacaklardır. Müminlerin günahkârları ise böyle değildir; onlar oradan çıktıklarında bir daha oraya dönmezler. Harallî demiştir ki: Bunda onların oradan kaçma ve çıkma niyetlerine işaret vardır; nitekim Allah celle ve alâ: {كلما أرادوا أن يخرجوا منها أعيدوا فيها} [Secde: 20] “Oradan her çıkmak istediklerinde, oraya geri döndürülürler” buyurmuştur. Allah Teâlâ, çıkmaya yönelik yönelişlerinin kendilerine fayda vermeyeceğini haber verdi; zira nefislerinin gücünden ümitlerinin kesilmesi, bağlandıkları ortaklarından ümitlerinin kesilmesiyle birleşince onları oradan kaldıracak hiçbir güç kalmadı. Cennet ehli hakkında buyurduğu gibi {وما هم منها بمخرجين} [Hicr: 48] “Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” şeklinde buyurmadı; ta ki yeis ve ümitsizliğin bizzat kendilerinden nefislerine yöneldiğine işaret edilsin. Nitekim dünyadaki amellerinin tezahürü kendi katlarında bizzat nefislerinden olduğu için, cezasının haberi de mana bakımından buna uygun şekilde cereyan etmiştir; tıpkı cennet ehlinin amellerinin kendi katlarında Rablerinin tevfikiyle olması sebebiyle cezalarının zikrinin de iki kalıbın farklılığının gerektirdiği mana ölçüsünde cereyan etmesi gibi - alıntı bitti -.

ولعل الآية ناظرة إلى قوله أول

Ayet belki de surenin başındaki şu buyruğa bakmaktadır:

السورة {ومن الناس من يقول آمنا بالله واليوم الآخر وما هم بمؤمنين} [البقرة: ٨] يعني كما أن في أهل الكتاب منافقين ومصارحين فكذلك في العرب، فصار قوله: {إن الذين كفروا سواء عليهم} [البقرة: ٦] شاملاً للأقسام الأربعة، ثم أتبع ذلك المنافقين من العرب ثم المنافقين والمشاققين من أهل الكتاب ثم المجاهرين من العرب فصار قسما العرب مكتنفين لقسمي أهل الكتاب إشارة إلى أنهم المقصودون بالذات وأنه سيؤمن أكثرهم ويغلبون أهل الكتاب ويقتلونهم قتل الكلاب؛ ولما عجب ﷾ من الضالين وبين من مآلهم ما يزجر مثله من له أدنى عقل فكانوا بذلك في عداد المقبل بعد الإدبار والمذعن بعد الاستكبار أقبل على الكل كما فعل في آية التوحيد الأولى فقال {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} إقبال متلطف بعموم الإذن في تناول ما أبدعه لهم ورحمهم به في هذا الملكوت المذكور في ضمن ما نصب من الأدلة تذكيراً لهم بالنعمة وتودداً إليهم بجميع ما يوجب المحبة وإشارة إلى أنه هو الذي خلق لهم ما تقربوا به إلى غيره مما ادعوه نداً من

Surenin [başındaki]: {ومن الناس من يقول آمنا بالله واليوم الآخر وما هم بمؤمنين} [Bakara: 8] “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' derler, halbuki inanmış değillerdir”. Yani Ehl-i Kitap içinde münafıklar ve inkârını açıkça ortaya koyanlar olduğu gibi Araplar içinde de vardır. Böylece O'nun: {إن الذين كفروا سواء عليهم} [Bakara: 6] “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da birdir...” buyruğu bu dört kısmı da kapsamış oldu. Sonra bunun peşinden Arapların münafıklarını, ardından Ehl-i Kitab'ın münafıklarını ve düşmanlık edenlerini, sonra da Arapların açıktan inkâr edenlerini getirdi. Böylece iki Arap fırkası, iki Ehl-i Kitap fırkasını kuşatmış oldu; bu da asıl muhatapların onlar olduğuna, çoğunun iman edeceğine, Ehl-i Kitab'a galip gelip onları köpekler gibi öldüreceklerine bir işarettir. Allah celle ve alâ sapanların haline hayret edip onların akıbetinden en ufak aklı olan kimseyi sakındıracak şeyleri açıklayınca, onlar bu durumlarıyla yüz çevirdikten sonra yönelen ve büyüklük tasladıktan sonra boyun eğenler safına girdiler; böylece ilk tevhid ayetinde yaptığı gibi hepsine birden yönelerek {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” buyurdu. Bu yöneliş, nimeti hatırlatmak ve sevgiyi gerektiren her şeyle onlara muhabbet göstermek, ayrıca

البحيرة والسائبة والوصيلة وما شاكلها فقال {يا أيها الناس} وإن اختصرت فقل: لما أقام ﷾ الدليل على الوحدانية بما خلق من المنافع وصنف الناس صنفين ضال معطوف دال بعطفه على غير مذكور على مهتد معطوف عليه وختم بتأبيد عذاب الضال أقبل على الصنفين إقبال متلطف مترفق مستعطف منادياً لهم إلى تأبيد نفعهم قائلاً: {يا أيها الناس} أي كافة. وقال الحرالي: لما استوفى ﷾ ذكر أمر الدين إلى أنهاه من رتبة دين الإسلام الذي رضيه وكان الدين هو غذاء القلوب وزكاة الأنفس نظم به ذكر غذاء الأبدان

bahîre, sâibe, vasîle ve benzerleri gibi ortak ilan ettikleri başkalarına kendisiyle yaklaştıkları şeyleri de onlar için O'nun yarattığına işaret etmek üzere, ikame ettiği delillerin zımnında zikredilen bu mülkte onlar için yarattığı ve kendilerine merhamet ettiği şeylerden istifade etmelerine yönelik genel bir izinle yapılan lütufkâr bir yöneliştir. Şöyle buyurdu: {يا أيها الناس} “Ey insanlar!”. Şayet özetlemek istersen şöyle de: Allah celle ve alâ yarattığı menfaatlerle vahdaniyete delil getirip insanları iki sınıfa ayırınca —biri zikredilmeyene delalet eden atfedilmiş sapan fırka, diğeri ise üzerine atıf yapılan hidayete ermiş fırka— ve sapanın azabının ebediliğini teyit ederek bitirince; her iki sınıfa da menfaatlerinin ebedi kılınmasına onları davet eden lütufkâr, şefkatli ve merhametli bir yönelişle yönelerek şöyle buyurdu: {يا أيها الناس} “Ey insanlar!” yani hepiniz. Harallî demiştir ki: Allah celle ve alâ, razı olduğu İslam dini mertebesine kadar din meselesini en kâmil şekilde zikredip din de kalplerin gıdası ve nefislerin tezliyesi olunca, bedenlerin gıdası olan rızıkların zikrini

من الأقوات ليتم بذكر النماءين نماء الذوات ظاهرها البدني وباطنها الديني، لما بين تغذي الأبدان وقوام الأديان من التعاون على جمع أمري صلاح العمل ظاهراً وقبوله باطناً، قال ﵊: «لا يقبل الله عملاً إلا بالورع الشافي» ؛ وكما قيل: ملاك الدين الورع، وهلاكه الترف، ونقصه السرف؛ فكما انتظم الكتاب قصر الخلق على أفضل متصرفاتهم في التدين اتصل به قصرهم على أفضل مأكلهم في التقوت، ولما ذكر الدين في رتبتي صنفين من الناس والذين آمنوا انتظم به ذكر المأكل في صنفيهما فقال {يا أيها الناس} فانتظم بخطاب قوله تعالى {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} لما بين العبادة والمأكل من الالتزام - انتهى.

ona bağladı ki bu iki gelişmenin zikriyle varlıkların hem zahirî bedenî hem de batınî dinî gelişimi tamamlansın. Zira bedenlerin beslenmesi ile dinlerin ayakta durması arasında amelin zahiren salahı ve batınen kabulü hususlarını birleştirmeye yönelik bir yardımlaşma vardır. [Peygamber] aleyhisselâm: «Allah, şüphelerden tam arındıran bir vera (takva) olmaksızın hiçbir ameli kabul etmez» buyurmuştur. Nitekim şöyle denilmiştir: Dinin esası vera, helaki lüks ve israf, noksanı ise haddi aşmaktır. Kitap, yaratılmışları dindarlıkta en faziletli tasarruflara hasretmeyi içerdiği gibi, bununla bağlantılı olarak onları beslenmede de en faziletli yiyeceklere hasretmiştir. Din meselesini iki insan sınıfı ile iman edenler mertebesinde zikredince, yiyecek zikrini de onların iki sınıfına bağlayarak {يا أيها الناس} “Ey insanlar!” buyurdu. Böylece ibadet ile yiyecek arasındaki ayrılmaz bağ sebebiyle Allah Teâlâ'nın {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” hitabına bağlanmış oldu - alıntı bitti -.

ولما كانت رتبة الناس من أدنى المراتب في خطابهم أطلق لهم الإذن تلطفاً بهم ولم يفجأهم بالتقييد فقال مبيحاً لهم ما أنعم به عليهم {كلوا} ولما كان في الأرض ما لا يؤكل قال: {مما في الأرض} أي مما بينا لكم أنه من أدلة الوحدانية.

İnsanlar mertebesi hitapta en alt mertebelerden biri olduğu için, onlara bir lütuf olarak izni mutlak bıraktı ve onları aniden kayıt altına almadı; onlara bahşettiği nimetleri mubah kılarak şöyle buyurdu: {كلوا} “Yiyin”. Yeryüzünde yenmeyen şeyler de bulunduğu için şöyle buyurdu: {مما في الأرض} “yeryüzündekilerden” yani size tevhidin delillerinden olduğunu açıkladığımız şeylerden.

ولما كان في هذا الإذن تنبيه على أن الكل له والانتفاع به يتوقف على إذن منه دلهم على أن فيه ما أباحه وفيه ما حظره فقال: {حلالاً} قال الحرالي: وهو ما انتفى

Bu izinde her şeyin O'na ait olduğuna ve ondan faydalanmanın O'nun iznine bağlı olduğuna bir uyarı bulunduğundan, orada mubah kıldığı şeyler olduğu gibi yasakladığı şeyler de bulunduğuna onları yönlendirerek şöyle buyurdu: {حلالاً} “helal olarak”. Harallî demiştir ki: O, kendisinden

عنه حكم التحريم فينتظم بذلك ما يكره وما لا يكره، والتحريم المنع مما يلحق الأكل منه ضرر في جسمه كالميتة، أو في نفسه كلحم الخنزير، أو رين على قلبه كما أهل لغير الله به؛ ثم أشار إلى أن ما حرم خبيث بقوله: {طيباً} أي غير خبيث مستقذر، والأصل فيه ما يستلذ؛ ويوصف به على جهة التشبيه الطاهرُ لأن النجس تكرهه النفس

haramlık hükmü kalkan şeydir; böylece mekruh olanı da olmayanı da kapsar. Haram kılma (tahrim) ise leş gibi yenmesi halinde bedenine zarar veren, domuz eti gibi nefsine zarar veren veya Allah'tan başkası adına kesilenler gibi kalbine pas bağlatan şeylerden menetmektir. Sonra haram kılınan şeyin pis (habis) olduğuna şu buyruğuyla işaret etti: {طيباً} “temiz olarak” yani pis ve iğrenç olmayan. Aslı lezzetli olandır; teşbih yoluyla temiz (tahir) olan da böyle nitelenir, çünkü necis olan şeyden nefis

لقذره، والحلالُ لأن الحرام يقذره العقل لزجر الشرع عنه. وقال الحرالي: الحلال مطلوب ليكتسب لا ليؤكل حتى يطيب، والطيب ما لا منازغ فيه - انتهى.

pisliği sebebiyle tiksinir; helal olan da böyledir, çünkü şeriatın yasaklaması sebebiyle akıl haramı çirkin bulur. Harallî demiştir ki: Helal olan şey kazanılmak için istenir, temiz ve leziz (tayyib) oluncaya kadar yenilmek için değil; tayyib ise içinde hiçbir pürüz bulunmayandır - alıntı bitti -.

ولما كان هذا الصنف أدنى المتدينين قرن ﷾ بإطعامهم مما في الأرض لكونهم أرضيين نهاهم عن اتباع العدو المبني أمره على المنافرة فقال: {ولا تتبعوا} وأشار بصيغة الافتعال إلى انهماك هذا الصنف على اللحاق به وأنهم غير واصلين ما داموا في هذا الحيز إلى تمام منابذته وإنما عليهم الجهد لأن مخالفته لا تكون إلا بمجاهدة كثيرة لا يقدرون عليها ما داموا في هذه الرتبة {خطوات} جمع خطوة وهي ما بين القدمين في المشي {الشيطان} أي طرقه في وساوسه في اتخاذ الأنداد وتحريم الحلال كالسوائب وتحليل الحرام كالميتات، فإن ذلك كله من أمره كما يأتي في قوله: {ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام} [النساء: ١١٩] الآية وهو من شطن إذا بعد، وشاط إذا احترق، فهو يبعدهم - كما قال الحرالي - عن وطن ما هم عليه من الائتمار في مآكلهم إلى التناول بشهواتهم ليستدرجهم لذلك من خطوة الأكل بالشهوة إلى الأكل بالهوى فيتداعى منها إلى المحرمات -

Bu sınıf dindarların en alt seviyesinde olduğu için, yeryüzüne ait olmaları sebebiyle Allah celle ve alâ yeryüzündekilerden rızıklanmalarının yanına, işi düşmanlık üzerine kurulu olan düşmana uymalarını yasaklamayı ekleyerek şöyle buyurdu: {ولا تتبعوا} “ve ardına düşmeyin”. İftiâl (ittibâ) kalıbıyla bu sınıfın ona yetişme konusundaki düşkünlüğüne ve bu sınırda kaldıkları sürece onunla tam bir mücadeleye ulaşamayacaklarına işaret etti; onlara düşen ancak gayret göstermektir, zira ona muhalefet ancak bu mertebede güç yetiremeyecekleri büyük bir mücahede ile mümkündür; {خطوات} adım (hutve) kelimesinin çoğulu olup yürüyüşte iki ayak arasındaki mesafedir; {الشيطان} “şeytanın adımlarının” yani ortaklar edinme, sâibeler gibi helali haram kılma ve leşler gibi haramı helal kılma hususundaki vesvese yollarının. Zira bütün bunlar onun emrindendir; nitekim {ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام} [Nisâ: 119] “Onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar...” ayetinde gelecektir. Bu kelime uzaklaştı anlamındaki 'şetane' (شطن) ve yandı anlamındaki 'şâta' (شاط) köklerindendir. Harallî'nin dediği gibi, o onları yiyeceklerinde emirlere uydukları asıl vatanlarından şehvetleriyle yemeye doğru uzaklaştırır ki onları şehvetle yeme adımından heva ile yemeye sürüklesin, oradan da haramlara düşürsün -

انتهى. ثم علل ذلك بقوله: {إنه لكم عدو} بتكبره على أبيكم ومكره به وسؤاله الإنظار لإضلالكم {مبين *} أي ظاهر العداوة فلا تتبعوا العدو في منابذة الولي. ثم علل إبانة عداوته والنهي عن اتباعه بقوله: {إنما} فحصر لينتفي عنه الأمر بشيء فيه رشد؛ وفي قوله: {يأمركم} كما قال الحرالي إنباء بما مكنه الله ﷾ حتى صار أمراً {بالسوء} وهو خبائث الأنفس الباطنة التي يورث فعلها مساءة {والفحشاء} قال الحرالي: وهو ما يكرهه الطبع من رذائل الأعمال الظاهرة كما ينكره العقل ويستخبثه الشرع، فيتفق في حكمه آيات الله الثلاث من الشرع والعقل والطبع، بذلك يفحش

alıntı bitti -. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه لكم عدو} babanıza büyüklük taslaması, ona hile kurması ve sizi saptırmak için mühlet istemesi sebebiyle “şüphesiz o sizin için bir düşmandır”; {مبين *} “apaçık [bir düşmandır]” yani düşmanlığı açık olandır; öyleyse dosta karşı gelmede düşmana uymayın. Sonra onun düşmanlığının açıklığını ve ona uymanın yasaklanışını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنما} “O ancak”, hasr (sınırlama) yaparak onda doğruya sevk eden bir emrin bulunmasını nefyetti. Harallî'nin dediği gibi, {يأمركم} “size emreder” buyruğunda, Allah'ın celle ve alâ ona verdiği imkânla bunun adeta bir emir haline geldiğine bir haber vardır; {بالسوء} “kötülüğü” ki o, yapılması kötülük doğuran nefislerin batınî çirkinlikleridir; {والفحشاء} “ve hayasızlığı”. Harallî demiştir ki: O, aklın inkâr ettiği ve şeriatın çirkin gördüğü gibi tabiatın da tiksindiği zahirî çirkin amellerdir; böylece onun hükmünde şeriat, akıl ve tabiat olmak üzere Allah'ın üç ayeti birleşir ve bununla

الفعل {وأن تقولوا على الله} الحائز أقصى مراتب العظمة {ما لا تعلمون *} مما تستفتحون قوله في أقل الموجودات من إشراك أو ادعاء ولد أو تحليل وتحريم أو غير ذلك، ولقد أبلغ ﷾ في هذه الآية في حسن الدعاء لعباده إليه لطفاً منه بهم ورحمة لهم بتذكيرهم في سياق الاستدلال على وحدانيته بما أنعم عليهم بخلقه لهم أولاً وبجعله لهم ملائماً ثانياً وإباحته لهم ثالثاً وتحذيره لهم من العدو رابعاً - إلى غير ذلك من دقائق الألطاف وجلائل المنن في سياق مشير إلى جميع أصناف الحلال وسبب تحليله.

fiil çirkinleşir (fahşa olur); {وأن تقولوا على الله} azametin en üst mertebelerine sahip olan “Allah hakkında söylemenizi [emreder]”, {ما لا تعلمون *} varlıkların en küçüğü hakkında ortak koşma, çocuk isnat etme, helal ve haram kılma veya başka hususlarda ortaya attığınız “bilmediğiniz şeyleri”. Allah celle ve alâ bu ayette, vahdaniyetine delil getirme bağlamında kullarına olan lütuf ve merhametinden ötürü, önce onları yaratmakla, ikinci olarak bunu kendilerine elverişli kılmakla, üçüncü olarak kendilerine mubah kılmakla ve dördüncü olarak onları düşmandan sakındırmakla kendilerine olan nimetlerini hatırlatarak onları kendisine en güzel şekilde davet etmiştir. Bu davet, helalin bütün çeşitlerine ve helal kılınma sebebine işaret eden bir bağlamda, daha nice ince lütufları ve büyük nimetleri içermektedir.

قال الأستاذ أبو الحسن الحرالي في كتاب العروة في حرف الحلال: وجه إنزال هذا الحرف توسيع الاستمتاع بما خلق الله في الأرض من نعمة وخيره

Üstat Ebu'l-Hasan el-Harallî, Kitâbü'l-Urve'de helal bahsinde demiştir ki: Bu hükmün indirilme hikmeti, Allah'ın yeryüzünde yarattığı nimetlerden ve hayırlarından istifadeyi genişletmektir;

الموافقة لطباعهم وأمزجتهم وقبول نفوسهم في جميع جهات الاستمتاع من طعام وشراب ولباس ومركب ومأوى وسائر ما ينتفع به مما أخرج الله ﷾ ومما بثه في الأرض وما عملت أيديهم في ذلك من صنعة وتركيب ومزج ليشهدوا دوام لبس الخلق الجديد في كل خلق على حسب ما منه فطر خلقه؛ ولما كان الإنسان مخلوقاً من صفاوة كل شيء توسع له بجهات الانتفاع بكل شيء إلا ما استثنى منه بحرف الحرام ووجهه كما استثنى لآدم أكل الشجرة من متسع رغد الجنة فكان له المتاع بجميعه إلا ما أضر ببدنه أو خبث نفسه أو ران على علم قلبه وذلك بأن يسوغ له طبعاً وتحسن مغبّته في أخلاق نفسه ويسنده قلبه لمنعمه الذي يشهد منه بداياته وتكملاته تجربة ثم كمل القرآن ذلك بإخلاصه للمنعم من غير أثر لما سواه فيه وجامع منزله بحسب ترتيب القرآن قوله تعالى {هو الذي خلق لكم ما في الأرض جميعاً} [البقرة: ٢٩] ومن أوائله بحسب ترتيب - البيان والله ﷾ أعلم {هو الذي أنزل لكم من السماء ماء لكم منه شراب ومنه شجر فيه تسيمون} [النحل: ١٠] الآية وسائر الآيات الواردة في سورة النحل وفي سورة يس إذ هي القلب الذي منه مداد القرآن كله في قوله تعالى: {وآية لهم الأرض الميتة أحييناها وأخرجنا منها حباً فمنه يأكلون} [يس: ٢٣] الآيات إلى سائر ما في القرآن من نحوه، ومن متسع خلال هذا الحرف وقعت الفتنة على الخلق بما زين لهم منه {زين للناس حب الشهوات من النساء والبنين} [آل عمران: ١٤] الآية ووجه فتنته أن على قدر التبسط فيه يحرم من طيب الآخرة {أذهبتم طيباتكم في حياتكم الدنيا واستمتعتم بها} [الأحقاف: ٢٠] «إنما يلبس هذه من لا خلاق له في الآخرة» {فاستمتعوا بخلاقهم} [التوبة: ٦٩] ومن رؤية سوء هذا المخبر نشأ زهد الزاهدين، ومن رؤية حسن المتجر وربحه وتضاعفه إلى ما لا يدرك مداه ونعيمه في بيع خلاق الدنيا بخلاق الآخرة نشأ ورع المتورعين؛ فاستراحت قلوبهم بالزهد، وانكفؤوا بالورع عن الكد، وتفرغت قلوبهم وأعمالهم لبذل الجد في سبيل الحمد، وتميز الشقي من السعيد بالرغبة فيه أو عنه، فمن رغب في الحلال شقي ومن رغب عنه سعد؛ وهو الحرف الذي

Yiyecek, içecek, giyecek, binek, barınak ve Allah Teâlâ'nın [yerden] çıkardığı, yeryüzüne yaydığı ve onların ellerinin sanat, terkip ve karıştırma yoluyla meydana getirdiği faydalanılan diğer bütün şeylerden tabiatlarına, mizaçlarına ve nefislerinin kabulüne uygun olan her türlü faydalanma yönü; her bir yaratılışta, onun yaratılış fıtratına göre yeni yaratılış elbisesinin devamlılığını müşahede etmeleri içindir. İnsan her şeyin özünden/safiyetinden yaratıldığı için, haram kılınan yönüyle istisna edilenler hariç, her şeyden istifade yolları onun için genişletilmiştir; nitekim Âdem için de cennetin bol ve geniş nimetleri içinden [malum] ağaçtan yemesi istisna edilmişti. Dolayısıyla bedenine zarar veren, nefsini kirletip bozan veya kalbinin ilmine pas tutturup perde çeken şeyler hariç, bütün nimetlerden faydalanmak onun [hakkı] kılındı. Bu da onun fıtratına uygun düşmesi, nefsinin ahlakında neticesinin güzel olması ve kalbini, başlangıçlarını ve kemalatını tecrübe ile müşahede ettiği Nimet Veren'e (el-Mün'im) dayandırması iledir. Sonra Kur'an, onda O'ndan başkasına hiçbir iz bırakmaksızın bunu Nimet Veren'e ihlasla tahsis ederek kemale erdirdi. Kur'an tertibine göre bunun cem edici ayeti Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} [el-Bakara: 29] “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır.” Beyan tertibine göre ilklerinden olanı ise -Allah Teâlâ en iyisini bilir- {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ} [en-Nahl: 10] “O, sizin için gökten su indirendir; içecek su ondandır ve hayvanlarınızı otlattığınız ağaç/otlak da ondandır.” ayeti ve Nahl suresinde, ayrıca bütün Kur'an'ın kaynağı olan kalbi mesabesindeki Yâsîn suresinde Allah Teâlâ'nın: {وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ} [Yâsîn: 23/33] “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler.” kavlinde ve Kur'an'daki benzeri diğer ayetlerde varit olanlardır. Bu hususun genişliği sebebiyle, kendilerine süslü gösterilen şeyler üzerinden mahlukat üzerine fitne / imtihan vaki olmuştur: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ} [Âl-i İmrân: 14] “Kadınlara, oğullara... duyulan aşırı istek ve tutku insanlara süslü gösterildi.” ayeti. Bu fitnenin yönü şudur: Onda genişlemeye ve dalmaya göre ahiretin güzelliklerinden mahrum kalınır: {أَذْهَبْتُمْ طَيِّبَاتِكُمْ فِي حَيَاتِكُمُ الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِهَا} [el-Ahkâf: 20] “Siz dünya hayatınızda güzel şeylerinizi tüketip yok ettiniz ve onlarla zevk sürüp eğlendiniz.” «Bunu ancak ahirette nasibi olmayan kimse giyer.» {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ} [et-Tevbe: 69] “Onlar kendi paylarından zevk alıp yararlandılar.” İşte bu durumun kötülüğünü görmekten zahitlerin zühdü doğdu. Dünya nasibini ahiret nasibi karşılığında satmaktaki ticaretin güzelliğini, kârını, sınırına ulaşılamayacak derecede katlanışını ve nimetini görmekten de vera sahiplerinin verâsı doğdu. Böylece zühd ile kalpleri rahata erdi, vera ile yorucu çabadan geri durdular, kalpleri ve amelleri hamd yolunda gayret sarf etmek için boşaldı; şaki olanla sait olan, ona rağbet etmek veya ondan yüz çevirmekle birbirinden ayrıldı. Kim helale [aşırı] rağbet ederse şaki oldu, kim de ondan [fazlasından] yüz çevirirse sait oldu. İşte bu, öyle bir esastır ki...

قبض بسطه حرف النهي حتى لم يبق لابن آدم حظ فيما زاد على جلف الطعام وهي كسرة وثوب يستره وبيت يكنه، وما زاد عليه متجر إن أنفقه ربحه وقدم عليه وإن ادخره خسره وندم عليه؛ ولذلك لم يأذن الله ﷾ لأحد في أكله حتى يتصف بالطيب للناس الذين هم أدنى المخاطبين بانسلاخ أكثرهم من العقل والشكر والإيمان {يا أيها الناس كلوا مما في الأرض حلالاً طيباً} [البقرة: ١٦٨] ومحا اسمه عن الذين آمنوا وهم الذين لا يثبتون ولا يدومون على خير أحوالهم بل يخلصون وذلك في قوله تعالى

genişliğini yasak hükmü daraltmış, öyle ki Âdemoğlunun kaba yiyecekten —ki o bir lokma ekmek, kendisini örten bir elbise ve barındıran bir evdir— fazlasında hiçbir payı kalmamıştır. Bundan fazlası ise bir ticarettir; şayet infak ederse kâr eder ve onu önden göndermiş olur, şayet biriktirirse zarar eder ve ona pişman olur. İşte bu sebeple Allah celle ve alâ, çoğunun akıldan, şükürden ve imandan sıyrılması sebebiyle en alt muhatap seviyesinde olan insanlar için temizlik (tayyib) sıfatını taşımadıkça onu yemeye kimseye izin vermemiştir: {يا أيها الناس كلوا مما في الأرض حلالاً طيباً} [Bakara: 168] “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden helal ve temiz olarak yiyin”. İman edenlerden ise onun [helal] ismini silmiştir; onlar hallerinin en hayırlısı üzerinde sabit ve devamlı kalamayan, ancak arınmaya çalışan kimselerdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur:

{يا أيها الذين آمنوا كلوا من طيبات ما رزقناكم} [البقرة: ١٧٢] وهو ما طيبه حرف النهي علماً، وبرىء من حوادّ القلوب طمأنينة، وتمم وأنهى صفوة للمرسلين فقال {يا أيها الرسل كلوا من الطيبات} [المؤمنون: ٥١] وورد جواباً لسؤالهم في قوله تعالى {يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات} [المائدة: ٤] ؛ فمن آثر حرف النهي على حرف الحلال فقد تزكى واتبع الأحسن وصح هداه وصفا لبّه

{يا أيها الذين آمنوا كلوا من طيبات ما رزقناكم} [Bakara: 172] “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin”. O, yasak hükmünün ilim olarak temizlediği ve kalplerin vesveselerinden itminan ile arınmış olan şeydir. Bunu peygamberler için en seçkin şekilde tamamlayıp kemale erdirerek şöyle buyurdu: {يا أيها الرسل كلوا من الطيبات} [Mü'minûn: 51] “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin”. Onların sorularına bir cevap olarak da Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda varid oldu: {يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات} [Mâide: 4] “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz şeyler helal kılındı”. Dolayısıyla kim yasak hükmünü helal hükmüne tercih ederse arınmış, en güzeline tabi olmuş, hidayeti sıhhat bulmuş ve aklı safiyete ermiştir.

ومن آثر حرف الحلال على حرف النهي فقد تدسّى وحرم هدى الكتب وعلم الحكمة ومزيد التأبيد بما فاته من التزكية وتورط فيه من التدسية والله يقول الحق وهو يهدي السبيل. ثم قال فيما به تحصل قراءته: اعلم أن الإنسان لما كان جامعاً كان بكل شيء منتفعاً أما في حال السعة فمع استثناء أشياء يسيرة مما يضره من جهة نفسه أو غيره أو ربه على ما ذكر في الفصل الأول أي حرف الحرام {هو الذي خلق لكم ما في الأرض جميعاً} [البقرة: ٢٩] {قل لا أجد فيما أوحي إلي محرماً} [الأنعام: ١٤٥] الآية: وأما في حال الضرورة فبغير استثناء البتة {فمن اضطر غير باغ ولا عاد فلا إثم عليه} [البقرة: ١٧٣] ؛ {فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم} [المائدة: ٣] ؛ والذي تحصل به قراءة هذا الحرف أما من جهة القلب فمعرفة حكمة الله في المتناول من مخلوقاته ومعرفة أخص منافعها مما خلقه، ليكون غذاء في سعة أو ضرورة وإداماً أو فاكهة أو دواء كذلك؛ ومعرفة موازنة ما بين الانتفاع بالشيء ومضرته واستعماله على حكم الأغلب من منفعته، أو اجتنابه على حكم الأغلب من مضرته {قل فيهما إثم كبير ومنافع للناس وإثمهما أكبر من نفعهما} [البقرة: ٢١٩] وذلك مدرك عن الله ﷾ باعتبار العقل وإدراك الحس في مخلوقاته كما أدركه الحنيفيون، كان الصديق رضي الله تعالى عنه قد حرم الخمر على نفسه في الجاهلية، وكان إذا أخذ عليه في ذلك يقول: والله لو أصبت شيئاً أشتريه بمالي كله يزيد في عقلي لفعلت فكيف أشتري بمالي شيئاً ينقص من عقلي! وكان رسول الله ﷺ كثيراً ما ينبه على حكمة الله ﷾ في الأشياء التي بها تتناول أو تجتنب عملاً بقوله تعالى

Kim helal harfini nehiy harfine tercih ederse, [kendini] kirletip alçaltmış; arınmadan mahrum kalması ve içine düştüğü kirlenme sebebiyle kitapların hidayetinden, hikmet ilminden ve ebedî lütuftan mahrum kalmış olur. Allah hakkı söyler ve doğru yola iletir. Sonra [müellif], onun okunmasının kendisiyle hâsıl olacağı hususta şöyle dedi: Bil ki insan [bütün vasıfları] kendinde toplayan bir varlık olduğundan her şeyden faydalanabilir. Genişlik hâlinde bu durum; birinci fasılda yani haram harfinde zikredildiği üzere, nefsi, başkası veya Rabbi cihetinden kendisine zarar veren pek az şeyin istisnasıyladır: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” [Bakara, 2/29], {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... haram kılınmış bir şey bulamıyorum” [En'âm, 6/145] ayeti [böyledir]. Zaruret hâlinde ise kesinlikle hiçbir istisna olmaksızın [faydalanılabilir]: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın, ona hiçbir günah yoktur” [Bakara, 2/173]; {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kim açlıktan bunalır da günaha meyletmeksizin mecbur kalırsa, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [Mâide, 5/3]. Bu harfin okunmasının kendisiyle hâsıl olacağı şeye gelince; kalp cihetinden bu, mahlûkatından istifade edilen şeylerde Allah'ın hikmetini bilmek ve genişlik veya zaruret hâlinde bir gıda, katık, meyve yahut benzer şekilde bir ilaç olması için yarattığı şeylerin en belirgin faydalarını tanımaktır. Keza bir şeyden faydalanma ile onun zararı arasındaki dengeyi bilmek ve faydası galip geldiği hükmüne göre onu kullanmak yahut zararı galip geldiği hükmüne göre ondan sakınmaktır: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır; ama günahları faydalarından daha büyüktür” [Bakara, 2/219]. Bu, Hanîflerin kavradığı gibi mahlûkatındaki aklî değerlendirme ve hissî idrak yoluyla Allah Azze ve Celle'den idrak edilir. [Nitekim] Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh Cahiliye döneminde içkiyi kendisine haram kılmıştı. Bu hususta kendisine itiraz edildiğinde şöyle derdi: 'Vallahi bütün malımla aklımı artıracak bir şey bulsam onu satın alırdım; öyleyse aklımı eksiltecek bir şeyi malımla nasıl satın alırım!' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Allah Teâlâ'nın buyruğuna uyarak, bir şeylerin alınması veya onlardan sakınılması hususunda Allah Azze ve Celle'nin hikmetine sıkça dikkat çekerdi:

{يزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة} [آل عمران: ١٦٤] فقال لطلحة رضي الله تعالى عنه وقد ناوله سفرجلة «تذهب بطخاء الفؤاد» وقال لأبي هريرة رضي الله تعالى عنه وهو رمد في خبز الشعير والسلق: «كل من هذا فإنه أوفق لك» وقال في التمر والقثاء: «حر هذا يكسر برد هذا» وقال لرمد: «أتأكل التمر وأنت رمد» وقال لعائشة رضي الله تعالى عنها في الماء المشمس: «لا تفعلي يا حميراء! فإنه يولد البرص» وقال: «استاكوا بكل عود ما خلا الآس والرمان فإنهما يهيجان عرق الجذام» وقال لامرأة استطلقت بالشُّبْرُم: «حار جار، ألا استطلقت بالسنا؟ فإنه لو كان

{يزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة} [Âl-i İmrân: 164] “Onları arındırır, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretir”, kendisiyle istifade edilen veya kaçınılan şeylerde Allah'ın celle ve alâ hikmetine çokça dikkat çekerdi. Nitekim kendisine bir ayva ikram ettiği Talha'ya radıyallâhu Teâlâ anh: «Bu, göğüsteki ağırlığı ve sıkıntıyı giderir» buyurmuş; gözü ağrıyan (remed) Ebû Hüreyre'ye radıyallâhu Teâlâ anh arpa ekmeği ve pazı hakkında: «Bundan ye, çünkü bu senin için daha uygundur» demiş; hurma ile acur hakkında: «Bunun harareti şunun soğukluğunu kırar» buyurmuş; gözü ağrıyan birine: «Gözün ağrırken hurma mı yiyorsun?» demiş; güneşte ısıtılmış su hakkında Âişe'ye radıyallâhu Teâlâ anhâ: «Böyle yapma ey Hümeyrâ! Çünkü o alaca hastalığına (abraş) sebep olur» buyurmuş; «Mersin ve nar hariç her ağaçla misvaklanın; çünkü o ikisi cüzzam damarını tahrik eder» demiş; şubrum ile ishal olan bir kadına da: «O çok sıcak ve zararlıdır; sen sinameki ile ishal olsaydın ya! Çünkü şayet

شيء يذهب الداء لأذهبه السنا» إلى غير ذلك مما إذا أباحه أو حظره نبه على حكمته. وكانت عائشة رضي الله تعالى عنها تقول للمريض: اصنعوا له خزيرة فإنها مَجَمّة لفؤاد المريض وتذهب بعض الحزن. ومثل ذلك كثير من كلام العلماء رضي الله تعالى عنهم ومجربات الحكماء ومعارف الحكماء الحنفاء، قال الشافعي رحمه الله تعالى في قوله ﷾ {يحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث} [الأعراف: ١٥٧] الطيبات ما استطابته نفوس العرب، والخبائث ما استخبثته نفوس العرب؛ هذا من جهة القلب وأما من جهة النفس فسخاؤها بما يقع فيه الاشتراك من المنتفعات المحللات، لأن الشحّ بالحلال عن مستحقه محظر له على المختص به الضيافة على أهل الوبر {وإذا حضر القسمة أولو القربى واليتامى والمساكين فارزقوهم منه} [النساء: ٨] {وآت ذا القربى حقه والمسكين وابن السبيل} [الروم: ٣٨] {فكلوا منها وأطعموا القانع والمعتر} [الحج: ٣٦] وكذلك صبرها عما تشتهيه من المضرات من الوجوه المذكورة {إنما الخمر والميسر} [المائدة: ٩٠] إلى قوله {لعلكم تفلحون} {ولا تأكلوا أموالهم إلى أموالكم} [النساء: ٢] {ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون} [الحشر: ٩ والتغابن: ١٦] وكذلك التراضي وطيب النفس فيما يقع فيه الاشتراك {إلا أن تكون تجارة عن تراض منكم} [النساء: ٢٩] {فإن طبن لكم عن شيء منه نفساً فكلوه هنيئاً مريئاً} [النساء: ٤] هذه الشروط الثلاثة من السخاء والصبر والتراضي في النفس، وأما في العمل وتناول اليد فأول ذلك ذكر الله والتسمية عند كل متناول، لأن كل شيء لله فما تنوول باسمه أخذ بإذنه وما تنوول بغير اسمه أخذ تلصصاً على غير وجهه وشارك الشيطان في تناوله فتبعه المتناول معه في خطواته وشاركهم في الأموال والأولاد؛ جاء أعرابي وصبي ليأكلا طعاماً بين أيدي النبي ﷺ بغير تسمية فأخذ بأيديهما وقال «إن الشيطان جاء ليستحل بهما هذا الطعام، والذي نفسي بيده! إن يده في يدي مع أيديهما» فسمى النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

«...hastalığı gideren bir şey olsaydı onu muhakkak sinameki giderirdi» buyurması ve bunun dışında bir şeyi mubah veya haram kıldığında onun hikmetine dikkat çekmesi gibi hususlardır. Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ hasta için şöyle derdi: «Ona hazîre (çorbası) yapın; zira o, hastanın kalbini dinlendirir ve hüznün bir kısmını giderir.» Âlimlerin radıyallâhu teâlâ anhüm sözlerinden, hekimlerin tecrübelerinden ve muvahhid hikmet ehlinin marifetlerinden buna benzer pek çok [örnek] vardır. İmam Şâfiî rahimehullâhu teâlâ, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın {يحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث} [el-A'râf: 157] “Onlara temiz ve güzel şeyleri helal kılar, murdar şeyleri de haram eder” kavli hakkında şöyle demiştir: «Temiz şeyler (tayyibât), Arapların tabiatının hoş gördüğü şeylerdir; murdar şeyler (habâis) ise Arapların tabiatının iğrendiği şeylerdir.» Bu durum kalp cihetindendir. Nefis cihetinden ise, ortaklaşa istifade edilen helal nimetler hususunda nefsin cömert davranmasıdır. Çünkü helal olanı hak sahibinden esirgemek, çöl ehline (bedevilere) ziyafet vermeyi o kimseye yasak kılar: {وإذا حضر القسمة أولو القربى واليتامى والمساكين فارزقوهم منه} [en-Nisâ: 8] “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan kendilerine de bir şeyler verin”, {وآت ذا القربى حقه والمسكين وابن السبيل} [er-Rûm: 38] “Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver”, {فكلوا منها وأطعموا القانع والمعتر} [el-Hac: 36] “Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de [hâline] kanaat edene ve [ihtiyacını bildirene] yedirin”. Aynı şekilde nefsin, zikredilen vechelerden ötürü arzuladığı zararlı şeylere karşı sabretmesidir: {إنما الخمر والميسر} [el-Mâide: 90] “İçki, kumar... ancak şeytan işi birer murdardır” kavlinden {لعلكم تفلحون} “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” kavline kadar; {ولا تأكلوا أموالهم إلى أموالكم} [en-Nisâ: 2] “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin”; {ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون} [el-Haşr: 9 ve et-Teğâbün: 16] “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”. Aynı şekilde, ortaklığın cereyan ettiği hususlarda karşılıklı rıza ve gönül hoşluğudur: {إلا أن تكون تجارة عن تراض منكم} [en-Nisâ: 29] “Ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır”, {فإن طبن لكم عن شيء منه نفساً فكلوه هنيئاً مريئاً} [en-Nisâ: 4] “Eğer mehir olarak verdiğinizden bir kısmını kendi gönül rızalarıyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin”. Cömertlik, sabır ve gönül hoşluğundan ibaret bu üç şart nefiste [bulunması gerekenlerdir]. Fiilde ve elin [lokmaya] uzanmasında ise bunların ilki, yenilip içilen her şeyde Allah'ı zikretmek ve besmele çekmektir. Çünkü her şey Allah'ındır; O'nun ismiyle alınan şey O'nun izniyle alınmış olur, O'nun ismi anılmadan alınan şey ise hırsızlama ve gayrimeşru şekilde alınmış olur ve şeytan o yiyeceğe ortak olur; böylece o gıdayı tüketen kimse adımlarında şeytana uymuş olur ve [şeytan] mallarda ve evlatlarda onlara ortak olur. Nitekim bir bedevi ile bir çocuk, besmele çekmeksizin Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzurundaki yemekten yemek için geldiler. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] onların ellerini tuttu ve: «Şeytan, bu yemeği onlar vesilesiyle kendine helal kılmak için geldi. Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, muhakkak onun eli onların elleriyle birlikte elimin içindedir.» buyurdu. Ardından Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem besmele çekti.

وأكل ثم أطلقها وقال:

yemiş, sonra onların ellerini bırakıp şöyle buyurmuştur:

«كلا باسم الله» وقال لغلام آكل: «يا غلام! سمّ الله» والثاني التناول باليمين، لأن الشيطان يأكل بشماله ويشرب بشماله، واليمين خادم ما علا من الجسد والشمال خادم ما سفل منه. والثالث أن يتناول تناول تقنّع وترفع عن تناول النهبة «كان رسول الله ﷺ يأكل بثلاثة أصابع» «ويشرب مصّاً في ثلاث» وقال: «هو أبرأ وأمرأ وأهنأ» وقال: «الكُباد من العبّ» والرابع الاكتفاء بما دون الشبع لما في ذلك من حسن اغتذاء البدن وحفظ الحواس الظاهرة والباطنة؛ ومن علامات الساعة ظهور السمن عن الأكل في الرجال؛ و «ما ملأ ابن آدم وعاء شراً من بطن» و «ما دخلت الحكمة معدة ملئت طعاماً» و «المؤمن يأكل في معّى واحد والكافر يأكل في سبعة أمعاء» لتوكل المؤمن في قوامه ولا تكال الكافر على الغذاء في قوته: «وحسب المؤمن لقيمات يقمن صلبه، فإن كان ولا بد فاعلاً فثلث للطعام وثلث للشراب وثلث

«Allah'ın ismiyle yiyin». Yemek yiyen bir çocuğa da: «Ey çocuk! Allah'ın ismini an (besmele çek)» buyurmuştur. İkincisi, sağ elle yemektir; zira şeytan soluyla yer ve soluyla içer; sağ el bedenin üst kısmının, sol el ise alt kısmının hizmetkârıdır. Üçüncüsü, kanaatkâr bir şekilde ve yağmacılık tavrından uzak bir nezaketle yemektir. «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç parmağıyla yerdi», «ve üç nefeste emerek içerdi» ve şöyle buyurmuştur: «Bu, [hastalıktan] daha koruyucu, daha kolay sindirilebilir ve daha afiyet vericidir». Yine şöyle buyurmuştur: «Karaciğer ağrısı [suyu] bir dikişte içmekten kaynaklanır». Dördüncüsü, doymaktan daha azıyla yetinmektir; zira bunda bedenin güzel beslenmesi ile zâhirî ve bâtınî duyuların korunması vardır. Kıyamet alametlerinden biri de erkeklerde çok yemekten ötürü şişmanlığın ortaya çıkmasıdır. «Âdemoğlu karnından daha şerli bir kap doldurmamıştır», «Yemekle doldurulmuş bir mideye hikmet girmez» ve «Mümin tek bir bağırsakla yer, kâfir ise yedi bağırsakla yer»; çünkü mümin ayakta kalabilmek için [Allah'a] tevekkül eder, kâfir ise kuvvetini besine dayandırır: «Mümine belini doğrultacak birkaç lokma yeter; şayet mutlaka [daha fazla] yemesi gerekiyorsa üçte biri yemeğe, üçte biri içeceğe ve üçte biri de

للنفس» انتهى. قلت: ولعل المراد أن الكافر يأكل شبعاً فيأكل ملأ بطنه لأن الأمعاء كما قالوا سبعة، والمؤمن يأكل تقوتاً فيأكل في معّى واحد وهو سبع بطنه، فإن لم يكن ففي معاءين وشيء وهو الثلث - والله ﷾ أعلم. قال الحرالي: والخامس حمد الله تعالى في الختام، لأن من لم يحمد الله في الختام كفر بنعمته. ومن حمد غير الله آمن بطاغوته؛ فبهذه الأمور معرفة في القلب وحالاً في النفس وآداباً في العمل تصح قراءة حرف الحلال ويحصل خير الدنيا ويتمدد الأساس لبناء خير الآخرة، والله ﷾ ولي التوفيق - انتهى.

nefesine [ayrılsın]» [sözü burada] bitti. Ben de derim ki: Muhtemelen kastedilen şudur: Kâfir doymak için yer ve karnını tamamen doldurarak yer; çünkü dedikleri gibi bağırsaklar yedidir. Mümin ise gıdalanmak için yer ve tek bir bağırsakla, yani karnının yedide biriyle yer; şayet bu olmazsa iki bağırsak ve biraz fazlasıyla, yani üçte biriyle yer — en doğrusunu Allah celle ve alâ bilir. El-Harrâlî der ki: Beşincisi, sonunda Allah Teâlâ'ya hamdetmektir; zira sonunda Allah'a hamdetmeyen, O'nun nimetine nankörlük etmiş olur. Allah'tan başkasına hamdeden ise onun tağutuna inanmış olur. Kalpte bir marifet, nefiste bir hal ve amelde edepler olarak gerçekleşen bu hususlarla helal lafzının hakikati gerçekleşir, dünya hayrı elde edilir ve ahiret hayrının inşası için temel genişler; muvaffakiyetin sahibi Allah'tır celle ve alâ — [Harrâlî'nin sözü] bitti.

ولما نهاهم ﷾ عن متابعة العدو ذمهم بمتابعته مع أنه عدو من غير حجة بل بمجرد التقليد للجهلة فقال عاطفاً على {ومن الناس} معجباً منهم: {وإذا قيل} أي من أي قائل كان. ولما كان الخطاب للناس عامة وكان أكثرهم مقلداً ولا سيما للآباء أعاد الضمير والمراد أكثرهم فقال: {لهم اتبعوا} أي اجتهدوا

Allah celle ve alâ onları düşmana uymaktan nehyedince, bir delile dayanmaksızın sırf cahilleri taklit ederek düşman olmasına rağmen ona uymaları sebebiyle onları kınadı ve {ومن الناس} üzerine atfederek onlara hayret ifade edercesine şöyle buyurdu: {وإذا قيل} yani söyleyen her kim olursa olsun [biri dediği zaman]. Hitap bütün insanlara yönelik olup onların çoğu da özellikle atalarını taklit eden kimseler olduğu için zamiri çoğunluğu kastederek döndürdü ve şöyle buyurdu: {لهم اتبعوا} yani nefislerinizi

في تكليف أنفسكم الرد عن الهوى الذي نفخه فيها الشيطان، وفي قوله له {ما أنزل الله} أي الذي له العلم الشامل والقدرة التامة انعطاف على ذلك الكتاب لا ريب فيه وما شاكله {قالوا بل} أي لا نتبع ما أنزل الله بل {نتبع} أي نجتهد في تبع {ما ألفينا} أي وجدنا، قال الحرالي: من الإلفاء وهو وجدان الأمر على ما ألفه المتبصر فيه أو الناظر إليه {عليه آباءنا} أي على ما هم عليه من الجهل والعجز، قال: ففيه إشعار بأن عوائد الآباء منهية حتى يشهد لها شاهد أبوة الدين ففيه التحذير في رتب ما بين حال الكفر إلى أدنى الفتنة التي شأن الناس أن يتبعوا فيها عوائد آبائهم - انتهى.

şeytanın üflediği heva ve hevesten çevirme külfetine katlanma konusunda gayret gösterin. O'nun {ما أنزل الله} yani kuşatıcı ilme ve tam kudrete sahip olanın indirdiğine [tabi olun] buyruğunda, kendisinde şüphe olmayan o Kitab'a ve benzerlerine bir atıf vardır. {قالوا بل} yani 'Allah'ın indirdiğine uymayız, bilakis {نتبع} tabi olmaya gayret ederiz {ما ألفينا} bulduğumuz şeye.' El-Harrâlî der ki: [El-İlfâ] kelimesi, bir şeyi basiret sahibi kimsenin alıştığı veya bakan kimsenin gördüğü üzere bulması anlamına gelen [ilfâ'] kökündendir; {عليه آباءنا} yani 'atalarımızı üzerinde bulduğumuz cehalet ve acziyete [tabi oluruz].' Harrâlî der ki: Bunda, dinin babalık şahidi lehlerine şahitlik etmedikçe ataların adetlerinin nehyedildiğine dair bir işaret vardır. Dolayısıyla bunda, küfür halinden insanların atalarının adetlerine tabi olma eğiliminde oldukları en alt fitne derecesine kadar olan mertebeler hususunda bir uyarı bulunmaktadır — [Harrâlî'nin sözü] bitti.

ولما أبوا إلا إلف وهاد التقليد فدنوا عن السمو إلى عداد أولي العلم بالنظر السديد أنكر عليهم ﷾ ذلك فقال مبكتاً لهم: {أولو} أي أيتبعون أباءهم والحال أنه {كان آباؤهم لا يعقلون} ببصائر قلوبهم {شيئاً} من الأشياء المعقولة {ولا يهتدون *} بأبصار عيونهم إلى شيء من الأشياء المحسوسة.

Onlar taklit çukuruna alışmaktan başka bir şeyi kabul etmeyip isabetli bir nazarla ilim sahiplerinin mertebesine yükselmekten aşağı düşünce, Allah celle ve alâ bunu kınayarak onları azarlamak üzere şöyle buyurdu: {أولو} yani 'ataları {كان آباؤهم لا يعقلون} kalplerinin basiretleriyle akledilebilen şeylerden {شيئاً} hiçbir şeyi akletmiyor {ولا يهتدون *} gözlerinin görmesiyle hissedilebilen şeylerden hiçbir şeye doğru yolu bulamıyor olsalar da mı [onlara uyacaklar]?'

ولما كان التقدير: فمثلهم حينئذ كمن تبع أعمى في طريق وعر خفي في فلوات شاسعة كثيرة الخطر عطف عليه ما يرشد إلى تقديره من قوله منبهاً على أنهم صاروا بهذا كالبهائم بل أضل لأنها وإن كانت لا تعقل فهي تسمع وتبصر فتهتدي إلى منافعها {ومثل} وبين الوصف الذي حملهم على هذا الجهل بقوله: {الذين كفروا} أي ستروا ما يعلمون من عظمة الله ﷾ وقدرته وعلمه وحكمته بما عندهم من الهوى في أنهم لا يسمعون من الدعاء إلا جرس النغمة ودوي الصوت من غير إلقاء أذهان ولا استبصار {كمثل}

Takdirî anlam: 'O halde onların misali, uçsuz bucaksız ve son derece tehlikeli çöllerde, engebeli ve belirsiz bir yolda bir körün peşine düşen kimsenin misali gibidir' şeklinde olunca, bunun takdir edilmesine işaret eden şu buyruğu ona atfetti ve bu halleriyle hayvanlar gibi, hatta daha da sapkın hale geldiklerine dikkat çekti; zira hayvanlar akletmeseler de işitir, görür ve menfaatlerine olan şeylere yönelirler: {ومثل} ve onları bu cehalete sevk eden vasfı şu buyruğuyla açıkladı: {الذين كفروا} yani zihinlerini vermeksizin ve basiretle bakmaksızın, çağrıdan sadece sesin tınısını ve gürültüsünü duymaları hususunda, Allah'ın celle ve alâ azametinden, kudretinden, ilminden ve hikmetinden bildikleri şeyleri içlerindeki heva ile örtenlerin misali, {كمثل} misali gibidir.

قال الحرالي: المثل ما يتحصل في باطن الإدراك من حقائق الأشياء المحسوسة فيكون ألطف من الشيء المحسوس فيقع لذلك جالياً لمعنى مثل المعنى المعقول ويكون الأظهر منهما مثلاً للأخفى، فلذلك يأتي استجلاء المثل بالمثل، ليكون فيه تلطيف للظاهر المحسوس وتنزيل للغائب المعلوم؛ ففي هذه الآية يقع الاستجلاء بين المثلين لا بين الممثولين لتقارب المثلين يعني وهو وجه الشبه وتباعد الممثولين، وفي ذكر هذين المثلين تقابل يفهم مثلين آخرين، فاقتضى ذلك تمثيلين في مثل واحد كأن وفاء اللفظ الذي أفهمه هذا الإيجاز مثل الذين كفروا ومثل راعيهم كمثل الراعي ومثل ما يرعى من البهائم وهو من أعلى خطاب فصحاء العرب، ومن لا يصل فهمه إلى جمع المثلين يقتصر على تأويله بمثل واحد فيقدر في الكلام: ومثل داعي الذين كفروا {كمثل الذي ينعق} أي يصيح، وذلك لأن التأويل يحمل على الإضمار والتقدير، والفهم يمنع منه ويوجب فهم إيراد القرآن على حده ووجهه؛ وقال: {بما} أي بسبب شيء من البهائم التي {لا} عقل لها فهو {يسمع إلا دعاء} أي من الناطق فيما

El-Harrâlî der ki: Mesel (örnek), hissedilen şeylerin hakikatlerinden idrakin derinliğinde meydana gelen şeydir; dolayısıyla hissedilen şeyden daha latif olur, bu sebeple akledilen anlamın bir benzerini açıkça ortaya koyar ve iki şeyden daha zâhir olanı daha gizli olanına mesel kılınır. Bu yüzden meselin mesel ile açığa kavuşturulması, zâhir ve mahsûs olanı latifleştirmek ve gaib ve mâlûm olanı [zihne] indirmek için gelir. Bu ayette açığa kavuşturma, benzetilen iki asıl (mümesselin) arasında değil, iki mesel arasında gerçekleşir; çünkü iki mesel birbirine yakındır —yani benzerlik yönü böyledir— iki asıl ise birbirinden uzaktır. Bu iki meselin zikredilmesinde diğer iki meseli anlatan bir karşılıklılık (tekâbül) vardır. Bu da tek bir mesel içinde iki temsil yapılmasını gerektirmiştir; sanki bu veciz ifadenin anlattığı tam söz şöyledir: 'Kâfirlerin ve onları çağıranın (çobanlarının) misali, çobanın ve güttüğü hayvanların misali gibidir.' Bu, Arap fasihlerinin en üst düzey hitap tarzındandır. Anlayışı bu iki meseli birleştirmeye yetmeyen kimse ise bunu tek bir mesel ile tevil etmekle yetinir ve sözü şöyle takdir eder: 'Kâfirleri çağıranın misali {كمثل الذي ينعق} yani haykıranın misali gibidir.' Çünkü tevil, lafzı hazfe ve takdire hamletmeye sevk eder; derin anlayış ise bundan menedip Kur'an'ın kendi sınırları ve usulü üzere anlaşılmasını zorunlu kılar. Şöyle devam etti: {بما} yani akletmeyen {لا} hayvanlardan bir şey sebebiyle [haykıranın]; o hayvan {يسمع إلا دعاء} konuşanın kendisini beslenmesine ve nesline dair çağırdığı şeyden {ونداء} ve çağrıldığı yere sevk ettiği şeyden başka bir şey işitmez. Zira nida uzaklığı, dua (çağrı) ise maksada yönelmeyi hissettirir — [Harrâlî'nin sözü] bitti.

يدعي إليه من قوام غذائه ونسله {ونداء} فيما ساق إليه بمحل دعائه من حيث إن النداء يشعر بالبعد والدعاء يشعر بالشروع في القصد - انتهى.

çağırdığı şeyde [ve nidayı işitir] {ونداء} çağırma maksadıyla sevk ettiği şeyde; şu bakımdan ki nida uzaklığı hissettirir, dua (çağrı) ise maksada yönelmeyi hissettirir — [Harrâlî'nin sözü] bitti.

فالكافرون في كونهم لا يرجعون عن غيهم لما يسمعون من الأدلة وهم أولو عقل وسمع وبصر كالبهم التي تسمع

Akıl, işitme ve görme sahibi oldukları halde işittikleri deliller karşısında azgınlıklarından dönmemeleri bakımından kâfirler, işiten

وتبصر ولكنها لكونها لا تعقل لا ترجع بالكلام لأنها لا تسمع إلا ظاهر الصوت ولا تفهم ما تحته بل بالحجر والعصا، فإن الراعي إذا أراد رجوعها عن ناحية صاح بها ورمى بحجر إلى ما أمامها فترجع، فهي محل مثلهم الذي هو عدم الإدراك، والبهم في كونها لا ترجع بالنداء بل بقارع كالأصم الأبكم الأعمى الذي لا يرجع إلا بقارع يصكه في وجهه فينكص على عقبه فهو محل مثلها، وداعيهم في كونه يتكلم فلا يؤثر كلامه مع المبالغة فيه كراعي البهم فهو موضع مثله، وراعي البهم من حيث إن بهمه لا ترجع إلا بضربة بالحجر أو غيره كالسوط الذي يقمع به الأصم أو كضارب الأصم المذكور فهو محل مثله؛ فلذلك كانت نتيجة التمثيل قوله: {صم} أي لا يسمعون {بكم} أي لا ينطقون {عمي} أي لا يبصرون، وقد علم بهذا أن الآية من الاحتباك حذف من الأول مثل الداعي لدلالة الناعق عليه ومن الثاني المنعوق به لدلالة المدعوين عليه. ولما كان موجود إدراك العقل هو حقائق المحسوسات وقد نفى عنهم الحس المدرك للمحسوسات ترتب عليه قوله

ve gören fakat akletmedikleri için sözle dönmeyen —çünkü sesin sadece dış yüzünü işitir, altındaki manayı anlamazlar— ancak taş ve sopayla dönen hayvanlar gibidir; nitekim çoban onları bir taraftan geri döndürmek istediğinde onlara bağırır ve önlerine bir taş fırlatır, onlar da geri dönerler. İşte bu hayvanlar, idraksizlik olan hallerinin temsil edildiği yerdir. Hayvanların nida ile değil de sert bir darbe ile dönmesi, ancak yüzüne inen sert bir darbeyle geri dönüp ökçeleri üzerine basan sağır, dilsiz ve kör kimse gibidir; bu da hayvanların misalidir. Onları çağıran kimsenin konuşup da son derece gayret göstermesine rağmen sözünün tesir etmemesi bakımından hali, hayvanların çobanı gibidir; bu da onun temsil edildiği yerdir. Hayvanların çobanı da, hayvanlarının ancak taş veya benzeri bir darbeyle dönmesi bakımından, sağırı sindiren kırbaç veya o sağırı döven kimse gibidir; bu da onun temsil edildiği yerdir. İşte bundan dolayı temsilin neticesi şu buyruk olmuştur: {صم} yani işitmezler, {بكم} yani konuşmazlar, {عمي} yani görmezler. Buradan anlaşılmıştır ki ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinden, 'bağıran' (en-nâık) delalet ettiği için 'çağıranın' (ed-dâî) misali hazfedilmiş; ikincisinden de 'çağrılanlar' delalet ettiği için 'kendisine bağırılan hayvanlar' hazfedilmiştir. Aklın idrak ettiği şey hissedilenlerin hakikatleri olduğundan ve onlardan hissedilenleri idrak eden duyu nefyedildiğinden, buna bağlı olarak şu buyruk gelmiştir:

{فهم} بالفاء ربطاً وتعقيباً وتسبيباً {لا يعقلون *} لأنهم لا ينتفعون بعقولهم كما أن هذا الأصم كذلك، ونفاه بلا النافية للممتنع وصيغة المضارع المنبئة عن الدوام - قاله الحرالي.

{فهم} bağlama, takip ve sebep bildiren 'fâ' ile [gelerek]: {لا يعقلون *} 'akletmezler'; çünkü bu sağır kimsenin durumunda olduğu gibi akıllarından istifade etmezler. Bunu imkânsızlığı bildiren olumsuzluk edatı 'lâ' ve süreklilik bildiren muzari (geniş zaman) kipiyle nefyetmiştir — bunu el-Harrâlî söylemiştir.

ولما أخبر ﷾ أن الدعاء لا يزيدهم إلا نفوراً رقي الخطاب من الناس إلى أعلى منهم رتبة فقال آمراً لهم أمر إباحة أيضاً وهو إيجاب في تناول ما يقيم البينة ويحفظها: {يا أيها الذين آمنوا كلوا} . وقال الحرالي: لما كان تقدم الخطاب في أمر الدين في رتبتين أولاهما {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١] وثانيتهما {يا أيها الذين آمنوا لا تقولوا راعنا} [البقرة: ١٠٤] فأمر الناس فيه بالعبادة وأمر الذين آمنوا بحسن الرعاية مع النبي ﷺ، كذلك هنا أمر الناس

Allah celle ve alâ çağrının onların nefretini artırmaktan başka bir işe yaramadığını bildirince, insanlara yapılan hitaptan mertebece onlardan daha üstün olanlara geçerek, açık delili ikame edip koruyan şeyleri tüketme hususunda bir vaciplik ifade eden mubah kılma emriyle şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا كلوا} . El-Harrâlî der ki: Din hususundaki hitap iki mertebede öne geçmişti; birincisi {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [Bakara: 21] “Ey insanlar! Rabbinize ibadet edin”, ikincisi ise {يا أيها الذين آمنوا لا تقولوا راعنا} [Bakara: 104] “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin” ayetidir. Orada insanlara ibadeti emretmiş, iman edenlere ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan münasebetlerinde güzel edebi emretmişti. Tıpkı burada da insanlara

بالأكل مما في الأرض ونهى عن اتباع خطوات الشيطان، وأشعر الخطاب بأنهم ممن يتوجه الشيطان نحوهم للأمر بالسوء والفحشاء والقول بالهوى، وأمر الذين آمنوا بالأكل {من طيبات} فأعرض في خطابهم عن ذكر الأرض لتناولهم الرزق من السماء، فإن أدنى الإيمان عبادة من في السماء واسترزاق من في السماء كما قال للسوداء:

yeryüzündekilerden yemeyi emredip şeytanın adımlarına uymayı nehyettiği gibi. Hitap, onların kötülüğü, hayasızlığı ve heva ile konuşmayı emretmek üzere şeytanın kendilerine yöneleceği kimselerden olduğunu hissettirdi. İman edenlere ise {من طيبات} [temiz ve helal olanlarından] yemeyi emretti; onların rızkı gökten almaları sebebiyle onlara hitap ederken yeryüzünü zikretmekten yüz çevirdi. Zira imanın en alt derecesi, gökte olana ibadet etmek ve rızkı gökte olandan talep etmektir; nitekim siyahi cariyeye:

«أين الله؟ قالت: في السماء، قال: أعتقها فإنها مؤمنة» قال ﷾: {وفي السماء رزقكم} [الذاريات: ٢٢] ، فأطعم الأرضيين وهم الناس مما في الأرض وأطعم السماويين وهم الذين آمنوا من رزق السماء كذلك، وخص هذا الخطاب بلفظ الحلال لما كان آخذاً رزقه من السماء متناولاً طيبة لبراءته من حال مما في الأرض مما شأنه ضر في ظاهر أو أذى في باطن، ولذلك «ولو كانت الدنيا دماً عبيطاً لكان قوت المؤمن منها حلالاً» ، فالمسترزق من السماء يصير المحرم له حلالاً لأخذه منه عند الضرورة تقوتاً لا تشهّياً، ويصير الحلال له طيباً لاقتناعه منه

«Allah nerede? O: Göktedir, dedi. [Resûlullah]: Onu azat et, çünkü o mümin bir kadındır buyurdu». Allah celle ve alâ şöyle buyurmuştur: {وفي السماء رزقكم} [Zâriyât: 22] “Rızkınız göktedir”. Böylece yeryüzü ehlini —yani insanları— yeryüzündekilerden doyurdu; semavî olanları —yani iman edenleri— ise aynı şekilde göğün rızkından doyurdu. Bu hitabı helal lafzıyla tahsis etti; zira rızkını gökten alan kimse, zahirde bir zarar veya batında bir eziyet barındıran yeryüzündeki şeylerin halinden beri olduğu için onun temizini tüketir. Bu sebepledir ki «Şayet dünya sırf taze kandan ibaret olsaydı bile müminin oradaki gıdası yine helal olurdu». Rızkını gökten talep eden kimse için haram olan şey, onu zaruret anında şehvetle değil gıdalanmak için alması sebebiyle helal hale gelir; helal olan ise

بالكفاف دون التشهي {يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات} [المائدة: ٤] وفي مورد هذين الخطابين بيان أن كلمة {للناس} واقعة على سن من أسنان القلوب وكلمة {الذين آمنوا} واقعة على سن فوقه وليس يقع على عموم يشمل جميع الأسنان القلبية، فتوهم ذلك من أقفال القلوب التي تمنع تدبر القرآن، لأن خطاب القرآن يتوجه لكل أولي سن على حسب سن قلوبهم، لا يصلح خطاب كل سن إلا له يتقاصر عنه من دونه ولا يحتاج إليه من فوقه، وهي أسنان متعددة: سن الإنسان ثم سن الناس، ثم سن الذين آمنوا، ثم سن الذين يؤمنون، ثم سن المؤمنين، ثم سن المؤمنين حقاً، ثم سن المحسنين؛ هذه أسنان سبعة خطاباتها مترتبة بعضها فوق بعض، ومن وراء ذلك أسنان فوقها من سن الموقنين وما وراء ذلك إلى أحوال أثناء هذه الأسنان من حال الذين أسلموا والمسلمين ومن يوصف بالعقل والذكر والفكر والسماع وغير ذلك من الأوصاف التي تلازم تلك الأسنان في رتب متراقية لا يشمل أدناها أعلاها ولا ينهض أدناها لرتبة خطاب أعلاها

şehvete kapılmaksızın yetecek miktarla kanaat etmesi sebebiyle onun için temiz ve hoş (tayyib) hale gelir: {يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات} [Mâide: 4] “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: 'Bütün temiz ve hoş şeyler size helal kılınmıştır'”. Bu iki hitabın gelişinde, {للناس} [insanlara] kelimesinin kalplerin mertebelerinden bir mertebeye, {الذين آمنوا} [iman edenler] kelimesinin ise onun üzerindeki bir mertebeye delalet ettiğinin ve bütün kalbî mertebeleri içine alan bir genellik taşımadığının açıklaması vardır. Bunu [böyle genel] zannetmek, Kur'an'ı düşünmeyi engelleyen kalp kilitlerindendir; çünkü Kur'an hitabı, her mertebe sahibine kalplerinin mertebesine göre yönelir. Her mertebenin hitabı ancak kendisine uygundur; onun altındakinin gücü ona yetmez, onun üstündekinin ise ona ihtiyacı olmaz. Bunlar çok sayıda mertebelerdir: İnsan mertebesi, sonra nâs mertebesi, sonra iman edenler mertebesi, sonra iman etmekte olanlar mertebesi, sonra müminler mertebesi, sonra hakkıyla müminler mertebesi, sonra muhsinler mertebesi. Bu yedi mertebenin hitapları birbiri üzerinde sıralanmıştır. Bunların ötesinde yakîn sahipleri mertebesi gibi daha üst mertebeler ve bunların ötesinde bu mertebeler arasındaki haller olarak İslâm'a girenlerin, Müslümanların, akıl, zikir, fikir, işitme ve bu mertebelere eşlik eden yükselen derecelerdeki diğer vasıflarla nitelenenlerin halleri vardır; en alttakisi en üsttekini kapsamaz ve en alttakisi en üsttekinin hitap mertebesine erişemez;

إلى ما وراء ذلك من خصوص خطاب النبي ﷺ فيه بما لا يليق إلا به وبمن هو منه من إله، وفي انتظام تفصيل هذه الرتب جامعة لما يقع من معناه في سائر القرآن - انتهى. ولما كانت هذه الرتبة كما تقدم أرفع من رتبة الناس خص في خطابهم بعد بيان أن ما لم يحل خبيث فقال: {من طيبات} ولم يأت بذلك العموم الذي تألف به {الناس} .

bunun da ötesinde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, ancak kendisine ve Allah tarafından olan kimseye yakışacak hususlardaki özel hitaplar vardır. Bu mertebelerin tafsilatının intizamında, Kur'an'ın geri kalanındaki anlamları toplayıcı bir nitelik bulunmaktadır — [Harrâlî'nin sözü] bitti. Bu mertebe daha önce geçtiği üzere insanların mertebesinden daha yüce olduğu için, helal olmayanın pis ve murdar olduğunu beyan ettikten sonra onlara hitabında [ifadeyi] tahsis ederek {من طيبات} [temizlerinden] buyurmuş, {الناس} lafzının alıştığı o genelliği getirmemiştir.

ولما كانوا في أول طبقات الإيمان نبههم على الشكر بقوله في مظهر العظمة: {ما رزقناكم} وأخلصناه لكم من الشبه، ولا تعرضوا لما فيه دنس كما أحله المشركون من المحرمات، ولا تحرموا ما أحلوا منها من السائبة وما معها ثم صرح به في قوله آمراً أمر إيجاب: {واشكروا لله} أي وخصوا شكركم بالمنعم الذي لا نعمة إلا منه،

Onlar imanın ilk basamaklarında oldukları için, azamet makamında: {ما رزقناكم} “Size rızık olarak verdiklerimizden” ve şüphelerden arındırıp sizin için halis kıldıklarımızdan [yiyin] buyurarak onları şükre dikkat çekti; müşriklerin haramlardan helal saydığı gibi içinde kir ve murdarlık bulunan şeylere yönelmeyin ve bahîra, sâibe ve benzerlerinden helal kıldıkları şeyleri de haram kılmayın. Sonra bağlayıcı bir emir kipiyle açıkça şöyle buyurdu: {واشكروا لله} yani şükrünüzü, kendisinden başka nimet verici olmayan Nimet Sahibi'ne tahsis edin,

وهذا بخلاف ما يأتي في سورة المؤمنين خطاباً لأعلى طبقات الخلّص وهم الرسل.

bu durum, Mü'minûn Suresi'nde en seçkinlerin en üst tabakası olan peygamberlere yönelik hitapta gelecek olanın aksinedir.

ولما كان الشكر لا يصح إلا بالتوحيد علقه باختصاصهم إياه بالعبادة فقال: {إن كنتم إياه} أي وحده {تعبدون *} فإن اختصاصه بذلك سبب للشكر، فإذا انتفى الاختصاص الذي هو السبب انتفى الشكر، وأيضاً إذا انتفى المسبب الذي هو الشكر انتفى الاختصاص لأن السبب واحد، فهما متساويان يرتفع كل واحد منهما بارتفاع الآخر. وقال الحرالي: ولما كان هذا الخطاب منتظماً لتناول الطيب والشكر وحقيقته البذل من الطيب فشكر كل نعمة إظهارها على حدها من مال أو جاه أو علم أو طعام أو شراب أو غيره وإنفاق فضلها والاقتناع منها بالأدنى والتجارة بفضلها لمبتغى الأجر وإبلاغها إلى أهلها لمؤدي

Şükür ancak tevhid ile sahih olacağı için bunu sadece O'na ibadet etmelerine bağlayarak şöyle buyurdu: {إن كنتم إياه} yani yalnızca O'na {تعبدون *} “ibadet ediyorsanız”; zira O'na tahsis etmek şükrün sebebidir; sebep olan bu tahsis ortadan kalktığında şükür de ortadan kalkar. Aynı şekilde sebep tek olduğu için müsebbeb olan şükür ortadan kalktığında tahsis de ortadan kalkar; bu ikisi eşittir, birinin kalkmasıyla diğeri de kalkar. El-Harrâlî der ki: Bu hitap temiz olanı tüketmeyi ve şükretmeyi kapsadığından —ki şükrün hakikati temiz olandan infak etmektir— her nimetin şükrü; mal, makam, ilim, yiyecek, içecek veya başka bir şey olsun o nimeti kendi sınırında izhar etmek, fazlasını infak etmek, ondan en azıyla yetinmek, ecrini arayan kimse için fazlasıyla ticaret yapmak ve emaneti yerine getiren kimse için onu

الأمانة لأن أيدي العباد خزائن الملك الجواد «دعوا الناس يرزق الله بعضهم من بعض» . فلما كان ذلك لا يتم إلا بمعرفة الله ﷾ المخلف على من أنفق كما قال {وما أنفقتم من شيء فهو يخلفه} نبهوا على عهدهم الذي لقنوه في سورة الفاتحة في قوله {إياك نعبد وإياك نستعين} فقيل لهم: كلوا واشكروا إن كنتم إياه تعبدون؛ فمن عرف الله بالكرم هان عليه أن يتكرم ومن عرف الله بالإنعام والإحسان هان عليه أن يحسن وهو شكره لله، من أيقن بالخلف جاد بالعطية - انتهى.

ehlini ulaştırmaktır; zira kulların elleri cömert Hükümran'ın hazineleridir: «İnsanları bırakın, Allah onları birbirleriyle rızıklandırsın». Bu da ancak infak edene karşılığını veren Allah'ı celle ve alâ tanımakla tamam olacağından —nitekim O: {وما أنفقتم من شيء فهو يخلفه} [Sebe': 39] “Her ne infak ederseniz O onun yerine yenisini verir” buyurmuştur— Fâtiha Suresi'nde kendilerine telkin edilen {إياك نعبد وإياك نستعين} [Fâtiha: 5] “Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz” ahitleri kendilerine hatırlatılarak: 'Eğer yalnız O'na ibadet ediyorsanız yiyin ve şükredin' denilmiştir. Allah'ı kerem ile tanıyan kimseye cömertlik yapmak kolay gelir; Allah'ı ihsan ve nimet verme ile tanıyan kimseye de iyilik yapmak kolay gelir ki bu da onun Allah'a şükrüdür. Yerine konulacağına yakinen inanan kimse bolca bağışta bulunur — [Harrâlî'nin sözü] bitti.

ولما قيد الإذن لهم بالطيب من الرزق افتقر الأمر إلى بيان الخبيث منه ليجتنب فبين صريحاً ما حرم عليهم مما كان المشركون يستحلونه ويحرمون غيره وأفهم حل ما عداه وأنه كثير جداً ليزداد المخاطب شكراً فقال: {إنما حرم عليكم} . وقال الحرالي: ولما كان إدراك المؤمنين لمقتضى الخطاب فوق إدراك الناس خاطبهم تعالى بذكر ما حرم عليهم فناظر ذلك ما نهى عنه الناس من اتباع خطوات

Onlara verilen izni rızkın temiz olanıyla kayıtlayınca, kaçınılması için pis ve murdar olanının beyan edilmesine ihtiyaç duyuldu. Böylece müşriklerin helal sayıp diğerlerini haram kıldıkları şeylerden kendilerine haram kılınanları açıkça beyan etti; bunun dışındakilerin helal olduğunu ve muhatabın şükrünün artması için bunların pek çok olduğunu hissettirerek şöyle buyurdu: {إنما حرم عليكم} . El-Harrâlî der ki: Müminlerin hitabın gereğini idrak etmesi insanların idrakinin üzerinde olduğundan, Allah Teâlâ kendilerine haram kılınanları zikrederek onlara hitap etti; bu da insanlara nehyettiği şeytanın adımlarına tabi olmak

الشيطان فقال: {إنما حرم} [البقرة: ١٧٣] وأجرى إضماره على الاسم العظيم الأول إعلاماً بأن الذي أذن لهم إنما حرم عليهم ما لا يصلح لهم بكل وجه لشدة مضرته عليهم في إحاطة ذواتهم ظاهرها وباطنها، لما ذكر أن المحرم إما لحرمته علواً كالبلد الحرام وتحريم الأمر، أو لحرمته دناءة كتحريم هذه المحرمات، ففي كلمة «إنما» نفي لمتوهمات ما يلحقه التحريم بما دون المذكور هنا كأن قائلاً يقول: حرم كذا وحرم كذا من نحو ما حرمته الكتب الماضية أو حرمته الأهواء المختلفة أو حرمه نظر علمي كالذي حرمه إسرائيل على نفسه، فكان الإفهام لرد تلك المحرمات كلها - انتهى. فالمعنى والله ﷾ أعلم أنكم حرمتم الوصيلة والسائبة وغيرهما مما أحله الله وأحللتم الميتة والدم وغيرهما حرمه الله ﷾ ولم يحرم الله عليكم من السائبة وما معها مما حرمتموه ولا غيره مما استحللتموه إلا ما ذكرته هذه الآية؛ وإذا راجعت ما في قوله ﷾ في الأنعام

hususuna denk geldi. Şöyle buyurdu: {إنما حرم} [Bakara: 173] “O size ancak... haram kıldı”. Zamiri ilk yüce isme (Allah'a) irca etti; bu da onlara izin verenin, varlıklarını zâhiriyle ve bâtınıyla kuşatan şiddetli zararı sebebiyle kendilerine hiçbir yönden uygun olmayan şeyleri haram kıldığını bildirmek içindir. Çünkü haram kılınan şey; ya Mescid-i Harâm ve [ihramlıya avın] haram kılınması gibi yüceliğinden ötürü haramdır ya da bu haram kılınanlar gibi bayağılığından ve murdarlığından ötürü haramdır. «إنما» (ancak) kelimesinde, burada zikredilenlerin dışındaki şeylerin haram kılındığına dair vehimleri nefyetme anlamı vardır; sanki birisi: 'Geçmiş kitapların haram kıldığı veya muhtelif hevaların haram kıldığı yahut İsrail'in (Hz. Ya'kub'un) kendi nefsine haram kıldığı gibi nazarî bir ilmin haram kıldığı şu ve şu şeyler haram kılındı' demiş de, bu anlatım bütün o haram kılınanları reddetmek için gelmiştir — [Harrâlî'nin sözü] bitti. Anlam —en doğrusunu Allah celle ve alâ bilir— şöyledir: Sizler Allah'ın helal kıldığı vasîle, sâibe ve diğerlerini haram kıldınız; Allah'ın celle ve alâ haram kıldığı leşi, kanı ve diğerlerini ise helal saydınız. Oysa Allah, sizin haram kıldığınız sâibe ve benzerlerinden ve helal saydığınız diğer şeylerden, bu ayetin zikrettikleri dışında hiçbir şeyi size haram kılmamıştır. Allah'ın celle ve alâ En'âm Suresi'ndeki şu buyruklarına müracaat ettiğinde:

{فكلوا مما ذكر اسم الله عليه} [الأنعام: ١١٨] وقوله {ولا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه} [الأنعام: ١٢١] وقوله {قل لا أجد فيما أوحي إليّ محرماً} [الأنعام: ١٤٥]

{فكلوا مما ذكر اسم الله عليه} [En'âm: 118] “Üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin”; {ولا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه} [En'âm: 121] “Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin” ve {قل لا أجد فيما أوحي إليّ محرماً} [En'âm: 145] “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... haram kılınmış bir şey bulamıyorum”

من كتابي هذا عرفت المراد من هذه الآية. وقال {الميتة} أي التي سماها بذلك أهل العرف، وهي ما فارقه الروح من غير ذكاة شرعية وهو مما يذكى. قال الحرالي: وهي ما أدركه الموت من الحيوان عن ذبول القوة وفناء الحياة، وهي أشد مفسد للجسم لفساد تركيبها بالموت وذهاب تلذذ أجزائها وعتقها وذهاب روح الحياة والطهارة منها. {والدم} أي الجاري لأنه جوهر مرتكس عن حال الطعام ولم يبلغ بعد إلى حال الأعضاء، فهو ميتة من خاص حياته مرتكس في جوهره إلاّ من طيب الله كليته كما في محمد ﷺ وفيمن نزع عنه خبث الظاهر والباطن طبعاً ونفساً. {ولحم الخنزير} لأذاه للنفس كما حرم ما قبله لمضرتهما في الجسم، لأن من حكمة الله في خلقه أن من اغتذى

bu kitabımdan, bu ayetten ne kastedildiğini anlarsın. {الميتة} yani örf ehlinin bu isimle isimlendirdiği şeyi [haram kıldı] buyurdu; bu da kesilmeye elverişli olup da şer'î bir kesim olmaksızın ruhu kendisinden ayrılan hayvandır. El-Harrâlî der ki: O, hayvanın kuvvetinin solması ve hayatının tükenmesiyle ölümün ulaştığı şeydir; ölümle terkibinin bozulması, cüzlerinin lezzetinin ve tazeliğinin gitmesi, hayat ruhunun ve temizliğin ondan ayrılması sebebiyle bedeni en çok bozan şeydir. {والدم} yani akıtılmış kan; çünkü o, yemek olma halinden geriye dönmüş bir cevherdir ve henüz organlar haline de ulaşmamıştır. Dolayısıyla o, kendi özel hayatı bakımından ölüdür, cevheri itibarıyla bozulmuştur; ancak Allah'ın Hz. Muhammed'de sallallâhu aleyhi ve sellem ve tabiat ve nefis olarak zâhir ve bâtın pisliğini kendisinden giderdiği kimselerde bütününü tertemiz kıldığı kimse müstesnadır. {ولحم الخنزير} nefse verdiği eziyetten ötürü [domuz etini de haram kıldı]; nitekim kendisinden öncekileri bedendeki zararları sebebiyle haram kılmıştı. Çünkü Allah'ın yaratmasındaki hikmetlerindendir ki, bir kimsenin

جسمه بجسمانية شيء اغتذت نفسه بنفسانية ذلك الشيء «الكبر والخيلاء في الفدادين أهل الوبر، والسكينة في أهل الغنم» فلما جعل في الخنزير من الأوصاف الذميمة حرم على من حوفظ على نفسه من ذميم الأخلاق؛ واللحم ما لحم بين أخفى ما في الحيوان من وسط عظمه وما انتهى إليه ظاهره من سطح جلد، وعرف غلبة استعماله على رطبة الأحمر، وهو هنا على أصله في اللغة يجمع اللحم الأحمر والشحم والأعصاب والعروق إلى حد الجلد وما اشتمل عليه ما بين الطرفين من أجزاء الرطوبات، وإذا حرم لحمه الذي هو المقصود بالأكل وهو أطيب

bedeni bir şeyin cismaniyeti ile beslenirse, nefsi de o şeyin nefis özellikleriyle beslenir: «Kibir ve böbürlenme kıl çadır ehli deve sahiplerinde, sükûnet ise koyun sahiplerindedir». Domuza yerleştirilen yerilmiş vasıflar sebebiyle, nefsi kötü ahlaktan muhafaza edilmiş kimseye o haram kılınmıştır. Et (lahm), hayvanın en derinindeki kemiğin ortası ile en dışındaki deri yüzeyi arasında kaynaşan kısımdır; yaygın kullanımda kırmızı yaş et için bilinir. Buradaki anlamı ise lügatteki aslı üzeredir; kırmızı eti, yağı, sinirleri, deriye kadar uzanan damarları ve iki taraf arasında kalan sıvı kısımları kapsar. Yenmesi asıl amaçlanan ve içindeki en lezzetli kısım olan eti haram kılınınca,

ما فيه كان غيره من أجزائه أولى بالتحريم.

diğer parçalarının haram olması evleviyetle geçerlidir.

ولما حرم ما يضر الجسم ويؤذي النفس حرم ما يرين على القلب فقال: {وما أهل} والإهلال رفع الصوت لرؤية أمر مستعظم {به} أي رفع رافع الصوت بسببه ذابحاً {لغير الله} أي الذي لا كفؤ له بوجه. قال الحرالي: لأن ما لم يذكر عليه اسم الله أخذ من يد من ذكر عليه اسمه وليس ذلك خالقه ومالكه، إنما خالقه ومالكه الله الذي جعل ذكر اسمه عليه إذناً في الانتفاع به وذكر على إزهاق الروح من هي من نفخته لا من لا يجد للدعوى فيها

Bedene zarar veren ve nefse eziyet eden şeyleri haram kılınca, kalbi paslandıranı da haram kılarak şöyle buyurdu: {وما أهل} [ihlâl], büyük görülen bir şey karşısında sesi yükseltmektir; {به} yani boğazlayan kimsenin sebebiyle sesini yükselttiği {لغير الله} yani hiçbir şekilde dengi bulunmayan Allah'tan başkası için kesilen [hayvanı da haram kılmıştır]. El-Harrâlî der ki: Çünkü üzerine Allah'ın ismi anılmayan şey, üzerine ismi anılan kimsenin elinden alınmış olur; oysa o kimse onun yaratıcısı ve mâliki değildir. Onun yaratıcısı ve mâliki ancak, isminin anılmasını ondan faydalanmaya bir izin kılan ve yaratılmışlardan hiçbirinin üzerinde hak iddia edemeyeceği, kendi üflemesinden olan ruhun kabzedilmesinde ismi zikredilen Allah'tır.