Binûn

Bakara — 15. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما ساق ﷾ الإفطار عند الإطاقة والفدية واجبها ومندوبها مساق الغيبة وترك ذكر الفطر وإن دل السياق عليه

Allah azze ve celle güç yetirme anında iftar etmeyi, vacip ve mendup olan fidyeyi gaip siyakında getirip bağlam ona delalet etse de iftarı açıkça zikretmeyi terk edince;

إشارة إلى خساسته تنفيراً عنه جعل أهل الصوم محل حضرة الخطاب إيذاناً بما له من الشرف على ذلك كله ترغيباً فيه وحضاً عليه فقال: {وأن تصوموا} أيها المطيقون {خير لكم} من الفدية وإن زادت، قال الحرالي: ففيه إشعار بأن الصائم يناله من الخير في جسمه وصحته ورزقه حظ وافر مع عظم الأجر في الآخرة، كما أشار إليه الحديث القدسي: «وكل عمل ابن آدم له إلا الصوم فإنه لي» وذلك لأنه لما كانت الأعمال أفعالاً وإنفاقاً وسيراً وأحوالاً مما شأن العبد أن يعمله لنفسه ولأهله في دنياه وكان من شأنه كانت له، ولما كان الصوم ليس من شأنه لم يكن له، فالصلاة مثلاً أفعال وأقوال وذلك من شأن المرء والزكاة إنفاق وذلك من شأنه، والحج ضرب في الأرض وذلك من شأنه وليس من شأنه أن لا يأكل ولا يشرب ولا ينكح ولا ينتصف ممن يعتدي عليه فإن امرؤ شاتمه أو قاتله فليقل: إني صائم، فليس جملة مقاصد الصوم من شأنه وحقيقته إذبال جسمه وإضعاف

nefret ettirmek üzere onun düşüklüğüne işaret için [böyle yapmış], teşvik etmek ve özendirmek maksadıyla bütün bunların üzerindeki şerefini bildirmek üzere oruç ehlini bizzat muhatap makamına yerleştirerek şöyle buyurmuştur: {وأن تصوموا} ey güç yetirenler! “Oruç tutmanız”, {خير لكم} artsa bile fidyeden “sizin için daha hayırlıdır”. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunda, ahiretteki büyük ecrin yanında oruçlunun bedeninde, sıhhatinde ve rızkında bol bir hayır payına erişeceğine işaret vardır; nitekim kudsî hadiste şöyle işaret buyrulmuştur: «Âdemoğlunun her ameli kendisinindir, oruç müstesna; çünkü o benim içindir.» Zira ameller; kulun dünyasında kendisi ve ailesi için işlemesi mutat olan fiiller, infaklar, yürüyüşler ve haller olup onun şânından olduğu için kendisinin olmuştur. Oruç ise onun şânından olmadığı için onun olmamıştır. Mesela namaz fiiller ve sözlerdir ki bu insanın şânındandır; zekât infaktır ki onun şânındandır; hac yeryüzünde dolaşmaktır ki onun şânındandır. Yememek, içmemek, cinsi münasebette bulunmamak ve kendisine sataşandan hakkını almayıp -bir kimse kendisine söver veya kavga ederse 'ben oruçluyum' demesi gibi- haller ise onun mutat şânından değildir. Dolayısıyla orucun gayelerinin bütünü onun şânından olmayıp, onun hakikati bedenini zayıflatmak, nefsini güçsüz bırakmak...

نفسه وإماتته، ولذلك كان الصوم كفارة للقتل خطأ لينال بالصوم من قتل نفسه بوجه ما ما جرى على يده خطأ من القتل، فكان في الصوم تنقص ذات الصائم فلذلك قال تعالى: «فإنه لي» حين لم يكن من جنس عمل الآدمي، قال ﷾: «وأنا أجزي به» ففي إشارته أن جزاءه من غيب الله مما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، كل ذلك في مضمون قوله {إن كنتم تعلمون *} انتهى. وجوابه والله ﷾ أعلم: صمتم وتطوعتم، فإنهم إن لم يعلموا أنه خير لهم لم يفعلوا فلم يكن خيراً لهم. قال الحرالي: كان خيراً حيث لم يكن بين جمع الصوم والإطعام تعاند بل تعاضد لما يشعر به لفظ الخير - انتهى. روى البخاري رضي الله تعالى عنه في التفسير ومسلم وأبو داود والترمذي

ve onu ölü gibi kılmaktır. Bu sebeple oruç, hataen öldürmede kefaret kılınmıştır ki kişi oruç tutmak suretiyle kendi nefsini bir veçhile öldürerek elinden hataen çıkan öldürme günahını telafi edebilsin. Oruçta oruçlunun zatının eksiltilmesi vardır; bu yüzden Âdemoğlunun amel cinsinden olmadığı için Allah Teâlâ: «Çünkü o benim içindir» buyurmuştur. Allah azze ve celle: «Onun mükâfatını ben veririm» buyurmuştur. Bu işarette, onun mükâfatının hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen Allah'ın gaybından olduğuna bir işaret vardır; bütün bunlar {إن كنتم تعلمون *} “eğer bilirseniz” buyruğunun muhtevasındadır." -Alıntı sonu-. Bunun cevabı -doğrusunu Allah azze ve celle bilir- şudur: "Oruç tutar ve nafile hayır işlerdiniz"; çünkü şayet onun kendileri için hayırlı olduğunu bilmezlerse yapmazlar ve onlar için hayır olmaz. Harrâlî şöyle demiştir: "Oruç ile yedirmeyi bir arada yapma arasında bir zıtlık olmayıp 'hayır' lafzının hissettirdiği üzere bir dayanışma bulunduğu için hayır olmuştur." -Alıntı sonu-. Buhârî radıyallâhu Teâlâ anh tefsir bölümünde, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî...

والنسائي عن سلمة بن الأكوع رضي الله تعالى عنه قال: لما نزلت {وعلى الذين يطيقونه} الآية كان من أراد أن يفطر ويفتدي حتى نزلت الآية التي بعدها فنسختها وفي رواية: حتى نزلت هذه الآية {فمن شهد منكم الشهر فليصمه} [البقرة: ١٨٥] وللبخاري عن ابن عمر عن أصحاب محمد رضي الله تعالى عنهم قالوا: أنزل {شهر رمضان} فشق عليهم فكان من أطعم كل يوم مسكيناً ترك الصوم من يطيقه ورخص لهم في ذلك فنسختها {وأن تصوموا خير لكم} فأمروا بالصوم.

ve Nesâî, Seleme b. el-Ekva'dan radıyallâhu Teâlâ anh şöyle rivayet etmişlerdir: "{وعلى الذين يطيقونه} ayeti inince, dileyen iftar eder ve fidye verirdi; nihayet bir sonraki ayet inip bunu neshetti." Bir rivayette ise: "Nihayet şu {فمن شهد منكم الشهر فليصمه} [Bakara: 185] ayeti inene kadar..." şeklindedir. Buhârî'de İbn Ömer vasıtasıyla Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından radıyallâhu Teâlâ anhüm şöyle rivayet edilmiştir: "{شهر رمضان} indi ve onlara ağır geldi; güç yetiren kimse her gün bir yoksulu doyurarak orucu bırakıyordu ve kendilerine bunda ruhsat tanınmıştı; derken bunu {وأن تصوموا خير لكم} ayeti neshetti ve oruçla emrolundular."

ولما أبهم الأمر أولاً في الأيام وجعله واجباً مخيراً على المطيق عين هنا وبت الأمر فيه بقوله تعالى: {شهر رمضان}

Başlangıçta günleri müphem bırakıp güç yetiren için muhayyer bir vacip kıldığında, burada Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ile onu tayin edip kesinleştirdi: {شهر رمضان} “[O sayılı günler] Ramazan ayıdır”.

لأن ذلك أضخم وآكد من تعيينه من أول الأمر. قال الحرالي: والشهر هو الهلال الذي شأنه أن يدور دورة من حين أن يهل إلى أن يهل ثانياً سواء كانت عدة أيامه تسعاً وعشرين أو ثلاثين، كلا العددين في صحة التسمية بالشهر واحد، فهو شائع في فردين متزايدي العدد بكمال العدة كما يأتي أحد الفردين لمسماه رمضان، يقال: هو اسم من أسماء الله ﷾، واشتقاقه من الرمضاء وهو اشتداد حر الحجارة من الهاجرة، كأن هذا الشهر سمي بوقوعه زمن اشتداد الحر بترتيب أن يحسب المحرم من أول

Çünkü bu, ilk baştan tayin edilmesinden daha tesirli ve daha pekiştiricidir. Harrâlî şöyle demiştir: "Şehr (ay), hilal doğduğu andan ikinci defa hilal oluncaya kadar bir döngü tamamlayan aydır; günlerinin sayısı ister yirmi dokuz ister otuz olsun, her iki sayı da ay (şehr) olarak isimlendirilmenin sıhhati bakımından birdir. Dolayısıyla o, tam sayı ile sayısı artan iki fertte yaygındır; nitekim iki fertten biri müsemması olan Ramazan için gelir. Denilmiştir ki: O, Allah azze ve celle'nin isimlerinden bir isimdir. Türeyişi ise şiddetli öğle sıcağında taşların kızışması demek olan 'er-ramdâ' kelimesindendir. Sanki bu ay, Muharrem ayının kış mevsiminin başlangıcından...

فصل الشتاء أي ليكون ابتداء العام أول ابتداء خلق بإحياء الأرض بعد موتها، قال: وبذلك يقع الربيعان في الربيع الأرضي السابق حين تنزل الشمس الحوت والسماوي اللاحق حين تنزل الشمس الحمل، وقال: إنه لما وقع لسابقة هذه الأمة صوم كصوم أهل الكتاب كما وجهوا إلى القبلة أولاً بوجه أهل الكتاب تداركه الإرفاع إلى حكم الفرقان المختص بهم، فجعل صومهم القار لهم بالشهر لأنهم أهل شهور ناظرون إلى الأهلة ليسوا بالمستغرقين في حساب الشمس، فجعل صومهم لرؤية الشهر وجعل لهم الشهر يوماً واحداً فكأنهم نقلوا من صوم أيام معدودات إلى صوم يوم واحد غير معدود لوحدته، لأنهم أمة أمية {وواعدنا موسى ثلاثين ليلة} [الأعراف: ١٤٢] هي ميقات أمة محمد ﷺ {وأتممناها بعشر} [الأعراف: ١٤٢] هي ميقات موسى ﵊ وأمته ومن بعده من الأمم إلى هذه الأمة - انتهى.

itibaren hesaplanması tertibi uyarınca, yani yılın başlangıcı yeryüzünün ölümünden sonra diriltilmesiyle yaratılışın ilk başlangıcı olsun diye şiddetli sıcak zamanına rastlaması sebebiyle böyle isimlendirilmiştir." Dedi ki: "Böylece iki Rebi' ayı, güneşin Balık burcuna indiği önceki yeryüzü ilkbaharına ve güneşin Koç burcuna indiği sonraki gökyüzü ilkbaharına denk gelir." Şöyle devam etti: "İlk başta Ehl-i Kitab'ın yöneldiği kıbleye yöneltildikleri gibi bu ümmetin öncülerine de Ehl-i Kitab'ın orucu gibi bir oruç denk gelince, kendilerine mahsus Furkan hükmüne yükseltilmek suretiyle telafi edildi; onlar güneş hesabına dalmış kimseler olmayıp hilalleri gözeten kameri ay ehli olduklarından, üzerlerine yerleşen oruçları ay ile kılındı. Böylece oruçları hilalin görülmesine bağlandı ve ay onlar için tek bir gün gibi kılındı; sanki ümmi bir ümmet oldukları için sayılı günlerin orucundan tekliği sebebiyle sayılmayan tek bir günün orucuna nakledildiler. {وواعدنا موسى ثلاثين ليلة} 'Mûsâ ile otuz gece sözleştik' [A'râf: 142] ayeti Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin vakti, {وأتممناها بعشر} 've ona bir on daha ekledik' [A'râf: 142] ayeti ise Mûsâ'nın aleyhisselâm, ümmetinin ve ondan sonra bu ümmete kadar gelen ümmetlerin vaktidir." -Alıntı sonu-.

ولما كان هذا خطاب إرقاء مدحه ﷾ بإنزال الذكر فيه

Bu, [mertebeyi] yükseltme hitabı olunca, Allah azze ve celle onda Zikr'in (Kur'an'ın)...

جملة إلى بيت العزة وابتدىء من إنزاله إلى الأرض. قال الحرالي: وأظهر فيه وجه القصد في الصوم وحكمته الغيبية التي لم تجر في الكتب الأول الكتابي فقال: {الذي أنزل فيه القرآن} فأشعر أن في الصوم حسن تلق لمعناه ويسراً لتلاوته، ولذلك جمع فيه بين صوم النهار وتهجد الليل، وهو صيغة مبالغة من القرء وهو ما جمع الكتب والصحف والألواح - انتهى. وفي مدحه بإنزاله فيه مدح للقرآن به من حيث أشعر أن من أعظم المقاصد بمشروعيته

toptan Beytü'l-İzze'ye indirilmesi ve yeryüzüne indirilmeye başlanmasıyla o ayı övdü. Harrâlî şöyle demiştir: "Önceki semavi kitaplarda geçmeyen orucun asıl maksadını ve gaybi hikmetini onda açıklayarak şöyle buyurdu: {الذي أنزل فيه القرآن} “ki onda Kur'an indirilmiştir”. Böylece oruçta onun manasını güzelce kavrama ve tilavetinde kolaylık bulunduğunu hissettirdi; bu yüzden onda gündüz orucu ile gece teheccüdü birleştirilmiştir. Kur'an ise kitapları, sahifeleri ve levhaları toplayan şey demek olan 'el-kar'' kökünden mübalağa sîgasıdır." -Alıntı sonu-. Kur'an'ın onda indirilmesiyle ayın övülmesinde, Kur'an'ın da onunla övülmesi vardır; zira bu durum, orucun meşru kılınmasındaki en büyük maksatlardan birinin...

تصفية الفكر لأجل فهم القرآن ليوقف على حقيقة ما أتبع هذا به من أوصافه التي قررت ما افتتحت به السورة من أنه {لا ريب فيه} [البقرة: ٢] وأنه {هدى} البقرة: ٢] على وجه أعم من ذلك الأول فقال ﷾: {هدى للناس} قال الحرالي: فيه إشعار بأن طائفة الناس يعليهم الصوم أي بالتهيئة للتدبر والفهم وانكسار النفس إلى رتبة الذين آمنوا والمؤمنين ويرقيهم إلى رتبة المحسنين، فهو هدى يغذو فيه فقد الغذاء القلب كما يغذو وجوده الجسم ولذلك أجمع مجربة أعمال الديانة من الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه أن مفتاح الهدى إنما هو الجوع وأن المعدة والأعضاء متى أوهنت لله نور الله ﷾ القلب وصفى النفس وقوى الجسم ليظهر من أمر الإيمان بقلب العادة جديد عادة هي لأوليائه أجل في القوة والمنة من عادته في الدنيا لعامة خلقه؛ وفي إشارته لمح لما يعان به الصائم من سد أبواب النار

Kur'an'ı anlamak için fikri arındırmak olduğunu hissettirir; ta ki surenin başında yer alan onun {لا ريب فيه} “kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan” [Bakara: 2] ve o ilk zikirden daha umumi bir veçhile {هدى} “bir hidayet” [Bakara: 2] olduğu şeklindeki vasıflarını pekiştiren ve peşinden gelen niteliklerinin hakikati anlaşılsın. Allah azze ve celle şöyle buyurdu: {هدى للناس} “insanlar için bir hidayet rehberi”. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunda, orucun insan topluluğunu tefekküre ve anlamaya hazırlamak ve nefsin kırılması yoluyla iman edenler ve müminler mertebesine yükseltip onları muhsinler mertebesine erdirdiğine işaret vardır. O öyle bir hidayettir ki onda gıdasızlık, gıdanın bedeni beslediği gibi kalbi besler. Bu sebeple sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua eden dindarlık amellerini tecrübe etmiş kimseler, hidayetin anahtarının ancak açlık olduğunda, mide ve azalar Allah için zayıflatıldığında Allah azze ve celle'nin kalbi nurlandırıp nefsi arındırdığında ve bedeni güçlendirdiğinde ittifak etmişlerdir; ta ki alışılagelmiş adetin değişmesiyle iman gerçeğinden, dostları için yaratılmışların geneline dünyada uyguladığı adetinden güç ve nimet bakımından daha yüce olan yeni bir adet ortaya çıksın. Bu işarette, cehennem kapılarının kapatılmasıyla oruçluya yapılan yardıma...

وفتح أبواب الجنة وتصفيد الشياطين، كل ذلك بما يضيق من مجاري الشيطان من الدم الذي ينقصه الصوم، فكان فيه مفتاح الخير كله؛ وإذا هدى الناس كان للذين آمنوا أهدى وكان نوراً لهم وللمؤمنين أنور، كذلك إلى أعلى رتب الصائمين العاكفين الذاكرين الله كثيراً الذين تماسكوا بالصوم عن كل ما سوى مجالسة الحق بذكره.

cennet kapılarının açılmasına ve şeytanların zincire vurulmasına bir ima vardır; bütün bunlar, orucun eksilttiği kan vasıtasıyla şeytanın damarlarını daraltması sebebiyledir ve onda bütün hayrın anahtarı vardır. İnsanlara hidayet olunca, iman edenler için daha büyük bir hidayet olur; onlar için nur, müminler için ise daha parlak bir nur olur; nitekim oruçla Hakk'ı zikrederek O'nunla hemhal olmaktan başka her şeyden kendilerini alıkoyan, Allah'ı çokça zikreden ve ibadete kapanan oruçluların en yüksek derecelerine kadar bu böyledir.

وفي قوله: {وبينات} إعلان بذكر ما يجده الصائم من نور قلبه وانكسار نفسه وتهيئة فكره لفهمه ليشهد تلك البينات في نفسه وكونها {من الهدى} الأعم الأتم الأكمل الشامل لكافة الخلق {والفرقان} الأكمل، وفي حصول الفرقان عن بركة الصوم والذي هو بيان رتب ما أظهر الحق رتبه على وجهه إشعار بما يؤتاه الصائم من الجمع الذي هو من اسمه الجامع الذي لا يحصل إلا بعد تحقق الفرقان، فإن المبني على التقوى المنولة للصائم في قوله في الكتب الأول لعلكم تتقون} فهو صوم ينبني عليه تقوى ينبني عليها فرقان كما قال تعالى {إن تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً} [الأنفال: ٢٩] ينتهي إلى جمع يشعر به نقل الصوم من عدد الأيام إلى وحدة الشهر - انتهى. فعلى

{وبينات} buyruğunda, oruçlunun bu açık delilleri bizzat kendisinde müşahede etmesi için kalbinin nurundan, nefsinin kırılmasından ve fikrinin onu anlamaya hazır hale gelmesinden bulduğu şeylerin zikriyle bir ilan vardır ve onların bütün mahlukatı kuşatan en umumi, en tam ve en mükemmel {من الهدى} hidayetten “ve hidayetten açık deliller” ve en kâmil {والفرقان} “ve doğruyu yanlıştan ayıran hükümler” olduğu [ilan edilmiştir]. Orucun bereketinden hâsıl olan ve Hakk'ın mertebelerini gereğince ortaya koyduğu şeylerin mertebelerini beyan eden Furkan'ın elde edilmesinde; oruçluya, ancak Furkan'ın tahakkukundan sonra elde edilen ve O'nun el-Câmi' isminden olan cem' halinin verileceğine işaret vardır. Zira ilk kitaplarda 'umulur ki sakınırsınız' buyruğuyla oruçluya bahşedilen takva üzerine bina edilen şey öyle bir oruçtur ki üzerine takva bina edilir; onun üzerine de Allah Teâlâ'nın: {إن تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً} “Eğer Allah'tan sakınırsanız, O size bir furkan verir” [Enfâl: 29] buyurduğu gibi bir furkan bina edilir ve orucun günlerin sayısından ayın birliğine aktarılmasının hissettirdiği bir cem' haline ulaşır." -Alıntı sonu-. Buna göre...

ما قلته المراد بالهدى الحقيقة، وعلى ما قاله الحرالي هو مجاز علاقته السببية لأن الصوم مهيىء للفهم وموجب للنور، {الهدى} المعرف الوحي أعم من الكتاب والسنة أو أم الكتاب أو غير ذلك، وعلى ما قال الحرالي يصح أن يراد به القرآن الجامع للكتب كلها فيعم الكتب الأول للأيام، والفرقان هو الخاص بالعرب الذي أعرب عن وحدة الشهر. ولما أتم ما في ذكر الشهر من الترغيب إثر التعيين ذكر ما فيه من عزيمة ورخصة فقال: {فمن شهد} أي حضر حضوراً تاماً برؤية بينة لوجود الصحو من غير غمام أو بإكمال عدة شعبان إن كان غيم ولم يكن مريضاً ولا مسافراً. قال الحرالي: وفي

benim söylediğime göre hidayetten murat hakikattir; Harrâlî'nin söylediğine göre ise alakası sebebiyet olan bir mecazdır, zira oruç anlamaya hazırlayıcı ve nuru celbedicidir. Belirtili olan {الهدى} (Hidayet), Kitap ve Sünnet'ten, Ümmü'l-Kitap'tan veya başkasından daha umumi olan vahiydir. Harrâlî'nin söylediğine göre ise bütün kitapları toplayan Kur'an'ın kastedilmesi sahihtir, böylece günlere ait önceki kitapları da kapsar; Furkan ise ayın birliğini açıkça beyan eden Araplara mahsus olandır. Ayın zikredilmesindeki teşviki tayin edilmesinin peşinden tamamlayınca, onda bulunan azimet ve ruhsatı zikrederek şöyle buyurdu: {فمن شهد} yani bulutsuz açık hava sebebiyle açık bir rüyetle veya bulut varsa Şaban ayının sayısını tamamlayarak tam bir şekilde hazır bulunan ve hasta ya da yolcu olmayan kimse “artık kim erişirse”. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunun...

شياعه إلزام لمن رأى الهلال وحده بالصوم. وقوله: {منكم} خطاب الناس ومن فوقهم حين كان الصيام معلياً لهم {الشهر} هو المشهود على حد ما تقول النحاة مفعول على السعة، لما فيه من حسن الإنباء وإبلاغ المعنى، ويظهر معناه قوله تعالى: {فليصمه} فجعله واقعاً على الشهر لا واقعاً على معنى: فيه، حيث لم يكن: فليصم فيه؛ وفي إعلامه صحة صوم ليلة ليصير ما كان في الصوم الأول من السعة بين الصوم والفطر للمطيق واقعاً هنا بين صوم الليل وفطره لمن رزق القوة بروح من الله تعالى - انتهى.

yaygın olmasında, hilali tek başına gören kimse için orucun zorunlu kılınması vardır. {منكم} “içinizden” buyruğu, oruç onları yücelttiği için insanlara ve onların üzerindekilere hitaptır. {الشهر} “o aya” [erişirse]; güzel haber verme ve manayı tebliğ etme özelliği sebebiyle nahivcilerin 'mef'ûlün ale's-sea' dedikleri ölçüde şahit olunandır (erişilendir). Bunun manasını Allah Teâlâ'nın: {فليصمه} “artık onu oruçla geçirsin” buyruğu açıklar; zira 'onun içinde oruç tutsun' denilmeyip bizzat ayın üzerine vaki kılınmıştır. Bunun bildirilmesinde, Allah Teâlâ'dan bir ruh ile güç rızıklandırılan kimse için ilk oruçta güç yetirene oruç tutmak ile iftar etmek arasındaki genişliğin, burada gece orucu ile iftarı arasında geçerli olması adına gece orucunun sahih olduğuna dair bir işaret vardır." -Alıntı sonu-.

ولما نسخ بهذا ما مر من التخيير أعاد ما للمريض والمسافر

Bununla geçmişteki muhayyerlik neshedilince, hasta ve yolcuya ait hükmü...

لئلا يظن نسخه فقال: {ومن كان مريضاً} أي سواء شهده أولا {أو على سفر} أي سواء كان مريضاً أو صحيحاً وهو بين بأن المراد شهوده في بلد الإقامة {فعدة} قال الحرالي: فمرد هذا الخطاب من مضمون أوله فمعناه: فصومه عدة، من حيث لم يذكر في هذا الخطاب الكتب، ليجري مرد كل خطاب على حد مبدئه. وفي قوله: {من أيام أخر} إعلام بأن القضاء لم يجر على وحدة شهر لاختصاص الوحدة بشهر رمضان ونزول قضائه منزلة الصوم الأول، وفي عدده وفي إطلاقه إشعار بصحة وقوعه متتابعاً وغير متتابع - انتهى. ولما رخص ذلك علل بقوله: {يريد الله} أي الذي لا يستطيع أحد أن يقدره حق قدره

neshedildiği zannedilmesin diye tekrar ederek şöyle buyurdu: {ومن كان مريضاً} yani ister aya erişsin ister erişmesin “kim de hasta olursa”, {أو على سفر} yani ister hasta ister sağlıklı olsun -ki muradın ikamet beldesinde aya erişmek olduğu açıktır- “yahut bir yolculuk üzerinde olursa”, {فعدة} “o sayı kadar”. Harrâlî şöyle demiştir: "Bu hitabın mercii evvelinin muhtevasındandır; anlamı şudur: 'onun orucu o sayı kadardır'; nitekim bu hitapta farz kılınma (kütibe) zikredilmemiştir, ta ki her hitabın mercii başlangıcının sınırına göre yürüsün. {من أيام أخر} “başka günlerden” [kaza etsin] buyruğunda, kazanın tek bir ay birliği üzere cereyan etmediğinin bildirimi vardır; çünkü teklik Ramazan ayına mahsustur ve kazası ilk orucun menzilesine inmiştir. Sayısında ve mutlak bırakılmasında ise peş peşe ya da peş peşe olmaksızın vaki olmasının sahih olduğuna işaret vardır." -Alıntı sonu-. Buna ruhsat verince şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {يريد الله} yani hiç kimsenin kadrini hakkıyla takdir edemeyeceği Allah,

{بكم اليسر} أي شرع السهولة بالترخيص للمريض والمسافر وبقصر الصوم على شهر {ولا يريد بكم العسر} في جعله عزيمة على الكل وزيادته على شهر. قال الحرالي: اليسر عمل لا يجهد النفس ولا يثقل الجسم، والعسر ما يجهد النفس ويضر الجسم. وقال: فيه إعلام برفق الله بالأجسام التي يسر عليها بالفطر، وفي باطن هذا الظاهر إشعار لأهل القوة بأن اليسر في صومهم وأن العسر في فطر المفطر، ليجري الظاهر على حكمته في الظهور ويجري الباطن على حكمته في البطون، إذ لكل آية منه ظهر وبطن، فلذلك والله ﷾ أعلم «كان النبي ﷺ يصوم في رمضان في السفر ويأمر بالفطر» وكان أهل القوة من العلماء يصومون ولا ينكرون الفطر - انتهى. قال الشعبي: إذا اختلف عليك أمران فإن أيسرهما أقربهما

{بكم اليسر} hastaya ve yolcuya ruhsat vererek ve orucu bir ayla sınırlandırarak kolaylık şeriatı kılmak suretiyle “sizin için kolaylık ister”, {ولا يريد بكم العسر} onu herkese azimet kılarak ve bir aydan fazlaya çıkararak “sizin için zorluk istemez”. Harrâlî şöyle demiştir: "Yüsr (kolaylık), nefsi yormayan ve bedene ağır gelmeyen ameldir; usr (zorluk) ise nefsi tüketen ve bedene zarar veren şeydir." Dedi ki: "Bunda, iftar ile kendilerine kolaylık sağlanan bedenlere Allah'ın lütfunun bildirimi vardır. Bu zahirin batınında ise güç sahiplerine, kolaylığın onların oruç tutmasında olduğuna, zorluğun ise iftar edenin iftarında olduğuna dair bir işaret vardır; ta ki zahir zuhurundaki hikmeti üzere, batın da butunundaki (gizliliğindeki) hikmeti üzere cereyan etsin; zira O'nun her ayetinin bir zahiri ve bir batını vardır. Bu sebeple -doğrusunu Allah azze ve celle bilir- «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ramazan'da yolculukta iken oruç tutar, [ashabına ise] iftar etmelerini emrederdi.» Âlimlerden güç sahibi olanlar oruç tutar, iftar edeni de kınamazlardı." -Alıntı sonu-. Şa'bî şöyle demiştir: "Sana iki husus ihtilaflı gelirse, bu ayet gereğince o ikisinin en kolayı...

إلى الحق لهذه الآية.

hakka en yakın olanıdır."

ولما كانت علة التيسير المؤكد بنفي التعسير الإطاقة فكان التقدير: لتطيقوا ما أمركم به ويخف عليكم أمره، عطف عليه قوله: {ولتكملوا} من الإكمال وهو بلوغ الشيء إلى غاية حدوده في قدر أو عد حساً أو معنى {العدة} أي عدة أيام رمضان إلى رؤية الهلال إن رأيتموه وإلى انتهاء ثلاثين التي لا يمكن زيادة الشهر عليها إن غم عليكم بوجود الغمام فلم تشهدوه، فإنه لو كلفكم أكثر منه أو كان إيجابه على كل حال كان جديراً بأن تنقصوا من أيامه إما بالذات بأن تنقصوا من عدتها أو بالوصف بأن تأكلوا في أثنائها كما تفعل النصارى، فيؤدي ذلك إلى إعدامها أصلاً ورأساً. وقال الحرالي: التقدير: لتوفوا الصوم بالرؤية ولتكملوا إن أغمي عليكم،

Zorluğun nefyi ile tekit edilen kolaylaştırmanın illeti güç yetirme (itâkat) olunca takdir: "Size emrettiği şeye güç yetiresiniz ve O'nun emri size hafif gelsin diye" şeklinde oldu ve bunun üzerine şu buyruğu atfedildi: {ولتكملوا} -ikmâlden gelir ki bir şeyin hissî veya manevî olarak miktar ya da sayı bakımından sınırlarının sonuna ulaşmasıdır- {العدة} “ve sayıyı tamamlamanız için”; yani eğer hilali görürseniz hilali görünceye kadar, şayet üzerinize bulut çöker de bulutun varlığı sebebiyle onu göremezseniz ayın kendisine ziyade edilmesi mümkün olmayan otuzun sonuna kadar Ramazan günlerinin sayısını [tamamlamanız içindir]. Zira eğer size bundan fazlasını yükleseydi yahut farz kılınması her hâlükârda olsaydı, ya bizzat günlerin sayısını eksiltmek suretiyle ya da Hristiyanların yaptığı gibi aralarında yemek suretiyle vasfen onun günlerinden eksiltmeye layık olurdunuz da bu durum onun kökten ve tamamen yok edilmesine yol açardı. Harrâlî şöyle demiştir: "Takdir şöyledir: [Hilali] görmekle orucu tastamam ifa edesiniz ve üzerinize bulut çöktüğünde de [sayıyı] tamamlayasınız."

ففي هذا الخطاب تعادل ذكر الصحو في الابتداء بقوله: {شهد} وذكر الغيم في الانتهاء بالإكمال - انتهى.

Dolayısıyla bu hitapta, başlangıçta {شهد} “erişirse / şahit olursa” buyruğu ile açık havanın zikri; sonda ise ikmâl ile bulutlu havanın zikri denk kılınmıştır." -Alıntı sonu-.

وفيه إشارة إلى احتباك، فإن ذكر الشهود أولاً يدل على عدمه ثانياً وذكر الإكمال لأجل الغمام ثانياً يدل على الصحو أولاً.

Bunda bir ihtibâk sanatına işaret vardır; zira ilk olarak şahit olmanın zikredilmesi ikincisinde olmamasına, ikinci olarak buluttan ötürü ikmâlin zikredilmesi ise birincisinde açık havaya delalet eder.

ولما كان العظيم إذا يسر أمره كان ذلك أجدر بتعظيمه قال: {ولتكبروا} والتكبير إشراف القدر أو المقدار حساً أو معنى - قاله الحرالي. وقرن به الاسم الأكبر لاقتضاء المقام له فقال: {الله} أي الذي تقف الأفهام خاسئة دون جلاله وتخضع الأعناق لسبوغ جماله لتعتقدوا عظمته بقلوبكم وتذكروها بألسنتكم في العيد وغيره ليكون ذلك أحرى بدوام الخضوع من القلوب. قال الحرالي: وفيه إشارة إلى ما يحصل للصائم بصفاء باطنه من شهود ما يليح له أثر صومه من هلال نوره العلي، فكما كبر في ابتداء الشهر لرؤية الهلال يكبر في انتهائه لرؤية باطنه مرأى من هلال نور ربه، فكان عمل ذلك هو صلاة ضحوة يوم العيد، وأعلن فيها بالتكبير وكرر

Azîm olan, emrini kolaylaştırdığında bu O'nu yüceltmeye daha layık olduğundan şöyle buyurdu: {ولتكبروا} -Harrâlî'nin dediğine göre tekbir, hissî veya manevî olarak kadrin yahut miktarın yüceliğini ortaya koymaktır-. Makamın gerektirmesi sebebiyle buna İsm-i A'zam'ı bitiştirerek şöyle buyurdu: {الله} “ve Allah'ı yüceltmeniz için”; yani celâli karşısında anlayışların hüsranla durduğu ve kemâl-i cemâli karşısında boyunların eğildiği [Allah'ı]; kalplerinizle O'nun azametine inanmanız, bayramda ve diğer vakitlerde dillerinizle O'nu zikretmeniz için [böyle buyurmuştur], ta ki bu, kalplerden gelen boyun eğişin devamlılığına daha elverişli olsun. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunda, oruçlunun batınındaki safiyet sebebiyle, orucunun eserinin O'nun yüce nurunun hilalinden kendisine parıldayan şeyi müşahede etmesiyle elde edeceği şeye işaret vardır. Nitekim ayın başında hilali görmekten ötürü tekbir getirdiği gibi, ayın sonunda da batınının Rabbinin nurunun hilalinden bir temaşa görmesi sebebiyle tekbir getirir. İşte bunun ameli, bayram günü kuşluk vakti namazı (bayram namazı) olmuştur; onda tekbir açıktan getirilmiş ve bunun için tekrar edilmiştir.

لذلك، وجعل في براح من متسع الأرض لمقصد التكبير لأن تكبير الله ﷾ إنما هو بما جلّ من مخلوقاته، فكان في لفظه إشعار لما أظهرته السنة من صلاة العيد على اختصاصها بتكبير الركعتين والجهر لمقصد موافقة معنى التكبير الذي إنما يكون علناً - انتهى. ومن أعظم أسراره أنه لما كان العيد محل فرح وسرور وكان من طبع النفس تجاوز الحدود لما جبلت عليه من الشره تارة غفلة وتارة بغياً أمر فيه به ليذهب من غفلتها ويكسر من سورتها، ولما كان للوترية أثر عظيم في التذكير بالوتر الصمد الواحد الأحد وكان للسبعة منها مدخل عظيم في الشرع جعل تكبير صلاته وتراً وجعل سبعاً في الأولى لذلك وتذكيراً بأعمال الحج السبعة من الطواف والسعي والجمار

Tekbir maksadıyla geniş ve açık bir arazide kılınmıştır; çünkü Allah azze ve celle'yi tekbir etmek ancak O'nun yüce mahlukatı iledir. Dolayısıyla lafzında, sünnetin bayram namazı hususunda iki rekâtın tekbirlerine mahsus kıldığı ve ancak alenen olan tekbir manasına uygunluk maksadıyla cehrî kılınmasına dair gösterdiği şeye bir işaret vardı." -Alıntı sonu-. Bunun en büyük sırlarından biri şudur: Bayram, sevinç ve neşe yeri olduğu, nefsin tabiatında da gerek gafletten gerekse taşkınlıktan ötürü yaratılışındaki hırstan dolayı haddi aşmak bulunduğu için, gafletini gidersin ve şiddetini kırsın diye onda bu emredilmiştir. Teklik (vitriyye) vasfının el-Vitr, es-Samed, el-Vâhid, el-Ehad olanı hatırlatmada büyük bir tesiri olduğu ve şeriatta da yedi sayısının büyük bir yeri bulunduğu için, namazının tekbiri tekli (vitr) kılınmış; buna binaen ve tavaf, sa'y ve şeytan taşlama (cimâr) gibi haccın yedi ameline bir hatırlatma olmak üzere birinci rekâtta yedi tekbir kılınmıştır;

تشويقاً إليها لأن النظر إلى العيد الأكبر أكثر وتذكيراً بخالق هذا الوجود بالتفكر في أفعاله المعروفة من خلق السماوات السبع والأرضين السبع وما فيهما في الأيام السبع لأنه خلقهما في ستة وخلق آدم في اليوم السابع يوم الجمعة، ولما جرت عادة الشارع بالرفق بهذه الأمة ومنه تخفيف الثانية على الأولى وكانت الخمسة أقرب وتراً إلى السبعة من دونها جعل تكبير الثانية خمساً لذلك، ولأنه لما استحضرت عظمة الخالق بإشارة الأولى للعلم بأنه المتفرد بالعظمة والقهر والملك بجميع الأمر فأقبلت القلوب إليه وقصرت الهمم عليه أشير بتكبير الثانية إلى عبادته بالإسلام المبني على الدعائم الخمس وخصوصاً بأعظم دعائمه الصلوات الخمس - والله ﷾ الموفق.

hacca teşvik olsun diye -çünkü en büyük bayrama (Kurban Bayramı'na) nazar daha fazladır- ve yedi göğün, yedi yerin ve bu ikisindekilerin yedi günde yaratılması gibi bilinen fiilleri üzerinde tefekkür ederek bu varlığın Yaratıcısını hatırlatmak için [yedi kılınmıştır]; zira O, bu ikisini altı günde yaratmış, Âdem'i de yedinci gün olan cuma günü yaratmıştır. Şâri'in bu ümmete rıfk ile muamele etme âdeti carî olduğundan ve bunun bir parçası olarak da ikinci rekât birinciye nazaran hafifletildiğinden ve beş sayısı yediden aşağısındaki en yakın tek sayı olduğundan, ikinci rekâtın tekbiri bu sebeple beş kılınmıştır. Ayrıca birinci rekâtın işaretiyle Yaratıcı'nın azameti, O'nun azamet, kahır ve bütün işlerde mülk ile tek olduğu bilinerek hazır kılındığında, kalpler O'na yönelip himmetler O'nda yoğunlaşınca, ikinci rekâtın tekbiriyle beş temel üzerine kurulan İslâm ile ve bilhassa onun en büyük rüknü olan beş vakit namaz ile O'na ibadete işaret edilmiştir. Muvaffak kılan Allah azze ve celle'dir.

ولما كانت الهداية تطلق تارة على مجرد البيان وتارة عليه مع الحمل على لزوم المبين وكان تخفيف المأمور به وتسهيله أعون على لزومه قال: {على} أي حامدين له على {ما هداكم} أي يسر لكم من شرائع

Hidayet bazen sırf beyan anlamına, bazen de bununla birlikte beyan edilene sarılmaya sevk etme anlamına geldiği ve emredilen şeyin hafifletilip kolaylaştırılması ona sarılmaya daha çok yardım ettiği için şöyle buyurdu: {على} yani O'na hamdederek, {ما هداكم} “size doğru yolu göstermesine karşılık”; yani size kolaylaştırdığı...

هذا الدين فهيأكم للزومها ودوام التمسك بعراها، ولعل هذا سر الاهتمام بالصيام من الخاص والعام حتى لا يكاد أحد من المسلمين يخل به إلا نادراً - والله ﷾ الموفق.

bu dinin şeriatlarına [karşılık]; böylece sizi bunlara sarılmaya ve kulplarına daima tutunmaya hazırlamıştır. Havas ve avam herkesin oruca gösterdiği ihtimamın sırrı da belki budur; öyle ki Müslümanlardan nadir olanlar müstesna neredeyse hiç kimse onu aksatmaz. Muvaffak kılan Allah azze ve celle'dir.

وقال الحرالي: إن الهداية إشارة إلى تلك الموجدة التي يجدها الصائم وما يشهده الله من بركاته من رؤية ليلة القدر بكشف خاص لأهل الخلوة أو آيات بينة لأهل التبصرة أو بآية بادية لأهل المراقبة كلاًّ على حكم وجده من استغراق تماسكه وخلوته واستغراق ذكره في صومه، فأعظم الهدى هدى المرء لأن يذبل جسمه ونفسه وتفنى ذاته في حق ربه، كما يقول: «يدع طعامه وشرابه من أجلي» فكل عمل فعل وثبت إلاّ الصوم فإنه محو وفقد، فناسب تحقيق ما هو الإسلام والتقوى من إلقاء منة الظاهر وقوة الباطن - انتهى.

Harrâlî şöyle demiştir: "Hidayet, oruçlunun bulduğu o vecde ve Allah'ın ona bereketlerinden müşahede ettirdiği şeylere işarettir; bu da halvet ehline özel bir keşif ile Kadir gecesini görmek yahut basiret ehline açık ayetler veya murakabe ehline aşikâr bir ayet şeklinde olur; herkes orucundaki zikrinin istiğrakı, halveti ve kendini tutmasının istiğrakından hasıl olan vecdinin hükmüne göredir. En büyük hidayet ise, kişinin bedeninin ve nefsinin solması, Rabbinin hakkı uğrunda zatının fani olması için insana verilen hidayettir; nitekim [kutsi hadiste] şöyle buyrulur: «Yemesini ve içmesini benim için terk eder.» Oruç müstesna her amel bir fiil ve ispattır; oruç ise mahv ve yokluktur. Dolayısıyla zahirin minnetini atıp batının kuvvetiyle İslâm ve takvanın ne olduğunu gerçekleştirmek [oruca] uygun düşmüştür." -Alıntı sonu-.

ولما كان الشكر صرف ما أنعمه المنعم في طاعته وكان العمل إذا خف أقرب إلى لزوم الطاعة بلزومه ولو ثقل لأوشك أن يعصي بتركه قال: {ولعلكم تشكرون *} أي ولتكونوا في حالة يرجى

Şükür, Nimet Veren'in ihsan ettiği nimeti O'na itaatte sarf etmek olduğu; amel hafif olduğunda ona sarılmak suretiyle itaate devam etmeye daha yakın bulunup ağır olduğunda ise onu terk ederek isyan etmeye ramak kalacağı için şöyle buyurdu: {ولعلكم تشكرون *} “umulur ki şükredersiniz.”; yani öyle bir hâlde olasınız ki...

معها لزوم الطاعة واجتناب المعصية. وقال الحرالي: فيه تصنيف في الشكر نهاية كما كان فيه تصنيف للتقوى بداية، كما قال: {ولعلكم تتقون} فمن صح له التقوى ابتداء صح منه الشكر انتهاء؛ وفي إشعاره إعلام بإظهار نعمة الله وشكر الإحسان الذي هو مضمون فرض زكاة الفطر عن كل صائم وعمن يطعمه الصائم، فكان في الشكر إخراجه فطره بختم صومه واستقبال فطره بأمر ربه وإظهار شكره بما خوله من إطعام عيلته، فلذلك جرت فيمن يصوم وفيمن يعوله الصائم - انتهى.

bununla birlikte itaate sarılmak ve masiyetten kaçınmak umulsun. Harrâlî şöyle demiştir: "Başlangıçta {ولعلكم تتقون} “umulur ki sakınırsınız” buyurduğu gibi, takvayı başlangıç kılmasında bir mertebelendirme olduğu gibi, şükrü de nihayet kılmasında bir mertebelendirme vardır; zira başlangıçta takvası sahih olanın nihayette şükrü de sahih olur. Bunun işaretinde, her oruçludan ve oruçlunun doyurduğu kimselerden farz kılınan fıtır sadakasının muhtevası olan Allah'ın nimetini izhar etme ve ihsana şükretme bildirimi vardır. Dolayısıyla şükrün içinde, orucunu hatmettiğinde fıtır sadakasını çıkarması, Rabbinin emriyle iftarını karşılaması ve ailesini doyurmak hususunda kendisine bahşettiği şeylerle şükrünü izhar etmesi yer almıştır. İşte bu sebeple hem oruç tutan kimse hem de oruçlunun bakmakla yükümlü olduğu kimseler hakkında carî olmuştur." -Alıntı sonu-.

ولما كان دعاء الصائم مجاناً وكان هذا الشهر بالخصوص مظنة الإجابة للصيام ولمكان ليلة القدر وكان ذكر كبريائه ﷾ مهيئاً لعباده للإحساس بالبعد فكان ربما أوقع في وهم أنه على عادة المتكبرين في بعد المسافة عن محالّ العبيد وأنه إن كان بحيث يسمع لم يكن لأحد منهم أن يسأله إلا بواسطة رفع هذا الوهم بقوله: {وإذا} دالاً بالعطف على غير مذكور أن التقدير: فإذا سألك عبادي عني فإني مع علو شأني رقيب على من أطاعني ومن عصاني «وإذا» . وقال الحرالي: لما أثبت الحق ﷾ كتاب الصيام لعباده لما أرادهم له من إعلائهم إلى خبء جزائه وأطلعهم على ما شاء في صومهم من ملكوته بحضور ليلة القدر فأنهاهم إلى التكبير على عظيم ما هداهم إليه واستخلفهم في فضله وشكر نعمته بما خولهم من عظيم فضله وأظهر عليهم من رواء بركاته ما يدعو الناظرين لهم

Oruçlunun duası karşılıksız [makbul] olduğu, bu ay da oruç ve Kadir gecesinin bulunması sebebiyle hususi olarak icabet mahalli sayıldığı, Allah azze ve celle'nin kibriyâsının zikredilmesi ise kullarını uzaklık hissetmeye sevk ettiği için; belki de O'nun, kulların mekânlarından mesafece uzaklık hususunda mütekebbir kimselerin âdeti üzere olduğu ve şayet işitecek bir durumda ise onlardan hiçbirinin bir aracı olmaksızın O'na soru soramayacağı vehmine düşürebilirdi; işte bu vehmi {وإذا} buyruğuyla ortadan kaldırdı. Zikredilmemiş bir şeye atıfla takdirin şöyle olduğuna delalet etti: "Kullarım beni sana sorduğunda, şanımın yüceliğine rağmen bana itaat edeni de isyan edeni de gözetleyicimdir; ve..." Harrâlî şöyle demiştir: "Hak azze ve celle, kullarını mükâfatının gizliliğine yükseltmeyi murat ettiği için orucun farziyetini onlar hakkında sabit kılıp Kadir gecesine erişmekle oruçlarında melekûtundan dilediği şeylere onları muttali kılınca, onları kendilerine hidayet ettiği yüce şey üzerine tekbir getirmeye ulaştırdı; lütfunda ve bahşettiği büyük fazlıyla nimetine şükretmede onları halife kıldı ve üzerlerinde kendilerine bakanları...

إلى سؤالهم عما نالوه من ربهم فيليحون لمن دونهم ما به يليق بهم رتبة رتبة؛ يؤثر عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: «كان رسول الله ﷺ يكلم أبا بكر رضي الله تعالى عنه فكأنما يتكلمان بلسان أعجم لا أفهم مما يقولان شيئاً» إلى أن ينتهي الأمر إلى أدنى السائلين الذين هم في رتبة حضرة بعد فيبشرون بمطالعة القرب فقال: و {إذا} عطفاً على أمور متجاوزة كأنه يقول: إذا خرجت من معتكفك فصليت وظهرت زينة الله التي باهى بها ملائكته ليست زينة الدنيا التي يتمقتها أهل حضرته من ملائكته فإذا سألك من حاله كذا فأنبئه بكذا وإذا سألك من حاله كذا فأنبئه بكذا وإذا {سألك عبادي عني} أي هل أنا على حال المتكبرين من ملوك الدنيا في البعد عمن دونهم فأخبرهم أني لست كذلك.

Rablerinden neye nail olduklarını sormaya sevk edecek bereketlerinin güzelliğini izhar etti; böylece onlar da kendi altlarındakilere derece derece kendilerine layık olanı parıldatırlar. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh ile konuşurdu da sanki yabancı bir dilde konuşuyorlarmış gibi söylediklerinden hiçbir şey anlamazdım.» Nihayetinde iş, uzaklık huzuru mertebesinde olan en alt derecedeki soranlara kadar varır ve onlar da yakınlığı temaşa etmekle müjdelenirler. Dolayısıyla {وإذا} buyurdu; bu, geçilmiş hususlara atıftır, sanki şöyle demektedir: 'İtikâf mahallinden çıkıp namaz kıldığında ve meleklerinin buğzettiği dünya ziyneti değil de Allah'ın meleklerine karşı övündüğü ziyneti zahir olduğunda; hâli şöyle olan sana sorarsa ona şunu haber ver, hâli şöyle olan sana sorarsa ona şunu haber ver ve {سألك عبادي عني} “Kullarım beni sana sorduklarında”; yani benim, dünya hükümdarlarından mütekebbir olanların kendi altındakilerden uzak kalma hâli üzere olup olmadığımı sorduklarında onlara öyle olmadığımı haber ver.'

ولما كان لا يسأل عن الشيء إلاّ إن كان معظماً له متشوقاً إلى تعجيل الإخبار به كان الأنسب للمقام والأقرّ لعيون

Bir şey ancak onu yücelten ve onun haberinin acele verilmesine iştiyak duyan kimse tarafından sorulacağı için, makama en uygun olan ve kulların gözlerini...

العباد والأزجر لأهل العناد تقريب الجواب وإخباره ﷾ بنفسه الشريفة دون واسطة إشعاراً بفرط قربه وحضوره مع كل سائل فقال: {فإني} دون فقل إني، فإنه لو أثبت قل، لأوهم بُعداً وليس المقام كذلك، ولكان قوله إني، موهماً فيحتاج إلى أن يقال إن الله أو نحوه، ومع ذلك فلا ينفك عن إشكال؛ وإذا كان هذا التلطف بالسائلين فما ظنك بالسالكين السائرين! وقال الأستاذ أبو القاسم القشيري ما معناه: الذين يسألون عن الجبال وعن اليتامى وعن المحيض وعن الأهلة ونحوها يجابون بالواسطة، وأما الذين يسألون عني فإني أرفع الوسائط بيني وبينهم. وقال الإمام قاضي القضاة ناصر الدين بن ميلق ما معناه: إنه ﷾ لما كان قد تعرف إلى عباده بأفعاله وآياته وما ركز في العقول من معرفته كان حذف الواسطة في الإخبار عنه أنسب بخلاف الأهلة ونحوها فإن العقول لا تستقل بمعرفتها، فكان الإخبار عنها بواسطة الرسول الذي لا تعرف إلا من جهته أنسب. {قريب} فعيل من القرب وهو مطالعة الشيء حساً أو معنى أي من طلبني بعقله وجدني وعرفني وإنما أرسلت الرسل زيادة في التعرف

en çok aydınlatan, inat ehlini de en çok caydıran şey; cevabı yaklaştırmak ve her soran ile beraber oluşunu ve aşırı yakınlığını hissettirmek üzere vasıtasız olarak azze ve celle'nin bizzat yüce Zatıyla haber vermesiydi. Bu sebeple 'onlara de ki ben...' (fe-kul innî) demeyip {فإني} “şüphesiz ben” buyurdu. Zira şayet 'de ki' (kul) lafzını sabit kılsaydı bir uzaklık vehmettirebilirdi, oysa makam öyle değildir; sadece 'şüphesiz ben' (innî) demesi de bir kapalılık vehmettireceğinden 'şüphesiz Allah' veya benzeri bir ifadenin kullanılması gerekirdi, bununla beraber yine de müşkilden uzak kalmazdı. Soranlara bu derece lütufta bulunulmuşsa, [Hakk'a doğru] yürüyen sâlikleri sen düşün! Üstat Ebü'l-Kâsım el-Kuşeyrî manen şöyle demiştir: 'Dağları, yetimleri, hayzı, hilalleri ve benzerlerini soranlara vasıtayla cevap verilir; beni soranlara gelince, ben kendimle onlar arasındaki vasıtaları kaldırırım.' Kâdılkudât İmam Nâsırüddin b. Meylek manen şöyle demiştir: 'Allah azze ve celle fiilleriyle, ayetleriyle ve akıllara yerleştirdiği marifetiyle kullarına kendini tanıtmış olduğu için, O'ndan haber vermede vasıtanın hazfedilmesi daha uygun düşmüştür. Hilaller ve benzerleri ise böyle değildir; zira akıllar onları müstakil olarak bilmeye yetmez, dolayısıyla onlar hakkında ancak kendisi vasıtasıyla bilinebilecek olan Resul aracılığıyla haber verilmesi daha münasip olmuştur.' {قريب} “yakınım”; kurb (yakınlık) kökünden fa'îl veznindedir ki bir şeyi hissî veya manevî olarak temaşa etmektir. Yani kim beni aklıyla ararsa beni bulur ve tanır; peygamberler ise ancak marifeti artırmak...

ورفعاً للحرج بسر التلطف، وإسقاط قل، أسرع في التعرف فهو أجدر بتعظيم الواسطة لأن الإسراع في الإجابة أقرب دلالة على صدقه في الرسالة. قال الحرالي: بشر أهل حضرة البعد بالقرب لما رقي أهل القرب إلى الوصول بالقرب فكان المبشر واصلاً وكان المتقاصر عن القرب مبشراً به، ومعلوم أن قرب الله وبعد المخلوق منه ليس بعد مسافة ولا قرب مسافة، فالذي يمكن إلاحته من معنى القرب أن من سمع فيما يخاطب به خطاب ربه فهو قريب ممن كان ذلك الخطاب منه، ومن كان إنما يسمع الخطاب ممن واجهه بالخطاب في حسه ومحسوسه فسمعه ممن دون ربه كان بعيداً بحسب تلك الواسطة من بعد دون بعد إلى أبعد البعد، ولذلك يعلن للنبي ﷺ {إنما عليك البلاغ} [الرعد: ٤٠] وكان أن ما يتلوه لأمته

ve lütuf sırrıyla sıkıntıyı kaldırmak için gönderilmiştir. 'De ki' (kul) ifadesinin düşürülmesi tanımada daha seridir; dolayısıyla vasıtayı yüceltmeye daha layıktır, çünkü icabetteki sürat, onun risaletindeki doğruluğuna delalet etmeye daha yakındır. Harrâlî şöyle demiştir: "Yakınlık ehli yakınlıkla vuslata yükseltildiğinde, uzaklık huzurunun ehli de yakınlıkla müjdelenmiştir; böylece müjdeleyen vâsıl olmuş, yakınlıktan geri kalan ise onunla müjdelenmiştir. Malumdur ki Allah'ın yakınlığı ve mahlukun O'ndan uzaklığı mesafe uzaklığı veya mesafe yakınlığı değildir. Yakınlık manasından anlaşılabilecek olan şudur: Kendisine hitap edilen şeyde Rabbinin hitabını işiten kimse, o hitabın sahibine yakındır. Hitabı ancak duyusunda ve hissettiğinde kendisine bizzat hitap eden kimseden işiten ve onu Rabbinden başkasından duyan kimse ise, bu vasıtaya göre uzaklıktan uzaklığa en uzak noktaya kadar uzak kalmıştır. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e {إنما عليك البلاغ} “Sana düşen ancak tebliğdir” [er-Ra'd: 40] diye ilan edilmiştir. Ümmetine tilavet ettiği şey...

إنما هو كلام ربه يتلو لهم كلام ربهم ليسمعوه من ربهم لأمته حتى لا يكون ﷺ واسطة بين العبد وربه بل يكون يوصل العبد إلى ربه، وللإشارة بهذا المعنى يتلى كلمة قل، في القرآن ليكون إفصاحاً لسماع كلام الله ﷾ ممن سمع كائناً من كان، وفي إشعاره إهزاز القلوب والأسماع إلى نداء الحج إثر الصوم، لأنه جعل تعالى أول يوم من شهور الحج إثر يوم من أيام الصوم، فكأن منادي الله ينادي يوم الفطر بالحج، ففي خفي إشارته إعلاء نداء إبراهيم ﵊ الذي تقدم أساس أمر الإسلام على حنيفيته وملته، وليكون في هذه الآية الجامعة توطئة لذكر الحج لما تقدم من أن هذه السورة تنتظم جوامعها خلال تفاصيلها انتظاماً عجيباً يليح المعنى لأهل الفهم ويفصله لأهل العلم ثم يحكم به على أهل الحكم قال: {أجيب} من الإجابة وهي اللقاء بالقول ابتداء شروع لتمام

ancak Rabbinin kelâmıdır; ümmetine Rablerinin kelâmını tilavet eder ki onu Rablerinden işitsinler; ta ki o sallallâhu aleyhi ve sellem kul ile Rabbi arasında bir vasıta olmasın, bilakis kulu Rabbine ulaştıran olsun. Bu manaya işaret etmek üzere Kur'an'da 'de ki' (kul) kelimesi tilavet edilir ki kimden işitilirse işitilsin Allah azze ve celle'nin kelâmının işitilmesini açıkça ifade etsin. Bunun işaretinde, orucun hemen ardından kalpleri ve kulakları hac çağrısına harekete geçirmek vardır; zira Teâlâ hac aylarının ilk gününü oruç günlerinden bir günün hemen ardı kılmıştır; sanki Allah'ın münadisi fıtır (bayram) günü hac ile seslenmektedir. Gizli işaretinde ise, İslâm işinin esası hanifliği ve milleti üzerine takdim edilen İbrahim aleyhisselâm'ın çağrısının yüceltilmesi vardır. Bu câmi' ayette, hac zikrine bir zemin hazırlamak için -zira daha önce geçtiği üzere bu sure, anlayış ehline manayı parıldatan, ilim ehline onu tafsil eden, sonra da hüküm ehline onunla hüküm veren harikulade bir intizamla ayrıntıları arasında küllî prensiplerini intizam altına alır- şöyle buyurdu: {أجيب} -icâbetten gelir ki sözle karşılamaktır; başlangıçtır, tamama ermesi için...

اللقاء بالمواجهة {دعوة الداع} ففيه إشعار بإجابة الداعي أي للحج عند خاتمة الصوم يعني لما بين العبادتين من تمام المناسبة، فإن حال الصوم التابع لآية الموت في كونه محواً لحال البرزخ وحال الحج في كونه سفراً إلى مكان مخصوص على حال التجرد كحال الحشر؛ قال: وجاء الفطر يعني بعد إكمال الصوم بما يعين على إجابة دعوة الوفادة على الله ﷾ إثر الخلوة في بيت الله ليكون انتقالهم من بيت خلوته بالعكوف إلى موقف تجليه في الحج، وفيه تحقيق للداعي من حاله ليس الداعي من أغراضه وشهواته، فإن الله ﷾ يجيب دعوة العبد إذا كان فيه رشد وإلا ادخرها له أو كفر بها عنه كما بينه ﷺ.

yüz yüze buluşmanın başlangıcıdır- {دعوة الداع} “dua edenin duasına icabet ederim”. Bunda, orucun sonunda dua edenin yani hacca çağıranın davetine icabet edilmesine bir işaret vardır; yani iki ibadet arasındaki tam münasebetten ötürü böyledir. Zira ölüm ayetine tabi olan orucun hâli berzah hâlini mahvetmesi bakımından, haccın hâli ise tecerrüd hâlinde hususi bir mekâna yolculuk olması bakımından haşir hâli gibidir. Dedi ki: Orucun tamamlanmasından sonraki iftar (bayram), Allah'ın evindeki halvetin ardından Allah azze ve celle'ye giden heyet davetine icabete yardımcı olacak şekilde gelmiştir; ta ki onların itikâfla O'nun halvet evinden hacdaki tecelli mevkisine intikalleri gerçekleşsin. Bunda, kendi heves ve arzularından dolayı dua eden değil, hâli gereği dua eden kimsenin tahkiki vardır. Zira Allah azze ve celle kulun duasına onda bir reşad (hayır/olgunluk) varsa icabet eder; aksi takdirde o sallallâhu aleyhi ve sellem'in beyan ettiği gibi onu onun için ahirete saklar yahut onunla günahını örter.

ولما كان كل خلق داعياً لحاجته وإن لم ينطق بها أشار تعالى إلى مقصد إظهار الدعاء مقالاً وابتهالاً فقال: {إذا دعان} ليكون حاله صدقاً بمطابقة حاله مقالاً، وفي قراءة الاكتفاء بكسرة {الداع} و {دعان} عن ياءيهما وقراءة تمكينهما توسعة القراءة بما تيسر على قبائل العرب بحسب ما في ألسنة بعضها من التمكين وما في ألسنة بعضها من الحذف {ولقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مدّكر} [القمر: ١٧] وفي إجابته حجة عليهم بأن السيد إذا التزم إجابة عبده كان إجابة العبد لسيده أوجب التزاماً لاستغناء السيد وحاجة العبد، فحين كان الغني مجيباً كان أولى بأن يكون المحتاج مستجيباً يعني فلذلك سبب عنه قوله إشارة إلى شرط الإجابة {فليستجيبوا لي} إنباء عما قد دعاهم إليه من قربه وقصد بيته بما جبلهم عليه من حاجتهم

Her yaratılmış, diliyle telaffuz etmese bile ihtiyacı sebebiyle dua edici (isteyici) olduğundan, Teâlâ duanın söz ve yakarışla izhar edilmesi maksadına işaret ederek şöyle buyurdu: {إذا دعان} “bana dua ettiği vakit”; ta ki hâli, sözünün hâline mutabık olmasıyla sıdk olsun. {الداع} ve {دعان} kelimelerinde iki yâ harfi yerine kesre ile yetinme kıraatinde ve bu iki yâ harfini sabit kılma (temkin) kıraatinde, bazılarının dillerindeki temkin ve bazılarının dillerindeki hazif gereğince Arap kabilelerine kolay gelen şekilde kıraatin genişletilmesi vardır: {ولقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مدّكر} “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; öğüt alan yok mudur?” [el-Kamer: 17]. O'nun icabetinde onlar aleyhine bir hüccet vardır; zira efendi kulunun duasına icabet etmeyi taahhüt ettiğinde, efendinin müstağniliği ve kulun muhtaçlığı sebebiyle kulun efendisine icabet etmesi taahhüt bakımından çok daha vaciptir. Zengin olan icabet edici olunca, muhtaç olanın icabet etmesi (boyun eğmesi) hayli hayli gereklidir. Yani işte bu sebeple icabet şartına işaret etmek üzere şu buyruğunu buna bağladı: {فليستجيبوا لي} “O hâlde onlar da benim davetime icabet etsinler”; onları kendisine olan ihtiyaçları...

إليه، وجاء بصيغة الاستفعال المشعر باستخراج الإجابة مما شأنه الإباء لما في الأنفس من كره فيما تحمل عليه من الوصول إلى بيت لم يكونوا بالغيه إلا بشق الأنفس - انتهى وفيه تصرف. ولما أوجب استجابته سبحانه في كل ما دعا إليه وكانت الاستجابة بالإيمان أول المراتب وأولاها وكانت مراتب الإيمان في قوته وضعفه لا تكاد تتناهى قال مخاطباً لمن آمن وغيره: {وليؤمنوا بي} أي مطلق الإيمان أو حق الإيمان، ثم علل ذلك بقوله: {لعلهم يرشدون *} أي ليكونوا على رجاء من الدوام على إصابة المقاصد والاهتداء إلى طريق الحق.

fıtratı üzere yarattığı şeylerle onları çağırdığı yakınlığına ve beytine yönelmeye dair bir bildirimdir. İstif'âl kalıbıyla gelmesi, nefislerde ancak büyük zahmetlerle varabilecekleri bir beyte ulaşmak üzere yüklendikleri şeylere karşı bulunan isteksizlik sebebiyle, tabiatında çekinme olan şeyden icabeti çekip çıkarmayı hissettirir." -Tasarrufla alıntı sonu-. Sübhânehu ve Teâlâ çağırdığı her şeye icabet etmeyi vacip kıldığında, iman ile icabet etmek mertebelerin ilki ve en önceliklisi olduğunda, imanın güç ve zayıflık bakımından mertebeleri de neredeyse nihayetsiz bulunduğunda, iman edenlere ve diğerlerine hitap ederek şöyle buyurdu: {وليؤمنوا بي} “ve bana iman etsinler”; yani mutlak iman yahut hakkıyla iman etsinler. Sonra bunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {لعلهم يرشدون *} “umulur ki doğru yolu bulurlar.”; yani maksatları tutturmaya devam etme ve hak yola hidayet bulma ümidi üzere olsunlar diye.

قال الحرالي: والرشد حسن التصرف في الأمر حساً أو معنى في دين أو دنيا، ومن مقتضى هذه الآية تتفضل جميع أحوال السالكين إلى الله ﷾ من توبة التائب من حد بعده إلى سلوك سبيل قربه إلى ما يؤتيه الله من وصول العبد إلى ربه - انتهى.

Harrâlî şöyle demiştir: "Rüşd, dinde veya dünyada, hissî veya manevî olarak işi güzel idare etmektir. Bu ayetin gereğinden hareketle, tövbe edenin uzaklık sınırından tövbe etmesinden, O'nun yakınlık yoluna sülûk etmesine ve kulun Rabbine vuslatı hususunda Allah'ın lütfedeceği şeylere kadar Allah azze ve celle'ye giden sâliklerin bütün hâlleri üstünlük kazanır." -Alıntı sonu-.

ولما تصوروا لهذه الآية الشريفة قربه وحبه على عظمته وعلوه فتذكروا لذيذ مخاطبته فيما قبل فاشتاقوا إليها وكان قد يسر لهم أمر الصوم كما على جميعهم وكيفاً على أهل الضرورة منهم كانوا كأنهم سألوه التيسير على أهل الرفاهية فيما حرم عليهم كما حرم على أهل الكتاب والوطء في شهر الصوم والأكل بعد النوم فقال تحقيقاً للإجابة والقرب: {أحل لكم} فأشعر ذلك بأنه كان حراماً {ليلة} أي في جميع ليلة {الصيام الرفث} وهو ما يواجه به النساء في أمر النكاح، فإذا غير فلا رفث عند العلماء من أهل اللغة، ويدل عليه وصله بحرف الانتهاء بياناً لتضمين الإفضاء أي مفضين {إلى نسائكم} بالجماع قولاً وفعلاً، وخرج بالإضافة نساء الغير.

Bu şerefli ayet sebebiyle O'nun azametine ve yüceliğine rağmen yakınlığını ve sevgisini tasavvur edip daha önceki tatlı hitabını hatırlayarak ona iştiyak duyduklarında ve O da oruç işini hepsine kemiyet (miktar), zaruret sahiplerine ise keyfiyet bakımından kolaylaştırmış olduğunda; sanki Ehl-i Kitab'a haram kılındığı gibi kendilerine de haram kılınan, oruç ayında cinsel ilişki ve uyuduktan sonra yeme hususunda refah ehline de kolaylık göstermesini O'ndan dilemiş gibi oldular. Bunun üzerine icabeti ve yakınlığı gerçekleştirmek üzere şöyle buyurdu: {أحل لكم} “size helal kılındı” -bu ifade onun haram olduğuna işaret eder-, {ليلة} yani bütün gecesinde, {الصيام الرفث} “oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak”; refes, nikâh hususunda kadınlara karşı açıkça yöneltilen söz ve fiildir; değiştirilip kinaye yapılırsa lügat ehli âlimlere göre refes olmaz. Bunun cinsî münasebete varmayı tazammun ettiğini beyan etmek üzere gaye (bitiş) harfiyle bağlanması buna delalet eder; yani sözlü ve fiilî olarak cima ile {إلى نسائكم} “kadınlarınıza” [yaklaşmanız helal kılındı]. İzâfet (tamlayan) ile başkalarının kadınları dışarıda kalmıştır.

ولما كان الرفث والوقاع متلازمين غالباً قال مؤكداً لإرادة حقيقة الرفث وبيان السبب في إحلاله: {هن} أي نساؤكم {لباس لكم} تلبسونهن، والمعنى: أبيح ذلك في حالة الملابسة أو صلاحيتها، وهو يفهم أنه لا يباح نهاراً - والله ﷾ أعلم؛ ويجوز أن يكون تعليلاً لأن اللباس لا غنى عنه والصبر يضعف عنهن حال الملابسة والمخالطة.

Refes ile cinsî münasebet çoğunlukla birbirini gerektirdiği için, refesin hakiki manasının murat edildiğini tekit etmek ve helal kılınmasının sebebini açıklamak üzere şöyle buyurdu: {هن} yani kadınlarınız, {لباس لكم} “onlar sizin için birer elbisedir”, siz onları giyersiniz. Anlamı şudur: Bu durum iç içe olma (mülâbese) veya buna elverişlilik hâlinde mübah kılınmıştır; buradan gündüzleyin mübah olmadığı anlaşılır -en doğrusunu Allah azze ve celle bilir-. Bunun bir illet (gerekçe) olması da caizdir; zira elbiseden müstağni olunamaz ve bir arada bulunup karışma hâlinde onlara karşı sabır zayıflar.

ولما كان الصيام عامّاً للصنفين قال: {وأنتم لباس لهن} يلبسنكم، ثم علل ذلك بقوله مظهراً لعظمة هذه الأمة عنده في إرادته

Oruç her iki sınıf (erkek ve kadın) için de genel olduğundan şöyle buyurdu: {وأنتم لباس لهن} “siz de onlar için birer elbisesiniz.”, onlar da sizi giyerler. Sonra bu ümmetin O'nun katındaki azametini, kendilerine rıfk ile muamele etme iradesinde...

الرفق بها {علم الله} أي المحيط علمه ورحمته وله الإحاطة الكاملة كما قدم من كونه قريباً اللازم منه كونه رقيباً {أنكم كنتم تختانون} أي تفعلون في الخيانة في ذلك من المبادرة إليه فعل الحامل نفسه عليه، والخيانة التفريط في الأمانة، والأمانة ما وضع ليحفظ، روى البخاري في التفسير عن البراء رضي الله تعالى عنه قال: «لما نزل صوم رمضان كانوا لا يقربون النساء رمضان كله وكان رجال يخونون أنفسهم فأنزل الله ﷿ {علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم} » ، روى البخاري والترمذي والنسائي عن البراء أيضاً رضي الله تعالى عنه قال: «كان الرجل إذا صام فنام لم يأكل إلى مثلها» وإن صرمة بن قيس الأنصاري رضي الله تعالى عنه - فذكر حديثه في نومه قبل الأكل وأنه

izhar ederek şu buyruğuyla bunu gerekçelendirdi: {علم الله} yani ilmi ve rahmeti her şeyi kuşatan, daha önce yakın olması ve bunun gereği olarak da murakıp bulunması şeklinde geçtiği üzere tam bir ihata sahibi olan Allah bildi ki, {أنكم كنتم تختانون} “şüphesiz siz hıyanet ediyordunuz”; yani buna yönelmede nefsinin kendisini zorladığı kimsenin fiili gibi hıyanet fiilini işliyordunuz. Hıyanet, emanette kusur etmektir; emanet ise korunması için bırakılan şeydir. Buhârî Tefsir bölümünde Berâ radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Ramazan orucu indiğinde, Ramazan boyunca kadınlara yaklaşmazlardı; fakat bazı adamlar nefislerine hıyanet ediyorlardı. Bunun üzerine Allah azze ve celle {علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم} “Allah, nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” ayetini indirdi.» Yine Buhârî, Tirmizî ve Nesâî Berâ radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Kişi oruç tutup da [iftardan önce] uyursa ertesi gün aynı vakte kadar yemek yemezdi.» Ve [rivayet edildi ki] Sayrme b. Kays el-Ensârî radıyallâhu teâlâ anh -yemek yemeden önce uyuması ve...

غشي عليه قبل انتصاف النهار فنزلت الآية.

günün yarısından önce baygınlık geçirmesi hakkındaki hadisini zikretti- [bunun üzerine] ayet indi.

ولما كان ضرر ذلك لا يتعداهم قال: {أنفسكم} ، ثم سبب عنه قوله: {فتاب عليكم} . قال الحرالي: ففيه يسر من حيث لم يؤاخذوا بذنب حكم خالف شرعة جبلاتهم فعذرهم بعلمه فيهم ولم يؤاخذهم بكتابه عليهم، وفي التوب رجوع إلى مثل الحال قبل الذنب «التائب من الذنب كمن لا ذنب له» وكانت هذه الواقعة لرجل من المهاجرين ورجل من الأنصار ليجتمع اليمن في الطائفتين، فإن أيمن الناس على الناس من وقع في مخالفة فيسر الله حكمها بوسيلة مخالفته، كما في هذه

Bunun zararı kendilerini aşmadığı için: {أنفسكم} “nefislerinize” buyurdu; sonra buna şu buyruğunu bağladı: {فتاب عليكم} “ve tövbenizi kabul etti”. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunda, fıtratlarının şeriatına muhalif olan bir hükmün günahıyla muahaze olunmamaları bakımından bir kolaylık vardır; zira onlar hakkındaki ilmi sebebiyle onları mazur görmüş, onlar üzerine farz kılmasıyla onları muahaze etmemiştir. Tövbede, günahtan önceki hâlin benzerine bir dönüş vardır: «Günahtan tövbe eden, hiç günahı olmayan gibidir.» Bu hadise, her iki grupta da bereket toplansın diye Muhacirlerden bir adam ile Ensar'dan bir adamın başına gelmiştir. Zira insanlar için insanların en bereketlisi, bir muhalefete düşüp de muhalefeti vesilesiyle Allah'ın onun hükmünü kolaylaştırdığı kimsedir; nitekim bu...

الآية التي أظهر الله ﷾ الرفق فيها بهذه الأمة من حيث شرع لها ما يوافق كيانها وصرف عنها ما علم أنها تختان فيه لما جبلت عليه من خلافه، وكذلك حال الآمر إذا شاء أن يطيعه مأموره يأمره بالأمور التي لو ترك ودواعيه لفعلها وينهاه عن الأشياء التي لو ترك ودواعيه لاجتنبها، فبذلك يكون حظ حفظ المأمور من المخالفة، وإذا شاء الله تعالى أن يشدد على أمة أمرها بما جبلها على تركه ونهاها عما جبلها على فعله، فتفشوا فيها المخالفة لذلك، وهو من أشد الآصار التي كانت على الأمم فخفف عن هذه الأمة بإجراء شرعتها على ما يوافق خلقتها، فسارع ﷾ لهم إلى حظ من هواهم، كما قالت عائشة رضي الله تعالى عنها للنبي ﷺ: «إن ربك يسارع إلى هواك» ليكون لهم حظ مما لنبيهم كليته، وكما قال ﵊ لعلي رضي الله تعالى عنه:

ayette Allah azze ve celle, bu ümmete varlığına uygun olanı teşri kılmak ve yaratılışında ona muhalefet bulunduğu için onda hıyanet edeceğini bildiği şeyi onlardan çevirmek suretiyle bu ümmete olan rıfkını izhar etmiştir. Nitekim emredenin hâli de böyledir; şayet emri altındakinin kendisine itaat etmesini dilerse, kendi haline ve dürtülerine bırakılsa yapacağı şeyleri ona emreder ve kendi haline ve dürtülerine bırakılsa kaçınacağı şeylerden onu nehyeder; böylece emredilenin muhalefetten korunma payı gerçekleşir. Allah Teâlâ bir ümmete zorlaştırmayı dilediğinde ise, onu terk etmek üzere yarattığı şeyi ona emreder ve yapmak üzere yarattığı şeyden onu nehyeder; bu yüzden onlarda muhalefet yaygınlaşır. Bu da geçmiş ümmetlerin üzerindeki en ağır bağlardandır (ısr). İşte şeriatını hilkatine uygun şekilde işleterek bu ümmetten hafifletmiştir; dolayısıyla azze ve celle, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Şüphesiz Rabbin senin arzunu hemen yerine getirmektedir» dediği gibi, peygamberlerinin küllî olarak sahip olduğu şeyden onların da bir payı olsun diye onların arzusundan bir paya koşmuştur; nitekim o aleyhisselâm Ali radıyallâhu teâlâ anh'a şöyle buyurmuştur:

«اللهم! أدر الحق معه حيث دار» كان ﷺ يأمر الشجاع بالحرب ويكف الجبان عنه، حتى لا تظهر فيمن معه مخالفة إلا عن سوء

«Allah'ım! O nereye dönerse hakkı da onunla beraber döndür.» O sallallâhu aleyhi ve sellem cesur olana savaşı emreder, korkak olanı ise ondan alıkoyardı; ta ki beraberindekilerde...

طبع لا يزعه وازع الرفق، وذلك قصد العلماء الربانيين الذين يجرون المجرب والمدرب على ما هو أليق بحاله وجبلة نفسه وأوفق لخلقه وخلقه، ففيه أعظم اللطف لهذه الأمة من ربها ومن نبيها ومن أئمة زمانها، ومنه قوله ﵊: «لقد هممت أن أنهى عن الغيلة حتى سمعت أن فارس والروم يصنعون ذلك فلا يضر ذلك أولادهم شيئاً» لتجري الأحكام على ما يوافق الجبلات وطباع الأمم لكونه رسولاً إلى الناس كافة على اختلاف طباعهم، وما في السنة والفقه من ذلك فمن مقتبسات هذا الأصل العلي الذي أجرى الله ﷾ الحكم فيه لأمة محمد ﷺ على وفق ما تستقر فيه أمانتهم وتندفع عنهم خيانتهم. وفي قوله {وعفا عنكم} أي بمحو أثر الذنب إشعار بما كان يستحق ذلك من تطهر منه من نحو كفارة وشبهها، ولما كان ما أعلى إليه خطاب

rıfk engelinin menedemediği kötü bir mizaç dışında hiçbir muhalefet zuhur etmesin. Tecrübeliyi ve eğitilmişi hâline, nefsinin cibilliyetine en layık ve yaratılışı ile ahlakına en uygun olana sevk eden rabbânî âlimlerin maksadı da budur. Bunda bu ümmete Rabbinden, Peygamberinden ve zamanının imamlarından en büyük lütuf vardır. O aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bundandır: «Fars ve Bizanslıların bunu yaptığını ve bunun çocuklarına hiçbir zarar vermediğini işitinceye kadar gayle yapmayı (emzikli kadınla münasebette bulunmayı) yasaklamayı düşündüm.» Bu, mizaçlarının farklılığına rağmen bütün insanlara gönderilmiş bir elçi olması hasebiyle hükümlerin fıtratlara ve milletlerin tabiatlarına uygun şekilde cereyan etmesi içindir. Sünnette ve fıkıhta buna dair bulunan hususlar, Allah azze ve celle'nin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine emanetlerinin yerleşeceği ve hıyanetlerinin kendilerinden defolacağı doğrultuda hükmü carî kıldığı bu yüce asıldan iktibas edilmiştir. {وعفا عنكم} “ve sizi affetti” yani günahın eserini silmek suretiyle [affetti] buyruğunda, kefaret ve benzeri şeylerle ondan temizlenmeyi hak eden şeylere bir işaret vardır. Hitabın kendisiyle yücelttiği şey...

الصوم صوم الشهر على حكم وحدته الآتية على ليلة ونهاره إعلاء عن رتبة الكتب الأول التي هي أيام معدودات مفصول ما بين أيامها بلياليها ليجري النهار على حكم العبادة والليل على حكم الطبع والحاجة فكان في هذا الإعلاء إطعام الضعيف مما يطعمه الله ويسقيه لا لأنّه منه أخذ بطبع بل بأنه حكم عليه حكم بشرع حين جعل الشرعة على حكم طباعهم، كما قال في الساهي: «إنما أطعمه الله وسقاه» ، وفيه إغناء القوي عن الطعام والشراب كما قال ﵊: «إني لست كهيئتكم» ، فكان يواصل، وأذن في الوصال إلى السحر، فكما أطعموا وسقوا شرعة مع تمادي حكم الصوم فكذلك أنكحوا شرعة مع تمادي حكمه، فصار نكاحهم ائتماراً بحكم الله لا إجابة طبع ولا غرض نفس فقال: {فالآن} أي حين أظهر لكم إظهار الشرعة على العلم فيكم وما جبلت عليه طباعكم

-gündüz ibadet hükmü, gece ise tabiat ve ihtiyaç hükmü üzere cereyan etsin diye günlerinin arası geceleriyle ayrılmış sayılı günler olan ilk farziyetin rütbesinden daha yüce olarak- gecesini ve gündüzünü kapsayan teklik hükmü üzere ayın orucu olunca; bu yüceltmede, zayıf olanın Allah'ın kendisini doyurup içirdiği şeyden doyurulması bulunmaktaydı; bu, ondan bir tabiat gereği alma şeklinde değil, şeriatı onların tabiatlarının hükmü üzerine kıldığı zaman onun hakkında bir şeriat hükmü ile hükmedilmiş olması bakımındandır; nitekim unutan hakkında şöyle buyurmuştur: «Onu ancak Allah doyurmuş ve içirmiştir.» Onda güçlü olanın yeme ve içmeden müstağni kılınması da vardır; nitekim o aleyhisselâm: «Ben sizin durumunuzda değilim» buyurmuş ve visâl orucu tutmuş, sahura kadar visâle de izin vermiştir. Dolayısıyla oruç hükmünün devam etmesiyle beraber şeriat gereği yedirilip içirildikleri gibi, hükmünün devam etmesiyle beraber şeriat gereği nikâhlandılar da. Böylece onların nikâhlanması nefsin bir arzusu yahut tabiatın icabeti değil, Allah'ın hükmüne boyun eğmek oldu. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {فالآن} “Artık şimdi”; yani sizdeki ilme ve tabiatlarınızın üzerine yaratıldığı şeye uygun olarak şeriatın izharını size gösterdiğinde...

فسدت عنكم أبواب المخالفة التي فتحت على غيركم {باشروهن} حكماً، حتى استحب طائفة من العلماء النكاح للصائم ليلاً حيث صار طاعة، وهو من المباشرة وهي التقاء البشرتين عمداً {وابتغوا} أي اطلبوا بجد ورغبة {ما كتب الله} أي الذي له القدرة الكاملة فلا يخرج شيء عن أمره {لكم} أي من الولد أو المحل الحل، وفيه إشعار بأن ما قضي من الولد في ليالي رمضان نائل بركة ذرئه على نكاح أمر به حتى كان بعض علماء الصحابة يفطر على النكاح.

başkalarına açılan muhalefet kapıları sizden kapanmış oldu; bir hüküm olarak {باشروهن} “onlarla münasebette bulunun”; hatta bir grup âlim, itaat hâline geldiği için geceleyin oruçluya nikâhı müstehap görmüştür. Bu, mübaşeretten gelir ki iki tenin kasten birbirine değmesidir. {وابتغوا} yani ciddiyet ve arzu ile talep edin, {ما كتب الله} yani tam kudret sahibi olup hiçbir şey emrinin dışına çıkamayan Allah'ın, {لكم} “Allah'ın sizin için yazdığını arayın”; yani çocuktan yahut helal olan meşru münasebetten [yazdığını arayın]. Bunda, Ramazan gecelerinde takdir edilen çocuğun, emredilen bir nikâh üzerine yaratılışının bereketine nail olacağına bir işaret vardır; hatta sahabe âlimlerinden bazısı nikâh ile iftar ederdi.

{وكلوا واشربوا} كان رسول الله ﷺ يفطر على رطبات، «فإن لم يجد فعلى تمرات، فإن لم يجد حسا حسوات من ماء» وقال: «إن الماء طهور» ، وفي تقديم الأكل إجراء لحكم هذا الشرع على وفق الطبع - انتهى. ولأنه سبب العطش، ودل على وجوب تبييت النية وجواز تأخير الغسل إلى النهار، بقوله {حتى} فإن في جعل

{وكلوا واشربوا} “Yiyin, için”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem taze hurmalarla iftar ederdi; «bulamazsa kuru hurmalarla, onu da bulamazsa birkaç yudum su içerdi» ve «Şüphesiz su temizleyicidir» buyururdu. Yemenin öne alınmasında, bu şeriatın hükmünün tabiata uygun olarak işletilmesi vardır." -Alıntı sonu-. Hem çünkü [yemek] susuzluğun sebebidir. {حتى} “kadar” buyruğuyla niyetin geceden yapılmasının vacipliğine ve guslün gündüze tehir edilmesinin caiz olduğuna delalet etti; zira...

تبين الفجر غاية لحل المفطرات إيجاباً لمراقبته للكف عنها، وذلك هو حقيقة النية، ومن استمر مباشراً إلى الفجر لم يمكنه الاغتسال ليلاً وقال: {يتبين} قال الحرالي: بصيغة يتفعل وهو حيث يتكلف الناظر نظره، وكأن الطالع، يتكلف الطلوع، ولم يقل: يبين، لأن ذلك يكون بعد الوضوح - انتهى. وفي قوله: {لكم} بيان لأن الأحكام بحسب الظاهر وأن التكليف بما في الوسع {الخيط الأبيض} قال الأصبهاني: وهو أول ما يبدو من الفجر المعترض في الأفق كالخيط الممدود. وقال الحرالي: فمد إلى غاية انتهاء الليل وتبين حد النهار بأرق ما يكون من مثل الخيط {من الخيط الأسود} قال الأصبهاني: وهو ما يمتد معه من غبش الليل أي البقية من الليل،

fecrin belirmesini orucu bozan şeylerin helalliğine nihayet kılmakta, onlardan el çekmek için onu gözetlemeyi vacip kılma anlamı vardır ki niyetin hakikati de budur. Fecir vaktine kadar münasebete devam eden kimsenin ise geceleyin gusletmesi mümkün olmaz. Şöyle buyurdu: {يتبين} Harrâlî şöyle demiştir: "Tefa''ul kalıbındadır; bu da bakanın bakışında külfete girmesi ve sanki doğanın doğmak için tekellüfe girmesi hâlidir; 'yebînu' demedi, çünkü bu durum vukuftan/açıklıktan sonra olur." -Alıntı sonu-. {لكم} “sizin için” buyruğunda, hükümlerin zahire göre olduğuna ve teklifin güç yetirilen şeyle olduğuna bir beyan vardır. {الخيط الأبيض} “ak iplik”; Isfahânî şöyle demiştir: "Bu, ufukta uzanmış bir iplik gibi enlemesine beliren fecrin ilk zuhur eden kısmıdır." Harrâlî ise şöyle demiştir: "Gecenin sona erme gayesine ve gündüz sınırının iplik gibi olabilecek en ince şekliyle belirmesine kadar uzatılmıştır." {من الخيط الأسود} “kara iplikten”; Isfahânî şöyle demiştir: "Bu, onunla birlikte uzanan gecenin alacakaranlığıdır, yani geceden geriye kalandır."

وقيل: ظلمة آخر الليل، شبها بخطين أبيض وأسود. وقال الحرالي: ففيه إنهاض لحسن الاستبصار في ملتقى الليل والنهار حتى يؤتى العبد نور حسن بتبين ذلك على دقته ورقته وقد كان أنزل هذا المثل دون بيان ممثوله حتى أخذ أعرابي ينظر إلى خيطين محسوسين فأنزل {من الفجر} يعني فبين الأبيض، فأخرجه بذكر المشبه من الاستعارة إلى التشبيه لأن من شرائطها أن يدل عليها الحالة أو الكلام، وهذه الاستعارة وإن كانت متعارفة عندهم قد نطقت بها شعراؤهم وتفاوضت بها فصحاؤهم وكبراؤهم لم يقتصر عليها، وزيد في البيان لأنها خفيت على بعض الناس منهم عدي بن حاتم رضي الله تعال عنه، فلم تكن الآية مجملة ولا تأخر البيان عن وقت الحاجة، ولو كان الأمر كذلك ما عاب النبي ﷺ على عدي رضي الله تعالى عنه عدم فهمها.

Gecenin sonunun karanlığı olduğu da söylenmiştir; beyaz ve siyah iki çizgiye benzetilmişlerdir. Harrâlî şöyle demiştir: "Bunda, gece ile gündüzün kavuşma noktasında güzel bir basirete yöneltme vardır; ta ki kula bu inceliği ve letafetiyle onun tebeyyün etmesi (belirmesi) üzerine güzel bir nur verilsin. Bu misal, benzetilen şey açıklanmaksızın indirilmişti; nihayet bir bedevî hissî iki ipliğe bakmaya başlayınca {من الفجر} “fecirden” [kelimesi] indirildi; yani ak olanı açıkladı. Böylece müşebbehin zikredilmesiyle onu istiâreden teşbihe çıkardı; çünkü istiârenin şartlarından biri, hâlin yahut kelâmın ona delalet etmesidir. Bu istiâre her ne kadar onların örfünde bilinen, şairlerinin dile getirdiği, fasihlerinin ve ileri gelenlerinin aralarında konuştuğu bir şey olsa da bununla yetinilmedi; aralarında Adiy b. Hâtim radıyallâhu teâlâ anh'ın da bulunduğu bazı insanlara kapalı kaldığı için beyanda ziyadeye gidildi. Dolayısıyla ayet mücmel olmadığı gibi beyan da ihtiyaç vaktinden sonraya tehir edilmiş değildir; şayet öyle olsaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Adiy radıyallâhu teâlâ anh'ın onu anlamamasını kınamazdı."

وقال الحرالي في كتاب له في أصول الفقه بناء على أنها مجملة: والخطاب بالإجمال

Harrâlî fıkıh usulüne dair bir eserinde ayetin mücmel olduğu kabulüne binaen şöyle demiştir: "İcmâl ile yapılan hitabın...

ممكن الوقوع وليس يلزم العمل به فالإلزام تكليف ما لا يطاق وإلزام العمل يستلزم البيان وإلا عاد ذلك الممتنع، وتأخير بيان المجمل إلى وقت الإلزام ممكن، لأن في ذلك تناسب حكمة الوحي المنزل بحكمة العالم المكون، فإن الإجمال في القرآن بمنزلة نطق الأكوان والبيان فيه بمنزلة تخطيط الصور وذلك ظاهر عند من زاوله، وحينئذ فلا يقال: خطاب الإجمال عديم الفائدة لأنه يفيد تدريج حكمة التنزيل وتحصيل بركة التلاوة، وفي الاقتصار على بيانه نمط من فصاحة الخطاب العربي حيث لم يكن فيه ذكر الممثولين اكتفاء بأحدهما عن الآخر، ففيه تأصيل لأصل البيان من الإفهام حيث لم يقل: من الليل، كما قال: من الفجر، اكتفاء بما في الفهم من الذكر، وفي وقوع المبين إثر غير مثله نمط آخر من فصاحة الخطاب العربي لأن العرب يردون الثالث إلى الأول لا إلى الثاني ليتعلق بالأول في المعنى وينتظم بالثاني في اللفظ فيكون محرز المحل المفهوم راجعاً إلى الأول بالمعنى - انتهى. وأوضح دليل على إيجاب التبييت أمره بالإتمام، فإنه لما وقع الشروع فيه فالتقدير: فإذا تبين الفجر الذي أمرتم بمراقبته

vaki olması mümkündür ve onunla amel etmek lazım gelmez; zira ilzam (zorunlu kılma) güç yetirilemeyecek şeyin teklifi olur; ameli zorunlu kılmak ise beyanı gerektirir, aksi takdirde o imkânsızlık geri döner. Mücmelin beyanını ilzam vaktine kadar tehir etmek mümkündür; zira bunda indirilen vahyin hikmetinin var edilen âlemin hikmetine uygunluğu vardır. Çünkü Kur'an'daki icmâl kevnlerin (kâinatın) konuşması menzilesinde, oradaki beyan ise suretlerin çizilmesi menzilesindedir ve bu durum onunla meşgul olan kimse için aşikârdır. Bu durumda icmâl hitabının faydasız olduğu söylenemez; zira o, tenzil hikmetinin tedriciliğine ve tilavet bereketinin elde edilmesine fayda sağlar. Yalnızca birini açıklamakla yetinilmesinde Arap hitabetinin fesahatinden bir üslup vardır; zira birinin diğeri yerine yetinilmesiyle iki benzetilen birden zikredilmemiştir. Dolayısıyla anlayışta bulunan zikre iktifa ederek, 'fecirden' dediği gibi 'geceden' demeyişinde anlatımdan beyanın aslını yerleştirme vardır. Mübeyyenin benzeri olmayan şeyin ardına gelmesinde de Arap hitabetinin fesahatinden başka bir üslup vardır; çünkü Araplar üçüncüyü ikinciye değil birinciye irca ederler ki mana bakımından birinciye taalluk etsin, lafız bakımından ise ikinciyle intizam kursun; böylece anlaşılan mahallin koruyucusu mana yönünden birinciye dönmüş olur." -Alıntı sonu-. Niyeti geceden yapmanın vacipliğine en açık delil, [orucu] tamamlamayı emretmesidir; zira ona başlama vaki olunca takdir şöyledir: "Size helal kılınan şeyin gayesi (son sınırı) olması hasebiyle gözetlemeniz emredilen fecir belirince oruç tutun; yani orucu bozan şeylerden kendinizi tutun;

لكونه غاية لما أحل لكم فصوموا أي أمسكوا عن المفطر {ثم أتموا} ذلك {الصيام إلى الليل} والتعبير بثم إشارة إلى بعد ما بين طرفي الزمان الذي أحل فيه المفطر. وقال الحرالي: فكان صوم النهار إتماماً لبدء من صوم ليلة فكأنه في الليل صوم ليس بتام لانثلامه للحس وإن كان في المعنى صوماً، ومن معناه رأى بعض العلماء الشروع في الاعتكاف قبل الغروب لوجه مدخل الليل في الصوم التام بالعكوف وإضافة الليل للنهار في حكم صوم ما وهو في النهار تمام بالمعنى والحس، وإنما ألزم بإتمام الصوم نهاراً واعتد به ليلاً وجرى فيه الأكل والنكاح بالأمر لأن النهار معاش فكان الأكل فيه أكلاً في وقت انتشار الخلق وتعاطي بعضهم من بعض فيأنف عنه المرتقب، ولأن الليل سبات ووقت توف وانطماس، فبدأ فيه من أمر الله ما انحجب ظهوره في النهار، كأن المُطعم بالليل طاعم من ربه الذي هو وقت تجليه «ينزل ربنا كل ليلة إلى سماء الدنيا» فكأن الطاعم في الليل إنما أطعمه الله وسقاه، فلم يقدح ذلك في معنى صومه

{ثم أتموا} sonra o {الصيام إلى الليل} “orucu akşama kadar tamamlayın”. 'Sümme' (sonra) lafzıyla ifade edilmesi, orucu bozan şeylerin helal kılındığı zamanın iki ucu arasındaki mesafenin uzaklığına işarettir. Harrâlî şöyle demiştir: "Gündüzün orucu, gece orucundan bir başlangıcın tamamlanması olmuştur; dolayısıyla mana bakımından oruç olsa da duyu bakımından kırılması sebebiyle geceleyin tam bir oruç değil gibidir. İşte bu manadan ötürü bazı âlimler, itikâfla tam olan oruca gecenin dahil olması ve herhangi bir oruç hükmünde gecenin gündüze eklenmesi cihetiyle güneş batmadan önce itikâfa başlamayı uygun görmüşlerdir; gündüzleyin ise hem mana hem de duyu bakımından tamamlanmadır. Orucu gündüz tamamlamak zorunlu kılınmış, geceleyin muteber sayılmış ve emirle onda yeme ve nikâh carî kılınmıştır; çünkü gündüz maişet vaktidir, onda yemek insanların dağıldığı ve birbirinden alıp verdiği bir vakitte yemek demektir ki gözetleyen kimse bundan kaçınır. Gece ise sükûnet, vefat ve kapanma vaktidir; gündüzleyin zuhuru perdelenen Allah'ın emri onda başlamıştır. Sanki geceleyin doyurulan kimse, tecelli vakti olan Rabbinden doymaktadır: «Rabbimiz her gece dünya semasına iner.» Dolayısıyla geceleyin yiyeni sanki ancak Allah yedirmiş ve içirmiştir; bu da onun orucunun manasına halel getirmez;

وإن ظهر صورة وقوعه في حسه كالناسي بل المأذون له أشرف رتبة من الناسي - انتهى.

her ne kadar unutan kimsede olduğu gibi duyusunda vuku bulma sureti zahir olsa da; bilakis izin verilen kimse unutan kimseden rütbece daha şereflidir." -Alıntı sonu-.

ولما كان الصوم شديد الملابسة للمساجد والاعتكاف وكانت المساجد مظنة للاعتكاف وكان سبحانه قد أطلق في صدر الآية الإذن في الوطء في جميع الأماكن والأحوال غير حال الصوم خص من سائر الأحوال الاعتكاف ومن الأماكن المساجد فعقب ذلك بأن قال: {ولا تباشروهن} أي في أي مكان كان {وأنتم عاكفون} أي بايتون مقيمون أو معتكفون، ومدار مادة عكف على الحبس أي وأنتم حابسون أنفسكم لله {في المساجد} عن شهواتها بنية العبادة و {في المساجد} ظرف لعاكفون، فتحرم المباشرة في الاعتكاف ولو في غير المسجد، وتقييد الاعتكاف بها لا يفهم صحته في غير مسجد، فإنه إنما ذكر لبيان الواقع وليفهم حرمة الجماع في

Oruç, mescitlerle ve itikâfla son derece iç içe olduğu, mescitler itikâf mahalli sayıldığı ve Sübhânehu ayetin başında oruç hâli dışındaki bütün mekân ve durumlarda cinsî münasebete mutlak olarak izin verdiği için, diğer hâllerden itikâfı, mekânlardan da mescitleri tahsis etti ve hemen ardından şöyle buyurdu: {ولا تباشروهن} yani hangi mekânda olursa olsun onlarla münasebette bulunmayın, {وأنتم عاكفون} yani geceliyor, ikamet ediyor veya itikâfta bulunuyorken -'akf' maddesinin mihveri hapsetmektir; yani ibadet niyetiyle nefislerinizi şehvetlerinden Allah için alıkoymuş iken-, {في المساجد} “siz mescitlerde itikâftayken kadınlara yaklaşmayın”. {في المساجد} ifadesi 'âkifûn'un zarfıdır; dolayısıyla mescit dışında bile olsa itikâftayken mübaşeret haram olur. İtikâfın mescitlerle kayıtlanmasından mescidin dışındaki itikâfın sahih olacağı anlaşılmaz; zira bu ancak vaki olanı beyan etmek ve...

المساجد، لأنه إذا حرم تعظيماً لما هي سبب لحرمته ومصححة له كانت حرمته تعظيماً لها لنفسها أولى، أو يقال وهو أحسن: لما كان معنى العكوف مطلق الحبس قيده بالمسجد ليفهم خصوص الاعتكاف الذي هو الحبس عبادة، فصار كأنه قال: وأنتم معتكفون، هذا معنى المبتدأ والخبر وما تعلق به، وكأنه جرّد الفعل ليشمل ما إذا كان اللبث في المسجد بغير نية، والحاصل أنه ﷾ سوى بين حال الصوم حال الاعتكاف في المنع من الجماع، فإن اجتمعا كان آكد، فإن الاعتكاف من كمال الصوم وذلك على وجه منع من المباشرة في المسجد مطلقاً.

mescitlerde cinsî münasebetin haramlığını anlatmak için zikredilmiştir. Zira mescit, haramlığına sebep ve onu tashih edici olan şeye hürmeten [münasebet] haram kılındığında, bizzat mescide hürmeten haram olması evleviyetle gerekir. Yahut daha güzel olanı şöyle denmesidir: 'Ukûf'un manası mutlak alıkoyma olduğundan, ibadet olan alıkoyma anlamındaki hususi itikâf anlaşılsın diye onu mescitle kayıtladı; böylece sanki 'siz itikâfta iken' demiş gibi oldu. Mübteda, haber ve ona taalluk eden kısmın manası budur. Sanki mescitte kalışın niyetsiz olması durumunu da kapsasın diye fiili yalın bıraktı. Hâsılı Allah azze ve celle, cinsî münasebetin yasaklanmasında oruç hâli ile itikâf hâlini eşit kılmıştır; ikisi bir araya gelirse [yasaklık] daha da pekişir. Zira itikâf orucun kemalindendir ve bu da mescitte mutlak olarak mübaşereti meneden bir tarzdadır.

قال الحرالي: وإنما كان العاكف في المسجد مكملاً لصومه لأن حقيقة الصوم التماسك عن كل ما شأن المرء أن يتصرف فيه من بيعه وشرائه وجميع أغراضه فإذا المعتكف المتماسك عن التصرف كله إلاّ ما لا بد له من ضرورته والصائم المكمل

Harrâlî şöyle demiştir: "Mescitte itikâfta olan kimsenin orucunu tamamlayıcı olması şundandır: Çünkü orucun hakikati, kişinin alım satımı ve bütün maksatları gibi tasarruf etmekte olduğu her şeyden kendini tutmasıdır. Dolayısıyla zaruri olan şeyler müstesna bütün tasarruftan kendini alıkoyan mu'tekif (itikâftaki kişi) ve...

صيامه والمتصرف الحافظ للسانه الذي لا ينتصف بالحق ممن اعتدى عليه هو المتمم للصيام، ومن نقص عن ذلك فانتصف بالحق ممن اعتدى عليه فليس بمتمم للصيام، فمن أطلق لسانه وأفعاله فليس لله حاجة في أن يدع طعامه وشرابه، فإذا حقيقة الصوم هو الصوم لا صورته حتى ثبت معناه للأكل ليلاً ونهاراً، قال ﷺ: «من صام رمضان وأتبعه بست من شوال فكأنما صام الدهر» وقال ﷺ: «ثلاثة أيام من كل شهر فذلك صوم الدهر» وكان بعض أهل الوجهة من الصحابة يقول قائلهم: أنا صائم، ثم يرى يأكل من وقته فيقال له في ذلك فيقول: قد صمت ثلاثة أيام من هذا الشهر، فأنا صائم في فضل الله مفطر في ضيافة الله، كل ذلك اعتداد من أهل الأحلام والنُّهى بحقيقة الصوم أكثر من الاعتداد بصورة ظاهرة - انتهى بمعناه.

orucunu kemale erdiren oruçlu ile dilini koruyarak tasarruf eden ve kendisine haksızlık edenden hak yoluyla intikam almaya kalkışmayan kimse, orucu tastamam edendir. Bundan noksan kalıp da kendisine haksızlık edenden hakkıyla intikam almaya çalışan kimse ise orucu tastamam kılmış olmaz. Kim dilini ve fiillerini serbest bırakırsa, onun yemesini ve içmesini terk etmesine Allah'ın ihtiyacı yoktur. O hâlde orucun hakikati, sureti değil bizzat orucun kendisidir; hatta gece ve gündüz yiyen kimse için bile manası sabit olur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Ramazan orucunu tutar ve ardından buna Şevval'den altı gün eklerse bütün seneyi oruç tutmuş gibi olur.» Ve o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her aydan üç gün, işte bu bütün senenin orucudur» buyurmuştur. Sahabenin ileri gelenlerinden bazısı 'Ben oruçluyum' der, sonra da hemen yerken görülürdü; kendisine bundan sorulduğunda ise şöyle derdi: 'Ben bu aydan üç gün oruç tuttum; dolayısıyla ben Allah'ın lütfunda oruçluyum, Allah'ın ziyafetinde ise iftar etmekteyim.' Bütün bunlar, akıl ve basiret ehlinin orucun zahirî suretinden ziyade hakikatine itibar etmelerinden kaynaklanmaktadır." -Manen alıntı sonu-.

ولما قدم ﷾ ذكر هذه الحرمات ضمن ما قدم في

Allah azze ve celle bu haramların zikrini daha önce geçen...

الأحكام أما في المناهي فصريحاً وأما في الأوامر فلزوماً وتقدم فيها لأن حمله ﷾ في الأرض محارمه نبه على تعظيمها وتأكيد تحريمها باستئناف قوله مشيراً بأداة البعد: {تلك} أي الأحكام البديعة النظام العالية المرام {حدود الله} وذكر الاسم الأعظم تأكيداً للتعظيم، وحقيقة الحد الحاجز بين الشيئين المتقابلين ليمنع من دخول أحدهما في الآخر، فأطلق هنا على الحكم تسمية للشيء باسم جزئه بدلالة التضمن وأعاد الضمير على مفهومه المطابق استخداماً فقال: {فلا تقربوها} معبراً بالقربان، لأنه في سياق الصوم والورع به أليق، لأن موضوعه فطام النفس عن الشهوات فهو نهي عن الشبهات من باب «من يرتع حول الحمى يوشك أن يواقعه» فيدخل فيه مقدمات الجماع فالورع تركها.

hükümler zımnında takdim ettiğinde -yasaklarda sarih olarak, emirlerde ise lüzum yoluyla [takdim etmiştir]- ve Allah azze ve celle'nin yeryüzündeki koruluğu haramları olduğu için bunların üzerinde durduğunda; uzaklık edatıyla işaret ederek yeni bir cümleyle şu buyruğuyla bunların yüceltilmesine ve haramlığının tekit edilmesine dikkat çekti: {تلك} yani nizamı eşsiz, gayesi yüce olan o hükümler, {حدود الله} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır”. İsm-i A'zam'ın zikredilmesi tazimi tekit içindir. Haddin hakikati, birbirine zıt iki şey arasında birinin diğerine girmesini engelleyen engeldir; burada tazammun delaletiyle bir şeyin cüzünün adıyla adlandırılması babından hüküm hakkında mutlak olarak kullanılmıştır ve istihdâm yoluyla zamiri mutabık mefhumuna döndürerek şöyle buyurdu: {فلا تقربوها} “sakın onlara yaklaşmayın”. Yaklaşma (kurbân) lafzıyla ifade etti; çünkü oruç bağlamındadır ve takva (verâ') ona daha uygundur; zira onun konusu nefsi şehvetlerden sütten keser gibi kesmektir. Dolayısıyla bu, «Koruluğun etrafında otlatan kimsenin oraya düşmesi pek yakındır» babından şüphelerden nehiydir; cinsî münasebetin öncüleri de buna dahil olur ki takva onları terk etmektir.

ولما علا هذا البيان إلى حد لا يدركه حق إدراكه الإنسان كان كأنه قال دهشاً: هل يحصل بيان مثله لشيء غير هذا؟ فقيل بياناً للواقع وتشويقاً إلى التلاوة وحثاً على تدبر الكتاب الذي هو الهدى لا ريب فيه: {كذلك} أي مثل هذا البيان العلي الشأن {يبين الله} لما

Bu beyan, insanın hakkıyla idrak edemeyeceği bir dereceye yükseldiğinde, sanki hayret içinde şöyle demiş gibi oldu: 'Bunun dışındaki bir şey için de böylesi bir beyan hasıl olur mu?' Bunun üzerine vaki olanı beyan etmek, tilavete teşvik etmek ve kendisinde şüphe olmayan hidayet rehberi Kitab'ı tedebbür etmeye yöneltmek üzere şöyle buyruldu: {كذلك} yani bu yüce şanlı beyan gibi, {يبين الله} “Allah işte böyle açıklar”; çünkü O...

له من العظمة التي لا تحصر بحد ولا تبلغ بعد {آياته} التي يحق لعظمتها أن تضاف إليه وقال: {للناس} إشارة إلى العموم دلالة على تمام قدرته بشمول علمه إلى أن يصل البيان إلى حد لا يحصل فيه تفاوت في أصل الفهم بين غبي وذكي، وعلل ذلك بقوله: {لعلهم يتقون *} أي ليكون حالهم حال من يرجى منه خوف الله تعالى لما علموا من هذا البيان من عظمته، وأشعر هذا الإبهام أن فيهم من لا يتقي.

bir sınırla kuşatılamayacak ve sayıya gelmeyecek bir azamete sahiptir; azametinden ötürü kendisine izafe edilmeye layık olan {آياته} “ayetlerini”. {للناس} “insanlara” buyurdu; beyan, anlayışın aslında ahmak ile zeki arasında bir fark oluşmayacak bir dereceye ulaşıncaya kadar ilminin şümulüyle kudretinin tamlığına delalet etmek üzere umuma işarettir. Bunu da şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {لعلهم يتقون *} “umulur ki sakınırlar.”; yani bu beyandan O'nun azametini bildikleri için hâlleri, kendisinden Allah Teâlâ'dan korkması umulan kimsenin hâli gibi olsun diye [böyle buyurdu]. Bu kapalılık (ibham), içlerinde sakınmayanların da bulunduğunu hissettirir.

ولما أذن ﷾ فيما كان قد منع منه من المطعم والمنكح للصائم وقدم المنكح لأنه أشهى إذ الطبع إليه أدعى ولأن المنع منه كان في جميع الشهر فالضرر فيه أقوى، وأتبعه الإذن في الأكل لأنه قوام الجسم وأولاه المنع من النكاح في بعض الأحوال، فعل كذلك في المال الذي منه الأكل لأنه قد كان مما خان فيه أهل الكتاب عهد كتابهم واشتروا به ثمناً قليلاً كثيراً من أمره لا سيما تحريم الرشوة فإنهم أخفوه واستباحوها حتى صارت بينهم شرعاً متعارفاً

Allah azze ve celle, oruçluya yasaklamış olduğu yeme ve nikâha izin verip -tabiat ona daha çok çağırdığından daha şehvet verici olduğu ve ondan menedilme bütün ay boyunca olup onda zarar daha kuvvetli bulunduğu için nikâhı öne almış, bedenin kıvamı olduğu için yemeye izin vermeyi onun ardına bırakmış ve bazı hâllerde de nikâh yasağını ona bitiştirmiştir-; yemeyi sağlayan mal hususunda da aynı şekilde hükmetti; zira Ehl-i Kitap kitaplarının ahdine hıyanet etmiş ve onun birçok emri karşılığında az bir bahayı satın almışlardı; bilhassa rüşvetin haram kılınması hususunda bunu gizlemişler ve onu helal saymışlardı, öyle ki aralarında bilinen bir şeriat hâline gelmişti.

وكان طيب المطعم محثوثاً عليه لا سيما في الصوم فنهى عن بعض أسباب تحصيل المال أعم من أن تكون رشوة أو غيرها فقال: {ولا تأكلوا} أي يتناول بعضكم مال بعض، ولكنه عبر بالأكل لأنه المقصد الأعظم من المال.

Temiz ve helal lokma yemek bilhassa oruçta teşvik edilmiş olduğu için, rüşvet olsun veya başkası olsun mal elde etme sebeplerinin bazısından nehyederek şöyle buyurdu: {ولا تأكلوا} “Yemeyin”; yani birbirinizin mallarını almayın; fakat maldan güdülen en büyük maksat olduğu için bunu yemek lafzıyla ifade etti.

ولما كان المال ميالاً يكون في يد هذا اليوم وفي يد غيره غداً فمن صبر وصل إليه ما كتب له مما في يد غيره بالحق ومن استعجل وصل إليه بالباطل فحاز السخط ولم ينل أكثر مما قدر له قال: {أموالكم} وقال: {بينكم} تقبيحاً لهذه المعصية وتهييجاً على الأمر بالمعروف {بالباطل} وهو ما لم يأذن به الله بأي وجه كان سواء كان بأصله أو بوصفه.

Mal değişken olup bugün bunun elinde, yarın başkasının elinde bulunduğundan; sabreden kimseye başkasının elinde bulunan ve kendisi için yazılmış olan şey hak ile ulaşır; acele eden kimseye ise batıl ile ulaşır da gazabı hak eder ve kendisi için takdir edilenden fazlasına nail olamaz. Bu sebeple: {أموالكم} “mallarınızı”, bu günahı çirkin göstermek ve iyiliği emretmeye teşvik etmek üzere de: {بينكم} “aralarınızda”, {بالباطل} “haksız sebeplerle (bâtıl yollarla)” buyurdu; bu da aslıyla veya vasfıyla olsun hangi cihetten olursa olsun Allah'ın izin vermediği şeydir.

ولما كان من وجوه أكله بالباطل التوصل بالحاكم بحجة باطلة

Onu bâtıl yolla yemenin şekillerinden biri de bâtıl bir delille hâkime başvurmak olduğundan,

يعجز الخصم عن دفعها كما قال ﷺ: «ولعل بعضكم أن يكون ألحن بحجته من بعض فأقضي له على حسب ما أسمع منه، فمن قضيت له بشيء من حق أخيه فإنما أقطع له قطعة من النار»

hasmın bunu defetmekten âciz kalması durumudur; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Olabilir ki bazınız delilini getirmede diğerinden daha becerikli (fasih) olur da ben de kendisinden işittiğime göre onun lehine hüküm veririm. Kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem, ona ancak ateşten bir parça kesip vermişimdir.»

فيكون الإثم خاصاً بالأكل دون الحاكم عطف عليه ما يشاركه فيه الحاكم فقال عاطفاً على {تأكلوا} {وتدلوا} أي ولا تتواصلوا في خفائها {بها إلى الحكام} بالرشوة العمية للبصائر، من الإدلاء. قال الحرالي وهو من معنى إنزال الدلو خفية في البئر ليستخرج منه ماء فكأن الراشي يدلي دلو رشوته للحاكم خفية ليستخرج جوره ليأكل به مالاً - انتهى. {لتأكلوا فريقاً} أي شيئاً يفرق بينه وبين صاحبه

Böylece günah hâkime değil de sadece yiyene ait olunca, hâkimin de ortak olduğu durumu ona atfederek {تأكلوا} üzerine atıfla şöyle buyurdu: {وتدلوا} yani gizlice ulaştırmayın {بها إلى الحكام} basiretleri kör eden rüşvet ile [ulaştırmayın]; bu kelime 'idlâ' (kovayı salmak) kökündendir. el-Harrâlî şöyle demiştir: Bu, su çıkarmak için kovayı kuyuya gizlice salmak anlamındandır. Sanki rüşvet veren kimse, bir malı yemek üzere hâkimin zulmünü (haksız hükmünü) çekip çıkarmak için rüşvet kovasını hâkime gizlice salmaktadır -iktibas sonu-. {لتأكلوا فريقاً} yani kendisi ile sahibi arasını ayıracağınız bir şeyi [yemek için],

{من أموال الناس} من أي طائفة كانوا {بالإثم} أي الجور العمد، ومن مدلولاته الذنب وأن يعمل ما لا يحل {وأنتم} أي والحال أنكم {تعلمون *} أي من أهل العلم مطلقاً فإن الباطل منهم أشنع ويلزم منه العلم بأن ذلك التوصل لا يفيد الحل، ولعله إيماء إلى جواز التوصل إلى ماله عند جاحد لم يجد طريقاً إلى خلاصه إلا ذلك. وقال الحرالي في مناسبة هذه الآية لما قبلها: لما كان منزل القرآن لإقامة الأمور الثلاثة التي بها قيام المخاطبين به وهو صلاح دينهم وهو ما بين العبد وربه من عمل أو إلقاء بالسلم إليه وإصلاح دنياهم وهو ما فيه معاش المرء وإصلاح آخرتهم وهو ما إليه معاده كان لذلك منزل القرآن مفصلاً بأحكام تلك الأمور الثلاثة فكان شذرة للدين وشذرة للدنيا وشذرة للآخرة، فلما كان في صدر هذا الخطاب {يا أيها الناس كلوا مما في الأرض حلالاً طيباً} [البقرة: ١٦٨] وهو خطاب للملوك ومن تبعهم من رؤساء القبائل ومن تبعهم انتظم به بعد ذلك حكم من أحكام

{من أموال الناس} hangi gruptan olurlarsa olsunlar [insanların mallarından], {بالإثم} yani kasten yapılan zulümle; bunun anlamlarından biri de günahtır ve helal olmayanı yapmaktır. {وأنتم} yani şu hâlde ki sizler {تعلمون *} mutlak olarak ilim ehlisiniz; zira bâtıl onların elinden çıkarsa daha çirkindir ve bundan da o yolla ulaşmanın helallik kazandırmayacağını bilmek lâzım gelir. Belki de bu, başka türlü kurtarma yolu bulamadığı takdirde inkârcının elindeki kendi malına ulaşmanın caiz olduğuna bir işarettir. el-Harrâlî bu ayetin öncesiyle münasebeti hakkında şöyle demiştir: Kur'an'ı indiren, muhatapların ayakta kalmasını sağlayan şu üç şeyi ikame etmek için indirdiğinden -ki bunlar: dinlerinin ıslahı olup kul ile Rabbi arasındaki amel veya O'na teslimiyettir; dünyalarının ıslahı olup kişinin maişetini sağlayan şeylerdir; ve ahiretlerinin ıslahı olup varacakları yerdir- işte bundan dolayı Kur'an'ı indiren, bu üç hususun hükümleriyle onu tafsil etmiştir. Böylece bir kısmı din için, bir kısmı dünya için, bir kısmı da ahiret için olmuştur. Bu hitabın başında yer alan {يا أيها الناس كلوا مما في الأرض حلالاً طيباً} “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden helal ve temiz olanlarını yiyin” [el-Bakara: 168] ayeti meliklere ve onlara tabi olan kabile reislerine ve onlara uyanlara bir hitap olunca, bundan sonra

أهل العلم ومن تبعهم في قوله تعالى: {إن الذين يكتمون} [البقرة: ١٥٩] ، ثم انتظم به ذكر الوصية من أهل الجدة، ثم انتظم به ذكر أحوال الرشى من الراشي والمرتشي، ليقع نظم التنزيل ما بين أمر في الدين ونهي في الدنيا ليكون ذلك أجمع للقلب في قبول حكم الدنيا عقب حكم الدين ويفهم حال المعاد من عبرة أمر الدنيا، فلذلك تعتور الآيات هذه المعاني ويعتقب بعضها لبعض ويتفصل بعضها ببعض، كما هو حال المرء في يومه وفي مدة عمره حيث تعتور عليه أحوال دينه ودنياه ومعاده، يطابق الأمر الخلق في التنزيل والتطور - انتهى.

ilim ehlinin ve onlara uyanların hükümlerinden bir hüküm Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda intizam buldu: {إن الذين يكتمون} “Şüphesiz gizleyenler...” [el-Bakara: 159]. Sonra buna servet sahiplerinin vasiyetinin zikri intizam buldu. Sonra rüşvet veren ve alan kimselerden rüşvetin durumlarının zikri intizam buldu ki indirilenin nazmı dinde bir emir ile dünyada bir nehiy arasında vuku bulsun; böylece dinin hükmünün hemen ardından dünya hükmünü kabul etmede kalp daha toparlanmış olsun ve dünya işinin ibretinden meadın (ahiretin) hâli anlaşılsın. Bu sebeple ayetler bu manaları peş peşe ele alır, birbirini takip eder ve birbirini açıklar; tıpkı kişinin gününde ve ömrü boyunca dininin, dünyasının ve ahiretinin hâllerinin art arda gelmesi gibi, indirilişte ve oluşta emir hilkate mutabık düşer -iktibas sonu-.

ولما أتم ﷾ البيان لما أراده مما شرعه في شهر الصوم ليلاً ونهاراً وبعض ما تبع ذلك وكان كثير من الأحكام يدور على الهلال لا سيما أحد قواعد الإسلام الحج الذي هو أخو الصوم وكانت الأهلة كالحكام توجب أشياء وتنفي غيرها كالصيام والديون والزكوات وتؤكل بها الأموال حقاً أو باطلاً وكان ذكر الشهر وإكمال

Allah azze ve celle, oruç ayında gece ve gündüz meşru kıldığı şeylerden murat ettiklerinin ve buna tabi olan bazı hususların beyanını tamamlayınca; hükümlerin birçoğu hilale dayandığı için -özellikle orucun kardeşi olan İslam'ın esaslarından biri olan hac- ve hilaller de tıpkı hâkimler gibi oruç, borçlar ve zekâtlar gibi birtakım şeyleri gerekli kılıp diğerlerini nefyettiğinden ve mallar hak veya bâtıl yollarla onlar sebebiyle yendiğinden ve ayın zikredilmesi ve sayının

العدة قد حرك العزم للسؤال عنه بين ذلك بقوله تعالى: {يسئلونك} وجعل ذلك على طريق الاستئناف جواباً لمن كأنه قال: هل سألوا عن الأهلة؟ فقيل: نعم، وذلك لتقدم ما يثير العزم إلى السؤال عنها صريحاً فكان سبباً للسؤال عن السؤال عنها، وكذا ما يأتي من قوله {يسئلونك ماذا ينفقون} [البقرة: ٢١٥] {يسئلونك عن الشهر الحرام} [البقرة: ٢١٧] {يسئلونك عن الخمر والميسر} [البقرة: ٢١٩] بخلاف ما عطف على ما قبله بالواو كما يأتي، وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة الأنعام ما ينبغي من علم النجوم وما لا ينبغي {عن الأهلة} أي التي تقدم أنه ليس البر تولية الوجه قبل مشارقها ومغاربها: ما سبب زيادتها بعد كونها كالحظ أو الخيط حتى تتكامل وتستوي ونقصها بعد ذلك حتى تدق

tamamlanması onu sorma azmini harekete geçirdiğinden, bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla beyan etti: {يسئلونك} “Sana soruyorlar”. Bunu, sanki biri «Hilalleri sordular mı?» demiş de kendisine «Evet» denilmiş gibi bir istinaf (yeni bir başlangıç) yoluyla cevap kıldı. Çünkü bunu sormaya azmi açıkça harekete geçiren şey daha önce geçmişti ve onun hakkında soru sormayı sormanın bir sebebi olmuştu. Nitekim bundan sonra gelecek olan {يسئلونك ماذا ينفقون} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” [el-Bakara: 215], {يسئلونك عن الشهر الحرام} “Sana haram ayı soruyorlar” [el-Bakara: 217], {يسئلونك عن الخمر والميسر} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” [el-Bakara: 219] buyrukları da böyledir; geleceği üzere vav ile öncesine atfedilenlerin aksinedir. Yıldız ilminden gereken ve gerekmeyen şeyler Allah Teâlâ dilerse el-En'âm suresinde gelecektir. {عن الأهلة} “hilalleri”; yani daha önce iyiliğin, yüzü onların doğularına ve batılarına çevirmek olmadığı geçen hilaller: Bir çizgi veya iplik gibiyken tamamlanıp dolunay oluncaya kadar büyümesinin ve bundan sonra incelip

وتنمحق؟ قال الحرالي: وهي جمع هلال وهو ما يرفع الصوت عند رؤيته فغلب على رؤية الشهر الذي هو الهلال - انتهى.

kayboluncaya kadar küçülmesinin sebebi nedir? el-Harrâlî şöyle demiştir: Bu, hilal (هلال) kelimesinin çoğuludur; o da görüldüğünde sesin yükseltildiği şeydir, bu sebeple ayın görülmesine -ki o hilaldir- galebe çalmıştır -iktibas sonu-.

ولما كان كأنه قيل: ما جوابهم؟ قيل: {قل} معرضاً عنه لما لهم فيه من الفتنة لأنه ينبني على النظر في حركات الفلك وذلك يجر إلى علم تسيير النجوم وما يتبعه من الآثار التي تقود إلى الكلام في الأحكام المنسوبة إليها فتستدرج إلى الإلحاد وقد ضل بذلك كثير من الأمم السالفة والقرون الماضية فاعتقدوا تأثيرها بذواتها وقد قال ﵊ ناهياً عن ذلك لذلك: «من اقتبس علماً من النجوم اقتبس باباً من السحر زاد ما زاد» أخرجه أحمد وأبو داود وابن ماجه

Sanki «Onların cevabı nedir?» denilmiş gibi olunca: {قل} “De ki:” buyruldu; onlar için bunda bir fitne bulunduğundan bundan yüz çevirerek [böyle dedi]. Çünkü bu, feleklerin hareketlerine bakmaya dayanır; bu da yıldızların hareketlerini bilmeye ve onlara bağlanan hükümler hakkında konuşmaya sevk eden tesirleri araştırmaya sürükler ve böylece adım adım ilhada (dinsizliğe) çeker. Geçmiş ümmetlerden ve önceki asırlardan pek çoğu bununla sapmış ve bizzat yıldızların kendi zatlarıyla tesir ettiğine inanmışlardır. Nitekim aleyhisselâm bundan dolayı bunu nehyederek şöyle buyurmuştur: «Kim yıldızlardan bir ilim iktibas ederse (öğrenirse), sihirden bir şube iktibas etmiş olur; ne kadar artırırsa o kadar artar.» Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce,

عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما؛ وقال علي رضي الله تعالى عنه: «من طلب علم النجوم تكهن» مرشداً ﷾ إلى ما فيه صلاحهم: {هي مواقيت} جمع ميقات من الوقت وهو الحد الواقع بين أمرين أحدهما معلوم سابق والآخر معلوم به لاحق. وقال الأصبهاني: والفرق بين الوقت والمدة والزمان أن المدة المطلقة امتداد حركة الفلك من مبدئها إلى الزمان، والزمان مدة مقسومة، والوقت الزمان المفروض لأمر ما. {للناس} في صومهم كما تقدم ومعاملاتهم ليعلموا عدد السنين والحساب {والحج} صرح به لأنه من أعظم

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir. Ali radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: «Kim yıldız ilmini talep ederse kâhinlik etmiş olur.» Azze ve celle onların salahına olan şeye irşad ederek: {هي مواقيت} “Onlar vakit ölçüleridir” buyurdu. Bu, vakit (الوقت) kelimesinden türeyen mîkâtın (ميقات) çoğuludur; o da biri daha önce bilinen, diğeri ise onunla bilinen ve sonradan gelen iki şey arasında yer alan sınırdır. el-İsfahânî şöyle demiştir: Vakit, müddet ve zaman arasındaki fark şudur: Mutlak müddet, feleğin hareketinin başlangıcından zamana kadar uzanmasıdır; zaman bölünmüş müddettir; vakit ise belirli bir iş için takdir edilmiş zamandır. {للناس} “insanlar için”; daha önce geçtiği üzere oruçlarında ve işlemlerinde, yılların sayısını ve hesabı bilsinler diye [böyle kılındı]. {والحج} “ve hac için”; açıkça zikretti, çünkü o, hilallerin en büyük

مداخلها. قال الحرالي: وهو حشر العباد إلى الموقف في شهور آخر السنة، فهو أمر ديني مشعر بختم الزمان وذهابه لما فيه من آية المعاد - انتهى.

girgelerindendir. el-Harrâlî şöyle demiştir: O, senenin son aylarında kulların vakfe yerine toplanmasıdır; dolayısıyla mead (ahiret) ayetini içerdiğinden zamanın mühürlenip gittiğini hissettiren dinî bir emirdir -iktibas sonu-.

ولما كانوا قد اعتادوا في الحج فعلاً منكراً وكان ترك المألوفات أشق شيء على النفوس، ولذلك قال أهل الطريق وسادات أهل التحقيق: ملاك القصد إلى الله تعالى خلع العادات واستجداد قبول الأمور المنزلات من قيوم السماوات والأرض، وبذلك كان الصحابة رضي الله تعالى عنهم سادات أهل الإسلام، قال تعالى عاطفاً على {ليس البر} مقبحاً لذلك الفعل عليهم منبهاً على أنهم عكسوا في سؤالهم كما عكسوا في فعالهم، ويجوز أن يكون معطوفاً على حال دل عليها السياق تقديرها: والحال أنه ليس البر سؤالكم هذا عنها {وليس البر} وأكد النفي بزيادة الباء في قوله: {بأن تأتوا البيوت} أي لا الحسية ولا المعنوية {من ظهورها} عند القدوم من الحج أو غيره كما أنه

Hacda münker bir fiile alışmış olduklarından ve alışkanlıkları terk etmek nefislere en zor gelen şey olduğundan -bu sebeple tarikat ehli ve tahkik ehlinin önderleri şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'ya yönelmenin esası, âdetleri çıkarmak ve göklerin ve yerin Kayyûm'undan indirilen hususları kabul etmeyi yenilemektir; sahâbe radıyallâhu anhüm de bu sayede İslam ehlinin efendileri olmuşlardır- Allah Teâlâ, {ليس البر} ifadesine atfederek bu fiili onlara çirkin göstermek ve tıpkı fiillerinde ters davrandıkları gibi sorularında da ters davrandıklarına dikkat çekmek üzere buyurdu. Siyakın delalet ettiği bir hâle matuf olması da caizdir ki takdiri şöyledir: Onlar hakkında bu soruyu sormanız iyilik olmadığı hâlde [bunu yaptınız]. {وليس البر} “İyilik değildir”; şu buyruğundaki bâ (ب) harfinin ziyadeliğiyle nefyı tekit etti: {بأن تأتوا البيوت} “evlere girmeniz”; yani ne hissî ne de manevî evlere, {من ظهورها} “arkalarından”; hacdan veya başka bir yerden gelindiğinde [arkalarından girmeniz]; nitekim

ليس البر بأن تعكسوا في مقالكم بترك السؤال عما يعنيكم والسؤال عما لا يعنيكم بل يعنيكم.

sözünüzde ters davranarak sizi ilgilendiren şeyi sormayı terk edip sizi ilgilendirmeyen şeyi -aksine sizi ilgilendiren şeyi- sormanız da iyilik değildir.

ولما نفي البر عن ذلك كما نفي في الأول استدرك على نهج الأول فقال: ولكن البر} قال الحرالي: بالرفع والتخفيف استدراكاً لما هو البر وإعراضاً عن الأول، وبالنصب والتشديد مع الالتفات إلى الأول لمقصد طرحه - انتهى. {من اتقى} فجعل المتقي نفس البر إلهاباً له إلى الإقبال على التقوى لما كانت التقوى حاملة على جميع ما مضى من خلال الإيمان الماضية اكتفى بها. ولما كان التقدير: فاتقوا فلا تسألوا عما لا يهمكم في دينكم عطف عليه: {وأتوا البيوت

İyilik ilkinden nefyedildiği gibi bundan da nefyedilince, birincinin yöntemine uygun olarak istidrakta bulunup şöyle buyurdu: ولكن البر} “Fakat asıl iyilik”; el-Harrâlî şöyle demiştir: [Bu kıraat], iyiliğin ne olduğunu açıklamak ve öncekinden yüz çevirmek üzere ref ve tahfif ile (ve lâkin el-birru); terk etme kastıyla öncekinden yüz çevirmekle birlikte nasb ve teşdid ile (ve lâkinne'l-birra okunmuştur) -sözü bitti-. {من اتقى} “[Allah'tan] sakınan kimsedir”; takvaya yönelmeyi teşvik etmek için sakınan kimseyi iyiliğin bizzat kendisi kıldı. Takva, imanın daha önce geçen tüm hasletlerini kapsadığından bununla yetindi. Takdiri 'O hâlde sakının da dininizde sizi ilgilendirmeyen şeyleri sormayın' şeklinde olunca, buna şunu atfetti: {وأتوا البيوت

من أبوابها} حساً في العمل ومعنى في التلقي، والباب المدخل للشيء المحاط بحائط يحجزه ويحوطه - قاله الحرالي. وتقدم تعريفه له بغير هذا.

{من أبوابها} “kapılarından”; amelde hissî olarak, telakkide ise manevî olarak [kapılarından girin]. Kapı, kendisini engelleyen ve kuşatan bir duvarla çevrili şeyin giriş yeridir -bunu el-Harrâlî söylemiştir. Daha önce onun bunu bundan başka tarif ettiği geçmişti-.

ولما كان الأمر بالتقوى قد تقدم ضمناً وتلويحاً أتى به دالاً على عظيم جدواها ذكراً وتصريحاً دلالة على التأكيد في تركهم تلك العادة لاقتضاء الحال ذلك لأن من اعتاد شيئاً قلّ ما يتركه وإن تركه طرقه خاطره وقتاً ما فقال: {واتقوا الله} أي الملك الأعظم في كل ما تأتون وما تذرون ووطنوا النفوس واربطوا القلوب على أن جميع أفعاله تعالى حكة وصواب من غير اختلاج شبهة ولا اعتراض شك في ذلك حتى لا يسأل عنه لما في السؤال من الإيهام بمفارقة الشك، ثم علله بقوله: {لعلكم تفلحون *} أي لتكون حالكم حال من يرجى دوام التجدد لفلاحه وهو ظفره بجميع مطالبه من البر وغيره، فقد دل سياق لآية على كراهة هذا السؤال؛ وذكر الحرالي أن أكثر ما يقع فيه سؤال يكون مما ألبس

Takva emri daha önce zımnen ve ima yoluyla geçmiş olduğundan, hâlin gereği olarak o âdeti terk etmelerindeki tekit delaletiyle onun büyük faydasına delalet etmek üzere onu zikir ve sarahatle getirerek -çünkü bir şeye alışan kimse onu pek az terk eder, terk etse bile bir vakit hatırına gelir- şöyle buyurdu: {واتقوا الله} “Allah'tan sakının”; yani yaptığınız ve terk ettiğiniz her şeyde en büyük Melik'ten [sakının]; nefislerinizi yerleştirin ve kalplerinizi Allah Teâlâ'nın bütün fiillerinin bir şüphe dalgalanması ve bir tereddüt itirazı olmaksızın hikmet ve isabet olduğuna bağlayın ki soru sormaktan şüpheden ayrılma vehmi bulunduğu için O'na soru sorulmasın. Sonra bunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {لعلكم تفلحون *} “umulur ki kurtuluşa eresiniz.”; yani hâliniz, iyilik ve diğer bütün taleplerine kavuşması olan felahının devamlı yenilenmesi umulan kimsenin hâli gibi olsun. Ayetin siyakı bu sorunun mekruh olduğuna delalet etmiştir. el-Harrâlî, soru vuku bulan şeylerin çoğunun fitne bürünmüş veya mihnet içirilmiş yahut cezayı ardınca getirmiş şeylerden olduğunu zikretmiştir;

فتنة أو شرب محنة أو أعقب بعقوبة ولذلك قال تعالى: {لا تسألوا عن أشياء} [المائدة: ١٠١] وكره رسول الله ﷺ المسائل وعابها وقال: «دعوني ما تركتكم فإنما أهلك من كان قبلكم كثرة سؤالهم» الحديث ومنه كره الرأي وتكلف توليد المسائل لأنه شغل عن علم التأصيل وتعرض لوقوعه كالذي سأل عن الرجل يبتلي في أهله فابتلى به، ويقال: كثرة توليد مسائل السهو أوقع فيه.

bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا تسألوا عن أشياء} “...bazı şeyleri sormayın” [el-Mâide: 101]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de [yersiz] soruları hoş görmemiş, onları ayıplamış ve: «Ben sizi bıraktığım sürece siz de beni bırakın; sizden öncekileri ancak çok soru sormaları helak etmiştir...» hadisini buyurmuştur. Görüşe dayanıp fuzuli meseleler üretmenin mekruh olması da bundandır; zira bu, asılların ilminden alıkoyar ve onun vuku bulmasına maruz bırakır; tıpkı ailesi hususunda imtihan edilen adamı sorup kendisi onunla imtihan olunan kimse gibi. Denilmiştir ki: Sehiv meselelerini çokça üretmek, sehve düşmeyi daha çok artırır.

وقال: وهذه الآية كالجامعة الموطئة لما ذكر بعدها من أمر توقيت القتال الذي كانوا عليه كما كان من أمر الجاهلية حكم التحرج من القتال في الأشهر الحرم والتساهل فيه في أشهر الحل مع كونه عدوى بغير حكم حق فكان فيه عمل بالفساد وسفك الدماء - انتهى وفيه تصرف. فمحا سبحانه ما أصلوه من ذلك بما شرعه من أمر القتال لكونه جهاداً فيه لحظ من حظوظ الدنيا.

Şöyle dedi: Bu ayet, kendisinden sonra zikredilen savaşın vakitlendirilmesi emrine bir zemin hazırlayan toparlayıcı gibidir. Nitekim Câhiliye adetlerinden biri de haram aylarda savaşmaktan çekinmek ve helal aylarda ise hak bir hüküm olmaksızın bir düşmanlık olmasına rağmen savaşta gevşeklik göstermekti; dolayısıyla bunda fesatla amel etmek ve kan dökmek vardı -tasarrufla iktibas sonu-. Sübhânehu ve Teâlâ, içinde dünya paylarından bir pay bulunan bir cihat olması hasebiyle savaş emrinden meşru kıldığı şeyle onların bundan ihdas ettikleri asılları sildi.

ولما ذكر سبحانه الحج في هذه السورة المدنية وكان سبيله إذ ذاك ممنوعاً عن أهل الإسلام بأهل الحرب الذين أخرجوهم من بلدهم ومنعوهم من المسجد الذي هم أحق به من غيرهم وكان الحج من الجهاد وكان كل من الصوم والجهاد تخلياً من الدنيا «سياحة أمتي الصوم، ورهبانية أمتي الجهاد» وكانت أمهات العبادات موقتة وهي الصلاة والزكاة والصوم والحج وغير موقتة وهي الذكر والجهاد وهو قتال أهل الحرب خلافاً لما كان عند أهل الجاهلية من توقيته مكاناً بغير الحرم وزماناً بغير الأشهر الحرم وكان القتال في الأشهر الحرم وفي الحرم في غاية المنع فكيف عند المسجد وكان سبحانه قد ذكر العبادات الموقتة أتبعها بغير الموقتة وهي الجهاد الذي هو حظيرة الموقتة الذي لا سلامة لها بدونه التفاتاً إلى الظالمين بالمنع عن المسجد الحرام والإخراج منه فأمر بأن يفعل معهم مثل ما فعلوا من القتال والإخراج فعل الحكيم الذي يوصي بالشيء العظيم فهو يلقيه بالتدريج في أساليب البلاغة وأفانين البيان تشويقاً إليه وتحريضاً عليه بعد أن أشار لأهل هذا الدين أولاً بأنه يخزي ظالميهم وثانياً بأن المقتول منهم حي يرزق

Sübhânehu ve Teâlâ bu Medenî surede haccı zikrettiğinde, o vakitler İslam ehlinin hac yolu, onları memleketlerinden çıkaran ve başkalarından daha çok hak sahibi oldukları Mescid'den onları meneden harbîler tarafından kapatılmıştı. Hac da cihattandı ve hem oruç hem de cihat dünyadan tecerrüttü («Ümmetimin seyahati oruçtur, ümmetimin ruhbanlığı ise cihattır»). İbadetlerin esasları ise vakitli olanlar -namaz, zekât, oruç ve hac- ile vakitli olmayanlar -zikir ve ehl-i harp ile savaşmak olan cihat- idi; Câhiliye ehlinin mekân olarak Harem'den başkasıyla, zaman olarak da haram ayların dışıyla vakitlendirmelerinin aksine. Haram aylarda ve Harem'de savaşmak son derece yasak iken, Mescid'in yanında nasıl olurdu? Sübhânehu ve Teâlâ vakitli ibadetleri zikredince, Mescid-i Haram'dan meneden ve oradan çıkaran zalimlere yönelerek, vakitli ibadetlerin muhafazası olup onsuz selamet bulamayacağı vakitli olmayan ibadeti -yani cihadı- onun ardına ekledi. Böylece onlarla, tıpkı onların yaptıkları savaş ve çıkarma gibi davranılmasını emretti; bu, büyük bir şeyi vasiyet eden ve ona şevk vermek ve teşvik etmek için fesahat üslupları ve beyan çeşitleriyle onu peyderpey sunan Hakîm'in fiilidir; nitekim bu dinin ehline ilkin zalimlerini rüsvay edeceğini, ikinci olarak onlardan öldürülenin diri olup rızıklandırıldığını

وثالثاً بمدحهم على الصبر في مواطن البأس بأنهم الذين صدقوا وأنهم المتقون فلما شوقهم إلى جهاد أهل البغي والعناد ألزمهم القتال بصيغة الأمر لتيسير باب الحج الذي افترضه وسبيله ممنوع بأهل الحرب فقال تعالى وقيل: إنها أول آية نزلت في القتال، قاله الأصبهاني: {وقاتلوا في سبيل الله} أي الذي لا كفوء له إشعاراً بذكره على سبيل الإطلاق بعد الموقت بالهلال إلى أنه غير موقت به. قال الحرالي: من حيث إنه حظيرة على دين الإسلام المقيد بالمواقيت من

ve üçüncü olarak zorluk anlarında sabretmelerinden ötürü onları överek onların sâdıklar ve müttakîler olduklarını işaret ettikten sonra, azgınlık ve inat ehline karşı cihada onları şevklendirince, farz kıldığı ve yolu harbîler tarafından engellenen hac kapısını kolaylaştırmak için emir sığasıyla onlara savaşı bağlayıcı kıldı. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu -el-İsfahânî'nin dediğine göre savaş hakkında inen ilk ayet olduğu söylenmiştir-: {وقاتلوا في سبيل الله} “Allah yolunda savaşın”; yani hiçbir dengi olmayan [Allah yolunda]; hilal ile vakitlendirilenin ardından mutlak surette zikredilmesinde, onun hilalle vakitlendirilmediğine bir işaret vardır. el-Harrâlî şöyle demiştir: Vakitlerle kayıtlı olan İslam dinini koruyan bir muhafaza olması hasebiyle;

حيث إن الإسلام عمل يقيده الوقت، والدفع عنه أمر لا يقيده وقت بل أيان طرق الضر لبناء الإسلام دفع عنه كما هو حكم الدفع في الأمور الدينية، فكانت الصلاة لمواقيت اليوم والليلة، والصوم والحج لمواقيت الأهلة، والزكاة لميقات الشمس، والجهاد لمطلق الميقات حيث ما وقع من مكان وزمان ناظراً بوجه ما لما يقابله من عمود الإسلام الذي هو ذكر كلمة الإخلاص وهي لا إله إلا الله على الدوام {يا أيها الذين آمنوا اذكروا الله ذكراً كثيراً}

çünkü İslam, vaktin kayıtladığı bir ameldir; onu müdafaa etmek ise vaktin kayıtlamadığı bir iştir; aksine İslam binasına zarar ne zaman yönelirse, dinî hususlardaki müdafaa hükmü gibi o defedilir. Böylece namaz gece ve gündüzün vakitleri içindir; oruç ve hac hilallerin vakitleri içindir; zekât güneşin vakti içindir; cihat ise mekân ve zamandan nerede vuku bulursa bulsun mutlak vakit içindir; bir cihetten de bunun karşılığı olan İslam'ın direğine -ki o da daima «Lâ ilâhe illallâh» olan ihlas kelimesinin zikridir- bakar: {يا أيها الذين آمنوا اذكروا الله ذكراً كثيراً}

[الأحزاب: ٤١] {فاقتلوا المشركين حيث وجدتموهم} [التوبة: ٥] انتهى. وقال {الذين يقاتلونكم} أي من شأنهم قتالكم لا من ليس شأنه ذلك كالصبيان؛ وفيه إشعار بأن القتال عن سبب المقاتلة فهو مما يفعل عن سبب لا مما يفعل لوقت، وصيغة المضارع لم يقصد بها إلا صدور الفعل من غير نظر إلى زمان مخصوص كما قالوه في أمثاله.

“Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin” [el-Ahzâb: 41], {فاقتلوا المشركين حيث وجدتموهم} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe: 5] -iktibas sonu-. Buyurdu ki: {الذين يقاتلونكم} “sizinle savaşanlarla”; yani çocuk gibi böyle bir durumu olmayanlarla değil, sizinle savaşmak durumunda olanlarla [savaşın]. Bunda, savaşın mukatele sebebine dayandığına bir işaret vardır; dolayısıyla o, bir vakit için yapılan şeylerden değil, bir sebepten ötürü yapılan şeydir. Muzari (geniş/şimdiki zaman) sığasıyla ise benzerlerinde söyledikleri gibi belirli bir zamana bakılmaksızın sadece fiilin sâdır olması kastedilmiştir.

ولما كان الله ﷾ قد أوجب العدل في كل

Allah azze ve celle her şeyde adaleti farz kıldığından,

شيء حتى في حق أعدائه قال: {ولا تعتدوا} فنظم ذلك ابتداء القتال لمن لم يبح له ابتداءه به إما بعهد أو بغير دعوة لمن لم يبلغه أمر الدين أو بغير ذلك من أنواع الخيانة والغدر وقتل النساء والصبيان والشيوخ الفانين الذين لا منعة فيهم ولا رأي لهم، ودوام القتال لمن ألقى السلم بعد الابتداء به، فحذف المتعلق اختصاراً فأفاد زيادة المعنى وهو من غريب أفانين البلاغة وكأنه أفهم بصيغة الافتعال التقييد بالتعمد، ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي لما له من صفات الكمال {لا يحب المعتدين *} مطلقاً في هذا وغيره، أي لا يفعل بهم من الخير فعل المحب.

düşmanlarının hakkında bile adaleti farz kıldığı için: {ولا تعتدوا} “Haddi aşmayın” buyurdu. Bu [yasak]; bir ahitle veya dinin emri kendisine ulaşmamış kimseye davet yapılmaksızın yahut hıyanet ve gadir çeşitleriyle ve kendilerinde güç bulunmayan, görüşleri olmayan kadınların, çocukların ve yaşlı pîrlerin öldürülmesiyle savaşı ilk başlatan olmanın helal kılınmadığı kimseye karşı savaşı başlatmayı; ayrıca savaşa başlandıktan sonra barış teklif edene karşı savaşı sürdürmeyi içine aldı. İhtisar için müteallak (bağlantılı öge) hazfedildi ve bu da anlam fazlalığı sağladı ki bu, fesahat çeşitlerinin en harikalarındandır. Sanki iftiâl kalıbıyla kasten yapmayı kayıt altına almayı hissettirmiştir. Sonra bunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olduğu için {لا يحب المعتدين *} “haddi aşanları sevmez.”; bu hususta ve diğerlerinde mutlak olarak böyledir; yani seven kimsenin fiili gibi onlara hayırla muamele etmez.

ولما حرم الاعتداء صرح بإباحة أصل القتال فقال: {واقتلوهم} أي الذين يقاتلونكم {حيث ثقفتموهم} أي وجدتموهم وأنتم تطمعون

Haddi aşmayı haram kılınca, savaşın aslına izin verildiğini sarahaten beyan ederek şöyle buyurdu: {واقتلوهم} “Onları öldürün”; yani sizinle savaşanları, {حيث ثقفتموهم} “onları yakaladığınız yerde”; yani galip geleceğinizi umduğunuz hâlde onları bulduğunuz yerde

في أن تغلبوا أو حيث تمكنتم من قتلهم - قاله الأصبهاني، لأنه من ثقف بالضم ثقافة إذا صلب وثقف أي بالكسر كذلك، وأيضاً صار حاذقاً فطناً، وثقفت الشيء ثقفاً إذا أخذته والشيء صادفته - قاله ابن القطاع. وقال الأصبهاني: والثقف وجوده على وجه الأخذ والغلبة، وأطلق الوجدان فشمل الحل والحرم من الزمان والمكان لأنهم كذلك يفعلون بالمسلمين، كانوا يؤذونهم ويفتنونهم عند البيت في

yahut onları öldürmeye güç yetirdiğiniz her yerde -bunu el-İsfahânî söylemiştir. Çünkü sakafeti (ثَقُفَ) damme ile okununca 'sert ve sağlam oldu' anlamına gelen sekāfetten (ثقافة) gelir; kesre ile sekıfe (ثَقِفَ) de böyledir; ayrıca mahir ve anlayışlı oldu demektir. İbnu'l-Kattâ'ın dediğine göre: «Bir şeyi yakaladığında ثَقِفْتُ الشَّيْءَ ثَقْفاً dersin, bir şeye rastladığında da böyledir». el-İsfahânî şöyle demiştir: Sakaf (الثقف), yakalama ve galip gelme suretiyle bulmaktır-. Bulmayı mutlak bıraktı; böylece zaman ve mekândan helal ve haram olanı kapsadı. Çünkü onlar da Müslümanlara böyle yapıyorlardı; Beyt'in yanında her vakit

كل وقت؛ وفي التعبير بالفعل ما يشعر بالنصر بحزب الله وبشرى بضعف العدو عن مداومة المقاومة للمجاهدين وقد ظهرت التجربة مثل ذلك وأقله أنهم إذا فروا لم يكروا.

onlara eziyet ediyor ve onları fitneye düşürüyorlardı. Fiille ifade edilmesinde Allah'ın hizbine yardım edileceğine dair bir hissettirme ve mücahitlere karşı düşmanın direnişi sürdürmekten âciz kalacağına dair bir müjde vardır; nitekim tecrübe de bunun benzerini göstermiştir ki en azı, kaçtıklarında bir daha geri dönmemeleridir.

ولما كانت الآية ناظرة إلى قصاص قال: {وأخرجوهم} أي فإن لم يقاتلوكم {من حيث أخرجوكم} أي مكة التي هي موطن الحج والعمرة ومحل الشعائر المقصودة لأهل الإسلام. ولما كان هذا مشعراً بأنهم لم يكن منهم إليهم قتال في مكة لغير الأذى المحوج إلى الخروج من الديار على أن التقدير: فإن الإخراج من السكن أشد فتنة وقد فتنوكم به، فعطف عليه قوله: {والفتنة} أي العذاب بالإخراج أو غيره من أنواع الإخافة {أشد} تليينهم للإسلام {من القتل} أعم من أن يكون المراد من قتلكم إياهم في الحرم أو غيره أو قتلهم إياكم أو غير ذلك لما فيه

Ayet bir kısasa baktığından şöyle buyurdu: {وأخرجوهم} “ve onları çıkarın”; yani sizinle savaşmasalar bile, {من حيث أخرجوكم} “sizi çıkardıkları yerden”; yani hac ve umrenin mekânı ve İslam ehlinin kastettiği şeâirin mahalli olan Mekke'den [çıkarın]. Bu durum, yurtlardan çıkmayı gerektiren eziyet dışında Mekke'de onlardan kendilerine yönelik bir savaş bulunmadığını hissettirdiğinden -takdiri: «Yurttan çıkarmak daha büyük bir fitnedir ve onlar sizi onunla fitneye düşürmüşlerdir» şeklinde olarak- üzerine şu buyruğunu atfetti: {والفتنة} “Fitne”; yani çıkarma ile yapılan azap veya diğer korkutma türleri, {أشد} onları İslam'a yumuşatmada daha etkilidir, {من القتل} “öldürmekten daha beterdir.”; ister murat Harem'de veya başka bir yerde sizin onları öldürmeniz olsun, isterse onların sizi öldürmesi veya başkası olsun umumidir; çünkü bunda

من مواصلة الغم القابض للنفس عن مراداتها، فلذلك سوغنا لكم قتلهم قصاصاً بسبب إخراجكم، فكان المراد بالذات إخراجهم لتمكن الحج والاعتمار ولكنه لما لم يمكن إلا بقتالهم وقتلهم أذن فيهما وقد كشف الواقع في أمر: عكرمة بن أبي جهل وصفوان بن أمية وعبد الله بن أبي ربيعة أن الإخراج من مكة لينهم للإسلام أكثر من تليين القتل فإنهم أسلموا لما أشرفوا على فراق مكة بظهور الإسلام فيها ولم يسلم أحد من قريش خوفاً من القتل، فلكون السياق لإخراجهم عبر هنا أشد.

nefsi isteklerinden alıkoyan kederin sürekliliği vardır. İşte bu sebeple, çıkarılmanız sebebiyle bir kısas olarak onları öldürmenizi size mubah kıldık. Asıl maksat hac ve umrenin yapılabilmesi için onların çıkarılmasıydı; fakat bu ancak onlarla savaşmak ve onları öldürmekle mümkün olduğundan her ikisine de izin verildi. İkrime b. Ebî Cehil, Safvân b. Ümeyye ve Abdullah b. Ebî Rebîa'nın durumundaki vakıa göstermiştir ki Mekke'den çıkarılmak, öldürülmekten daha çok onları İslam'a yumuşatmıştır; zira onlar İslam'ın Mekke'de üstün gelmesiyle Mekke'den ayrılma noktasına geldiklerinde Müslüman olmuşlardır, Kureyş'ten hiç kimse ölüm korkusundan ötürü Müslüman olmamıştır. Siyak onların çıkarılması hususunda olduğundan burada 'daha şiddetli' (أشد) lafzıyla ifade edilmiştir.

ولما كان الإذن في الإخراج مستلزماً في العادة للقتال وكان قد أذن في الابتداء به حيث ثقفوا خصص ذلك فقال ناظراً إلى المقاصّة أيضاً ومشيراً إلى ما سيقع في غزوة الفتح المشار إليها بقوله بعد {وكفر به والمسجد الحرام} [البقرة: ٢١٧] {ولا تقاتلوهم} أي هؤلاء الذين أذن لكم في إخراجهم {عند المسجد الحرام} أي الحرم إذا أردتم إخراجهم فمانعوكم {حتى يقاتلوكم فيه} أي في ذلك الموضع الذي هو عند المسجد،

Çıkarmaya izin verilmesi âdeten savaşı gerektirdiğinden ve yakalandıkları yerde savaşa başlanmasına izin verilmiş olduğundan, yine kısasa bakarak ve daha sonra gelen {وكفر به والمسجد الحرام} “...O'nu inkâr etmek ve Mescid-i Haram'dan...” [el-Bakara: 217] buyruğu ile işaret edilecek olan Fetih Gazvesi'nde vuku bulacak duruma işaret ederek bunu tahsis edip şöyle buyurdu: {ولا تقاتلوهم} “Onlarla savaşmayın”; yani çıkarılmalarına izin verilen şu kimselerle [savaşmayın], {عند المسجد الحرام} “Mescid-i Haram'ın yanında”; yani onları çıkarmak istediğinizde size engel olurlarsa Harem'de [savaşmayın], {حتى يقاتلوكم فيه} “onlar orada sizinle savaşmadıkça”; yani Mescid'in yanında olan o mekânda,

وكأنه عبر بفيه في الثاني وعند في الأول والمراد الحرم في كل منهما كفاً، عن القتال فيه مهما وجد إلى الكف سبيل تعظيماً له وإجلالاً لمحله لأنه موضع للصلاة التي أعظم مقاصدها السجود لا لغيره فضلاً عن القتال. {فإن قاتلوكم} أي في ذلك المكان {فاقتلوهم} أي لا تقصروا على مدافعتهم بل اصدقوهم في الضرب المجهز ولا حرج عليكم من جهة المسجد فإن الانتهاك لحرمته منسوب إلى البادىء، وفي التعبير بالفعل في جواب المفاعلة في قراءة الجمهور أو الفعل في قراءة حمزة والكسائي بشارة بنصرة المبغي عليه وقوة إدالته، ولما كان هذا مفهماً أنه خاص بهم عمم بقوله: {كذلك} أي مثل هذا الفعل العظيم الجدوى {جزاء الكافرين *} كلهم.

birincisinde 'yanında' (عند) ve ikincisinde 'orada' (فيه) diye ifade etmiş gibidir; her ikisinde de murat Harem'dir. Bir yol bulunduğu sürece, ona hürmet ve makamını yüceltmek için orada savaşmaktan kaçınmak kastedilmiştir; zira orası savaş şöyle dursun, en büyük maksadı secde olan namazın mekânıdır, başkası için değildir. {فإن قاتلوكم} “Eğer sizinle savaşırlarsa”; yani o mekânda, {فاقتلوهم} “onları öldürün.”; yani sadece onları defetmekle yetinmeyin, bilakis onları etkisiz kılacak kesin vuruşla vurun. Mescid cihetinden de size bir vebal yoktur; zira onun hürmetini çiğnemek ilk başlayana aittir. Cumhurun kıraatindeki müşareket (mufâale) cevabındaki fiille veya Hamza ve Kisâî'nin kıraatindeki fiille yapılan ifadede, zulme uğrayana yardım edileceğine ve üstünlüğünün kuvvetine bir müjde vardır. Bunun onlara has olduğu anlaşılınca şu buyruğu ile umumileştirdi: {كذلك} “İşte böyledir”; yani bu büyük faydalı fiil gibidir, {جزاء الكافرين *} “kâfirlerin cezası.”; yani hepsinin cezası.

ولما كان النزوع بعد الشروع لا سيما حالة الإشراف على الظفر عسراً على الأنفس الأبية والهمم العلية قال: {فإن انتهوا} أي عن القتال ومقدماته، وفيه إشعار بأن طائفة منهم تنتهي فإن العالم بكل

Başladıktan sonra vazgeçmek, bilhassa zafere ramak kalmış bir durumdayken izzetli nefislere ve yüce himmetlere zor geldiğinden şöyle buyurdu: {فإن انتهوا} “Eğer vazgeçerlerse”; yani savaştan ve onun mukaddimelerinden [vazgeçerlerse]. Bunda onlardan bir taifenin vazgeçeceğine dair bir hissettirme vardır; çünkü her şeyi bilen