سبيلاً من الخلق. وذكر الإهلال إعلام بأن ما أعلن عليه بغير اسم الله هو أشد المحرم، ففي إفهامه تخفيف الخطاب عما لا يعلم من خفي الذكر «قالوا: يا رسول الله! إن ناساً يأتوننا بلحام لا ندري أسموا الله عليها أم لا. فقال رسول الله ﷺ:» سموا الله أنتم وكلوا «»
İhlâlin zikredilmesi, üzerine Allah'tan başkasının adı açıktan anılan şeyin haramların en şiddetlisi olduğunu bildirmektir. Dolayısıyla bunun anlatımında, gizli anılıp da bilinmeyen zikirden ötürü hitabı hafifletme vardır: «'Ey Allah'ın Resûlü! Birtakım insanlar bize et getiriyorlar, üzerine Allah'ın ismini anıp anmadıklarını bilmiyoruz' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Siz besmele çekin ve yiyin' buyurdu».
فكان المحرم ليس ما لم يعلم أن اسم الله ذكر عليه بل الذي علم أن غير اسم الله قد أعلن به عليه، وفي تقدم إضمار المحرم في قوله {به} تأكيد لمعناه لأنهم يقدمون ما هم به أهم وهم ببيانه أعنى، قال ﷺ: «ابدؤوا بما بدأ الله به» ، فلما كانت هذه الآية جامعة أي التحريم أظهر فيها تقديم العناية بالمحرم وهي في الإبلاغ أنهى معنى من الذي أخر فيها هذا الضمير.
Böylece haram olan şey, üzerine Allah'ın isminin anıldığı bilinmeyen değil; üzerine Allah'tan başkasının adının açıktan anıldığı bilinen şey oldu. {به} [üzerine kesilen] buyruğundaki haram kılınan şeye ait zamirin öne alınmasında manası için bir tekit vardır; çünkü onlar kendileri için daha önemli olanı öne alır ve onun beyanına daha çok özen gösterirler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ın başladığı ile başlayın» buyurmuştur. Bu ayet haram türlerini toplayıcı olunca, burada haram kılınan şeye gösterilen ihtimamın öne çıkarılması daha açık olmuştur ve tebliğ açısından bu zamirin sonraya bırakıldığı ifadeden çok daha beliğ bir anlam taşımaktadır.
ولما كان هذا الدين يسراً لا عسر فيه ولا حرج ولا جناح رفع حكم هذا التحريم عن المضطر، ولما كان شأن الاضطرار أن يشمل جمعاً من الخلق أنبأهم تعالى بأن هذا الذي رفع عنهم من التحريم لا يبرأ
Bu din kolaylık dini olup içinde hiçbir zorluk, güçlük ve günah bulunmadığından, çaresiz kalan (muztar) kimseden bu haramlığın hükmünü kaldırdı. Zaruret halinin yaratılmışlardan bir topluluğu kapsaması söz konusu olduğundan, Allah Teâlâ kendilerinden kaldırılan bu haramlığın
من كلية الأحكام بل يبقى مع هذه الرخصة موقع الأحكام في البغي والعدوان فقال: {فمن اضطر} أي أحوجه محوج وألجأه ملجىء بأي ضرورة كانت إلى أكل شيء مما حرم بأن أشرف على التلف فأكل من شيء منه حال كونه {غير باغ} أي قاصد فساداً بمكيدة يكيد بها لضعفه آخذاً من تلك الميتة هو أقوى منه كأن يحيله على غيرها خداعاً منه ليستأثر عليه بالأحسن منها {ولا عاد} على غيره بأن يكون أقوى منه فيدفعه عنها، ولا مجاوز لسد الرمق وإزالة الضرورة؛ ويدخل في الآية أن من بغى على إمام أو قصد بضربه في الأرض فساداً أو عدا على أحد ظلماً فحصل له بسبب ذلك مخمصة لا يحل له ما كان حراماً لأن في ذلك إعانة له على معصيته، فإن تاب استباح {فلا إثم عليه} لا من التحريم الأول ولا
hükümlerin tamamından bütünüyle muaf olmadığını, aksine bu ruhsatla birlikte haddi aşma ve haksızlık etme konusundaki hükümlerin yerinde kaldığını bildirerek şöyle buyurdu: {فمن اضطر} yani herhangi bir mecbur kılıcının mecbur kıldığı ve sığındırıcının herhangi bir zaruretle haram kılınan şeyden yemeye sığındırdığı —öyle ki helak olma tehlikesiyle karşı karşıya kalıp bundan yiyen— kimse, {غير باغ} yani zayıflığı sebebiyle kurduğu bir tuzakla fesat kastetmeksizin, hile yoluyla diğerini başka şeye yönlendirip leşin daha iyisini kendine ayırarak kendisinden daha güçlü olanın hakkını almaksızın {ولا عاد} ve kendisinden daha güçlü olup başkasına saldırmaksızın, onu bundan uzaklaştırmaksızın ve sadece canını kurtaracak ve zarureti giderecek miktarı aşmaksızın [yerse]. Ayetin kapsamına şu da girer: Kim bir yöneticiye isyan eder veya yeryüzünde dolaşmasıyla fesadı kasteder yahut zulmen birine saldırır da bu sebeple açlığa düçar olursa, haram olan şey ona helal olmaz; çünkü bunda onun günahına yardım vardır. Eğer tövbe ederse [o zaman] helal olur. {فلا إثم عليه} ne ilk haramlıktan ne de
من الحكم الآخر، ولو كان رفع الإثم دون هذين الاشتراطين لوقع بين المضطرين من البغي والتسلط ما مثله لا يحل لغير المضطرين، فانتفى الإثم على صحة من الأمرين وارتفاع الحكمين، ففي السعة يجتنب ما يضر وفي الضرورة يؤثر ضرورة الجسم لقوامه على حكم الكتاب في إقامته؛ وفي إفهامه أن من اضطر لشيء مما حرم عليه فأكله لم تنله مضرة، لأن الله ﷾ إذا أباح شيئاً أذهب ضره «إن الله لم يجعل شفاء أمتي فيما حرم عليها» ففيه تنبيه لتغيير هذه الأعيان للمضطر عما كانت عليه حتى تكون رخصة في الظاهر وتطييباً في الباطن، فكما رفع عنه حكمها الكتابي يتم فضله فيرفع عنه ضرها الطبيعي.
diğer hükümden [ötürü ona bir günah yoktur]. Şayet günahın kaldırılması bu iki şart olmaksızın gerçekleşseydi, çaresiz kalanlar arasında, benzeri çaresiz olmayanlara bile helal olmayan azgınlık ve tahakküm meydana gelirdi. Böylece iki emrin sıhhati ve iki hükmün kalkmasıyla günah nefyedilmiştir. Genişlik zamanında zararlı olan şeyden kaçınılır; zaruret halinde ise bedenin ayakta kalması için zaruret durumu, kitabın onu ikame etme hükmüne tercih edilir. Bunun anlatımında, haram kılınan bir şeye mecbur kalıp da ondan yiyen kimseye bir zarar dokunmayacağına dair bir işaret vardır; zira Allah celle ve alâ bir şeyi mubah kıldığında onun zararını giderir: «Şüphesiz Allah, ümmetimin şifasını onlara haram kıldığı şeylerde kılmamıştır». Bunda, muztar kimse için bu maddelerin zâhirde bir ruhsat, bâtında ise bir arınma olması adına önceki hallerinden dönüştürüldüğüne dair bir uyarı vardır; nitekim onun üzerindeki kitâbî hükmü kaldırdığı gibi lütfunu tamamlayarak onun tabiî zararını da kaldırır.
ثم علل هذا الحكم مرهباً مرغباً بقوله: {إن الله} فأتى بهذا الاسم المحيط إشارة إلى عموم هذا الحكم للمضطر والموسع، وفي قوله: {غفور} إشعار بأنه لا يصل إلى حال الاضطرار إلى ما حرم
Sonra korkutarak ve ümitlendirerek bu hükmü gerekçelendirdi ve şöyle buyurdu: {إن الله} bu kuşatıcı ismi getirmesi, bu hükmün hem muztar hem de genişlikte olan kimse için umumi olduğuna bir işarettir. {غفور} “bağışlayıcıdır” buyruğunda ise, kendisine haram kılınan şeye
عليه أحد إلاّ عن ذنب أصابه، فلولا المغفرة لتممت عليه عقوبته، لأن المؤمن أو الموقن لا تلحقه ضرورة، لأن الله ﷾ لا يعجزه شيء وعبد الله لا يعجزه ما لا يعجز ربه
ancak işlediği bir günahtan ötürü bir kimsenin zaruret haline düşeceğine dair bir hissettirme vardır; şayet mağfiret olmasaydı onun cezası tamamlanırdı. Çünkü mümin veya yakîn sahibi kimseye zaruret ilişmez; zira Allah'ı celle ve alâ hiçbir şey aciz bırakamaz, Allah'ın kulunu da Rabbini aciz bırakmayan hiçbir şey aciz bırakamaz.
{وإن كانوا من قبل أن ينزل عليهم من قبله لمبلسين} [الروم: ٤٩] فاليأس الذي يحوج إلى ضرورة إنما يقع لمن هو دون رتبة اليقين ودون رتبة الإيمان «جهز رسول الله ﷺ جيشاً ففنيت أزوادهم فأقاموا أياماً يتقوتون بيسير حتى تقوتوا بتمرة تمرة فأخرج الله لهم العنبر دابة من البحر» فلم يحوجهم في ضرورتهم إلى ما حرم عليهم بل جاءهم في ضرورتهم بما هو أطيب ماكلهم في حال السعة من صيد البحر الذي «هو الطهور ماؤه الحل ميتته» وفي قوله: {رحيم}
{وإن كانوا من قبل أن ينزل عليهم من قبله لمبلسين} [Rûm: 49] “Halbuki onlar, kendilerine [yağmur] indirilmeden önce tam bir ümitsizlik içindeydiler”. İnsanı zarurete muhtaç kılan ümitsizlik, ancak yakîn mertebesinin ve iman mertebesinin altındaki kimselerde meydana gelir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ordu donattı; azıkları tükendi ve günlerce az bir şeyle gıdalandılar, hatta teker teker hurmayla beslendiler; derken Allah onlara denizden anber adlı büyük bir canlı çıkardı». Böylece zaruretlerinde onları kendilerine haram kılınan şeylere muhtaç etmedi; bilakis zaruret hallerinde, genişlik zamanındaki en temiz yiyecekleri olan ve «Suyu temiz, ölüsü helaldir» buyurulan deniz avından kendilerine ihsan etti. {رحيم} “merhamet sahibidir” buyruğunda ise,
إنباء بأن من اضطر فأصاب مما اضطر إليه شيئاً لم يبغ فيه ولم يعد تناله من الله رحمة توسعه من أن يضطر بعدهاه إلى مثله فيغفر له الذنب السابق الذي أوجب الضرورة ويناله بالرحمة الموسعة التي ينال بها من لم يقع منه ما وقع ممن اضطر إلى مثله - انتهى؛ وتصرفت فيه. ولما كان في بيان هذه المحرمات الإشارة إلى عيب من استحلها من العرب وترك ما أمر به من الطيبات جهلاً وتقليداً تلاها بتكرير عيب الكاتمين لما عندهم من الحق مما أنزل في كتابهم من صفة النبي ﷺ وأمر الحج وأمر القبلة وغيرها مما يصدق هذا الكتاب الذي لا ريب فيه خوفاً على انقطاع ما كان يهدي إليهم لرئاستهم من دينهم على وجه عائب لهم لاستحلالهم أكل السحت على علم مبين أنهم استحقوا الذم من وجهين: أحدهما نفس الأكل على هذا الوجه المؤدي إلى الإعراض عن الطيبات والموافقة للعرب، الثاني كونه على كتمان ما يعلمون من الحق فقال: {إن الذين يكتمون} مؤكداً لذمهم بأنواع التأكيد، ولقد بدع إيلاؤه لصفتي المغفرة والرحمة كما ختم آية الكتمان الأولى بوصفي التوبة والرحمة، فكان مع ما فيه من الترغيب من قبيل الاحتراس أي إنه إعانة لا يغفر لمثل هؤلاء إلا أن اتصفوا بما أشارت إليه الآية الأولى من التوبة. قوله: {ما أنزل الله} بإسناد الإنزال إلى اسمه الأعظم لإحاطة الكتاب بمختلفات الأحكام {من الكتاب} أي من حدوده وأحكامه وغير ذلك مما أشارت إليه الآية الأولى بالبينات والهدى من الحكم والأحكام.
[Bu ifade], darda kalıp da mecbur kaldığı şeyden bir miktar yiyen, bunda taşkınlık yapmayan ve sınırı aşmayan kimseye, Allah'tan bundan sonra benzer bir duruma düşmekten kendisini kurtaracak geniş bir rahmetin ulaşacağını bildirmektedir. Böylece zarureti gerektiren önceki günahını bağışlar ve benzer bir duruma düşen kimseden sadır olan şeyin kendisinden sadır olmadığı kimsenin nail olduğu geniş rahmetiyle ona lütufta bulunur -[alıntı] bitti; ben de onda bazı tasarruflarda bulundum-. Bu haramların açıklanmasında, Araplardan bunları helal sayanların ve cehalet ile taklit sebebiyle emrolundukları temiz rızıkları terk edenlerin ayıbına işaret edilince; bunun ardından, dinleri sebebiyle sahip oldukları liderlikten ötürü kendilerine hediye edilen şeylerin kesilmesinden korkarak, bilerek haram yemeyi helal saymalarından ötürü kendilerini ayıplayıcı bir şekilde, kitaplarında indirilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı, hac emri, kıble emri ve şüphe olmayan bu kitabı doğrulayan diğer hususlardan yanlarındaki hakkı gizleyenlerin ayıbını tekrarladı. Onların iki yönden kınanmayı hak ettiklerini açıkladı: Birincisi, temiz rızıklardan yüz çevirmeye ve Araplara uymaya sevk eden bu şekildeki yemenin bizzat kendisi; ikincisi ise bunun, bildikleri hakkı gizlemeleri üzerine kurulu olmasıdır. Nitekim şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } “Şüphesiz gizleyenler” [ifadesiyle], çeşitli pekiştirmelerle onların kınanmasını tekit etmiştir. İlk gizleme ayetini tevbe ve rahmet vasıflarıyla bitirdiği gibi, bunu da bağışlanma ve rahmet sıfatlarının peşine getirmesi son derece bedi‘ (harika) olmuştur. Dolayısıyla bu, içerdiği rağbet ettirmenin yanında ihtiras (yanlış anlamayı önleme) kabilindendir; yani bu bir yardımdır, ilk ayetin işaret ettiği tevbe ile vasıflanmadıkça böyle kimseler bağışlanmayacaktır. { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiği şeyi” buyurması, kitabın farklı hükümleri kuşatması sebebiyle indirme fiilini İsm-i Azam'a isnat etmek suretiyledir. { مِنَ الْكِتَابِ } “Kitaptan” yani onun sınırlarından, hükümlerinden ve ilk ayetin apaçık deliller ile hidayet şeklinde işaret ettiği diğer hikmet ve hükümlerden [gizleyenler].
ولما كان من الكتم ما يكون لقصد خير، فكم من كلمة حق أريد بها باطل! قيده بقوله: {ويشترون به ثمناً} قال الحرالي: والثمن ما لا ينتفع بعينه حتى يصرف إلى غيره من الأعواض، فالإيعاد على ما يتضمن جهل الكاتم وحرصه باستكسابه بالعلم وإجرائه
Gizlemenin bazen bir hayır kastıyla olması mümkün olduğundan —nitekim kendisiyle bâtıl kastedilen nice hak söz vardır!— bunu şu buyruğuyla kayıtladı: {ويشترون به ثمناً} “ve karşılığında bir bedel satın alırlar”. El-Harrâlî der ki: Semen (bedel), başka bedellere çevrilmedikçe bizzat kendisinden faydalanılmayan şeydir. Dolayısıyla bu tehdit, gizleyenin cehaletini ve ilimle kazanç sağlama hırsını ve onu
في غير ما أجراه الله تعالى على ألسنة أنبيائه {وما أسألكم عليه من أجر}
Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin dilleri üzere kıldığı: {وما أسألكم عليه من أجر}
[الشعراء: ١٠٩] ولما كان كل ما لم يثبت من خير الدنيا في الآخرة وإن جل حقيراً قال: {قليلاً} هذا المراد لا تقييده بالقليل.
[Şuarâ: 109] “Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” mecrasından başka bir mecrada kullanmasını içermektedir. Ahirette baki kalmayan dünya hayrının tamamı, ne kadar büyük görünse de değersiz olduğundan: {قليلاً} “az [bir bedel]” buyurdu. Kastedilen budur, yoksa az olmasıyla kayıtlamak değildir.
ولما كانوا قد بعدوا عن مواطن الرحمة ببخلهم بما لا ينقصه الإنفاق أشار إليهم بأداة البعد فقال: {أولئك} وفي خطاب النبي ﷺ به إشعار بوقوع ذلك من طائفة من أمته حرصاً على الدنيا {ما يأكلون} أي في هذه الحال على ما دلت عليه ما. ولما كان الأكل يطلق على مجرد الإفساد حقق معناه بقوله: {في بطونهم} جمع بطن وهو فضاء جوف الشيء الأجوف لغيبته عن ظاهره الذي هو ظهر ذلك البطن {إلا النار} كما أحاط علمه ﷾ بالغيب إن ذلك على الحقيقة وبصره لعيون أهل الكشف الذين يرون العواقب في الأوائل والغيب في الشهادة، وفي ذكره بصيغة الحصر نفي لتأويل المتأول بكونه سبباً وصرف له إلى وجه التحقيق الذي يناله
İnfak etmekle eksilmeyecek şeyde cimrilik ederek rahmet makamlarından uzaklaştıkları için uzaklık bildiren işaret edatıyla onlara işaret ederek: {أولئك} “İşte onlar” buyurdu. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yapılan bu hitapta, dünya hırsı sebebiyle ümmetinden bir taifeden de bunun meydana geleceğine dair bir işaret vardır. {ما يأكلون} “yemezler”, yani [mâ] edatının delalet ettiği üzere bu hal içinde. Yeme kelimesi sadece ifsat etme anlamında da kullanılabildiğinden, bunun hakikatini şu buyruğuyla pekiştirdi: {في بطونهم} “karınlarına”; batn (karın) kelimesinin çoğuludur, o da içinin dışından —yani sırtından— gizli olması sebebiyle içi boş şeyin boşluğudur; {إلا النار} “ateşten başkasını [yemezler]”. Nitekim Allah'ın celle ve alâ gayb ilmi bunun hakikat olduğunu ve gaybı şehadette, akıbetleri başlangıçlarda gören keşif ehlinin basiretlerine gösterildiğini kuşatmıştır. Bunu hasr (kasıt/sınırlama) siygasıyla zikretmesinde, tevil edenin bunu bir 'sebep' kılması şeklindeki tevilini nefyetme ve onu keşfin ulaştığı,
الكشف ويقصر عنه الحس، فكانوا في ذلك كالحذر الذي يجعل يده في الماء الحار ولا يحس به فيشعر ذلك بموت حواس هؤلاء عن حال ما تناولوه.
duyunun ise yetersiz kaldığı tahkik yönüne çevirme vardır. Onlar bu hususta, elini kaynar suya sokup da onu hissetmeyen sakıngan kimse gibiydiler; bu da tükettikleri şeyin mahiyetine karşı bu kimselerin duyularının öldüğünü hissettirmektedir.
ولما قدم الوعيد في الثمن لكونه الحامل على الكتم أتبعه وعيد نفس الكتم فقال: {ولا يكلمهم الله} أي الملك الأعظم الذي من كلمه أقبل كل شيء عليه كلاماً يدل على مرضى لكونهم لم يكلموا الناس بما كتب عليهم وقال: {يوم القيامة} تأكيداً لما أشارت إليه ما من أن المراد بالذي قبله الحال {ولا يزكيهم} أي يطهرهم من دنس الذنوب أو يثنى عليهم أو ينمي أعمالهم بما يحصل لهم من الميثاق في يوم التلاق كما يزكي بذلك من يشاء من عبادة لأنهم كتموا عن العباد ما يزكيهم وفي هذا تعظيم لذنب كتموا العلم {ولهم} مع هذا العذاب {عذاب أليم} لما أوقعوا فيه الناس من التعب بكتمهم عنهم ما يقيمهم على المحجة السهلة.
Gizlemeye sevk eden âmil olduğu için önce bedel hakkındaki tehdidi öne alınca, ardından bizzat gizlemenin tehdidini getirerek şöyle buyurdu: {ولا يكلمهم الله} yani kendisiyle konuştuğu kimseye her şeyin yöneldiği o En Yüce Hükümran, insanlara üzerlerine yazılan şeyleri konuşmadıkları için onlarla hoşnutluk ifade eden bir kelamla konuşmaz; {يوم القيامة} “kıyamet gününde” buyurması, [mâ] edatının işaret ettiği üzere bir öncekinden kastedilenin 'hâl' olduğunu tekit etmek içindir. {ولا يزكيهم} yani onları günahların kirinden arındırmaz veya onları övmez yahut kavuşma günündeki ahitleşmeden elde edecekleri şeyle amellerini artırmaz; nitekim kullarından dilediğini bununla arındırır; zira onlar kulları arındıracak olanı kullardan gizlemişlerdir. Bunda ilmi gizleme günahının büyüklüğü anlatılmaktadır. {ولهم} bu azapla birlikte onlar için {عذاب أليم} “can yakıcı bir azap vardır”; çünkü insanları kolay olan ana cadde üzerinde tutacak şeyleri onlardan gizleyerek onları büyük bir meşakkate düşürmüşlerdir.
ولما ذكر جزاءهم أتبعه ترجمة حالهم مؤكداً لبعدهم فقال: {أولئك الذين اشتروا} أي لجاجاً وتمادياً في الغي {الضلالة} عن طريق الخير {بالهدى} ولما ذكر حالهم في الدنيا أتبعه أمر الآخرة فقال: {والعذاب} بارتكابهم هذه الموبقة {بالمغفرة} التي كانت تنجيهم إذا محت صغائرهم لو سلموا من هذه العضلة التي كانت سبباً لضلال خلق كثير فكان عليهم وزرهم. ولما جعل ﷾ أول مأكلهم ناراً وآخر أمرهم عذاباً وترجمة حالهم عدم المغفرة فكان بذلك أيضاً أوسط حالهم ناراً سبب عنه التعجيب من أمرهم بحبسهم أنفسهم في ذلك الذي هو معنى الصبر لالتباسهم بالنار حقيقة أو بموجباتها من غير مبالاة فقال: {فما أصبرهم} أي ما أشد حبسهم أنفسهم أو ما أجرأهم {على النار} التي أكلوها في الدنيا فأحسوا بها في الأخرى - ذكر كثيراً من ذلك الحرالي غير أني تصرفت فيه؛
Onların cezalarını zikredince, uzaklıklarını pekiştirerek hallerinin açıklamasını ardına ekledi ve şöyle buyurdu: {أولئك الذين اشتروا} yani inatlaşarak ve azgınlıkta ileri giderek satın alan kimselerdir, {الضلالة} hayır yolundan sapmayı, {بالهدى} “hidayet karşılığında”. Dünyadaki hallerini zikredince, ahiret işini de ona ekleyerek şöyle buyurdu: {والعذاب} bu helak edici günahı işlemeleri sebebiyle azabı [satın almışlardır], {بالمغفرة} pek çok insanın sapmasına sebep olan ve vebali üzerlerine kalan bu ağır günahtan uzak dursaydılar küçük günahlarını silerek kendilerini kurtaracak olan “bağışlanma karşılığında”. Allah celle ve alâ onların yediklerinin başlangıcını ateş, sonlarını azap ve hallerinin özetini mağfiretten mahrumiyet kıldığından —böylece hallerinin ortası da ateş olmuş olur— ateşe bizzat veya gerektiricilerine aldırmaksızın bulaşmaları sebebiyle sabır manasına gelen bu durum içinde kendilerini tutmalarına hayret edilmesini şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {فما أصبرهم} yani kendilerini ne kadar da çok tutuyorlar veya ne kadar da cüretkârdırlar, {على النار} dünyada yedikleri ve ahirette hissettikleri “ateşe karşı!” — bunun pek çoğunu el-Harrâlî zikretmiştir, ancak ben üzerinde tasarrufta bulundum;
وإذا جعلته مجازاً كان مثل قولك لمن عاند السلطان: ما أصبرك على السجن الطويل والقيد الثقيل! تهديداً له.
bunu mecaz kabul edersen, bir tehdit olarak sultana kafa tutan kimseye: 'Uzun hapse ve ağır prangaya ne kadar da sabırlısın!' demen gibi olur.
ولما ذكر جزاءهم وشرح حالهم والتعجيب من أمرهم ذكر السبب الموجب لهذا الإبعاد العظيم والتهديد الكبير فقال: {ذلك} مشيراً بأداة البعد {بأن الله} فذكر الاسم الأعظم أيضاً الذي معناه أن له جميع صفات الكمال تعظيماً للمقام {نزّل الكتاب} أي الجامع لأنواع الهدى {بالحق} منجماً تقريباً للأفهام وتدريباً للخاص والعام، وهو صالح لإرادة القرآن والتوراة أي الثابت الكامل في الثبات، فمن كتمه فقد حاول نفي ما أثبته الله تعالى فقد ضاد الله في ملكه، ومن خالف فيه وهو الذي لا شبهة تلحقه فقد عد الواضح ملبساً فقد أبعد المرمى.
Onların cezalarını zikredip hallerini açıkladıktan ve durumlarına hayret bildirdikten sonra, bu büyük uzaklaştırmayı ve büyük tehdidi gerektiren sebebi zikrederek şöyle buyurdu: {ذلك} uzaklık bildiren işaret edatıyla işaret ederek; {بأن الله} makamın büyüklüğünü bildirmek için bütün kemal sıfatlarına sahip olduğu anlamına gelen İsm-i A'zam'ı da zikretti: {نزّل الكتاب} hidayet türlerini toplayan Kitab'ı indirmiştir, {بالحق} anlayışlara yaklaştırmak ve havas ile avamı eğitmek için peyderpey hak olarak indirmiştir; bu lafız hem Kur'an hem de Tevrat için geçerlidir; yani sabitlikte tam ve sabit olarak [indirmiştir]. Artık kim onu gizlerse, Allah Teâlâ'nın ispat ettiğini yok etmeye çalışmış ve mülkünde Allah'a karşı gelmiş olur. Kendisine hiçbir şüphe ilişmeyen bu Kitap hakkında kim ihtilaf ederse, apaçık olanı karmaşık saymış ve haktan alabildiğine uzaklaşmış olur.
ولما كان التقدير: فاختلفوا، أتبعه قوله: {وإن الذين اختلفوا} أي خالف بعضهم بعضاً {في الكتاب} نفسه أي لا في فهمه، وهذه العبارة تدل على أن الاختلاف قول بعض في الكتاب كله
Takdirî anlam: 'Böylece ihtilafa düştüler' şeklinde olunca, ardından şu buyruğu getirdi: {وإن الذين اختلفوا} yani birbirlerine muhalefet edenler, {في الكتاب} bizzat Kitap hakkında; yani onun anlaşılmasında değil. Bu ifade, ihtilafın; bazılarının Kitab'ın tamamı hakkında,
أو في شيء منه هو باطل والإقرار ببعض أحكامه والإنكار لبعضها وتحريف الكلم عن مواضعه ونحو هذا {لفي شقاق} لكون كل واحد منهم في شق {بعيد} جداً عن شق أهل الحق، ولذلك خاف الصحابة رضوان الله تعالى عليهم من اختلاف أهل هذا الدين في القرآن كما اختلف اليهود والنصارى فجمعوهم على مصحف واحد، فليس الاختلاف في وجوه الروايات وأنحاء الفهم من ذلك؛ وقد وقع كما ترى تنبيه المشركين من العرب بدون ما تضمنه تنبيه بني إسرائيل من التقريع والتوبيخ لفرقان ما بينهم، لأن كفر المشركين عن جهل وكفر أولئك عن تعنت بعد تكرر مشاهدة الآيات، ومن تدبر القرآن وطالع التوراة علم طول مكث موسى ﵊ فيهم يتلو عليه التوراة على حسب تنزيلها شيئاً فشيئاً وأنهم كانوا مع ذلك كلما شاهدوا آية أحدثوا كفراً وخلعوا شكراً وسألوا غيرها
yahut ondan bir kısım hakkında 'o bâtıldır' demesi, hükümlerinin bir kısmını ikrar edip bir kısmını inkâr etmesi ve kelimeleri yerlerinden tahrif etmesi ve benzeri sözler olduğuna delalet eder: {لفي شقاق} her birinin bir tarafta (şakk) olması hasebiyle şüphesiz bir ayrılık içindedirler, {بعيد} hak ehlinin bulunduğu taraftan çok “uzak [bir ayrılık içindedirler]”. İşte bu sebeple ashap radıyallâhu Teâlâ anhüm, bu din mensuplarının Yahudi ve Hristiyanların ihtilaf ettiği gibi Kur'an hakkında ihtilafa düşmelerinden korkmuş ve onları tek bir mushaf üzerinde toplamışlardır; rivayet vecihlerindeki ve anlama tarzlarındaki farklılıklar ise bundan değildir. Gördüğün üzere, aralarındaki farktan dolayı Arap müşriklerinin uyarılması, İsrailoğullarının uyarılmasının içerdiği azarlama ve kınamadan daha hafif bir şekilde vuku bulmuştur; zira müşriklerin küfrü cehaletten, onların küfrü ise ayetleri tekrar tekrar müşahede ettikten sonraki bir inatlaşmadan kaynaklanmaktadır. Kur'an'ı düşünen ve Tevrat'ı mütalaa eden kimse, Mûsâ'nın aleyhisselâm aralarında uzun süre kalıp Tevrat'ı parça parça indirilişine göre onlara okuduğunu ve buna rağmen her bir ayeti müşahede ettiklerinde yeni bir küfür icat ettiklerini, şükrü terk ettiklerini ve başka bir ayet istediklerini bilir.
عناداً ومكراً {وجعلنا قلوبهم قاسية} [المائدة: ١٣] وقد مر من أول السورة عن التوراة كثير من ذلك وسيأتي إن شاء الله تعالى بقيته في المواضع اللائقة به من آيات القرآن. وقال الإمام أبو جعفر بن الزبير: ومتى بين شيء في الكتاب العزيز من أحوال النصارى فليس على ما ورد من مثله في اليهود لما ذكر أي من أن كفرهم تعنت، وخطاب مشركي العرب فيما أشير إليه دون خطاب الفريقين إذ قد تقدم لهم ما لم يتقدم للعرب وبشروا في كتبهم وليس لمشركي العرب مثل ذلك؛ والزيغ عن الهدى شامل للكل وليسوا في شيء من الصراط المستقيم مع أن أسوأ الأحوال حال من أضله الله على علم؛ وهنا انتهى ذكر ما حذر منه ونهى عنه من أراد سلوك الصراط المستقيم وبيان حال من حاد عنه وتنكبه وظن أنه على شيء وضم مفترق أصناف الزائغين في أصناف ثلاثة وهم اليهود والنصارى وأهل الشرك، وبهم يلحق سائر من تنكب فيلحق باليهود منافقو أمتنا ممن ارتاب بعد إظهار إيمانه وفعل أفاعيلهم من المكر والخديعة والاستهزاء، ويلحق بالنصارى من اتصف بأحوالهم، وبالمشركين من جعل لله ﷾ نداً واعتقد فعلاً لغيره على غير طريقة الكسب.
İnat ve hile sebebiyle: {وجعلنا قلوبهم قاسية} “ve kalplerini katılaştırdık” [el-Mâide: 13]. Sûrenin başından itibaren Tevrat'tan buna dair pek çok şey geçmişti; geri kalanı da inşâallâhu Teâlâ Kur'an ayetlerinden kendisine uygun yerlerde gelecektir. İmam Ebû Ca'fer b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: Yüce Kitap'ta Hristiyanların hallerine dair ne zaman bir şey açıklansa, zikredilen sebepten ötürü —yani küfürlerinin inattan kaynaklanması dolayısıyla— Yahudiler hakkında gelen benzeri gibi değildir. İşaret edilen hususlarda Arap müşriklerine hitap ise iki grubun hitabından daha hafiftir; zira onlara Araplara gelmeyen [bilgiler] daha önce gelmiş ve kendi kitaplarında müjdelenmişlerdi; oysa Arap müşrikleri için böyle bir durum söz konusu değildi. Hidayetten sapma ise hepsini kapsar ve onlar dosdoğru yoldan hiçbir şey üzere değildirler; bununla birlikte hallerin en kötüsü, Allah'ın bir bilgi üzere saptırdığı kimsenin halidir. Dosdoğru yola girmek isteyen kimsenin sakındırıldığı ve yasaklandığı şeylerin zikri, bu yoldan sapan, ondan yüz çeviren ve doğru bir şey üzere olduğunu sanan kimsenin halinin beyanı ile sapan sınıfların darmadağınık fırkalarını Yahudiler, Hristiyanlar ve şirk ehli olmak üzere üç grupta toplama burada sona ermiştir. Yoldan sapan diğer herkes de bunlara katılır: Ümmetimizden imanını açığa vurduktan sonra şüpheye düşen ve onların hile, aldatma ve alay etme gibi fiillerini işleyen münafıklar Yahudilere katılır. Onların halleriyle nitelenenler Hristiyanlara katılır. Allah azze ve celle'ye denk koşan ve kesb yolu dışında O'ndan başkası için fiil [yaratma] itikadında olanlar da müşriklere katılır.
والمجوس لاحقون بأهل الشرك. والشرك أكثر هذه الطرق الستة تشعباً، ولهذا قال عليه الصلاة والسلام: الشرك أخفى من دبيب النمل، ومن فعل أفعال من ذكر ولم ينته به الأمر إلى مفارقة دينه والخروج في شيء من اعتقاده خيف عليه أن يكون ذلك وسيلة إلى اللحوق بمن تشبه به، وإلى هذا أشار عليه الصلاة والسلام بقوله: أربع من كن فيه كان منافقاً خالصاً: إذا حدث كذب، وإذا عاهد غدر، وإذا وعد أخلف، وإذا خاصم فجر - إلى أشباه هذا من الأحاديث؛ انتهى.
Mecûsîler de şirk ehline katılırlar. Şirk, bu altı yolun en çok dallananıdır. Bunun için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şirk, karıncanın yürüyüşünden daha gizlidir» buyurmuştur. Sözü edilen kimselerin fiillerini işlediği hâlde işi dininden ayrılmaya ve inancında dinden çıkmaya varmayan kimsenin, benzemiş olduğu kimselere katılmasına bunun bir vesile olmasından korkulur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna şu sözüyle işaret etmiştir: «Dört özellik kimde bulunursa o katıksız bir münafık olur: Konuştuğunda yalan söyler, ahitleştiğinde hıyanet eder, söz verdiğinde sözünden döner ve husumet ettiğinde haddi aşar.» Benzeri hadisler de böyledir. [İbnü'z-Zübeyr'in sözü] sona erdi.
ولما بين ﷾ كفر أهل الكتاب الطاعنين في نسخ القبلة بتكذيب الرسول ﷺ وكتمان الحق وغير ذلك إلى أن ختم بكفرهم بالاختلاف في الكتاب وكتمان ما فيه من مؤيدات الإسلام اتبعه الإشارة إلى أن أمر الفروع أحق من أمر الأصول لأن الفروع ليست مقصودة لذاتها، والاستقبال الذي جعلوا من جملة شقاقهم أن كتموا ما عندهم من الدلالة على حقيته وأكثروا الإفاضة في عيب المتقين به ليس مقصوداً لذاته، وإنما المقصود بالذات الإيمان فإذا وقع تبعته جميع الطاعات من الصلاة المشترط فيها الاستقبال وغيرها فقال تعالى: {ليس البر} أي الفعل المرضي الذي هو في تزكية النفس كالبر في تغذية البدن {أن تولوا وجوهكم} أي
Allah azze ve celle, kıblenin neshedilmesine dil uzatan Ehl-i Kitab'ın küfrünü; Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamalarını, hakkı gizlemelerini ve benzeri hususları beyan edip sözü Kitap hakkında ihtilafa düşmeleri ve onda bulunan İslam'ı destekleyici unsurları gizlemeleri sebebiyle kâfir olmalarıyla noktalayınca, bunun ardından füru (ayrıntılar) meselesinin asıllar (inanç esasları) meselesine tabi olduğuna işaret etti; zira füru bizzat kendisi için amaçlanan şeyler değildir. Hak olduğuna dair ellerindeki delili gizleyip bu sebeple muttakileri ayıplama hususunda ileri gitmelerini ayrılıklarının bir parçası kıldıkları kıbleye yönelme [meselesi] de bizzat kendisi için amaçlanan bir şey değildir; asıl bizzat amaçlanan şey imandır. O gerçekleştiğinde ise kıbleye yönelmenin şart koşulduğu namaz ve diğer tüm taatler ona tabi olur. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ليس البر} yani nefsi arındırmada bedeni besleyen buğday (birr) gibi olan, [Allah'ın] razı olduğu fiil, {أن تولوا وجوهكم} yani
في الصلاة {قبل المشرق} الذي هو جهة مطالع الأنوار {والمغرب} الذي هو جهة أفوالها أي وغيرهما من الجهات المكانية، فإن ذلك كله لله ﷾ كما مضى عند أول اعتراضهم التصريح بنسبة الكل إليه {فأينما تولوا فثم وجه الله} [البقرة: ١١٥]
namazda [yüzlerinizi çevirmeniz değildir], {قبل المشرق} nurların doğuş yönü olan doğu tarafına {والمغرب} ve batış yönü olan batı tarafına; yani bu ikisine ve bunlar dışındaki mekânsal yönlere [çevirmeniz değildir]. Çünkü bunların tamamı Allah azze ve celle'ye aittir; nitekim ilk itirazlarında hepsinin O'na ait olduğu açıkça belirtilmişti: {فأينما تولوا فثم وجه الله} “Her nereye dönerseniz Allah'ın yüzü (kıblesi) oradadır” [el-Bakara: 115].
ولما كان قد تبين للمتقين كما ذكر قبل ما يخرج عن الصراط المستقيم وحذروا منه ليجتنبوه عقبه بما يلزمهم ليعملوه فابتدأ من هنا بذكر الأحكام إلى قوله {آمن الرسول} [البقرة: ٢٥٨] وبدأ ذلك بما بدأ به السورة وفصل لهم كثيراً مما كلفوه مما أجمله قبل ذلك ففصل الإيمان تفصيلاً لم يتقدم فقال: {ولكن البر من} أي إيمان من، ولعله
Daha önce zikredildiği üzere muttakilere dosdoğru yoldan çıkaran şeyler açıklanıp kaçınmaları için bundan sakındırılınca, bunun ardından amel etmeleri gereken şeyleri getirdi ve buradan itibaren {آمن الرسول} “Peygamber inandı...” [el-Bakara: 285] ayetine kadar hükümleri zikretmeye başladı. Buna, sûreye başladığı hususlarla başladı ve daha önce mücmel olarak bıraktığı mükellefiyetlerin birçoğunu onlara tafsil etti; imanı daha önce geçmemiş bir tafsilatla açıklayarak şöyle buyurdu: {ولكن البر من} yani iyilik, [şöyle yapan] kimsenin imanıdır; muhtemelen
عبر بذلك إفهاماً لأن فاعل ذلك نفسه بر أي أنه زكى حتى صار نفس الزكاة {آمن بالله} الذي دعت إليه آية الوحدانية فأثبت له صفات الكمال ونزهه عن كل شائبة نقص مما على ذلك من دلائل أفعاله. ولما كان من أهم خلال الإيمان القدرة على البعث والتصديق به لأنه يوجب لزوم الخير والبعد عن الشر قال: {واليوم الآخر} الذي كذب به كثير من الناس فاختل نظامهم ببغي بعضهم على بعض، فالأول مبرأ عن الأنداد وهذا مبعد عن أذى العباد.
bunu yapan kişinin bizzat kendisinin iyilik (birr) olduğunu, yani arınarak bizzat arınmanın kendisi haline geldiğini anlatmak için bu ifadeyle buyurmuştur: {آمن بالله} vahdaniyet ayetinin çağırdığı Allah'a iman eden; O'nun için kemal sıfatlarını ispat eden ve fiillerinin buna delalet ettiği hususlarla O'nu her türlü noksanlık şaibesinden tenzih eden kimsedir. İmanın en önemli hasletlerinden biri de öldükten sonra diriltilmeye kadir olunduğuna inanmak ve bunu tasdik etmek olduğundan —çünkü bu, iyiliğe sarılmayı ve kötülükten uzak durmayı zorunlu kılar— şöyle buyurdu: {واليوم الآخر} insanların çoğunun yalanladığı ve bazılarının diğerlerine zulmetmesiyle nizamlarının bozulduğu ahiret gününe [iman eden kimsedir]. Birincisi O'nu ortaklardan berî kılar, bu ise kullara eziyet etmekten uzaklaştırır.
ولما كان هذا إيمان الكمل وكان أكثر الناس نيام العقول لا يعرفون شيئاً إلا بالتنبيه وضُلال البصائر يفترقون إلى الهداية ذكر ﷾ الهداة الذين جعلهم وسائط بينه وبين عباده بادئاً بالأول فالأول فقال: {والملائكة} أي الذين أقامهم فيما بينه
Bu, kâmil kimselerin imanı olup insanların çoğunun akılları uykuda olduğundan ve ancak uyarılmayla bir şey bildiklerinden, basiretleri sapmış olanlar da hidayete muhtaç bulunduklarından, Allah azze ve celle kendisi ile kulları arasında vasıta kıldığı hidayet rehberlerini önem sırasına göre zikrederek şöyle buyurdu: {والملائكة} yani kendisi ile
وبين الناس وهم غيب محض {والكتاب} الذي ينزلون به على وجه لا يكون فيه ريب أعم من القرآن وغيره {والنبيين} الذين تنزل به عليهم الملائكة، لكونهم خلاصة الخلق، فلهم جهة ملكية يقدرون بها على التلقي من الملائكة لمجانستهم إياهم بها، وجهة بشرية يتمكن الناس بها من التلقي منهم، ولهم من المعاني الجليلة الجميلة التي صرفهم الله فيها بتكميل أبدانهم وأرواحهم ما لا يعلمه إلا هو فعليهم الصلاة والسلام والتحية والإكرام.
insanlar arasında kaim kıldığı ve sırf gayb olan meleklere, {والكتاب} meleklerin içinde hiçbir şüphe olmayacak şekilde indirdikleri —Kur'an ve diğerlerini kapsayan— Kitab'a, {والنبيين} yaratılmışların özü olmaları sebebiyle meleklerin kendilerine [vahyi] indirdiği peygamberlere [iman eden kimsedir]. Zira onların meleklere olan türdeşlikleri sebebiyle onlardan vahiy alabilmelerini sağlayan melekî bir yönleri ve insanların kendilerinden vahiy alabilmelerini sağlayan beşerî bir yönleri vardır. Bedenlerini ve ruhlarını kemale erdirerek Allah'ın kendilerini sevk ettiği yüce ve güzel manalardan öyleleri vardır ki bunları ancak O bilir; salât, selâm, tahiyyet ve ikram onların üzerine olsun.
قال الحرالي: ففيه أي الإيمان بهم وبما قبلهم قهر النفس للإذعان لمن هو من جنسها والإيمان بغيب من ليس من جنسها ليكون في ذلك ما يزع النفس عن هواها - انتهى. وكذا فضل ﷾ الصدقة، وفي تعقيب الإيمان بها إشعار بأنها المصدقة له فمن بخل بها كان مدعياً للإيمان بلا بينة، وإرشاد إلى أن في بذلها سلامة من فتنة المال {إنما أموالكم وأولادكم فتنة} [التغابن: ١٥] لأن من آمن وتصدق كان قد أسلم لله روحه وماله الذي هو عديل روحه فصار عبد الله حقاً، وفي ذلك إشارة إلى الحث على مفارقة كل محبوب سوى الله ﷾ في الله. قال الحرالي: فمن ظن
Harrâlî şöyle demiştir: "Peygamberlere ve onlardan öncekilere imanda, nefsin kendi cinsinden olana boyun eğdirilmesi ve kendi cinsinden olmayan gayba iman etmesi söz konusudur; ta ki bunda nefsi hevasından alıkoyacak bir şey bulunsun." -Alıntı sonu-. Aynı şekilde Allah azze ve celle sadakayı üstün kılmıştır. İmanın ardından sadakanın zikredilmesinde, sadakanın imanı tasdik edici olduğuna dair bir işaret vardır; dolayısıyla onda cimrilik eden kimse delilsiz bir iman iddiasında bulunmuş olur. Ayrıca bunda, malı infak etmenin mal fitnesinden selamete erdireceğine yönelik bir irşad vardır: {إنما أموالكم وأولادكم فتنة} “Mallarınız ve çocuklarınız ancak bir fitnedir (imtihandır)” [et-Teğâbün: 15]. Çünkü iman edip sadaka veren kimse, canını ve canının dengi olan malını Allah'a teslim etmiş ve hakikaten Allah'ın kulu olmuştur. Bunda, Allah azze ve celle uğruna O'nun dışındaki her sevilenden ayrılmaya teşvik vardır. Harrâlî şöyle demiştir: "Kim
أن حاجته يسدها المال فليس براً، إنما البر الذي أيقن أن حاجته إنما يسدها ربه ببره الخفي - انتهى. فلذلك قال: {وآتى المال} أي الذي أباحه بعد جعله دليلاً عليه كرم نفس وتصديق إيمان بالاعتماد في الخلف على من ضمن الرزق وهو على كل شيء قدير؛ وأشار إلى أن شرط الإيمان به إيثاره سبحانه وتعالىعلى كل شيء بقوله: {على حبه} أي إيتاء عالياً فيه حب الله على حبه المال إشارة إلى التصدق في حال الصحة والشح بتأميل الغنى وخشية الفقر؛ وأشار إلى أنه لوجهه لا لما كانوا يفعلونه في الجاهلية من التفاخر فقال: {ذوي القربى} أي لأنهم أولى الناس بالمعروف لأن إيتاءهم
ihtiyacını malın karşılayacağını zannederse o iyilik ehli (bâr) değildir; asıl iyilik ehli, ihtiyacını ancak Rabbinin gizli lütfuyla karşılayacağına kesin olarak inanan kimsedir." -Alıntı sonu-. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وآتى المال} yani rızkı tekeffül eden ve her şeye gücü yetene halef konusunda güvenerek, nefis cömertliği ve imanın tasdikiyle, [varlığına] bir delil kıldıktan sonra mubah kıldığı malı veren; ve O'na imanın şartının her şeyde O'nu —Sübhânehu ve Teâlâ— tercih etmek olduğuna şu buyruğuyla işaret etti: {على حبه} yani zenginlik umudu ve fakirlik korkusuyla sıhhat ve cimrilik halinde sadaka vermeye işaretle, mala olan sevgisine galip gelen bir Allah sevgisiyle malı veren; ve bunu Câhiliye döneminde yaptıkları gibi övünmek için değil bizzat O'nun rızası için verdiğine işaret ederek şöyle buyurdu: {ذوي القربى} yani akrabalara; çünkü onlar iyiliğe en layık insanlardır, zira onlara vermek
صدقة وصلة {واليتامى} من ذوي القربى وغيرهم لأنهم أعجز الناس {والمساكين} لأنهم بعدهم في العجز ويدخل فيهم الفقراء بالموافقة {وابن السبيل} لعجزهم بالغربة، وإذا جعلنا ذلك أعم من الحال والمآل دخل فيه الغازي {والسآئلين} لأن الأغلب أن يكون سؤالهم عن حاجة ويدخل الغارم {وفي الرقاب} قال الحرالي: جمع رقبة وهو ما ناله الرق من بني آدم فالمراد الرقاب المسترقة التي يرام فكها بالكتابة وفك الأسرى منه، وقدم عليهم أولئك لأن حاجتهم لإقامة البينة.
hem sadaka hem de sıla-i rahimdir; {واليتامى} insanların en acizi oldukları için akrabadan olan ve olmayan yetimlere; {والمساكين} acizlikte onlardan sonra geldikleri için yoksullara —ki mana birliğiyle fakirler de buna dahildir—; {وابن السبيل} gurbet sebebiyle aciz kaldıkları için yolda kalmışlara —eğer bunu hal ve mazi/istikbal açısından daha umumi kılarsak gaziler de buna dahil olur—; {والسآئلين} çoğunlukla istemeleri bir ihtiyaçtan ötürü olduğu için isteyenlere —ki borçlular da buna dahildir—; {وفي الرقاب} Harrâlî şöyle demiştir: "Rakabe'nin çoğuludur; bu da Âdemoğlundan köleliğe maruz kalan kimsedir; kastedilen, mükâtebe yoluyla azat edilmek istenen köleler ve esirlerin kurtarılmasıdır; ihtiyaçları delil ikame etmek için olduğundan diğerleri bunların önüne geçirilmiştir."
ولما ذكر ﷾ مواساة الخلق وقدمها حثاً على مزيد الاهتمام بها لتسمح النفس بما زين لها حبه من المال اتبعها حق الحق
Allah azze ve celle yaratılmışlara yardımı zikredip sevgisi nefse süslü kılınan maldan nefsin cömertçe vazgeçmesi için daha fazla teşvik amacıyla bunu öne alınca, ardından Hakk'ın hakkını getirdi;
فقال: {وأقام الصلاة} التي هي أفضل العبادات البدنية ولا تكون إلا بعد سد أود الجسد ولا تكون إقامتها إلا بجميع حدودها والمحافظة عليها. ولما ذكر ما يزكي الروح بالمثول بين يدي الله ﷾ والتقرب بنوافل الصدقات ذكر ما يطهر المال وينميه وهو حق الخلق فقال: {وآتى الزكاة} وفي الاقتصار فيها على الإيتاء إشعار بأن إخراج المال على هذا الوجه لا يكون إلا من الإخلاص.
şöyle buyurdu: {وأقام الصلاة} bedenî ibadetlerin en faziletlisi olan, ancak bedenin ihtiyacı giderildikten sonra gerçekleşebilen ve ikamesi ancak bütün sınırlarına riayet edip onu muhafaza etmekle mümkün olan namazı dosdoğru kılan. Allah azze ve celle'nin huzurunda durmakla ruhu arındıran ve nafile sadakalarla yakınlaşmayı sağlayan hususları zikrettikten sonra, malı temizleyip bereketlendiren ve yaratılmışların hakkı olan şeyi zikrederek şöyle buyurdu: {وآتى الزكاة} ve zekâtı veren. Zekâtta sadece 'verme' (itâ) ile yetinilmesinde, malın bu şekilde çıkarılmasının ancak ihlastan kaynaklanacağına bir işaret vardır.
ولما أتم الإيمان وما يصدق دعواه في الجملة شرع في كمال ذلك فعطف على أول الكلام ما دل بعطفه كذلك على أنه مقصود لذاته فإنه جامع لدخوله في جميع ما تقدمه فقال: {والموفون بعهدهم}
İmanı ve genel olarak onun davasını tasdik eden şeyleri tamamlayınca, bunun kemaline girişti ve sözün evveline, bu şekilde atfedilmesiyle bizzat kendisi için amaçlandığına delalet eden şeyi atfetti; zira bu, kendisinden önceki her şeye dahil olmayı kuşatıcıdır; şöyle buyurdu: {والموفون بعهدهم}
قال الحرالي: من الإيفاء وهو الأخذ بالوفاء نجاز الموعود في أمر المعهود - انتهى.
Harrâlî şöyle demiştir: "İfâ kökünden gelir; o da sözleşilen hususta verilen sözün yerine getirilmesini vefa ile üstlenmektir." -Alıntı sonu-.
وبين قوله: {إذا عاهدوا} أن المطلوب ما ألزموا أنفسهم به للحق أو الخلق تصريحاً بما أفهمه ما قبله. ولما قطع الوفاء تعظيما له لدخوله فيما قبل فعل كذلك في الصبر لذلك بعينه فقال: {والصابرين} وفيه رمز إلى معاملته بما كان من حقه لو عطف على {من آمن} لو سيق على الأصل. قال الحرالي: وفيه إشعار بأن من تحقق بالصبر على الإيثار فكان شاكراً تحقق منه الصبر في الابتلاء والجهاد تأييداً من الله ﷾ لمن شكره ابتداء بإعانته على الصبر والمصابرة انتهاء، كأنه لما جاد بخير الدنيا على حبه أصابه الله ببلائها تكرمة له ليوفيه حظه من مقدوره في دنياه فيكون ممن يستريح عند موته وبأنه إن جاهد ثبت بما يحصل في نفس الشاكر الصابر من الشوق إلى لقاء الله ﷾ تبرؤاً من الدنيا وتحققاً بمنال الخير من الله - انتهى.
{إذا عاهدوا} buyruğu, önceki ifadenin hissettirdiğini açıkça belirterek talep edilen şeyin Hak'ka veya yaratılmışlara karşı kendi nefislerine yükledikleri taahhüt olduğunu beyan etmiştir. Ahde vefayı, önceki şeylerin tamamına dahil olması sebebiyle tazim için [irapta] müstakil kıldığı gibi, sabrı da tamamen aynı sebeple müstakil kılarak şöyle buyurdu: {والصابرين} ve sabredenler; bunda, eğer asıl üzere sevk edilip {من آمن} ifadesine atfedilseydi sahip olacağı muameleye bir işaret vardır. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunda, başkasını kendine tercih etmeye (îsâr) sabretmeyi gerçekleştirip şükreden kimsenin, başlangıçta şükreden kimseye nihayette sabır ve mukavemet göstermesinde yardım ederek Allah azze ve celle'nin bir teyidi olarak imtihan ve cihatta da sabrı gerçekleştireceğine bir işaret vardır; sanki o, dünya nimetini O'nun sevgisi uğruna cömertçe verince, Allah onu dünyasındaki takdirinden nasibini tastamam vermek ve böylece vefatında rahata erenlerden kılmak için bir ikram olarak dünyalık belalarla sınamış gibidir; ve şayet cihat ederse, şükreden ve sabreden kimsenin nefsinde Allah azze ve celle'ye kavuşma şevkinden, dünyadan teberri etmekten ve Allah katından hayra ulaşmayı tahakkuk ettirmekten hâsıl olan şeyle sebat edeceğine işaret vardır." -Alıntı sonu-.
وعين أشد ما يكون الصبر فيه فقال: {في البأسآء} أي عند
Sabrın en şiddetli olduğu durumları belirterek şöyle buyurdu: {في البأسآء} yani
حلول الشدة بهم في أنفسهم من الله ﷾ بلا واسطة أو منه بواسطة العباد {والضرآء} بحصول الضر في أموالهم وبقية أحوالهم من احتقار الناس لهم ونحوه، وفسرها في القاموس بالشدة والنقص في الأموال والأنفس فهو حينئذ أعم ليكون الأخص مذكوراً مرتين. وقال الحرالي: البأساء فعلاء من البؤس وهو سوء الحال والفاقة وفقد المنة عن إصلاحه، والضراء مرض البدن وآفاته، فكان البأساء في الحال والضراء في البدن - انتهى. {وحين البأس} أي الحرب الجامع للأنفس والأموال. وقال الحرالي: البأس الشدة في الحرب.
vasıtasız olarak Allah azze ve celle'den yahut kullar vasıtasıyla O'ndan nefislerine bir şiddet ve darlık isabet ettiğinde; {والضرآء} mallarına zarar gelmesi ve insanların onları hor görmesi gibi diğer hallerinde darlık vuku bulduğunda; Kâmûs'ta bu, 'mallarda ve canlarda şiddet ve eksilme' olarak tefsir edilmiştir, bu durumda daha genel olur ve böylece daha özel olan iki defa zikredilmiş olur. Harrâlî şöyle demiştir: "el-Be'sâ, be's kökünden fa'lâ veznindedir; o da halin kötülüğü, fakirlik ve onu düzeltme gücünün bulunmamasıdır; ed-Darrâ ise bedenin hastalığı ve afetleridir; böylece el-Be'sâ haldeki darlık, ed-Darrâ ise bedendeki darlık olmuştur." -Alıntı sonu-. {وحين البأس} yani canları ve malları bir araya getiren savaş anında [sabredenlerdir]. Harrâlî şöyle demiştir: "el-Be's, savaştaki şiddettir."
ولما كانت هذه الخلال أشرف خلال أشار إلى شرفها بشرف أهلها فقال مستأنفاً بياناً لأنه لا يستحق اسم البر إلا من اجتمعت فيه هذه الخلال: {أولئك} أي خاصة الذين علت هممهم وعظمت أخلاقهم وشيمهم {الذين صدقوا} أي فيما ادعوه من الإيمان، ففيه إشعار بأن من لم يفعل أفعالهم لم يصدق في دعواه {وأولئك هم} خاصة {المتقون *} ليوم الجزاء، وفي جعله نعتاً لهم إشعار بأنهم تكلفوا هذه الأفعال لعظيم الخوف. وقال ابن الزبير في برهانه: ثم ذكر الزكاة والصيام والحج والجهاد إلى غير ذلك من الأحكام كالنكاح والطلاق والعدد والحيض والرضاع والحدود والربا والبيوع إلى ما تخلل هذه الآيات من تفاصيل الأحكام ومجملها وقدم منها الوفاء بالعهد والصبر، لأن ذلك يحتاج إليه في كل الأعمال، وما تخلل هذه الآيات من لدن قوله {ليس البر} إلى قوله: {آمن الرسول}
Bu hasletler hasletlerin en şereflisi olunca, sahiplerinin şerefiyle onların şerefine işaret ederek, bu hasletleri kendisinde toplamayan kimsenin 'iyilik ehli' (bâr) ismini hak edemeyeceğini beyan eden yeni bir cümle ile şöyle buyurdu: {أولئك} yani himmetleri yüce, ahlak ve seciyeleri büyük olan o kimseler, {الذين صدقوا} iman iddialarında doğru olan kimselerdir; bunda, onların yaptıklarını yapmayan kimsenin davasında sadık olmadığına bir işaret vardır. {وأولئك هم} özellikle onlardır {المتقون *} ceza gününden sakınan “muttakiler”. Bunun onlara sıfat kılınmasında, büyük korkudan ötürü bu fiilleri külfetle yerine getirdiklerine dair bir hissettirme vardır. İbnü'z-Zübeyr el-Burhân'ında şöyle demiştir: "Sonra zekâtı, orucu, haccı, cihadı ve nikâh, talak, iddet, hayız, süt emzirme, hadler, riba ve alışveriş gibi diğer hükümleri bu ayetlerin arasına serpiştirilmiş detaylı ve mücmel hükümler halinde zikretti ve bunlardan ahde vefayı ve sabrı öne aldı; çünkü bütün amellerde bunlara ihtiyaç duyulur. {ليس البر} ifadesinden {آمن الرسول} ifadesine kadar bu ayetlerin arasına giren
مما ليس من قبيل الإلزام والتكليف فلتسبب أوجب ذكره ولتعلق استدعاه - انتهى. والحاصل أنه ﷾ لما طهرهم من أوصار المحارم بقوارع الزواجر شرع في تزكيتهم بالإقحام في غمرات الأوامر ليكمل تعبدهم بتحليهم بأمره بعد تخليهم من سخطه بصادع زجره فذكر في هذه السورة جميع أركان هذا الحرف وحظيرته.
hususlardan ilzam ve teklif türünden olmayanlar ise, zikrini gerektiren bir sebep ve celbeden bir irtibattan ötürüdür." -Alıntı sonu-. Özetle Allah azze ve celle onları sakındırıcı şiddetli uyarılarla haramların bağlarından temizleyince, açık ve kesin nehyi ile O'nun gazabından arındıktan sonra emriyle bezenerek kulluklarını kemale erdirmeleri için emirlerin deryasına daldırmak suretiyle onları tezkiye etmeye başladı; böylece bu sûrede bu konunun bütün rükünlerini ve onu çevreleyen esaslarını zikretti.
قال الإمام أبو الحسن الحرالي في العروة: وجه إنزال هذا الحرف حمل الخلق على صدق التذلل لله ﷾ إثر التطهير من رجزهم ليعود بذلك وصل ما انقطع وكشف ما انحجب وهو حرف العبادة المتلقاة بالإيمان المثابر عليها بسابق الخوف المبادر لها تشوقاً بصدق المحبة، فالعابد من ساقه الخوف إليها والعارف من قاده الحب لها وهو بناء ذو عمود وأركان وله حظيرة تحوطه، فأما عموده فافراد التذلل لله ﷾ توحيداً وطليعته آية ما كان نحو قوله ﷾ {اعبدوا الله ولا تشركوا به شيئاً} [النساء: ٣٦] طهرهم حرف الزجر من
İmam Ebü'l-Hasan el-Harrâlî el-Urve'de şöyle demiştir: "Bu konunun indirilme hikmeti, yaratılmışları günah pisliğinden temizlenmelerinin hemen ardından Allah azze ve celle'ye karşı tam bir boyun eğişe sevk etmektir; ta ki bununla kopan bağlar yeniden kurulsun ve perdelenmiş olan açılsın. O, imanla telakki edilen, önceden gelen korku ile üzerinde sebat edilen ve samimi muhabbetin şevkiyle kendisine koşulan ibadet konusudur. Abid, korkunun kendisini ona sevk ettiği kimsedir; arif ise sevginin kendisini ona ilettiği kimsedir. O, bir direği ve rükünleri olan, kendisini çevreleyen bir avlusu bulunan bir binadır. Onun direği, tevhid üzere Allah azze ve celle'ye boyun eğmeyi birlemektir; bunun öncüsü ise Allah azze ve celle'nin şu buyruğu gibidir: {اعبدوا الله ولا تشركوا به شيئاً} “Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” [en-Nisâ: 36]. Yasaklama hitabı onları
رجز عبادة إله آخر فأثبت لهم حرف الأمر التفريد حتى لا يشركوا معه في التذلل شيئاً أي شيء كان آخر، وهو أول ما أقام الله من بناء الدين ولم يفرض غيره نحو العشر من السنين في إنزال ما أنزل بمكة وسن مع فرضه الركن الأول وهو الصلاة، وبدئت بالوضوء عملاً من حذو تطهير القلب والنفس بحرف النهي وأعقب بالصلاة عملاً من حذو طهور القلب بالتوحيد بين يدي الرب ﷾، فالوضوء وجه عمل حرف الزجر والصلاة وجه عمل حرف الأمر، وسن على تأسيس بدار الحب لتبدو قوة الإيمان في مشهود ملازمة خدمة الأبدان. فكان أقواهم إيماناً أكثرهم وأطولهم صلاة وقنوتاً، من أحب ملكاً خدمه ولازمه، ولا تخدم الملوك بالكسل والتهاون وإنما تخدم بالجهد والتذلل، فكانت الصلاة علم الإيمان تكثر بقوته وتقل بضعفه، لأنها لو فرضت لم يظهر فيها تفاوت قوة الإيمان وصدق الحق كما لا يظهر بعد فرضها إلا في النوافل، ولإجهاد النبي ﷺ نفسه وبدنه في ذلك أنزل عليه {ما أنزلنا عليك القرآن لتشقى * إلا تذكرة لمن يخشى * تنزيلاً ممن خلق الأرض والسماوات العلى * الرحمن على العرش استوى} [طه: ٢-٥]- إلى قوله {الله لا إله إلا هو له الأسماء الحسنى*} [طه: ٨] هذا التوحيد وإظهاره هو كان يومئذ المقصود الأول وذلك قبل إسلام عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه وعمر موفي أربعين من عدد المؤمنين، فلما دخل الإسلام من لا يبعثه الحب والاستراحة على الصلاة بعد عشر أو نحوها فرضت الصلاة فاستوى في فرضها المحب والخائف، وسن رسول الله ﷺ التطوع على ما كان أصلها، وذلك صبيحة ليلة الإسراء، وأول منزل هذا الحرف والله ﷾ أعلم في فرض هذا الركن أو من أول منزله قوله تعالى: {أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر} [الإسراء: ٧٨] اختص لهم بها أوقات الرحمة وجنبهم به أوقات الفتنة ومنه جميع آي إقامة الصلاة وإتمامها.
[...] başka bir ilaha ibadet etme pisliğini [reddetti]. Emir lafzı ise boyun eğmede O'na başka herhangi bir şeyi ortak koşmasınlar diye onlar için birlemeyi (tevhidi) sabit kıldı. Bu, Allah'ın din binasından ilk ikame ettiği şeydir ve Mekke'de indirilenler arasında yaklaşık on yıl boyunca bundan başkasını farz kılmamıştır. Bu farz kılınışla birlikte ilk rükün olan namazı sünnet kılmış; bu da nehiy lafzı gereğince kalp ve nefsin temizlenmesine denk bir amel olarak abdestle başlatılmış, ardından aziz ve celil olan Rabbin huzurunda kalbin tevhid ile temizlenmesine denk bir amel olarak namazla devam ettirilmiştir. Nitekim abdest, nehiy lafzının amelî yönü; namaz ise emir lafzının amelî yönüdür. Bedenlerin hizmete devamlılığı bizzat görülerek imanın kuvveti ortaya çıksın diye [namaz], sevgiyle koşma esası üzerine sünnet kılınmıştır. Bu sebeple onların imanca en kuvvetli olanı, namazı ve kunûtu en çok ve en uzun olanıydı. Bir hükümdarı seven kimse ona hizmet eder ve yanından ayrılmaz; hükümdarlara tembellik ve gevşeklikle hizmet edilmez, bilakis gayret ve tevazu ile hizmet edilir. Böylece namaz, imanın bir alameti oldu; imanın kuvvetiyle çoğalır, zayıflığıyla azalırdı. Çünkü eğer farz kılınmış olsaydı -tıpkı farz kılındıktan sonra ancak nafilelerde ortaya çıktığı gibi- imanın kuvvetindeki farklılık ve Hakk'a olan sadakat onda belirginleşmezdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hususta nefsini ve bedenini yorması sebebiyle kendisine şu ayetler indirildi: {مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى * إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَى * تَنْزِيلًا مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَالسَّمَاوَاتِ الْعُلَى * الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى} “Biz bu Kur'an'ı sana güçlük çekip bedbaht olasın diye indirmedik. Ancak [Allah'tan] korkan kimse için bir öğüt olarak, yeri ve yüce gökleri yaratan katından peyderpey indirdik. Rahmân Arş'a istivâ etmiştir.” [Tâhâ: 2-5] ayetinden şu sözüne kadar: {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur; en güzel isimler O'nundur.” [Tâhâ: 8]. İşte bu tevhid ve onun izhar edilmesi o gün ilk gaye idi. Bu da Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'ın müslüman olmasından ve Ömer'in inananların sayısını kırka tamamlamasından önceydi. Yaklaşık on yıl veya buna yakın bir süre sonra, sevgi ve [ibadetteki] huzur kendisini namaza sevk etmeyen kimseler İslam'a girince namaz farz kılındı; böylece onun farz oluşunda seven ile korkan eşit oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise nafileyi, onun asıl [hükmü] üzere sünnet kıldı; bu da İsrâ gecesinin sabahındaydı. Aziz ve celil olan Allah en iyisini bilir ya, bu rüknün farz kılınması hususunda indirilen ilk lafız yahut ilk indirilenlerden biri Yüce [Allah]'ın şu sözüdür: {أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ} “Güneşin batıya kaymasından gecenin kararmasına kadar namazı kıl; bir de sabah Kur'an'ını...” [el-İsrâ: 78]. [Allah] bu vakitleri rahmet vakitleri olarak onlara tahsis etmiş ve onları bununla fitne vakitlerinden uzak tutmuştur. Namazın ikame edilmesi ve tamamlanmasına dair bütün ayetler de bu kabildendir.
الركن الآخر الصوم وهو إذلال النفس لله ﷾ بإمساكها عن كل ما تشوف إليه من خاص أمرها نهاراً للمقتصر ودواماً للمعتكف، وهو صلة بين العبد وبين نفسه ووصل لشتاته في ذاته، وأول ما أنزل هذا الركن من هذا الحرف بالمدينة بعد مدة من الهجرة وأول منزله {يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم} [البقرة: ١٨٣] وإنما فرض والله ﷾ أعلم بالمدينة لأنهم لما آمنوا من
Diğer rükün oruçtur; o da yetinen kimse için gündüzleri, itikâftaki kimse için ise sürekli olarak nefsin arzuladığı özel işlerinden alıkonulmasıyla nefsin Allah azze ve celle'ye boyun eğdirilmesidir. O, kul ile nefsi arasında bir bağ ve kendi zatındaki dağınıklığı toparlamadır. Bu hitaptan bu rüknün ilk indirilişi hicretten bir müddet sonra Medine'de olmuştur; ilk indirilen kısmı ise: {يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم} “Ey iman edenler! Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” [el-Bakara: 183] ayetidir. —Allah azze ve celle en doğrusunu bilir— Medine'de farz kılınmasının sebebi; onlar
عداوة الأمثال والأغيار وعام الفتنة بالمدينة عادت الفتنة خاصة في الأنفس بالتبسط في الشهوات وذلك لا يليق بالمؤمنين المؤثرين للدين على الدنيا، ثم أنزل الله ﷾ إتمامه بقوله تعالى: {شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن} [البقرة: ١٨٥] إلى ما يختص من الآي بأحكام الصيام. الركن الآخر الزكاة وهو كسر نفس الغني بما يؤخذ بأخذه منه من حق أصنافها إظهاراً لأن المشتغلين بالدين آثر عند الله ﷾ من المقيمين على الأموال وليميز بها الذين آمنوا من المنافقين لتمكنهم من الرياء في العمود والركنين، ولم يشهد الله ﷾ بالنفاق جهراً أعظم من شهادته على مانع الزكاة، ومن منع زكاة المال عن الخلق كان كمن امتنع عن زكاة قُواه بالصلاة من الحق، فلذلك لا صلاة لمن لا زكاة له، وكما كانت الزكاة حباً قبل فرضها كذلك كان الإنفاق لما زاد على الفضل عزماً مشهوراً عندهم لا يعرفون غيره ولا يشعرون في الإسلام بسواه، فلما شمل الإسلام أخلاط وشحت النفوس فرضت الزكاة وعين أصنافها، وذلك بالمدينة حين اتسعت أموالهم وكثر خير الله عندهم وحي عم نفاق قوم بها أنفة
benzerlerin ve yabancıların düşmanlığından emin olup Medine'deki genel fitne yatışınca, fitnenin nefislerde şehvetlere dalmak suretiyle bizzat ortaya çıkmış olmasıdır; bu ise dini dünyaya tercih eden müminlere yakışmazdı. Sonra Allah azze ve celle onun tamamlanışını şu buyruğuyla indirdi: {شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن} “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir...” [el-Bakara: 185]; orucun hükümlerine tahsis edilen ayetlere kadar. Diğer rükün zekâttır; o da dinle meşgul olanların Allah azze ve celle katında malları başında duranlardan daha üstün olduğunu göstermek ve iman edenleri münafıklardan ayırt etmek için —çünkü münafıklar direk ve iki rükünde riyakârlık yapabilirlerdi— hak sahibi sınıfların hakkı olarak kendisinden alınan şeyle zenginin nefsinin kırılmasıdır. Allah azze ve celle açıktan münafıklığa zekât vermeyen kimse aleyhindeki şahitliğinden daha büyük bir şahitlikte bulunmamıştır. Yaratılmışlardan malın zekâtını esirgeyen kimse, namaz ile güçlerinin zekâtını Hak'tan esirgeyen kimse gibidir; bu sebeple zekâtı olmayanın namazı da yoktur. Zekât farz kılınmadan önce sevgiye dayalı olduğu gibi, ihtiyaçtan fazlasını infak etmek de aralarında meşhur bir azimdi; ondan başkasını bilmezler ve İslam'da bundan gayrısını hissetmezlerdi. İslam'a karışık topluluklar girip nefisler cimrilik edince zekât farz kılındı ve sınıfları tayin edildi; bu da Medine'de mallarının genişlediği, Allah'ın hayrının yanlarında çoğaldığı ve İslam'ın Allah'a boyun eğmesiyle riyasetlerinin düşmesinden ve Allah'ın kullarına insaflı davranmaktan kibirlenerek
من حط رئاستهم بتذلل الإسلام لله والنصفة بخلق الله وتبين فيها الخطاب مرة لأرباب الأموال بقوله تعالى: {وآتوا الزكاة} [البقرة: ٤٣] لتكون لهم قربة إذا آتوها سماحاً ومرة للقائم بالأمر بقوله تعالى: {خذ من أموالهم صدقة} [التوبة: ١٠٣] حين يؤنس من نفوسهم شح وشدد الله ﷾ فيها الوعيد في القرآن جبراً لضعف أصنافها ونسق لذلك جميع ما أنزل في بيان النفقات والصدقات بداراً عن حب أو ائتماراً عن خوف. الركن الآخر الحج وهو حشر الخلق من أقطار الأرض للوقوف بين يدي ربهم في خاتم منيتهم ومشارفة وفاتهم ليكون لهم أمنة من حشر ما بعد مماتهم، فكمل به بناء الدين وذلك في أواخر سني الهجرة ومن آخر المنزل بالمدينة، وأول خطابه {ولله على الناس حج البيت} [آل عمران: ٩٧] بتنبيهه على أذان إبراهيم ﵊ {وأذن في الناس بالحج يأتوك رجالاً} [الحج: ٢٧] إلى ما أنزل في أمر الحج وأحكامه الحظيرة الحائط وهي الجهاد، ولم تزل مصاحبة الأركان كلها إما مع ضعف كما بمكة أو مع قوة كما في المدينة، ومن أول تصريح منزله
bir topluluğun nifakının yayıldığı zamanda oldu. Hitap onda bazen mal sahiplerine: {وآتوا الزكاة} “Zekâtı verin” [el-Bakara: 43] buyruğuyla açıklandı ki gönül rızasıyla verdiklerinde kendileri için bir yakınlaşma olsun; bazen de nefislerinden bir cimrilik sezildiğinde işin başındaki yöneticiye: {خذ من أموالهم صدقة} “Onların mallarından bir sadaka (zekât) al” [et-Tevbe: 103] buyruğuyla hitap edildi. Allah azze ve celle, [zekât alacak] sınıfların zayıflığını telafi etmek için Kur'an'da bu hususta tehdidi şiddetlendirmiş ve sevgi sebebiyle yarışarak veya korku sebebiyle emre uyarak infaklar ve sadakaların beyanı hususunda indirilenlerin tamamını buna bağlamıştır. Diğer rükün hacdır; o da ölümden sonraki haşirden kendileri için bir emniyet olsun diye ecellerinin nihayetinde ve vefatlarının eşiğinde Rablerinin huzurunda durmak üzere yaratılmışların yeryüzünün dört bir yanından toplanmasıdır. Böylece din binası tamamlanmıştır; bu da hicretin son senelerinde ve Medine'de en son indirilenlerdendir. İlk hitabı, İbrâhim'in aleyhisselâm nidasına dikkat çekilerek: {ولله على الناس حج البيت} “Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki bir hakkıdır” [Âl-i İmrân: 97] ayeti ve {وأذن في الناس بالحج يأتوك رجالاً} “İnsanlar arasında haccı ilan et ki sana yaya olarak gelsinler” [el-Hac: 27] buyruğudur; hac işi ve hükümleri hakkında indirilenlere kadar. Binayı çevreleyen koruyucu avlu ise cihattır. Mekke'de zayıflıkla, Medine'de ise kuvvetle olmak üzere bütün rükünlerle beraber bulunmaktan geri kalmamıştır. İndirilişinin ilk açık beyanından itibaren:
{أذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا} [الحج: ٣٩] إلى قوله {وقاتلوا المشركين كافة كما يقاتلونكم كافة} [التوبة: ٣٦] {قاتلوا الذين يلونكم من الكفار} [التوبة: ١٢٣] إلى قوله: {جاهد الكفار والمنافقين} [التوبة: ٧٣] إلى انتهاء قتال أهل الكتاب في قوله تعالى {قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر} [التوبة: ٢٩] الآية إلى تمام المنزل في شأنه في قوله تعالى {وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة ويكون الدين كله لله} [الأنفال: ٣٩] وهذا تمام حرف الأمر؛ ولكل في ذلك الظاهر في الإسلام موقع حدوده في الإيمان وموقع في الإحسان لدى ثلاثتها الذي هو كمال الدين كله، ذلك من تنزل القرآن من بين إفصاح وإفهام في هذا الحرف، وهو وفاء الدين والتعبد لله رب العالمين. ثم قال فيما به تحصل قراءة حرف الأمر: اعلم أن الوفاء بقراءة حرف النهي تماماً يفرغ لقراءة حرف الأمر، لأن المقتنع في معاش الدنيا يتيسر له التوسع في عمل الأخرى، والمتوسع في متاع الدنيا لا يمكنه التوسع في عمل الأخرى لما بينهما من التضار والتضاد، والذي تحصل به قراءة هذا الحرف أما من جهة القلب فالتوحيد والإخلاص، وأعم ذلك البراءة من الشرك العظيم لئلا يتخذ مع الله
{أذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا} [Hac: 39] “Kendilerine savaş açılan Müslümanlara, zulme uğramaları sebebiyle [cihada] izin verildi” [ayetinden], {وقاتلوا المشركين كافة كما يقاتلونكم كافة} [Tevbe: 36] “Müşrikler sizinle topyekün savaştıkları gibi siz de onlarla topyekün savaşın”, {قاتلوا الذين يلونكم من الكفار} [Tevbe: 123] “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” [ayetlerine], {جاهد الكفار والمنافقين} [Tevbe: 73] “Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et” kavline ve Yüce Allah'ın {قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر} [Tevbe: 29] “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın” ayetindeki Ehl-i Kitap ile savaşın nihayetine, bu konudaki inzal edilenlerin tamamı olan Yüce Allah'ın {وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة ويكون الدين كله لله} [Enfâl: 39] “Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın” kavline kadar [gelmiştir]. Bu, emir harfinin (kısmının) tamamıdır. Bütün bu zahirde olanların İslam'da bir yeri, İman'da sınırlarının bir konumu ve bu üçü nezdinde tüm dinin kemali olan İhsan'da bir derecesi vardır. Bu, Kur'an'ın bu harfte (bölümde) açıkça beyan etmesi ve anlatmasıyla indirilmesidir; o da dinin ifası ve Âlemlerin Rabbi olan Allah'a kulluktur. Sonra emir harfinin okunmasının ne ile hâsıl olacağı hususunda şöyle dedi: Bil ki, nehiy harfini okumayı tam olarak yerine getirmek, emir harfini okumaya vakit kazandırır. Çünkü dünya maişetinde kanaatkâr olan kimseye ahiret amellerinde genişlemek kolaylaşır; dünya metaında genişleyen kimsenin ise, ikisi arasındaki zıtlık ve uyuşmazlık sebebiyle ahiret amellerinde genişlemesi mümkün olmaz. Bu harfin okunmasının kendisiyle hâsıl olacağı şey ise; kalbin ciheti bakımından tevhid ve ihlastır. Bunun en kapsamlısı da, Allah ile beraber [başka bir ilah] edinilmemesi için büyük şirkten beri olmaktır.
إلهاً آخر، لأن المشرك في الإلهية لا تصح منه المعاملة بالعبادة {مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء} [إبراهيم: ١٨] وأخص منه الإخلاص بالبراءة من الشرك الجلي بأن لا يرى لله ﷾ شريكاً في شيء من أسمائه الظاهرة، لأن المشرك في سائر أسمائه الظاهرة لا يصح له القبول، والذي يحلف به عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنه: لو أن لأحدهم مثل أحد ذهباً فأنفقه ما قبل الله منه حتى يؤمن بالقدر، ولكل عمل من المأمورات خصوص اسم في الإخلاص كإخلاص المنفق بأن الإنعام من الله ﷾ لا من العبد المنفق، وكإخلاص المجاهد بأن النصر من الله ﷾ لا من العبد المجاهد {وما النصر إلاّ من عند الله} [آل عمران: ١٢٦ والأنفال: ١٠] وكذلك سائر الأعمال يخصها الإخلاص في اسم من الأسماء يكون أملك بذلك العمل، وأما من جهة أحوال النفس فأولها وأساسها طمأنينة النفس بربها في قوامها من غير طمأنينة لشيء سواه، فمتى اطمأنت النفس بما تقدر عليه وما لها من منة أو بما تملكه من مملوك أو بما تستند إليه من غير رُدت جميع عباداتها لما اطمأنت إليه وكتب اسمها على وجهه وكانت أمته لا أمة ربها وكان
edinilmemesi için büyük şirkten teberri etmektir. Zira ilahlıkta şirk koşan kimsenin ibadetle muamelesi sahih olmaz: {مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء} “Rablerini inkâr edenlerin amellerinin durumu, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir küle benzer; kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutamazlar” [İbrâhîm: 18]. Bundan daha özel olanı ise, açık şirkten teberri ile ihlastır; bu da zâhirî isimlerinden hiçbirinde Allah azze ve celle'ye bir ortak görmemektir. Çünkü diğer zâhirî isimlerinde şirk koşan kimsenin [amellerinin] kabulü sahih olmaz. Nitekim Abdullah b. Ömer radıyallâhu Teâlâ anh adına yemin ettiği hususta şöyle demiştir: 'Onlardan birinin Uhud dağı kadar altını olsa da onu infak etse, kadere iman etmedikçe Allah onu kendisinden kabul etmez.' Emredilen amellerden her birinin ihlasta özel bir ismi vardır: İnfak edenin, nimet vermenin infak eden kuldan değil Allah azze ve celle'den olduğuna dair ihlası gibi; mücahidin, zaferin cihat eden kuldan değil Allah azze ve celle'den olduğuna dair ihlası gibi: {وما النصر إلاّ من عند الله} “Zafer ancak Allah katındandır” [Âl-i İmrân: 126 ve el-Enfâl: 10]. Diğer bütün amelleri de o amele en çok hâkim olan isimlerden bir isimdeki ihlas özelleştirir. Nefsin halleri cihetinden ise, bunun ilki ve esası, nefsin varlığını sürdürmesinde O'ndan başka hiçbir şeye güvenmeyip yalnızca Rabbi ile mutmain olmasıdır. Nefis, gücünün yettiği şeyle, kendisinde bulunan bir nimetle, sahip olduğu bir köleyle veya dayandığı başka bir şeyle mutmain olduğunda bütün ibadetleri mutmain olduğu o şeye reddedilir, ismi onun yüzüne yazılır; nefis Rabbinin kulu değil onun kulu olur;
المرء عبده لا عبد ربه «تعس عبد الدينار وعبد الدرهم وعبد الخميصة» وهذا هو الذي أحبط عمل العاملين من حيث لا يشعرون، وأما من جهة ما يخص كل واحد من الأوامر في أحوال النفس فما يناسبه من أحوالها وأخلاقها كاجتماعها في الصلاة بأن لا تصغي لوسواس الشيطان وأن لا تتحدث في تسويلها، وكسماحها وسخائها في الإنفاق وإيتاء الزكاة، وكصبرها في الصوم والصوم الصبر كلّه، ويصحبها كل ذلك في الحج مع زيادة اليقين، ويصحبها الجميع في الجهاد مع غريزة الشجاعة، هذا من جهة حال النفس وأما من جهة العمل وأحوال الجوارح فإن أدب الناطق بكلمة الشهادة أن يجمع حواسه إلى قلبه ويحضر في قلبه كل جارحة فيه وينطق بلسانه عن جميع ذاته أحوال نفس وجوارح بدن حتى يأخذ كل عضو منه وكل جارحة فيه وكل حال لنفسه قسطه منها كما أشار إليه رسول الله ﷺ واعلم أن بذلك
kişi Rabbinin kulu değil onun kulu haline gelir: «Dinarın kulu, dirhemin kulu, kadifenin kulu kahrolsun!» İşte bu, farkında olmadan amel edenlerin amelini boşa çıkaran şeydir. Nefsin hallerinde emirlerden her birine özel olan cihete gelince; şeytanın vesvesesine kulak vermemek ve onun süslemelerine kapılmamak suretiyle namazda toparlanması, infakta ve zekât vermede cömertlik ve müsamahakârlığı, oruçta sabrı —ki oruç bütünüyle sabırdır— gibi nefsin o emirlere uygun halleri ve ahlakıdır. Bütün bunlar yakîn artışıyla birlikte hacda ona eşlik eder; hepsi şecaat tabiatıyla birlikte cihatta ona eşlik eder. Bu nefsin hali cihetindendir. Amele ve uzuvların hallerine gelince; şehadet kelimesini telaffuz edenin edebi, duyularını kalbinde toplaması, onda bulunan her bir uzvu kalbinde hazır bulundurması ve nefsin halleri ile bedenin uzuvları olarak bütün zatı adına diliyle telaffuz etmesidir; ta ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in işaret ettiği gibi ondaki her bir uzuv, her bir yeti ve nefsinin her bir hali ondan kendi payını alsın. Bil ki bununla
«تتحات عنه الذنوب كما يتحات الورق عن الشجر» فلم يقرأ تهليل القرآن من لم يكن ذلك حاله فيه وكذلك في تشهد الأذان، وبذلك يهدم التهليل سيئاته في الإسلام كما هدم من المخلص به جرائم الكفران، «سمع النبي ﷺ رجلاً
«ağacın yaprakları döküldüğü gibi ondan günahlar dökülür». Bu durumda olmayan kimse Kur'an'ın tehlilini okumamış demektir; ezanın şehadetinde de böyledir. Tehlil, onunla samimi olan kimseden küfür cürümlerini yıktığı gibi bununla İslam'daki günahlarını da yıkar. «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamın
يؤذن فلما قال: الله أكبر الله أكبر، قال: على الفطرة، فلما قال: لا إله إلاّ الله، قال: خرجت من النار» وأما أدب الصلاة فخشوع الجوارح والهدو في الأركان وإتمام كل ركن بأذكاره المخصوصة به وجمع الحواس إلى القلب كحاله في الشهادة حتى لا يحقق مدرك حاسة غفلة، وأما أدب الإنفاق فحسن المناولة، كان النبي ﷺ يناول السائل بيده ولا يكله إلى غيره الإسرار أتم {وإن تخفوها وتؤتوها الفقراء فهو خير لكم} [البقرة: ٢٧١] وينفق من كل شيء بحسب ما رزقه مياومة أو مشاهرة أو مسانهة {ومما رزقناهم ينفقون} [البقرة: ٣] وأما أدب الصوم فالسحور مؤخراً والفطر معجلاً، وصوم الأعضاء كلها عن العدل فأحرى عن الجور وترك العناية بما يفطر عليه إلى ما بعد الزوال والأخذ فيه لشهوة العيال؛ وأما أدب الحج فاستطابة الزاد والاعتماد على ما بيد الله لا على حاصل ما بيد العبد، وهو تزود التقوى والرفع مع الرفيق والرفق بالظهر وتحسين الأخلاق والإنفاق في الهدي وهو الثج والإعلان بالتلبية وهو العج، وتتبع أركانه على ما تقتضيه أحكامه وإقامة شعائره على معلوم السنة لا على معهود
ezan okuduğunu işitti; o: Allahu ekber, Allahu ekber, deyince: Fıtrat üzeredir, buyurdu; Lâ ilâhe illallâh, deyince de: Cehennemden çıktın, buyurdu.» Namazın edebine gelince; uzuvların huşûu, rükünlerde sükûnet, her rüknü ona mahsus zikirleriyle tamamlamak ve şehadetteki hali gibi hiçbir duyu idraki gafleti gerçekleştirmesin diye duyuları kalpte toplamaktır. İnfakın edebine gelince; güzel bir şekilde vermektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem isteyene bizzat kendi eliyle verir, onu başkasına havale etmezdi. Gizlemek daha kâmildir: {وإن تخفوها وتؤتوها الفقراء فهو خير لكم} “Eğer onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” [el-Bakara: 271]. Günlük, aylık veya yıllık olarak rızıklandırıldığı şeye göre her şeyden infak eder: {ومما رزقناهم ينفقون} “Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” [el-Bakara: 3]. Orucun edebine gelince; sahuru geciktirmek, iftarı acele yapmak, adaletten —dolayısıyla zulümden haydi haydi— bütün uzuvları alıkoymak, iftar edeceği şeyin derdine zeval vaktinden sonraya kadar düşmemek ve ona çoluk çocuğun arzusu için girişmektir. Haccın edebine gelince; azığın helal ve temiz olması, kulun elinde hazır bulunana değil Allah'ın elindekine güvenmek —ki bu takva azığıdır—, yol arkadaşına yük olmamak, bineğe merhametli davranmak, ahlakı güzelleştirmek, kurban için harcamak —ki bu 'secc'dir (kan akıtmak)—, telbiyeyi açıktan getirmek —ki bu 'acc'dır (ses yükseltmek)—, rükünlerini hükümlerinin gerektirdiği şekilde takip etmek ve şiarlarını alışılagelen âdete göre değil
العادة، وأما أدب الجهاد فاستطابة الزاد وإصلاح العدة ومياسرة الخلطاء وحسن القيام على الخيل وتطييب علفها تصفية وورعاً وتناوله بيده «كان رسول الله ﷺ يتناول علف فرسه بيده ويمسحه بردائه» والتزام ما يجد معه المنة من أن يكون فارساً أو راجلاً أو رامحاً أو نابلاً، من تكلف غير ما يجد منته فقد ضيع الحق وعمل بالتكليف، والصمت عند اللقاء وغض البصر عن النظر إلى الأعداء، وقال ﷺ «إذا أكثبوكم فارموهم ولا تسلوا السيوف حتى يغشوكم» ، وكف اليد عما للغير فيه حق وهو الغلول، وأن لا يدعوا للبراز وأن يجيب إذا دعي وقال ﷺ:
bilinen sünnete göre ikame etmektir. Cihadın edebine gelince; azığın helal ve temiz olması, teçhizatı düzeltmek, yoldaşlara kolaylık göstermek, atlara güzel bakmak, arılık ve takva ile yemlerini temiz kılmak ve bunu kendi eliyle vermek —«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atının yemini kendi eliyle verir ve onu ridasıyla silerdi»—, atlı veya yaya yahut mızrakçı veya okçu olarak kendisinde güç bulduğu şeye sarılmak —zira kendisinde güç bulmadığı şeyi külfetle üstlenen kimse hakkı zayi etmiş ve gereksiz külfetle amel etmiş olur—, karşılaşma anında susmak, düşmanlara bakmaktan gözü sakınmak —ki sallallâhu aleyhi ve sellem: «Size yaklaştıklarında onları oka tutun ve sizi kuşatmadıkça kılıçları çekmeyin» buyurmuştur—, başkasının onda hakkı olan şeyden el çekmek —ki bu ganimete hıyanettir—, teke tek savaşa çağırmamak ve çağrıldığında icabet etmektir. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«يقول الله ﷿: عبدي كل عبدي الذي يذكر الله وهو ملاق قرنه» ولكل أمر وتلبس بمأمور أدب يخصه على ما يستقرأ من السنن النبوية وآثار الخلفاء وصالحي الأمراء
«Allah azze ve celle şöyle buyurur: Benim gerçek kulum, dengiyle karşılaştığında Allah'ı zikreden kuldur.» Nebevî sünnetlerden, hulefânın ve salih emirlerin rivayetlerinden istinbat edildiği üzere her bir emrin ve emredilen şeye girişmenin kendine has bir edebi vardır.
فبهذه الأمور من إخلاص القلب وطيب النفس وأدب الجوارح، فيصح قراءة حرف الأمر ولا حول ولا قوة إلاّ بالله العلي العظيم - انتهى.
İşte kalbin ihlası, nefsin hoşnutluğu ve uzuvların edebi olan bu hususlarla emir hitabının kıraati sahih olur; güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek büyük olan Allah iledir." -Alıntı sonu-.
ولما تقدم أن شرط رفع الإثم عن المضطر ترك العدوان وكان العدوان في ذلك وفي غيره ربما أدى إلى القتل وتلا ذلك بما استتبعه كما تقدم إلى أن ختم بهذه الآية وختمها بمدح الصبر والصدق في دعوى الإيمان والوفاء بالعهد وكل شيء وكان من جملة ما خاف فيه أهل الكتاب العهد أمر سفك الدماء فغيروه كله أو بعضه على ما أشار إليه تعالى بقوله {وإذ أخذنا ميثاقكم لا تسفكون دماءكم} [البقرة: ٨٤] الآيات وكان الصبر على بذل الروح أعظم الصبر وفعله أعظم مصدق في الإيمان والاستسلام للقصاص أشد وفاء بالعهد أخبر المؤمنين بما أوجب عليهم من ذلك وما يتبعه فقال تعالى ملذذاً لهم بالإقبال عليهم بالخطاب {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا الإيمان بألسنتهم، ولما حصل التعديل بها وقع سابقاً من التأديب فعلم المخاطبون أن الحكم إنما هو لله بني للمجهول قوله: {كتب عليكم} أي فرض
Daha önce zorda kalan kimseden günahın kalkmasının şartının haddi aşmamak olduğu geçmiş ve bunda veya başkasında haddi aşmanın bazen öldürmeye yol açabileceği belirtilmiş, bunun ardından daha önce geçtiği üzere gerektirdiği hususlar sıralanarak nihayet bu ayetle noktalanmış ve bu ayet de sabrı, iman iddiasındaki sadakati, ahde vefayı ve her şeyi övmekle mühürlenmişti; Ehl-i Kitab'ın ahdinden korktuğu hususlardan biri de kan dökme meselesi olup Allah Teâlâ'nın: {وإذ أخذنا ميثاقكم لا تسفكون دماءكم} “Hani sizden birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz diye kesin söz almıştık...” [el-Bakara: 84] ayetlerinde işaret ettiği üzere onu tamamen veya kısmen değiştirmişlerdi; canını feda etmeye sabretmek sabrın en büyüğü, bunu yapmak imandaki en büyük tasdik edici ve kısasa boyun eğmek ahde vefanın en şiddetlisi olduğundan, Allah Teâlâ onlara farz kıldığı bu hükmü ve ona tabi olanları müminlere haber vererek, hitapla onlara yönelerek kendilerini taltif edip şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} yani dilleriyle imanı ikrar edenler! Daha önce geçen terbiyeden hâsıl olan itidal sebebiyle muhataplar hükmün yalnızca Allah'a ait olduğunu bildiklerinden, şu buyruğu meçhul sîgada getirildi: {كتب عليكم} yani farz kılındı
في الكتاب وقد سمعتم إنذاري للذين اختلفوا في الكتاب، والذي عين إرادة الفرض أن الكتب استفاض في الشرع في معناه وأشعر به التعبير بعلى {القصاص} أي المساواة في القتل والجراحات لأنه من القص وهو تتبع الأثر. قال الحرالي: كأنه يتبع بالجاني
Kitap'ta [farz kılındı]; nitekim Kitap hakkında ihtilafa düşenlere yönelik uyarımı işitmiştiniz. Farzın kastedildiğini belirleyen şey, şeriatta ketebe lafzının bu anlamda yaygın olması ve [aleyküm'deki] 'alâ edatının bunu hissettirmesidir: {القصاص} yani öldürme ve yaralamalarda eşitlik [farz kılındı]; çünkü bu, iz sürmek demek olan kass kökünden gelir. Harrâlî şöyle demiştir: "Sanki suçlunun
إثر ما جنى فيتبع إثر عقوبته إثر جنايته - انتهى. {في القتلى} أي في سائر أمور القتل فمن قتل بشيء قتل به، ومن قتل على كيفية قتل بمثلها، كان قطع يداً فسرى إلى النفس فتقطعه، فإن سرى وإلا جززنا رقبته لتكون الآية عامة مخصوصة في بعض الصور، ومتى لم يقل بالعموم كانت مجملة والتخصيص أولى من الإجمال، فصدقوا دعواكم الإيمان مما يعمل الأئمة الاستيفاء وغيرهم بالانقياد فيه ولا تكونوا كأهل الكتاب الذين اختلفوا في كتابهم فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه، وأيضاً لما ذكر إيتاء المال على حبه وكان قد ذكر أن البار هو المؤمن بالكتاب وكان من الكتاب بذل الروح المعلوم حبها عقبه به إشارة إلى أن المال عديلها لا يؤتى لأجل
işlediği suçun izi takip edilir; böylece cezasının izi, cinayetinin izini takip etmiş olur." -Alıntı sonu-. {في القتلى} yani öldürme ile ilgili bütün hususlarda [kısas farz kılındı]; dolayısıyla kim bir şeyle öldürürse onunla öldürülür, kim bir şekilde öldürürse benzeri bir şekilde öldürülür. Bir eli kesmiş de bu ölüme sirayet etmişse onun da eli kesilir; sirayet ederse [mesele biter], etmezse boynunu vururuz ki ayet bazı suretlerde tahsis edilmiş umumi bir ayet olsun; zira umumilik söylenmediğinde mücmel olur, oysa tahsis mücmellikten evladır. Yöneticilerin kısası yerine getirmesinde ve diğerlerinin boyun eğmesinde amel ettikleri hususlarda iman iddianızı doğrulayın; kitapları hakkında ihtilafa düşüp bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr eden Ehl-i Kitap gibi olmayın. Ayrıca [önceki ayette] mala olan sevgiye rağmen onun verilmesi zikredilmiş, iyilik ehlinin Kitab'a inanan kimse olduğu belirtilmiş ve sevgisi bilinen canın feda edilmesi de Kitap'tan olunca, malın canın dengi olduğuna ve can ancak sırf imanla feda edilebildiği gibi malın da
الله إلاّ بمحض الإيمان كما أن الروح لا تبذل إلا بذلك.
ancak katıksız bir imanla Allah uğruna verilebileceğine işaret etmek üzere onun peşinden bunu getirmiştir.
ولما كان أهل الكتاب قد بدلوا حكم التوراة في القصاص الذي أشير بآية المائدة إلى أنه كتب عليهم العدل فيه فكان من كان منهم أقوى جعل لقومه في ذلك فضلاً فكان بنو النضير كما نقله ابن هشام في السيرة يأخذون في قتلاهم الدية كاملة وبنو قريظة نصف الدية وكان بعضهم كما نقله البغوي في سورة المائدة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يقتل النفس بالنفس أشار ﷾ إلى مخالفتهم في هذا الجور مبيناً للمساواة: {الحر بالحر} ولا يقتل بالعبد لأن ذلك ليس بأولى من الحكم المذكور ولا مساوياً بقتل العبد به لأنه أولى ولا بالحكم فهو مفهوم موافقة.
Ehl-i Kitap, Tevrat'ın Mâide sûresindeki ayetle kendilerine onda adaletli olmanın farz kılındığına işaret edilen kısas hükmünü değiştirip onlardan kim daha güçlüyse kendi kavmi için bunda bir üstünlük tanıdığından —nitekim İbn Hişâm'ın es-Sîre'de naklettiği gibi Benî Nadîr maktulleri için tam diyet, Benî Kurayza ise yarım diyet alıyordu; yine Begavî'nin Mâide sûresinde İbn Abbâs'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ naklettiği gibi bazısı da cana karşılık canı öldürüyordu— Allah azze ve celle eşitliği beyan ederek bu zulümde onlara muhalefet etmeye işaret etti: {الحر بالحر} “Hüre karşı hür”; köle sebebiyle hür öldürülmez, çünkü bu zikredilen hükümden daha evla değildir ve kölenin hür sebebiyle öldürülmesine de eşit değildir; zira o daha evladır, ne de hükümle [eşittir]; dolayısıyla bu mefhum-ı muvafakattir.
ولما قدم هذا لشرفه تلاه بقوله: {والعبد بالعبد} تعظيماً للذكورية، وكذا يقتل بالحر لأنه أولى، ولا يقتل الحر بالعبد لأنه ليس مساوياً للحكم {والأنثى بالأنثى} وتقتل
Şerefinden ötürü bunu öne alınca, erkekliğe tazim için ardından şu buyruğu getirdi: {والعبد بالعبد} “köleye karşı köle”; aynı şekilde hür sebebiyle de öldürülür çünkü bu daha evladır; fakat hükme eşit olmadığı için hür köle sebebiyle öldürülmez; {والأنثى بالأنثى} “kadına karşı kadın”; ve kadın
الأنثى بالذكر والذكر بها، لأن كلًّ منهما مساوٍ للآخر وفاقا للأصل المؤيد بقوله ﷺ «النساء شقائق الرجال» احتياطاً للدماء التي انتهاكها أكبر الكبائر بعد الشرك، ونقصت الدية النصف إن كانت بدل الدم وفاقاً لقوله تعالى {وللرجال عليهن درجة} [البقرة: ٢٢٨] وتنبيهاً على انحطاط حرمة الأموال عن حرمة الدماء على أن تصيب مفهوم الآية أنه لا يقتل بالمقتول إلا قاتله، وإذا تأملت قوله {القتلى} دون أن يقول: القتل. علمت ذلك. قال الحرالي: لأن أخذ غير الجاني ليس قصاصاً بل اعتداء ثانياً ولا ترفع العدوى بالعدوى إنما ترفع العدوى بالقصاص على نحوه وحده - انتهى. وكذا أخذ غير المساوي اعتداء فلا يقتل مسلم
erkek sebebiyle, erkek de kadın sebebiyle öldürülür; çünkü ihlali şirkten sonra en büyük günah olan canların emniyeti için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Kadınlar erkeklerin şakayıklarıdır (öz kardeşleridir)» buyruğuyla desteklenen asıl hükme uygun olarak her biri diğerine eşittir. Eğer diyet kanın bedeli olursa, Allah Teâlâ'nın: {وللرجال عليهن درجة} “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” [el-Bakara: 228] buyruğuna uygun olarak ve malların hürmetinin canların hürmetinden daha aşağıda olduğuna dikkat çekmek üzere diyet yarıya iner; şu şartla ki ayetin mefhumunun isabet ettiği husus, maktul sebebiyle ancak onun katilinin öldürüleceğidir. 'Öldürme' (el-katl) demeyip {القتلى} 'öldürülenler' buyurmasını düşündüğünde bunu anlarsın. Harrâlî şöyle demiştir: "Çünkü suçludan başkasını cezalandırmak kısas değil, ikinci bir tecavüzdür; düşmanlık düşmanlıkla ortadan kalkmaz, düşmanlık ancak kısasın bizzat kendi dengiyle yapılmasıyla kalkar." -Alıntı sonu-. Aynı şekilde dengi olmayanı cezalandırmak da tecavüzdür; dolayısıyla kısasın hissettirdiği mana, hükmün iman ehliyle kayıtlanması ve Allah azze ve celle'nin ayetlerin emsallerindeki: {لا يستوي أصحاب النار وأصحاب الجنة} “Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz” [el-Haşr: 20] buyruğu sebebiyle Müslüman
بكافر بما أفهمه القصاص، وتقييد الحكم بأهل الإيمان مع قوله ﷾ {لا يستوي أصحاب النار وأصحاب الجنة} [الحشر: ٢٠] في أمثالها من الآيات.
kâfir sebebiyle öldürülmez.
ولما فتح ﷾ لنا باب الرحمة بالقصاص منبهاً على تبكيت أهل الكتاب وكان ذلك من حكم التوراة لكن على سبيل الحتم وكان العفو على النصارى كذلك أظهر في الفرقان زيادة توسعة بوضع هذا الإصر عنا بالتخيير بينهما. قال الحرالي: نقلاً من عقاب الآخرة إلى ابتلاء الدنيا ونقلاً من ابتلاء الدنيا في الدم إلى الكفارة بأخذ حظ من المال كما كان في الفداء الأول لذبح إبراهيم ﵊ من ولده فقال: {فمن عفي له} عن جنايته من العفو وهو ما جاء بغير تكلف ولا كره - انتهى. وعبر بالبناء للمفعول إشارة إلى أن الحكم يتبع العفو من أي عاف كان له العفو في شيء
Allah azze ve celle Ehl-i Kitab'ı susturmaya dikkat çekerek kısas ile bize rahmet kapısını açtığında —ki bu Tevrat'ın hükmü idi fakat kesinlik yoluylaydı, Hristiyanlara af da aynı şekildeydi— Furkan'da bu ağır yükü üzerimizden kaldırıp ikisi arasında muhayyer kılarak daha fazla bir genişlik gösterdi. Harrâlî şöyle demiştir: "Ahiret cezasından dünya imtihanına geçiş ve kandaki dünya imtihanından, İbrâhim'in aleyhisselâm oğlunu kurban etmesindeki ilk fidyede olduğu gibi bir miktar mal almak suretiyle kefarete geçiştir." Bu sebeple şöyle buyurdu: {فمن عفي له} suçundan affedilen kimseye; af, külfetsiz ve zorlamasız gelen şeydir. -Alıntı sonu-. Af yetkisine sahip herhangi bir kimseden bir hakta
من الحق ولو كان يسيراً وهو معنى قوله: {من أخيه شيء} أي أي شيء كان من العفو بالنزول عن طلب الدم إلى الدية، وفي التعبير بلفظ الأخ كما قال الحرالي تأليف بين الجاني والمجني عليه وأوليائه من حيث {ما كان لمؤمن أن يقتل مؤمناً إلاّ خطأ} [النساء: ٩٢] وإن لم يكن خطأ الطبع فهو خطأ القصد من حيث لم يقصد أن يقتل مؤمناً إنما قصد أن يقتل عدوّاً وشاتماً أو عادياً على أهله وماله أو ولده.
az da olsa bir affın bulunması halinde hükmün bu affa tabi olacağına işaret etmek üzere meçhul sîga ile ifade etmiştir; nitekim: {من أخيه شيء} “kardeşinden bir şey [bağışlanan kimse]” buyruğunun manası da budur; yani kan talebinden diyete inmek suretiyle affın herhangi bir türüyle bağışlanan kimsedir. Harrâlî'nin belirttiği gibi 'kardeş' lafzıyla ifade edilmesinde, katil ile maktul ve onun velileri arasında bir kaynaştırma vardır; zira: {ما كان لمؤمن أن يقتل مؤمناً إلاّ خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hata dışında asla caiz olamaz” [en-Nisâ: 92]. Tabiat hatası olmasa bile kastın hatasıdır; çünkü o bir mümini öldürmeyi kastetmemiş, ancak bir düşmanı, söveni veya ailesine, malına yahut çocuğuna saldıranı öldürmeyi kastetmiştir.
فإذا انكشف حجاب الطبع عاد إلى أخوة الإيمان {فاتباع} أي فالأمر في ذلك اتباع من ولي الدم {بالمعروف} فيه توطين النفس على كسرها عن حدة ما تجره إليها أحقاد الجنايات، والمعروف ما شهد عيانة لموافقته وبقبول موقعه بين الأنفس فلا يلحقها منه تنكر.
Tabiat perdesi kalkınca iman kardeşliğine geri döner. {فاتباع} yani bu durumda kan velisine düşen iş uymaktır, {بالمعروف} “örfe (marufa) uygun olarak”; bunda, cinayetlerin kinlerinin nefsi sürüklediği taşkınlığı kırmak üzere nefsi alıştırmak vardır. Maruf, nefisler arasında kabul görmesi ve uygunluğu bizzat müşahede ile sabit olan ve bu sebeple kendisinden bir yadırgama doğmayan şeydir.
ولما أمر المتبع أمر المؤدي فقال {وأدآء إليه بإحسان} لئلا
Tâbi olana emredince ödeyecek olana da emrederek şöyle buyurdu: {وأدآء إليه بإحسان} ve ona güzellikle ödemektir; ta ki
يجمع بين جنايته أو جناية وليه وسوء قضائه، وفي إعلامه إلزام لأولياء الجاني بالتذلل والخضوع والإنصاف لأولياء المقتول بما لهم من السلطان {فقد جعلنا لوليه سلطاناً} [الإسراء: ٢٢] فيراقبون فيهم رحمة الله التي رحمهم بها فلم يأخذ الجاني بجنايته - انتهى.
kendi cinayeti veya velisinin cinayeti ile kötü ödemeyi bir araya getirmesin. Bu bildirimde, maktulün velilerine sahip oldukları yetki sebebiyle —{فقد جعلنا لوليه سلطاناً} “Biz onun velisine bir yetki verdik” [el-İsrâ: 33]— katilin velilerinin boyun eğmesi, tevazu göstermesi ve hakka riayet etmesi zorunluluğu vardır; böylece suçluyu cinayeti sebebiyle [hemen] cezalandırmayarak Allah'ın onlara ettiği rahmeti onlar hakkında gözetirler. -Alıntı sonu-.
ولما وسع لنا ﷾ بهذا الحكم نبه على علته تعظيماً للمنة فقال: {ذلك} أي الأمر العظيم الرفق وهو التخيير بين القصاص والعفو مجاناً وعلى الدية {تخفيف} أي عن القتال وأوليائه {من ربكم} المحسن إليكم بهذه الحنيفية السمحة وهذا الحكم الجميل، وجمع الضمير مراعاة كما قال الحرالي للجانبين لأن كل طائفة معرضة لأن تصيب منها الأخرى - انتهى. {ورحمة} لأولياء القتيل بالدية وللآخرين بالعفو عن الدم، روى البخاري في التفسير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «كان في بني إسرائيل القصاص ولم تكن فيهم الدية، فمن عفي له من أخيه شيء أي يقبل الدية في العمد ذلك تخفيف من ربّكم ورحمة مما كتب على من كان قبلكم فمن
Allah azze ve celle bu hükümle bize genişlik tanıyınca, nimetin büyüklüğünü bildirmek üzere onun gerekçesine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ذلك} yani kısas ile karşılıksız af ve diyet karşılığı af arasında serbest bırakma şeklindeki son derece kolaylaştırıcı bu büyük emir, {تخفيف} katil ve velileri üzerinden bir hafifletmedir, {من ربكم} bu müsamahakâr Hanîf dini ve bu güzel hükümle size ihsanda bulunan Rabbinizden [bir hafifletmedir]. Harrâlî'nin dediği gibi zamirin çoğul getirilmesi her iki tarafı gözetmek içindir; çünkü her grup diğerinden bir zarara uğramaya maruzdur. -Alıntı sonu-. {ورحمة} maktulün velilerine diyetle, diğerlerine de kandan vazgeçmekle “bir rahmettir”. Buhârî tefsir bölümünde İbn Abbâs'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ şöyle rivayet etmiştir: «İsrailoğullarında kısas vardı, diyet yoktu. 'Kardeşinden bir şey bağışlanan kimse' yani kasıtlı öldürmede diyeti kabul eden kimse hakkındaki bu hüküm, 'Rabbinizden bir hafifletme ve sizden öncekilere farz kılınan şeye kıyasla bir rahmettir. Kim
اعتدى بعد ذلك قتل بعد قبول الدية» انتهى. وقال أهل التفسير: كتب على اليهود القصاص وحرم عليهم الدية والعفو وعلى النصارى العفو وحرم عليهم الدية ولما كانت هذه منة عظيمة تسبب عنها تهديد من أباها فقال تعالى: {فمن اعتدى} أي بالقتل {بعد ذلك} أي التخيير والعفو ولو كان العافي غيره {فله عذاب أليم *} بقتله أو أخذ الدية منه جزاء على عداوته بقدره وتعديه بما أشعر بإبائه لهذه الرخصة التي حكم بها المالك في عبيده الملك الذي لا تسوغ مخالفته، وفي تسمية جزائه بالعذاب وعدم تخصيصه بإحدى الدارين إعلام بشياعه في كليهما تغليظاً عليه. قال الحرالي: وفي الآية دليل على أن القاتل عمداً لا يصير بذلك كافراً، قال الأصبهاني: قال ابن عباس: سمي القاتل في أول الآية مؤمناً وفي وسطها أخاً ولم يؤيسه آخرها من التخفيف والرحمة.
bundan sonra haddi aşarsa, diyeti kabul ettikten sonra öldürülür'» -Alıntı sonu-. Tefsir ehli şöyle demiştir: Yahudilere kısas farz kılındı, diyet ve af onlara haram kılındı; Hristiyanlara ise af farz kılındı, diyet haram kılındı. Bu büyük bir nimet olunca, bunu reddeden kimseye yönelik bir tehdit doğurdu ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فمن اعتدى} kim öldürmek suretiyle haddi aşarsa, {بعد ذلك} yani affeden başkası olsa bile bu muhayyerlik ve aftan sonra [haddi aşarsa], {فله عذاب أليم *} kulları üzerinde hüküm veren Mâlik'in muhalefeti caiz olmayan hükmü olan bu ruhsatı reddettiğini hissettiren düşmanlığı ve haddi aşması oranında bir ceza olarak öldürülmesi veya kendisinden diyet alınması suretiyle “onun için can yakıcı bir azap vardır”. Cezasının azap olarak adlandırılmasında ve iki yurttan birine tahsis edilmemesinde, işi ağırlaştırmak üzere her ikisinde de yaygın olduğuna dair bir bildirim vardır. Harrâlî şöyle demiştir: "Ayet, kasten öldüren kimsenin bununla kâfir olmayacağına bir delildir." İsbehânî şöyle demiştir: "İbn Abbâs dedi ki: Ayetin başında katil mümin olarak adlandırıldı, ortasında kardeş diye isimlendirildi ve sonu da onu hafifletme ve rahmetten ümitsizliğe düşürmedi."
ولما أخبر ﷾ بفائدة العفو أخبر بفائدة مقابله تتميماً لتأنيب أهل الكتاب على عدولهم عن النص وعماهم عن الحكمة
Allah azze ve celle affın faydasını haber verince, Ehl-i Kitab'ın nassı terk etmelerini ve hikmete karşı körlüklerini kınamayı tamamlamak üzere affın karşıtı olan [kısasın] faydasını da haber verdi.
فقال: {ولكم} أي يا أيها الذين آمنوا {في القصاص} أي هذا الجنس وهو قتل النفس القاتلة بالنفس المقتولة من غير مجاوزة ولا عدوان {حياة} أي عظيمة بديعة لأن من علم أنه يُقتل لا يَقْتُل. وقال الحرالي: فالحياة لمن سوى الجاني من عشيرته ممن كان يعتدى عليه بجناية غيره في الدنيا، والحياة للجاني بما اقتص منه في الأخرى، لأن من يكفّر ذنبه حيي في الآخرة، ومن بقي عليه جناية فأخذ بها فهو في حال ذلك ممن لا يموت فيها ولا يحيى، لأن المعاقب في حال عقوبته لا يجد طعم الحياة لغلبة ألمه ولا هو في الموت لإحساسه بعقوبته - انتهى. وأما مطلق القتل كما كان أهل الجاهلية يقولون: القتل أنفى للقتل وليس كذلك، لأن من علموا أنهم إذا قتلوا اثنين لا يقتل بهما إلاّ واحد رُبما كان ذلك مجرياً لهم على القتل ويدخل
Şöyle buyurdu: {ولكم} yani ey iman edenler! {في القصاص} yani haddi aşma ve haksızlık olmaksızın öldüren canın öldürülen can karşılığında öldürülmesi türünde, {حياة} “sizin için hayat vardır”; yani büyük ve eşsiz bir hayat vardır. Çünkü öldürüleceğini bilen kimse öldürmez. Harrâlî şöyle demiştir: "Dünyada hayat, suçlunun aşiretinden onun dışındakiler içindir; nitekim [cahiliye döneminde] başkasının cinayeti sebebiyle onlara tecavüz edilirdi. Ahirette ise hayat, kendisinden kısas alınan suçlu içindir. Çünkü günahı kefarete uğrayan kimse ahirette dirilmiş olur. Üzerinde cinayet [günahı] kalıp da onunla cezalandırılan kimse ise, o halde iken orada ne ölen ne de dirilen kimselerdendir. Çünkü azap gören kimse, ceza anında acısının baskınlığı sebebiyle hayatın tadını bulamaz, cezasını hissettiği için de tam bir ölüm halinde değildir." -Alıntı sonu-. Câhiliye ehlinin dediği gibi mutlak öldürmeye gelince; onlar "Öldürme, öldürmeyi en çok engelleyen şeydir" derlerdi. Fakat durum öyle değildir; çünkü iki kişiyi öldürdüklerinde kendilerine karşılık yalnız bir kişinin öldürüleceğini bildiklerinde, bu durum belki de onları öldürmeye cesaretlendirirdi ve bunun içine...
فيه القتل ابتداء وهو أجلب للقتل لا أنفى له، وقد كانوا مطبقين على استجادة معنى كلمتهم واسترشاق لفظها، ومن المعلوم لكل ذي لب أن بينها وبين ما في القرآن كما بين الله وخلقه فإنها زائدة على عبارة القرآن في الحروف وناقصة في المعنى، فإذا أريد تصحيحها قبل القتل قصاصاً أنفى للقتل ظلماً فكثرت الزيادة ولم تصل إلى رشاقة ما في القرآن وعذوبته - والله ﷾ الموفق.
ilk olarak öldürmek de girer ki bu da öldürmeyi celbeder, onu engelleyici olmaz. Onlar, bu sözlerinin anlamının güzelliği ve lafzının akıcılığı üzerinde ittifak etmişlerdi. Akıl sahibi herkesçe malumdur ki bu söz ile Kur'an'daki ifade arasında, Allah ile yarattıkları arasındaki fark kadar fark vardır. Zira o söz, harf sayısı bakımından Kur'an'ın ifadesinden fazla, anlam bakımından ise eksiktir. Eğer düzeltilmek istenseydi "Kısas yoluyla öldürme, zulmen öldürmeyi en çok engelleyen şeydir" denilirdi ki bu durumda ilave çoğalır, yine de Kur'an'daki ifadenin akıcılığına ve tatlılığına ulaşılamazdı. Muvaffak kılan Allah azze ve celle'dir.
ولما كانت هذه العبارة كما ترى معجزة في صحة معناها ودقة
Gördüğün gibi bu ifade, anlamının doğruluğunda ve inceliğinde mucizevi olunca,
إشارته وغزير مفهوماته قال ﷾ مرغباً في علو الهمم {يا أولي الألباب} أي العقول التي تنفع أصحابها بخلوصها مما هو كالقشر لأنه جمع لب. قال الحرالي: وهو باطن العقل الذي شأنه أن يلحظ أمر الله في المشهودات كما شأن ظاهر العقل أن يلحظ الحقائق من المخلوقات، فهم الناظرون إلى ربّهم في آياته - انتهى. ثم علل ذلك بقوله: {لعلكم تتقون *} أي الله بالانقياد لما شرع فتتحامون القتل. قال الحرالي: وفي إبهام لعل التي هي من الخلق كما تقدم تردد إعلام بتصنيفهم صنفين بين من يثمر ذلك له تقوى
işaretinin [derinliğinde] ve zengin mefhumlarında [mucizevi olunca], Allah azze ve celle yüksek himmetlere teşvik ederek şöyle buyurdu: {يا أولي الألباب} “ey akıl sahipleri!” Yani kabuk gibi olan şeylerden arınması sebebiyle sahiplerine fayda veren akıllar [sahipleri]; çünkü el-elbâb, lübb'ün çoğuludur. Harrâlî şöyle demiştir: "O, aklın bâtınıdır (derinliğidir); zira aklın zâhirinin yaratılmışlardaki hakikatleri müşahede etmesi gibi, onun şânı da görünen varlıklarda Allah'ın emrini fark etmektir. Dolayısıyla onlar, ayetlerinde Rablerine bakan kimselerdir." -Alıntı sonu-. Sonra bunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {لعلكم تتقون *} yani şeriat kıldığı hükümlere boyun eğmek suretiyle Allah'tan sakınasınız “umulur ki korunursunuz” ve böylece öldürmekten sakınırsınız. Harrâlî şöyle demiştir: "Daha önce geçtiği üzere, mahlûkat yönünden bir tereddüt bildiren 'umulur ki' (lealle) edatının kapalılığında, insanların iki sınıfa ayrıldığının bildirilmesi vardır: Bu durumun kendisine takva meyvesi verdiği kimse...
وبين من يحمله ذلك ويزيده في الاعتداء - انتهى. ولما حث ﷾ على بذل المال ندباً وإيجاباً في حال الصحة والشح وتأميل الغنى وخشية الفقر تصديقاً للإيمان وأتبعه بذل الروح التي هو عديلها بالقتل الذي هو أحد أسباب الموت أتبع ذلك بذله في حال الإشراف على النقلة والأمن من فقر الدنيا والرجاء لغنى الآخرة استدراكاً لما فات من بذله على حبه فقال - وقال الحرالي: لما أظهر ﷾ وجوه التزكية في هذه المخاطبات وما ألزمه من الكتاب وعلمه من الحكمة وأظهر استناد ذلك كله إلى تقوى تكون وصفاً ثابتاً أو استجداداً معالجاً حسب ما ختم به آية {ليس البر} من قوله {هم المتقون} وما ختم به آية القصاص في قوله: {لعلكم تتقون} رفع رتبة الخطاب إلى ما هو حق على المتقين حين كان الأول مكتوباً على المترجين لأن يتقوا تربية وتزكية بخطاب يتوسل به إلى خطاب أعلى في التزكية لينتهي في الخطاب من رتبة إلى رتبة إلى أن يستوفي نهايات رتب أسنان القلوب وأحوالها كما تقدمت الإشارة إليه، ولما كان في الخطاب السابق ذكر القتل والقصاص الذي هو
ve bunun kendisini haddi aşmaya sevk edip aşırılığını artırdığı kimse." -Alıntı sonu-. Allah azze ve celle, imanı doğrulamak üzere sıhhat, cimrilik, zenginlik umudu ve fakirlik korkusu halindeyken malı infak etmeye mendup ve farz olarak teşvik edip ardından malın dengi olan canı, ölüm sebeplerinden biri olan öldürülme [kısas] yoluyla vermeyi zikredince; bunun ardından göç etme eşiğine gelindiğinde, dünya fakirliğinden emin olunup ahiret zenginliği umulduğu anda, canı sevdiği halde infak etmekten geri kalınan şeyleri telafi etmek üzere malı vermeyi zikrederek şöyle buyurdu... Harrâlî şöyle demiştir: "Allah azze ve celle bu hitaplarda tezkiye veçhelerini, Kitap'tan farz kıldığı ve hikmetten öğrettiği şeyleri beyan edip bütün bunların, {ليس البر} ayetinin sonundaki {هم المتقون} ifadesi ve kısas ayetinin sonundaki {لعلكم تتقون} ifadesi uyarınca sabit bir vasıf veya sonradan kazanılan bir vasıf olan takvaya dayandığını açıklayınca; birinci hitap sakınmaları umulan kimselere farz kılınmışken, tezkiyenin daha üst bir hitabına vesile kılınan bir hitapla terbiye ve tezkiye amacıyla hitabın derecesini müttakilere vacip olan mertebeye yükseltti. Ta ki daha önce işaret edildiği gibi kalplerin derecelerinin ve hallerinin nihayetlerini tamamlayıncaya kadar hitapta dereceden dereceye ulaşılsın. Önceki hitapta ölüm anı olan...
حال حضرة الموت انتظم به ذكر الوصية لأنه حال من حضره الموت، انتهى - فقال: {كتب عليكم} أي فرض كما استفاض في الشرع وأكد هنا بعلى، ثم نسخ بآية المواريث وجوبه فبقي جوازه، وبينت السنة أن الإرث والوصية لا يجتمعان، فالنسخ إنما هو في حق القريب الوارث لا مطلقاً فقال ﷺ:
öldürme ve kısas zikredildiğinden, ölüm döşeğinde olan kimsenin hali olması hasebiyle vasiyetin zikri de buna uygun düşmüştür." -Alıntı sonu-. Şöyle buyurdu: {كتب عليكم} şeriat dilinde meşhur olduğu üzere “size farz kılındı”; burada 'alâ (عَلَى) edatıyla tekit edilmiştir. Sonra miras ayetiyle bunun vücubiyeti neshedilmiş, cevazı baki kalmıştır. Sünnet de miras ile vasiyetin bir arada bulunamayacağını beyan etmiştir. Dolayısıyla nesh mutlak olarak değil, sadece mirasçı akraba hakkındadır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«إن الله ﷾ أعطى كل ذي حق حقه فلا وصية لوارث» رواه أحمد والأربعة وغيرهم عن عمرو بن خارجة وأبي أمامة رضي الله تعالى عنهما {إذا حضر أحدكم الموت} أي بحضور أسبابه وعلاماته {إن ترك خيراً} أي ما لا ينبغي أن يوصى فيه قليلاً كان أو كثيراً، أما إطلاقه على الكثير فكثير، وأطلق على القليل في {إني لما أنزلت إليّ من خير فقير} [القصص: ٢٤] ثم ذكر القائم مقام فاعل كتب بعد
«Şüphesiz Allah azze ve celle her hak sahibine hakkını vermiştir; artık vârise vasiyet yoktur.» Bunu Ahmed, Dört Sünen sahibi ve diğerleri Amr b. Hârice ve Ebû Ümâme'den radıyallâhu Teâlâ anhümâ rivayet etmiştir. {إذا حضر أحدكم الموت} sebepleri ve alametleri belirmek suretiyle “birinize ölüm geldiği zaman”, {إن ترك خيراً} az olsun çok olsun vasiyet edilmeye değer bir mal “eğer bir hayır (mal) bırakırsa”. Çok mala hayır denmesi çok yaygındır; az mala da {إني لما أنزلت إليّ من خير فقير} “bana indireceğin her hayra muhtacım” [Kasas: 24] ayetinde hayır denilmiştir. Sonra "kütibe" (كتب) fiilinin nâib-i fâilini...
أن اشتد التشوف إليه فقال: {الوصية} وذكر الفعل الرافع لها لوجود الفاصل إفهاماً لقوة طلبه {للوالدين} بدأ بهما لشرفهما وعظم حقهما {والأقربين بالمعروف} أي العدل الذي يتعارفه الناس في التسوية والتفضيل. قال الحرالي: وكل ذلك في المحتضر، والمعروف ما تقبله الأنفس ولا تجد منه تكرهاً - انتهى. وأكد الوجوب بقوله: {حقاً} وكذا قوله: {على المتقين *} فهو إلهاب وتهييج وتذكير بما أمامه من القدوم على من يسأله على النقير والقطمير.
ona yönelik iştiyak şiddetlendikten sonra zikrederek şöyle buyurdu: {الوصية} “vasiyet etmek” [farz kılındı]. Araya fasıla girdiği için onu merfu kılan fiili zikretmesi, talebinin kuvvetini anlatmak içindir. {للوالدين} şerefleri ve haklarının büyüklüğü sebebiyle önce anne babadan başladı, {والأقربين بالمعروف} eşitlik ve üstünlük tanıma hususunda insanların örfen bildiği adalet ölçüsünde “anne babaya ve yakın akrabaya maruf üzere” [vasiyet farz kılındı]. Harrâlî şöyle demiştir: "Bütün bunlar can çekişen kimse hakkındadır. Maruf ise nefislerin kabul ettiği ve hoşnutsuzluk duymadığı şeydir." -Alıntı sonu-. Vücubiyeti şu buyruğu ile tekit etti: {حقاً} “bir hak olarak”; keza şu buyruğu da: {على المتقين *} “müttakiler üzerine”. Bu, [insanı] harekete geçirme, şevke getirme ve kendisini zerre ve çekirdek zarından hesaba çekecek olan Zât'ın huzuruna çıkacağını hatırlatmadır.
ولما تسبب عن كونه فعل ما دعت إليه التقوى من العدل وجوب العمل به قال: {فمن بدله} أي الإيصاء الواقع على الوجه المشروع أو الموصى به بأن غير عينه إن كان عينياً أو نقصه إن كان مثلياً. وقال الحرالي: لما ولي المتقين إيصال متروكهم إلى والديهم وقراباتهم فأمضوه بالمعروف تولى عنهم التهديد لمن بدل عليهم، وفي إفهامه أن الفرائض إنما أنزلت عن تقصير وقع في حق الوصية فكأنه لو بقي على ذلك لكان كل المال حظاً للمتوفى، فلما فرضت الفرائض اختزل من يديه الثلثان وبقي الثلث على الحكم الأول، وبين أن الفرض عين الوصية فلا وصية لوارث لأن الفرض بدلها - انتهى.
Takvanın gerektirdiği adaleti yerine getirmiş olmasından ötürü onunla amel etmenin vacip olması doğunca şöyle buyurdu: {فمن بدله} meşru şekilde yapılan vasiyeti veya vasiyet edilen malı, şayet muayyen bir mal ise aynını değiştirerek ya da mislî bir mal ise eksilterek “kim onu değiştirirse”. Harrâlî şöyle demiştir: "Müttakileri, geride bıraktıkları mallarını anne babalarına ve yakınlarına ulaştırma işine yetkili kılıp onlar da bunu maruf ölçüde yerine getirince, onların vasiyetini değiştirenlere yönelik tehdidi [Allah] bizzat üstlendi. Bunun anlatımında, miras paylarının (ferâiz) ancak vasiyet hakkındaki bir kusur sebebiyle indirildiğine bir işaret vardır. Sanki bu durum öylece kalsaydı, malın tamamı vefat edenin tasarruf hakkı olacaktı. Ancak ferâiz takdir edilince, onun elinden üçte iki alındı ve üçte biri ilk hüküm üzere kaldı; ayrıca farz payın bizzat vasiyetin kendisi olduğu, dolayısıyla mirasçıya vasiyet yapılamayacağı beyan edildi; çünkü farz pay onun bedelidir." -Alıntı sonu-.
{بعد ما سمعه} أي علمه علماً لا شك فيه، أما إذا لم يتحقق فاجتهد فلا إثم، وأكد التحذير من تغيير المغير وسكوت الباقين عليه بقوله: {فإنمآ إثمه} أي التبديل {على الذين يبدلونه} بالفعل أو التقدير لا يلحق الموصى منه شيء. ولما كان للموصي والمبدل أقوال وأفعال
{بعد ما سمعه} şüphe götürmez bir şekilde onu öğrendikten sonra “onu duyduktan sonra”; ama kesin olarak bilmeyip de ictihad ederse günah yoktur. Değiştirenin değiştirmesinden ve diğerlerinin buna sessiz kalmasından sakındırmayı şu buyruğu ile tekit etti: {فإنمآ إثمه} yani değiştirmenin günahı “onun günahı ancak”, {على الذين يبدلونه} fiilen veya takdiren “onu değiştirenlerin üzerinedir”; vasiyet edene bundan hiçbir sorumluluk terettüp etmez. Vasiyet eden ile değiştirenin sözleri, fiilleri...
ونيات حذر بقوله: {إن الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال {سميع} أي لما يقوله كل منهما {عليم *} بسره وعلنه في ذلك، فليحذر من عمل السوء وإن أظهر غيره ومن دعاء المظلوم فإن الله يجيبه.
ve niyetleri olduğundan, şu buyruğu ile uyardı: {إن الله} bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {سميع} her ikisinin söylediklerini “hakkıyla işitendir”, {عليم *} bu husustaki gizlilerini ve açıklarını “hakkıyla bilendir”. O halde insan, başka türlü gösterse bile kötü amelden ve mazlumun duasından sakınsın; zira Allah onun duasına icabet eder.
ولما كان التحذير من التبديل إنما هو في عمل العدل وكان الموصي ربما جار في وصيته لجهل أو غرض تسبب عنه قوله: {فمن خاف} أي علم وتوقع وظن، أطلقه عليه لأنه من أسبابه، ولعله عبر بذلك إشارة إلى أنه يقنع فيه بالظن {من موص جنفاً} أي ميلاً في الوصية خطأ {أو إثماً} أي ميلاً فيها عمداً. قال الحرالي: وكان حقيقة معنى الجنف إخفاء حيف في صورة بر - انتهى.
Değiştirmekten sakındırma ancak adaletle yapılan işler hakkında geçerli olup, vasiyet eden kimse bazen cehaletten veya bir maksattan ötürü vasiyetinde haksızlık edebileceğinden, bunun neticesi olarak şöyle buyurdu: {فمن خاف} yani bildi, bekledi ve zannetti; sebepleri arasında yer aldığı için bu lafızla ifade etmiştir ve belki de bunda zannın yeterli olduğuna işaret etmek üzere böyle ifade buyurmuştur, {من موص جنفاً} vasiyet edenden hataen bir meyil, {أو إثماً} yahut kasten bir meyil “kim bir vasiyet edenin haksızlığa meyletmesinden veya günaha girmesinden endişe eder”. Harrâlî şöyle demiştir: "Cenef (جنف) kelimesinin hakiki anlamı, bir haksızlığı iyilik suretinde gizlemektir." -Alıntı sonu-.
{فأصلح بينهم} أي بين الموصي والموصي لهم إن كان ذلك قبل موته بأن أشار عليه بما طابت به الخواطر، أو بين الموصي لهم والورثة بعد موته إن خيف من وقوع شر فوفق بينهم على أمر يرضونه. وقال الحرالي: وفي إشعاره بذكر الخوف من الموصي ما يشعر أن ذلك في حال حياة الموصي ليس بعد قرار الوصية على جنف بعد الموت، فإن ذلك لا يعرض له مضمون هذا الخطاب، وفي إيقاع الإصلاح على لفظة «بين» إشعار بأن الإصلاح نائل البين الذي هو وصل ما بينهم فيكون من معنى ما يقوله النحاة مفعول على السعة حيث لم يكن فأصلح بينه وبينهم - انتهى. {فلا إثم عليه} أي بهذا التبديل. ولما كان المجتهد قد يخطىء فلو أوخذ بخطئه أحجم عن الاجتهاد جزاه الله سبحانه عليه بتعليل رفع الإثم بقوله إعلاماً بتعميم الحكم في كل مجتهد: {إن الله} أي المختص بإحاطة العلم
{فأصلح بينهم} şayet ölümünden önce ise gönüllerin hoşnut olacağı şeyi tavsiye ederek vasiyet eden ile vasiyet edilenler arasını, ya da ölümünden sonra bir kötülük çıkmasından korkuluyorsa razı olacakları bir hususta uzlaştırarak vasiyet edilenler ile mirasçılar arasını “düzeltirse”. Harrâlî şöyle demiştir: "Vasiyet edenden korkulmasının zikredilmesinde, bunun vasiyet edenin hayatta olduğu hal için olduğuna, ölümden sonra vasiyetin haksızlık üzere kesinleşmesinden sonrasına ait olmadığına bir işaret vardır; zira bu hitabın içeriği ona taalluk etmez. Islah fiilinin 'beyn' (aralarını) lafzına yöneltilmesinde, ıslahın onların arasını birleştiren bağa ulaştığına bir işaret vardır; bu da nahivcilerin 'mef'ûlün ale's-sea' dedikleri manadandır, zira 'onunla onların arasını düzeltti' denilmemiştir." -Alıntı sonu-. {فلا إثم عليه} yani bu değiştirmeden ötürü “ona hiçbir günah yoktur”. Müctehid hata edebileceğinden ve şayet hatasından dolayı muaheze edilseydi ictihaddan çekineceğinden, Allah Sübhânehu hükmün her müctehid için genel olduğunu bildirmek üzere günahın kaldırılmasını şu gerekçeyle mükâfatlandırdı: {إن الله} yani ilmi kuşatıcı olan Allah,
{غفور} أي لمن قصد خيراً فأخطأ {رحيم *} أي يفعل به من الإكرام فعل الراحم بالمرحوم.
{غفور} iyilik kastedip de hata eden kimse için “çok bağışlayandır”, {رحيم *} merhamet edenin merhamet olunana ikramda bulunduğu gibi ona ikramda bulunan “çok merhamet edendir”.
ولما أباح سبحانه الأكل مما خلقه دليلاً على الوحدانية والرحمة العامة والخاصة وكان من طبع الإنسان الاستئثار وكان الاستئثار جارّاً إلى الفتن، وأتبعه حكم المضطر وأشار إلى زجره عن العدوان بتقييده عنه في حال التلف فكان في ذلك زجر لغيره بطريق الأولى، وأولاه الندب إلى التخلي عما دخل في اليد من متاع الدنيا للأصناف الستة ومن لافهم، ثم الإيجاب بالزكاة تزهيداً في زهرة الحياة الدنيا ليجتث العدوان من أصله، وقفي ذلك بحكم من قد يعدو، ثم بما تبعه من التخلي عن المال في حضرة الموت فتدربت النفس في الزهد بما هو معقول المعنى بادىء بدء من التخلي عنه لمن ينتفع به أتبعه الأمر
Allah Sübhânehu vahdâniyete, genel ve özel rahmete bir delil olarak yarattıklarından yemeyi mubah kıldığında, bencillik de insanın tabiatında var olup fitnelere yol açtığında, bunun ardından darda kalanın hükmünü zikredip helak olma halinde bile haddi aşmaktan men etmekle onu uyardığında (ki bunda başkalarını öncelikle menetme vardır), bunun peşinden ele geçen dünya malından altı sınıfa ve onlara benzeyenlere infak etme mendubiyetini, ardından dünya hayatının süsünden yüz çevirtip tecavüzü kökünden kazımak için zekât farziyetini getirdiğinde, bunu haddi aşabilecek kimsenin hükmüyle, ardından ölüm anında maldan vazgeçme hükmüyle takip ettiğinde; böylece nefis ilk etapta malı ondan faydalanacak kimseye bırakmak gibi anlamı aklen kavranabilir bir zühd ile eğitilince, bunun peşinden emri getirdi:
بالتخلي عنه لا لمحتاج إليه بل لله الذي أوجده لمجرد تزكية النفس وتطهيرها لتهيئها لما يقتضيه عليها صفة الصمدية من الحكمة، هذا مع ما للقصاص والوصية من المناسبة للصوم من حيث إن في القصاص قتل النفس حساً وفي الصوم قتل الشهوة السبب للوطء السبب لإيجاد النفس حساً وفيه حياة الأجساد معنى وفي الصوم حياة الأرواح بطهارة القلوب وفراغها للتفكر وتهيئها لإفاضة الحكمة والخشية الداعية إلى التقوى وإماتة الشهوة وشهره شهر الصبر المستعان به على الشكر، وفيه تذكير بالضّرّ الحاثّ على الإحسان إلى المضرور وهو مدعاة إلى التخلي من الدنيا والتحلي بأوصاف الملائكة ولذلك نزل فيه القرآن المتلقى من الملك، فهو أنسب شيء لآية الوصية المأمور بها المتقون بالتخلي من الدنيا عند مقاربة الاجتماع بالملائكة، وختمها بالمغفرة والرحمة إشارة إلى الصائم من أقرب الناس إليهما فقال
malı ona muhtaç olan biri için değil, sırf nefsi tezkiye ve tathir edip Samediyet sıfatının gerektirdiği hikmete hazırlamak üzere onu var eden Allah için terk etme [emrini getirdi]. Bununla birlikte, kısas ve vasiyetin oruçla olan münasebeti de şöyledir: Kısasta hissen nefsin öldürülmesi varken, oruçta hissen nefsin var olmasına sebep olan cinsel ilişkinin sebebi olan şehvetin öldürülmesi vardır; kısasta manen bedenlerin hayatı varken, oruçta kalplerin temizlenmesi, tefekküre boşalması, takvaya ve şehveti öldürmeye sevk eden hikmet ve haşyet feyzine hazırlanmasıyla ruhların hayatı vardır. Onun ayı, şükür için yardım istenen sabır ayıdır. Oruçta, darda kalana iyilik yapmaya teşvik eden darlığı hatırlama vardır; bu da dünyadan sıyrılmaya ve meleklerin vasıflarıyla bezenmeye vesiledir, bu yüzden melekten telakki edilen Kur'an bu ayda indirilmiştir. Dolayısıyla o, meleklerle buluşmanın yaklaştığı anda müttakilere dünyadan sıyrılmaları emredilen vasiyet ayetine en uygun şeydir. Ayetin mağfiret ve rahmetle bitirilmesi ise oruçlunun bu ikisine en yakın insanlardan olduğuna bir işarettir. Şöyle buyurdu:
تعالى: {يا أيها الذين آمنوا} فخاطب بما يتوجه بادىء بدء إلى أدنى الطبقات التي التزمت أمر الدين لأنه لم يكن لهم باعث حب وشوق يبعثهم على فعله من غير فرض بخلاف ما فوقهم من رتبة المؤمنين والمحسنين فإنهم كانوا يفعلون معالم الإسلام من غير إلزام فكانوا يصومون على قدر ما يجدون من الروح فيه - قاله الحرالي، وقال: فلذلك لم ينادوا في القرآن نداء بعدٍ ولا ذكروا إلا ممدوحين، والذين ينادون في القرآن هم الناس الذين انتبهوا لما أشار به بعضهم على بعض والذين آمنوا بما هم في محل الائتمار متقاصرين عن البدار، فلذلك كل نداء في القرآن متوجه إلى هذين الصنفين إلا ما توجه للإنسان بوصف
Allah Teâlâ: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” Böylece ilk etapta dinin emrine bağlanan en alt tabakaya yönelen bir hitapla hitap etti; çünkü onların kendilerini farz olmaksızın bunu yapmaya sevk edecek bir sevgi ve şevk saikleri yoktu. Onların üstündeki müminler ve muhsinler mertebesi ise böyle değildir; zira onlar İslam'ın şiarlarını bir zorunluluk olmadan yerine getirir, oruçta buldukları ferahlık ve canlanma ölçüsünde oruç tutarlardı - bunu Harrâlî söylemiştir ve şöyle demiştir: "Bu sebeple Kur'an'da onlara uzaklık nidasıyla seslenilmemiş ve övgü dışında anılmamışlardır. Kur'an'da kendilerine seslenilenler ise, birbirlerinin işaret ettiklerine dikkat kesilen 'insanlar' ile emir alma makamında olup acele etmekte kusur eden 'iman edenler'dir. Bu yüzden Kur'an'daki her nida, insana bir yergi vasfıyla yönelenler...
ذم في قليل من الآي - انتهى.
müstesna, az sayıdaki ayet haricinde bu iki sınıfa yöneliktir." -Alıntı sonu-.
{كتب} أي فرض بما استفاض في لسان الشرع وتأيد بأداة الاستعلاء {عليكم الصيام} وهو الإمساك عن المفطر من طلوع الفجر إلى غروب الشمس بالنية وقال الحرالي: فرض لما فيه من التهيؤ لعلم الحكمة وعلم ما لم تكونوا تعلمون وهو الثبات على تماسك عما من شأن الشيء أن يتصرف فيه ويكون شأنه كالشمس في وسط السماء، يقال: صامت - إذا لم يظهر لها حركة لصعود ولا لنزول التي هي من شأنها، وصامت الخيل - إذا لم تكن مركوضة ولا مركوبة، فتماسك المرء عما شأنه فعله من
{كتب} şeriat lisanında meşhur olduğu üzere ve isti'lâ edatıyla teyit edilerek “farz kılındı”, {عليكم الصيام} niyetle beraber fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar orucu bozan şeylerden kendini tutmak olan “oruç size [farz kılındı]”. Harrâlî şöyle demiştir: "Hikmet ilmine ve bilmediğiniz şeylerin ilmine hazırlanmayı içerdiği için farz kılınmıştır; o da kişinin tasarruf etmesi mutat olan şeylerden kendini tutma hususundaki sebatıdır ve onun hali göğün ortasındaki güneş gibi olur. Güneşin mutat hali olan yükselme veya alçalma hareketi belirmediğinde 'güneş durdu/sâmet' denir. Atlar koşturulmayıp binilmediğinde 'atlar durdu/sâmet' denir. Kişinin mutat olarak yaptığı...
حفظ بدنه بالتغذي وحفظ نسله بالنكاح وخوضه في زور القول وسوء الفعل هو صومه، وفي الصوم خلاء من الطعام وانصراف عن حال الأنعام وانقطاع شهوات الفرج، وتمامه الإعراض عن أشغال الدنيا والتوجه إلى الله والعكوف في بيته ليحصل بذلك نبوع الحكمة من القلب، وجعل كتباً حتى لا يتقاصر عنه من كتب عليه إلا انشرم دينه كما ينشرم خرم القربة المكتوب فيها - انتهى.
beslenme yoluyla bedenini koruma, nikâh yoluyla neslini koruma, yalan söze ve kötü fiile dalma gibi şeylerden kendini tutması onun orucudur. Oruçta yemekten uzaklaşma, hayvanların halinden sıyrılma ve tenasül şehvetlerinin kesilmesi vardır. Onun kemali ise dünya meşgalelerinden yüz çevirmek, Allah'a yönelmek ve böylece kalpten hikmet pınarlarının fışkırması için O'nun evine kapanmaktır (itikâfa girmektir). Kendisine farz kılınan kimsenin, ağzı dikilmiş tulumun yırtılması gibi dini yırtılmadıkça ondan geri duramaması için bu emir 'farz kılındı' (kütibe) şeklinde buyrulmuştur." -Alıntı sonu-.
{كما كتب} أي فرض، فالتشبيه في مطلق الفرض {على الذين} وكأنه أريد أهل الكتابين فقط وأثبت الحال فقال: {من قبلكم} فيه إشعار
{كما كتب} yani farz kılındığı gibi; benzetme mutlak farziyettedir, {على الذين} sanki sadece iki Ehl-i Kitap kastedilmiştir ve hali tespit ederek şöyle buyurdu: {من قبلكم} “sizden öncekilere [farz kılındığı gibi]”; bunda bir işaret vardır:
بأنه مما نقضوا فيه العهد فكتموه حرصاً على ضلال العرب، ولما كان في التأسي إعلاء للهمة القاصرة وإسعار وإغلاء للقلوب الفاترة لأن الشيء الشاق إذا عم سهل تحمله قال: {لعلكم تتقون *} أي تجعلون بينكم وبين إسخاط الله وقاية بالمسارعة إليه والمواظبة عليه رجاء لرضى ربكم وخوفاً ممن سبق من قبلكم، لتكون التقوى لكم صفة راسخة فتكونوا ممن جعلت الكتاب هدى لهم، فإن الصوم يكسر الشهوة فيقمع الهوى فيروع عن موافقة السوء. قال الحرالي: وفي إشعاره تصنيف المأخوذين بذلك صنفين: من يثمر له صومه على وجه الشدة تقوى، ومن لا يثمر له ذلك.
Orucun, onların ahdi bozup Arapların sapmasını arzulayarak gizledikleri şeylerden olduğuna [işaret vardır]. [Öncekilere] uymada, yetersiz himmeti yükseltme ve gevşek kalpleri tutuşturup harekete geçirme bulunduğundan -çünkü zor bir şey genele yayılınca taşınması kolaylaşır- şöyle buyurdu: {لعلكم تتقون *} yani Rabbinizin rızasını umarak ve sizden öncekilerin akıbetinden korkarak ona koşmak ve devam etmek suretiyle Allah'ın gazabıyla aranıza bir kalkan koyasınız, takva sizde köklü bir sıfat olsun ve Kitab'ın kendilerine hidayet kılındığı kimselerden olasınız diye “umulur ki sakınırsınız”. Zira oruç şehveti kırar, heva ve hevesi bastırır ve kötülüğe uymaktan alıkoyar. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunun bildirilmesinde, oruçla mükellef tutulanların iki sınıfa ayrıldığına işaret vardır: Meşakkatli haliyle orucun kendisine takva meyvesi verdiği kimse ve bunun kendisine bu meyveyi vermediği kimse."
ولما كان لهذه الأمة جمع لما في الكتب والصحف كانت مبادىء أحكامها على حكم الأحكام المتقدمة فكما وجهوا وجهة أهل الكتاب ابتداء ثم لهم بالوجهة إلى الكعبة انتهاء كذلك صوّموا صوم أهل الكتاب {أياماً معدودات} أي قلائل مقدرة بعدد معلوم ابتداء ثم رقوا إلى صوم دائرة الشهر وحدة قدر انتهاء، وذلك أنه لما كان من قبلهم أهل حساب لما فيه حصول أمر الدنيا فكانت أعوامهم شمسية كان صومهم عدد أيام لا وحدة شهر، وفي إعلامه إلزام بتجديد النية لكل يوم حيث هي أيام معدودة، وفي إفهامه منع من تمادي الصوم في زمن الليل الذي هو معنى الوصال الذي يشعر صحته رفع رتبة الصوم إلى صوم الشهر الذي هو دورة القمر يقنع
Bu ümmette kitaplarda ve sahifelerde olanların bir araya getirilmesi söz konusu olduğundan, hükümlerinin başlangıçları önceki hükümler üzere idi. Nitekim başlangıçta Ehl-i Kitab'ın kıblesine yöneltilip sonra nihayetinde Kâbe'ye yöneltilmeleri gibi, başlangıçta Ehl-i Kitab'ın orucu gibi {أياماً معدودات} yani sayılı ve belirli az “sayılı günler” olarak oruç tutturdular; sonra nihayetinde tek bir ölçü olarak ayın tamamını tutma mertebesine yükseltildiler. Şöyle ki: Onlardan öncekiler dünya işlerini elde etmeye yarayan hesap ehli oldukları ve yılları güneş yılı olduğu için, onların oruçları tek bir ay değil belirli günlerin sayısı idi. Bunun bildirilmesinde, sayılı günler olması hasebiyle her gün için niyetin yenilenmesi zorunluluğu vardır. Anlatımında ise, sıhhati oruç mertebesini ayın orucuna (ay döngüsüne) yükseltmeyi hissettiren visal anlamındaki gece vaktinde oruca devam etmekten nehiy vardır; zira...
الفطر في ليلة رخصة للضعيف لا عزماً على الصائم، وكان فيه من الكلفة ما في صوم أهل الكتاب من حيث لم يكن فيه أكل ولا نكاح بعد نوم، فكان فيه كلفة ما في الكتب لينال رأس هذه الأمة وأوائلها حظاً من منال أوائل الأمم ثم يرقيها الله إلى حكم ما يخصها فتكون مرباة تجد طعم اليسر بعد العسر - انتهى وفيه تصرف. ومذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه تحريم الوصال، قالوا: يا رسول الله! إنك تواصل! قال: «إني لست كهيئتكم» وقال: «من كان مواصلاً فليواصل إلى السحر» قال الحرالي: فأنبأ بتمادي الصوم إلى السحر لتنتقل وجبة الفطر التي توافق حال أهل الكتاب إلى وجبة السحر التي هي خصوص أهل الفرقان - انتهى. وفي مواصلة النبي ﷺ بهم لما أبوا إلا الوصال أياماً ما يشهد لمن أباح ذلك والله ﷾ أعلم. قال الحرالي: وفي تأسيسه على العدد ملجأ يرجع إليه عند إغماء الشهر الذي هو الهلال كما سيأتي التصريح به، فصار
gecesinde iftar etmek oruçluya bir azimet değil zayıf için bir ruhsattır. Uyuduktan sonra yemek ve cinsi münasebet olmaması yönüyle onda Ehl-i Kitab'ın orucundaki külfet vardı; dolayısıyla bu ümmetin öncülerinin önceki ümmetlerin öncülerinin ulaştığı paydan nasiplenmeleri için kitaplardaki külfet bulunmaktaydı. Sonra Allah onları kendilerine has hükme yükseltecektir ki böylece terbiye edilmiş olup zorluktan sonra kolaylığın tadını alsınlar." -Tasarrufla alıntı sonu-. İmam Şâfiî'nin radıyallâhu Teâlâ anh mezhebi visal orucunun haram olmasıdır. "Ey Allah'ın Resûlü! Sen visal orucu tutuyorsun!" dediler. O da: «Ben sizin gibi değilim» buyurdu ve: «Visal yapmak isteyen sahura kadar yapsın» dedi. Harrâlî şöyle demiştir: "Ehl-i Kitab'ın haline uyan iftar vaktinin Furkan ehline mahsus olan sahur vaktine geçmesi için orucun sahura kadar sürdürülmesini bildirmiştir." -Alıntı sonu-. Sahabe visalde ısrar edince Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla günlerce visal yapmasında, bunu mubah görenler için bir delil vardır. Doğrusunu Allah azze ve celle bilir. Harrâlî şöyle demiştir: "Sayılı gün esasına dayandırılmasında, hilalin kapalı kalması (ayın gizlenmesi) durumunda başvurulacak bir sığınak vardır; nitekim açıkça gelecektir. Böylece...
لهم العدد في الصوم بمنزلة التيمم في الطهور يرجعون إليه عند ضرورة فقد إهلال الرؤية كما يرجعون إلى الصعيد عند فقد الماء.
oruçtaki sayı hesabı, su bulunmadığında temiz toprağa başvurulması gibi, hilalin görülmemesi zarureti anında başvurdukları abdestteki teyemmüm mesabesinde olmuştur."
ولما كان للمريض حاجة للدواء والغذاء بحسب تداعي جسمه رفع عنه الكتب فتسبب عما مضى قوله ﷾: {فمن كان منكم مريضاً} أي مرضاً يضره عاجلاً أو يزيد في علته آجلاً. قال الحرالي: فبقي على حكم التحمل بيقين مما يغذو المؤمن ويسقيه من غيب بركة الله ﷾، كما قال ﵊: «أبيت عند ربي يطعمني ويسقيني» فللمؤمن غذاء في صومه من بركة ربه بحكم يقينه فيما لا يصل إليه من لم يصل إلى محله، فعلى قدر ما تستمد بواطن الناس من ظواهرهم يستمد ظاهر الموقن من باطنه حتى يقوى في أعضائه بمدد نور باطنه كما ظهر ذلك في أهل الولاية والديانة، فكان فطر المريض رخصة لموضع تداويه واغتذائه.
Hastanın, bedeninin zayıflamasına göre ilaca ve gıdaya ihtiyacı olunca üzerinden farziyet kaldırıldı ve önceki ifadelerin neticesinde Allah azze ve celle şöyle buyurdu: {فمن كان منكم مريضاً} hemen zarar verecek veya ileride hastalığını artıracak bir hastalıkla “içinizden kim hasta olursa”. Harrâlî şöyle demiştir: "Peygamber'in aleyhisselâm: «Ben Rabbimin katında gecelerim; O beni yedirir ve içirir» buyurduğu gibi, mümini Allah azze ve celle'nin bereketinin gaybından doyuran ve sulayan şey sayesinde yakîn ile tahammül hükmü üzere kaldı. Müminin orucunda, onun makamına ulaşamayan kimsenin erişemeyeceği yakîni gereğince Rabbinin bereketinden bir gıda vardır. İnsanların batınları zahirlerinden beslendiği ölçüde, yakîn sahibinin zahiri de velayet ve dindarlık ehlinde görüldüğü üzere batınından beslenir; hatta batınının nurunun desteğiyle azalarında kuvvet bulur. Böylece hastanın iftar etmesi tedavi ve beslenme ihtiyacından ötürü bir ruhsat olmuştur."
ولما كان المرض وصفاً جاء بلفظ الوصف ولما كان السفر وهو إزالة الكن عن الرأس تمام دورة يوم وليلة بالمسير عنه بحيث لا يتمكن من عوده لمأواه في مدار يومه وليلته نسبة بين جسمانيين جاء
Hastalık bir vasıf olduğundan vasıf lafzıyla gelmiştir. Başın üzerindeki örtünün (korunağın) kalkması, bir tam gün ve gece boyunca yol alıp kendi gün ve gecesi içinde sığınağına dönemeyecek şekilde uzaklaşmak demek olan yolculuk ise iki cismani varlık arasındaki bir nispet olduğundan...
بحرف الإضافة مفصولاً فقال: {أو على سفر} لما يحتاج إليه المسافر من اغتذاء لوفور نهضته في عمله في سفره وأن وقت اغتذائه بحسب البقاع لا بحسب الاختيار إذ المسافر ومتاعه على قلب إلا ما وقى الله «السفر قطعة من العذاب» وذلك لئلا يجتمع على العبد كلفتان فيتضاعف عليه المشقة ديناً ودنيا فإذا خف عنه الأمر من وجه طبيعي أخذ بالحكم من وجه آخر ديني {فعدة} نظمه يشعر أن المكتوب عدة {من أيام} أي متتابعة أو متفرقة {أخر} لانتظام مقاطع الكلام بعضها ببعض رؤوساً وأطرافاً، ففي إفهامه أن مكتوب المريض والمسافر غير مكتوب الصحيح والمقيم، فبذلك لا يحتاج إلى تقدير: فأفطر، لأن المقصد معنى الكتب ويبقى ما دون الكتب
harf-i cer ile ayrı olarak gelmiş ve şöyle buyurmuştur: {أو على سفر} yolcunun seferindeki işinde tam güç bulabilmesi için beslenmeye muhtaç olması ve beslenme vaktinin tercihe göre değil bulunduğu mekânlara göre olması sebebiyle “yahut yolculukta bulunursa”. Zira Allah'ın korudukları müstesna «Yolculuk azaptan bir parçadır» buyrulduğu üzere yolcu ve eşyası tehlike üzeredir. Bu da kulun üzerinde iki külfetin birleşip din ve dünya açısından meşakkatinin katlanmaması içindir; böylece iş tabii bir yönden hafifletilince diğer dini bir yönden hüküm altına alınır. {فعدة} ayetin nazmı farz olanın bir sayı olduğunu hissettirir, kelamın baş ve son kısımlarının birbiriyle intizamı gereği peş peşe veya ayrı ayrı {من أيام} {أخر} “diğer günlerden o sayı kadar” [kaza etsin]. Bunun anlatımında, hasta ve yolcuya farz kılınanın sağlıklı ve mukim olana farz kılınandan farklı olduğuna dair bir işaret vardır. Bu sebeple "orucunu açarsa" şeklinde bir takdire gerek kalmaz; çünkü asıl maksat farz kılınma manasıdır ve farzın altındaki durum...
على حكم تحمله، فكأنه يقال للمريض والمسافر: مكتوبك أياماً أخر لا هذه الأيام، فتبقى هذه الأيام خلية عن حكم الكتب لا خلية عن تشريع الصوم.
tahammül edebilme hükmü üzere kalır. Sanki hasta ve yolcuya şöyle denilmektedir: Sana farz kılınan, bu günler değil başka günlerdir; dolayısıyla bu günler farziyet hükmünden hali kalır, orucun meşruiyetinden hali kalmaz.
ولما كانوا قوماً لم يتعودوا الصوم وكانت عناية الله محيطة بهم تشريفاً لرسولهم ﷺ قال مخيراً في أول الأمر: {وعلى الذين يطيقونه} أي الصوم، من الطوق وهو ما يوضع في العنق حلية، فيكون ما يستطيعه من الأفعال طوقاً له في المعنى {فدية طعام} بالإضافة أو الفصل {مسكين} بالإفراد إرجاعاً إلى اليوم الواحد، وبالجمع إرجاعاً إلى مجموع الأيام لكل يوم طعام واحد، وهو مد وحفنتان بالكفين هما قوت الحافن غداء وعشاء كفافاً لا إقتاراً ولا إسرافاً، في جملته توسعة أمر الصوم على من لا يستطيعه ممن هو لغلبة
Onlar oruca alışkın olmayan bir topluluk olduklarından ve Peygamberlerine sallallâhu aleyhi ve sellem ikramen Allah'ın inayeti onları kuşattığından, ilk etapta serbest bırakarak şöyle buyurdu: {وعلى الذين يطيقونه} yani oruca [güç yetirenler üzerine]; bu kelime boyna takılan süs olan "tavk" kökündendir, dolayısıyla kişinin güç yetirdiği fiiller manen onun boyun bağı gibi olur. İzafet veya fasl ile {فدية طعام} {مسكين} tekil olarak tek bir güne nispetle, çoğul olarak ise günlerin toplamına nispetle her gün için bir yiyecek olarak “ona güç yetirenlerin üzerine bir yoksulun yiyeceği kadar fidye gerekir”. Bu da avuçlayanın öğle ve akşam yetecek kadar, ne cimrice ne de israfça olan gıdası mesabesindeki bir müdd ve iki avuç yiyecektir. Bütününde, tabiatının beslenmeye olan ihtiyacının baskın gelmesi sebebiyle...
حاجة طبعه إلى الغذاء بمنزلة المريض والمسافر فهو ممراض بالنهمة كأنها حال مرض جبل عليه الطبع، فكان في النظر إليه توفية رحمة النظر إلى المريض والمسافر إلا ما بين رتبتي الصنفين من كون هذا مطيقاً وذينك غير مطيق أو غير متمكن، وفي إعلامه بيان أن من لم يقدر على التماسك عن غذائه فحقه أن يغذو غيره ليقوم بذل الطعام عوضاً عن التماسك عن الطعام لمناسبة ما بين المعنيين لذلك؛ ولم يذكر هنا مع الطعام عتق ولا صوم {فمن تطوع خيراً} أي فزاد في الفدية {فهو خير له} لأنه فعل ما يدل على حبه لربه.
hasta ve yolcu mesabesinde olan, oburluk sebebiyle sanki fıtratının üzerinde yaratıldığı bir hastalık hali varmış gibi sürekli hasta gibi duran ve oruca güç yetiremeyen kimselere oruç meselesinde genişlik tanıma vardır. Dolayısıyla ona bakışta, bu kimsenin güç yetirebilen, o ikisinin ise güç yetiremeyen veya imkân bulamayan olması şeklindeki iki sınıf arasındaki mertebe farkı müstesna, hasta ve yolcuya olan rahmet nazarı tastamam verilmiştir. Bunun bildirilmesinde, gıdasından kendini tutmaya güç yetiremeyen kimsenin, iki mana arasındaki münasebet sebebiyle yemekten kendini tutmanın yerine yemeği infak etmenin geçmesi için başkasını doyurmasının gerekliliği beyan edilmiştir. Burada yiyecekle beraber köle azadı veya oruç zikredilmemiştir. {فمن تطوع خيراً} fidyeyi artırırsa “kim gönülden bir hayır yaparsa”, {فهو خير له} Rabbine olan sevgisini gösteren bir şey yaptığı için “bu onun için daha hayırlıdır”.