Binûn

Bakara — 16. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

شيء لا يعبر بأداة الشك إلا كذلك. ولما كان التقدير: فكفوا عنهم ولا تعرضوا لهم فإن الله قد غفر لهم علله بأمر عام فقال: {فإن الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال {غفور رحيم *} أي له هاتان الصفتان أزلاً وأبداً فكل من تاب فهذا شأنه معه.

Zat, şart edatını ancak böyle kullanır. Takdiri: «Onlardan el çekin ve onlara dokunmayın; çünkü Allah onları bağışlamıştır» şeklinde olunca, bunu genel bir emirle gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {فإن الله} “Şüphesiz Allah”; yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah], {غفور رحيم *} “Gafûrdur, Rahîmdir.”; yani ezelde ve ebedde bu iki sıfata sahiptir; dolayısıyla her kim tevbe ederse O'nun onunla olan muamelesi böyledir.

ولما كان المراد بما مضى من قتالهم كف أذاهم بأي فعل كان حققه بقوله: {وقاتلوهم} أي هؤلاء الذين نسبناهم إلى قتالكم وإخراجكم وفتنتكم أعم من أن يكونوا كفاراً أو لا {حتى لا تكون فتنة} أي توجد فتنة بأن لا يقدروا أن يؤذوا أحداً من أهل الإسلام ليردوه عن دينه أو يخرجوه من داره أو يخلعوه من ماله أو يغلبوه على حقه، فقتال كل من وقع منه ذلك كفراً أو بغياً في سبيل الله حتى يفيء إلى أمر الله {ويكون الدين} أي الطاعة والعبادة. ولما كان

Onlarla geçmişteki savaştan maksat hangi fiille olursa olsun onların eziyetlerini defetmek olunca, bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {وقاتلوهم} “Onlarla savaşın”; yani kâfir olsunlar veya olmasınlar, sizinle savaşmayı, sizi çıkarmayı ve size fitne vermeyi kendilerine isnat ettiğimiz şu kimselerle [savaşın], {حتى لا تكون فتنة} “fitne kalmayıncaya”; yani İslam ehlinden birini dininden döndürmek, yurdundan çıkarmak, malından etmek veya hakkına galip gelmek için eziyet etmeye güç yetiremeyecekleri bir fitne bulunmayıncaya kadar [savaşın]. Dolayısıyla küfür veya azgınlıkla bundan bir şey kendisinden sâdır olan herkesle, Allah'ın emrine dönünceye kadar Allah yolunda savaşılır. {ويكون الدين} “ve din oluncaya kadar”; yani itaat ve ibadet [oluncaya kadar].

هذا في أوائل ما بعد الهجرة قبل أن يروا من نصر الله لهم ما يقوي عزائمهم أعراه من التأكيد فقال: {الله} أي الذي لا كفوء له خاصاً به بأن يكون أمر المسلمين ظاهراً، ليس للشيطان فيه نصيب، لا يقدر أحد من أهل الكفر ولا أهل البغي على التظاهر بأذى أحد منهم، وذلك بأن لا يبقى مشرك أصلاً ولا يبقى كتابي إلا ألزم الصغار بالجزية، والحكمة في إبقائهم دون المشركين أن لهم كتباً أمهلوا لحرمتها ولينظروا فيها فيقفوا على الحق منها فإنها وإن كانت قد وقع فيها التحريف قد بقي فيها ما يهدي الموفق لأنها لم يعمها التحريف، وأما أهل الأوثان فليس لهم ما يرشدهم إلى الحق فكان إمهالهم زيادة في شركهم مقطوعاً بها من غير فائدة تنتظر. قال الحرالي: ففي طيه إشعار بما وقع وهو واقع وسيقع من قتال طائفة الحق لطائفة البغي سائر اليوم المحمدي بما تخلص من الفتنة

Bu durum, hicretten sonraki ilk dönemlerde, Allah'ın azimlerini kuvvetlendirecek yardımını henüz görmeden önce vuku bulduğundan, onu tekitten arındırarak şöyle buyurdu: {لله} “Allah için”; yani dengi olmayan Zat'a has kılınarak; öyle ki Müslümanların emri üstün olsun, onda şeytanın bir payı bulunmasın, küfür ve bağy ehlinden hiç kimse onlardan birine eziyet etmeyi açığa vurmaya güç yetiremesin. Bu da hiçbir müşrikin kalmaması ve Ehl-i Kitap'tan olan her ferdin cizye ile küçültülmesiyle olur. Müşriklerin aksine onların bırakılmasındaki hikmet şudur: Onların kitapları vardır; o kitapların hürmeti için ve onlara bakıp içindeki hakkı görsünler diye kendilerine mühlet verilmiştir. Çünkü o kitaplara tahrif vuku bulmuş olsa bile, tahrif umumunu kapsamadığı için muvaffak kılınan kimseyi hidayete erdirecek şeyler içinde kalmıştır. Putperestlere gelince, onları hakka irşad edecek bir şeyleri yoktur; dolayısıyla onlara mühlet verilmesi, beklenilen bir fayda olmaksızın şirklerinin kesin olarak artmasından ibaret olurdu. el-Harrâlî şöyle demiştir: Bunun zımnında; fitneden arınmış olarak bütün Muhammedî gün boyunca hak taifesinin azgın taife ile savaşmasından vuku bulmuş, vuku bulan ve vuku bulacak olan durumlara bir işaret vardır;

ويخلص الدين لله توحيداً ورضى وثباتاً على حال السلف الصالح وزمان الخلافة والنبوة - انتهى. {فإن انتهوا} أي كلفوا أنفسهم الرجوع عما استوجبوا به القتال فقد تركوا الظلم، والنهي قال الحرالي الحكم المانع من الفعل المترامي إليه بمنزلة أثر العقل المسمى نُهى لمنعه عما تهوي إليه النفس مما يستبصر فيه النهى، قال ﵊: «ليليني منكم أولو الأحلام والنهى» فمن لم يكن من أهل النهى كان نهاه النهى وهو الحكم المذكور - انتهى. {فلا عدوان} أي فلا سبيل يقع فيه العدو الشديد للقتال عليهم، فإنه لا عدوان {إلا على الظالمين *} قال الحرالي: فذكر الظلم الشامل

ve tevhid, rıza ve Selef-i Sâlihîn'in hâli ile hilafet ve nübüvvet zamanı üzere sebatla din Allah için halis kılınsın -iktibas sonu-. {فإن انتهوا} “Eğer vazgeçerlerse”; yani savaşı hak ettikleri şeyden dönmeyi nefislerine yüklerlerse, zulmü terk etmiş olurlar. Nehiy (النهي) hakkında el-Harrâlî şöyle demiştir: Yönelinen fiilden meneden hükümdür; aklın basiretle baktığı şeylerden nefsin arzuladığına engel olmasından ötürü nühâ (نُهى) diye isimlendirilen aklın eseri mesabesindedir. Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İçinizden akıl ve dirayet sahipleri (ülü'l-ahlâm ve'n-nühâ) bana yakın dursun.» Akıl ve dirayet ehlinden olmayan kimseyi ise nehiy -yani mezkûr hüküm- nehyeder -iktibas sonu-. {فلا عدوان} “artık düşmanlık yoktur”; yani üzerlerine savaşa doğru şiddetle koşan bir yol yoktur; zira düşmanlık yoktur {إلا على الظالمين *} “ancak zalimlere karşıdır.”. el-Harrâlî şöyle demiştir: Dinin en yücesinden en düşüğüne kadar işi yerli yerine koymamanın çeşitlerini kapsayan zulüm zikredilmiştir

لوجوه إيقاع الأمر في غير موضعه من أعلى الدين إلى أدناه - انتهى. ويجوز أن يكون التقدير: فإن انتهوا عن الشرك فقد انتفى عنهم اسم الظلم فلا تعتدوا عليهم، فإن اعتديتم عليهم سلطاناً عليكم لظلمكم لهم من يعتدي عليكم، فإنه لا عدوان إلا على الظالمين الذين دخلتم في مسماهم وخرجوا من مسماهم بالانتهاء، فلا عدوان إلاّ عليكم لا عليهم، ومعنى العدوان القتال بغاية العدو والشدة والعزم.

-iktibas sonu-. Takdirin şöyle olması da caizdir: Şirkten vazgeçerlerse onlardan zulüm ismi kalkmış olur, artık onlara haddi aşmayın. Şayet onlara zulmederek haddi aşarsanız, size haddi aşacak birini üzerinize musallat ederiz; çünkü düşmanlık ancak vazgeçmekle onların çıktığı ve sizin dâhil olduğunuz zalimleredir. Dolayısıyla düşmanlık onlara değil ancak sizedir. Udvân'ın anlamı, son derece koşma, şiddet ve azimle savaşmaktır.

ولما أباح تعالى القتال في كل مكان حتى في الحرم وكان فعله في الأشهر الحرم عندهم شديداً جداً ثار - العزم للسؤال عنه فقال معلماً لهم ما يفعلون في عمرة القضاء إن احتاجوا على وجه عام: {الشهر الحرام} وهو ذو القعدة من سنة سبع إن قاتلتموهم فيه لكونهم قاتلوكم في شهر حرام {بالشهر الحرام} الذي قاتلوكم فيه وهو ذو القعدة سنة ست حيث صدوكم فيه عن عمرة الحديبية. ولما أشعر ما مضى بالقصاص أفصح به على وجه أعم فقال: {والحرمات} أي كلها وهي جمع حرمة وهي ما يحفظ ويرعى ولا ينتهك

Allah Teâlâ Harem'de bile her yerde savaşı mubah kılınca ve haram aylarda bunu yapmak onlara çok ağır geldiğinden, bunu sormak için azim harekete geçti. Genel bir şekilde kaza umresinde ihtiyaç duyarlarsa ne yapacaklarını onlara öğreterek şöyle buyurdu: {الشهر الحرام} “Haram ay”; o da yedinci yılın Zilkade ayıdır, şayet onlar sizinle haram bir ayda savaştıkları için siz de onlarla onda savaşırsanız, {بالشهر الحرام} “haram aya karşılıktır.”; o da sizinle onda savaştıkları altıncı yılın Zilkade ayıdır; zira onda sizi Hudeybiye umresinden alıkoymuşlardı. Geçmiş ifadeler kısası hissettirince, daha genel bir vecihle onu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {والحرمات} “Hürmetler”; yani onların hepsi; bu, korunup gözetilen ve çiğnenmeyen şey demek olan hürmetin (حرمة) çoğuludur,

{قصاص} أي تتبع للمساواة والمماثلة {فمن} أي فتسبب عن هذا أنه من {اعتدى عليكم} أي تعمد أذاكم في شيء من الأشياء في أي زمان أو مكان كان {فاعتدوا عليه} أي فجاوزوه، سمي اعتداء مشاكلة تقوية لعزائمهم وتوطيناً لهممهم أي افعلوا وإن سماه المتعنت بغير ما يحق له {بمثل ما اعتدى} أي عدوانه {عليكم} أي بمثل الذي اعتدى عليكم به، ولعله أعاد الظرف وإن أفهمه الأول لدفع تعنت من لعله يقول: الكلام شامل لاعتدائه علي وعلى غيري فلي أن أقابله بأعلى ما وقع له من ذلك، لأن المراد ردعه ولو لم يرد الحكم هذا لقيد بما ينفيه. ولما جعل المماثلة حداً وكان أمرها خفياً والوقوف عنده بعد استرسال النفس بإرسالها صعباً حذر من تعديه بعد الإذن في القصاص الذي جر أغلبه

{قصاص} “kısastır (birbirine denktir).”; yani eşitlik ve misillemenin takibidir. {فمن} “O hâlde kim”; bundan şu netice çıktı ki her kim {اعتدى عليكم} “size saldırırsa”; yani hangi zaman veya mekânda olursa olsun herhangi bir şeyde size kasten eziyet ederse, {فاعتدوا عليه} “siz de ona saldırın”; yani onu aşın. Azimlerini kuvvetlendirmek ve himmetlerini yerleştirmek için müşakele yoluyla 'saldırı/haddi aşma' (ictidâ) diye isimlendirildi; yani inatçı kimse hak etmediği bir isimle adlandırsa bile siz yapın, {بمثل ما اعتدى} “onun saldırdığı gibi”; yani onun saldırısının misliyle, {عليكم} “size”; yani size saldırdığı şeyin benzeriyle [karşılık verin]. Belki de birinci ifadeden anlaşılmasına rağmen zarfı tekrar etti ki şöyle diyebilecek olan bir inatçının inadını defetsin: «Söz, onun bana ve başkasına olan saldırısını kapsamaktadır; dolayısıyla ben ona bu hususta meydana gelenin en üstünüyle karşılık verebilirim.» Çünkü murat onu caydırmaktır; şayet hüküm bunu irade etmeseydi, bunu nefyedecek bir kayıt koyardı. Denkliği bir sınır kıldığında ve onun işi gizli olup nefsin salıverilmesinden sonra onun sınırında durmak zor olduğundan, çoğu kere 'saldırı' diye isimlendirilerek sürüklenen kısasa izin verildikten sonra basiret sahibi için affa davet edici bir üslupla haddi aşmaktan sakındırarak

بتسميته اعتداء على وجه نادب إلى العفو للمستبصر فقال: {واتقوا الله} أي المحيط علماً بكل شيء بالتحري في القصاص حتى لا تتجاوزوا {واعلموا} وأظهر ولم يضمر لئلا يقيد بالتقوى في باب الاعتداء مثلاً فقال: {أن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال معكم إن اتقيتم بالتحري فيه أو بالعفو فإن الله {مع المتقين *} ومن كان الله معه أفلح كل الفلاح «وما زاد الله عبداً بعفو إلاّ عزاً» . قال الحرالي: ففي ضمنه إشعار وتطريق لمقصد السماح الذي هو خير الفضائل من وصل القاطع والفعو عن الظالم، ولما كان في هذه

şöyle buyurdu: {واتقوا الله} “Allah'tan sakının”; yani haddi aşmamak için kısasta titizlik göstererek ilmiyle her şeyi kuşatan [Allah'tan sakının], {واعلموا} “ve bilin ki”; mesela saldırı babındaki takva ile kayıtlanmasın diye zamir getirmeyip açık isim zikrederek şöyle buyurdu: {أن الله} “şüphesiz Allah”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], titizlik göstermek veya affetmek suretiyle sakınırsanız sizinle beraberdir; zira Allah {مع المتقين *} “sakınanlarla beraberdir.”. Allah kiminle beraber olursa o tam bir kurtuluşa erer: «Allah, bağışlaması sebebiyle kulun ancak izzetini artırır.» el-Harrâlî şöyle demiştir: Bunun zımnında, faziletlerin en hayırlısı olan müsamaha maksadına -ilişkiyi kesenle sıla yapmak ve zalimi affetmek gibi- bir hissettirme ve yol açma vardır. Bu

التقوى خروج عن حظ النفس أعلمهم أنه تعالى يكون عوضاً لهم من أنفسهم بما اتقوا وداوموا على التقوى حتى كانت وصفاً لهم فأعلمهم بصحبته لهم - انتهى.

takvada nefsin payından çıkış bulunduğundan, sakınmaları ve takvayı kendilerine bir vasıf kılacak derecede ona devam etmeleri sebebiyle Allah Teâlâ'nın nefislerine bedel kendileri için olacağını onlara bildirmiş ve onlarla beraber olduğunu kendilerine haber vermiştir -iktibas sonu-.

ولما كانت النفقة من أعظم دعائم الجهاد وكان العيش في أول الإسلام ضيقاً والمال قليلاً فكان ذلك موجباً لكل أحد أن يتمسك بما في يده ظناً أن في التمسك به النجاة وفي إنفاقه الهلاك أخبرهم أن الأمر على غير ما يسول به الشيطان من ذلك {الشيطان يعدكم الفقر} [البقرة: ٢٦٨] وقال الحرالي: ولمكان ما لزم العفو من العز الذي جاء على خلاف غرض النفس نظم به تعالى ما يجيء على خلاف مدرك الحس في الإنفاق الذي يحصل به الزكاء والنماء، وأيضاً لما أسس تعالى حكم الجهاد الذي هو أشق الأعمال على النفس نظم به أمر الجود والإنفاق الذي هو أشق منه على الأنفس، ومن حيث إن القتال مدافعة يشتمل على عدة وزاد لم يكن أمره يتم إلاّ

İnfak cihat rükünlerinin en büyüklerinden olduğundan ve İslam'ın başlangıcında maişet dar, mal az olup bu durum tutunmakta kurtuluş, infak etmekte ise helak olduğunu zannederek herkesin elindekine sarılmasını gerektirdiğinden; onlara işin şeytanın süslediği gibi olmadığını haber verdi: {الشيطان يعدكم الفقر} “Şeytan sizi fakirlikle korkutur” [el-Bakara: 268]. el-Harrâlî şöyle demiştir: Nefsin arzusunun aksine gelen affın gerektirdiği izzetten ötürü, kendisiyle arınma ve büyümenin hâsıl olduğu infakta hissin idrakinin aksine gelen şeyi Allah Teâlâ ona bağladı. Ayrıca Allah Teâlâ nefse en ağır amellerden olan cihadın hükmünü tesis edince, nefislere ondan daha ağır olan cömertlik ve infak emrini de ona bağladı. Savaş, hazırlık ve azığı içeren bir müdafaa olması hasebiyle onun işi ancak

بأعمال الغريزتين: الشجاعة والجود، ولذلك كان أشد الآفات في الدين البخل والجبن، انتهى - فقال تعالى: {وأنفقوا} وأظهر ولم يضمر إظهاراً للاعتناء بأمر النفقة ولئلا يقيد بحيثية من الحيثيات فقال: {في سبيل الله} أي الملك الذي كل شيء تحت قهره كما قال:

iki fıtrî duygunun -cesaret ve cömertliğin- ameliyle tamam olabilirdi. Bu sebeple dindeki en şiddetli âfetler cimrilik ve korkaklık olmuştur -iktibas sonu-. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وأنفقوا} “İnfak edin”; infak emrine ihtimamı göstermek ve herhangi bir cihetle kayıtlanmasın diye zamir getirmeyip açıkça zikrederek: {في سبيل الله} “Allah yolunda”; yani her şeyin O'nun kahredici gücü altında olduğu Melik'in [yolunda infak edin], nitekim şöyle buyurmuştur:

{وقاتلوا في سبيل الله} [البقرة: ١٩٠] وهو كل ما أمر به الله وإن كان استعماله في الجهاد أكثر، أي ولا تخافوا العيلة والضيعة فإن الله ربّكم هو الذي أمركم بذلك {والله يعدكم مغفرة منه وفضلاً} [البقرة: ٢٦٥] قال الحرالي: فالنظر للأموال بإنفاقها لا بإصلاحها وإثباتها فانتظم الخطابان ما في العفو من العز وما في الإنفاق من النماء، وأكد ذلك بالإعلام بما لا تصل إليه مدارك الأنفس من أن إصلاح الأموال وإمساكها تهلكة - انتهى. فقال تعالى: {ولا تلقوا بأيديكم} أي تسرعوا بوضعها إسراع من

{وقاتلوا في سبيل الله} “Allah yolunda savaşın” [el-Bakara: 190]. Bu, her ne kadar cihatta kullanımı daha çok olsa da Allah'ın emrettiği her şeydir. Yani fakirlikten ve zayi olmaktan korkmayın; zira bunu size emreden Rabbiniz Allah'tır: {والله يعدكم مغفرة منه وفضلاً} “Allah ise size kendisinden bir bağışlama ve lütuf vaat eder” [el-Bakara: 268]. el-Harrâlî şöyle demiştir: Mallara bakış, onları infak etmekledir; onları ıslah edip elde tutmakla değildir. Böylece iki hitap, aftaki izzet ile infaktaki büyümeyi intizam altına almıştır. Malları ıslah edip elde tutmanın bir tehlike olduğuna dair nefislerin idraklerinin ulaşamayacağı şeyi bildirmekle bunu tekit etti -iktibas sonu-. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تلقوا بأيديكم} “ellerinizle bırakmayın”; yani infak etmeyerek bir şeyi atan kimsenin acele etmesi gibi

يلقي الشيء بعدم الإنفاق {إلى التهلكة} من الهلاك وهو تداعي الشيء إلى أن يبطل ويفنى فإن في ذلك الإخلاد إلى الدعة والتواكل فيجترىء عليكم العدو فلا يقوم لكم قائمة فإنّ البخل أسرع شيء إلى الهلاك، وهي تفعلة بضم العين مصدر هلك، وقيل: إنه لا ثاني له في كلامهم، وحقيقة أوقع الإلقاء لما ينفعه من نفسه وغيرها بيده أي بنفسه فجعل التهلكة آخذة بها مالكة لصاحبها. وقال الحرالي: إحاطة الخطاب تقتضي أن التهلكة تضييع القتال والإنفاق اللذين بتركهما تقع الاستطالة على مبنى الإسلام فيتطرق إلى هدمه، ولما كان

{إلى التهلكة} “tehlikeye”; bu helakten gelir ki bir şeyin bozulup yok olmaya yüz tutmasıdır. Çünkü bunda rehavete ve gevşekliğe meyil vardır; böylece düşman size karşı cüret bulur ve bir daha belinizi doğrultamazsınız; zira cimrilik helake en hızlı götüren şeydir. Bu kelime 'heleke' fiilinin aynı harfinin dammesiyle gelen 'tef'ule' (تَفْعُلة) vezninde bir masdardır; dillerinde bunun bir ikincisinin bulunmadığı söylenmiştir. Hakikati şudur: Kişi nefsi ve başkası için faydalı olan şeyi eliyle -yani bizzat kendisi- [tehlikeye] atmış olur; böylece tehlikeyi onu yakalayan ve sahibine hükmeden kılmıştır. el-Harrâlî şöyle demiştir: Hitabın ihatası gerektirir ki tehlike; terk edilmeleriyle İslam binasına tecavüz vuku bulan ve onun yıkılmasına yol açan savaş ve infakın zayi edilmesidir.

أمر الإنفاق أخص بالأنصار الذين كانوا أهل الأموال لتجرد المهاجرين عنها كان في ضمنه أن أكثر فصل الخطاب فيه للأنصار - انتهى. وقد روى أبو داود والترمذي - وهذا لفظه وقال: حسن صحيح - والنسائي عن أبي أيوب رضي الله تعالى عنه: «إنما نزلت هذه الآية فينا معشر الأنصار لما أعز الله الإسلام وكثر ناصروه وقال بعضنا لبعض سراً دون رسول الله ﷺ: إن أموالنا قد ضاعت، فلو أقمنا في أموالنا! فأنزل الله هذه الآية، فكانت التهلكة الإقامة على الأموال وإصلاحها وتركنا الغزو» وروى البخاري في التفسير عن حذيفة رضي الله تعالى عنه {وأنفقوا في سبيل الله ولا تلقوا بأيديكم إلى التهلكة} قال: نزلت في النفقة «.

İnfak emri, Muhacirlerin mallardan tecerrüd etmeleri sebebiyle mal sahibi olan Ensar'a daha has olduğundan, bunun zımnında hitabın faslının çoğunun Ensar'a ait olduğu yer almaktadır -iktibas sonu-. Ebû Dâvûd, Tirmizî -lafız ona aittir ve «hasen sahihtir» demiştir- ve Nesâî, Ebû Eyyûb radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Bu ayet biz Ensar topluluğu hakkında indi. Allah İslam'ı aziz kılıp yardımcıları çoğalınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizli olarak birbirimize: 'Mallarımız zayi oldu; mallarımızın başında dursak ya!' dedik. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Tehlike; malların başında durup onları ıslah etmek ve gazayı terk etmemizdi.» Buhârî de Tefsir'de Huzeyfe radıyallâhu anh'tan {وأنفقوا في سبيل الله ولا تلقوا بأيديكم إلى التهلكة} “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” ayeti hakkında: «Nafaka (infak) hakkında indi» dediğini rivayet etmiştir.

ولما كانت التوسعة في أمر القتال قد تجر إلى الاعتداء فختمه بالنهي عنه وبأن الله لا يحب المعتدين وكانت التوسعة في الإنفاق في سبيل الله من أعلى خلال الإيمان قال تعالى: {وأحسنوا} أي أوقعوا الإحسان على العموم بما أفهمه قصر الفعل

Savaş emrindeki genişlik haddi aşmaya sevk edebileceğinden onu bundan nehiy ile ve Allah'ın haddi aşanları sevmediğiyle mühürleyince; Allah yolunda infaktaki genişlik de imanın en yüce hasletlerinden olduğundan Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وأحسنوا} “ve iyilik edin (ihsanda bulunun)”; yani fiilin kısa tutulmasının ve

وترك المتعلق بالإكثار من الإنفاق وظنوا بالله الحسن الجميل، وأظهر من غير إضمار لطول الفصل ولنحو ما تقدم {إن الله} الملك العظيم {يحب المحسنين} أي يفعل معهم كل ما يفعله المحب مع من يحبه من الإكرام والإعلاء والنصر والإغناء وغير ذلك من جميع ما يحتاجه كما أنه لا يحب المعتدين.

müteallakın terk edilmesinin hissettirdiği üzere genel olarak ihsanı gerçekleştirin; çokça infak edin ve Allah hakkında güzel ve hüsnüzanda bulunun. Fasıl uzadığı için ve daha önce geçenlerin benzerinden ötürü zamir getirmeyip açıkça zikretti: {إن الله} Yüce Melik olan Allah {يحب المحسنين} “şüphesiz iyilik edenleri sever.”; yani sevenin sevdiğine ikram, yüceltme, yardım, zengin kılma ve muhtaç olduğu bütün diğer şeylerden yaptığı her şeyi onlara yapar; nitekim haddi aşanları sevmez.

قال الحرالي: فانتظم ختم الخطابين بأن لا يقع الاعتداء في القتل وأن يقع الإحسان في المال، وفي إشعاره حض الأنصار على إنفاق أموالهم يتلون به حال المهاجرين في التجرد عنها، فكما كان أمر المهاجرين أن لا ينقضوا الهجرة كان أمر الأنصار أن لا يلتفتوا إلى الدنيا، فما خرج المهاجرون عن أصله خرج الأنصار عند التمسك به عن وصفه، فكان إعراضهم

el-Harrâlî şöyle demiştir: İki hitabın sonu; öldürmede haddi aşmanın vuku bulmaması ve malda ihsanın vuku bulmasıyla intizam buldu. Bunun hissettirdiğinde Ensar'ın mallarını infak etmeye teşviki vardır ki bununla Muhacirlerin mallardan tecerrüd etme hâline bürünsünler. Nitekim Muhacirlerin emri hicreti bozmamak olduğu gibi, Ensar'ın emri de dünyaya iltifat etmemekti. Muhacirlerin aslından çıktığı şeyden, Ensar ona sarılma anında vasfından çıkmıştır. Dolayısıyla onların yüz çevirmesi,

تابعاً لترك المهاجرين أموالهم.

Muhacirlerin mallarını terk etmesine tabi olmuştur.

ولما ختم آيات القتال بالنفقة في سبيل الله لشدة حاجة الجهاد إليها وكان سبيل الله اسماً يقع على الحج كما يقع على الجهاد كما ورد في الحديث «الحج من سبيل الله» رجع إلى الحج والعمرة المشير إليهما {مثابة للناس} [البقرة: ١٢٥] و {إن الصفا والمروة} [البقرة: ١٥٨] الآية، و {مواقيت للناس والحج} ولا سيما وآيات القتال هذه إنما نظمت ههنا بسببهما توصيلاً إليهما وبعضها سببه عمرة الحديبية التي صدّ المشركون عنها، فكان كأنه قيل: مواقيت للناس والحج فحجوا واعتمروا أي تلبسوا بذلك وإن صددتم عنه وقاتلوا في سبيل الله من قاتلكم في وجهكم ذلك لينفتح لكم السبيل، ولما كان ذلك بعد الفتح ممكناً لا صاد عنه عبر بالإتمام فقال: {وأتموا *} أي بعد فتح السبيل بالفتح

Cihadın infaka olan şiddetli ihtiyacından ötürü savaş ayetlerini Allah yolunda infak ile mühürleyince ve hadiste geçen «Hac, Allah yolundandır» ifadesinde olduğu gibi 'Allah yolu' ismi cihada verildiği gibi hacca da verildiğinden; {مثابة للناس} “insanlar için bir toplanma yeri” [Bakara: 125], {إن الصفا والمروة} “Şüphesiz Safa ile Merve” [Bakara: 158] ayeti ve {مواقيت للناس والحج} “insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” ayetleriyle kendilerine işaret edilen hac ve umreye geri döndü. Bilhassa bu savaş ayetleri burada onlara ulaştırmak için onlar sebebiyle nazmedilmişti; bazısının sebebi de müşriklerin alıkoyduğu Hudeybiye umresiydi. Sanki şöyle denilmiş gibi oldu: 'İnsanlar ve hac için vakit ölçüleridir; o halde haccedin ve umre yapın, yani alıkonsanız dahi buna girişin ve bu yolculuğunuz esnasında sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ki size yol açılsın.' Bu [durum] fetihten sonra mümkün olup onu engelleyecek kimse bulunmayınca, tamamlamaktan bahsederek şöyle buyurdu: {وأتموا *} “Ve tamamlayın”; yani fetihle yol açıldıktan sonra

{الحج والعمرة} بمناسكهما وحدودهما وشرائطهما وسننهما. ولما تقدم الإنفاق في سبيل الله والقتال في سبيل الله نبه هنا على أن ذلك كلّه إنما هو لتقام العبادات التي هي مبنى الإسلام له ﷾ فقال: {لله} الملك الذي لا كفوء له أي لذاته، ولم يضمر لئلا يتقيد بقيد.

{الحج والعمرة} “haccı ve umreyi” menâsikleriyle, sınırlarıyla, şartlarıyla ve sünnetleriyle [tamamlayın]. Öncesinde Allah yolunda infak ve Allah yolunda savaş zikredilince, burada bütün bunların ancak İslam'ın binası olan ibadetlerin O'nun için yerine getirilmesi maksadıyla yapıldığına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {لله} “Allah için”; yani hiçbir dengi bulunmayan Melik'in bizzat zatı için. Bir kayıtla kayıtlanmasın diye zamir getirilmemiştir.

ولما كان ﷾ قد أعز هذه الأمة إكراماً لنبيها ﷺ فلا يهلكها بعامة ولا يسلط عليها عدواً من غيرها بل جعل كفارة ذنوبها في إلقاء بأسها بينها أومأ إلى أنه ربما يقطعها عن الإتمام قاطع من ذلك بقوله بانياً للمفعول لأن الحكم دائر مع وجود الفعل من غير نظر إلى فاعل معين معبراً بأداة الشك إشارة إلى أن هذا مما يقل وقوعه: {فإن أحصرتم} أي منعتم وحبستم عن إتمامها، من الإحصار وهو منع العدو المحصر عن متصرفه

Allah celle ve azze, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir ikram olarak bu ümmeti aziz kılıp topyekûn helak etmeyeceğinden ve üzerine kendisinden başkaca bir düşmanı musallat etmeyip günahlarının kefaretini kendi aralarındaki çekişmeler kılacağından; hüküm belirli bir faile bakılmaksızın fiilin varlığı ile birlikte döndüğü için meçhul sığa ile ve bunun az vuku bulan şeylerden olduğuna işaret etmek üzere şüphe edatı ile ifade ederek onu tamamlamaktan bir engelleyicinin alıkoyabileceğini ima etti ve şöyle buyurdu: {فإن أحصرتم} “Eğer engellenirseniz”; yani onları tamamlamaktan alıkonulur ve menedilirseniz. Bu, İhsâr (alıkoyma) kelimesindendir ki o da düşmanın muhsarı tasarrufundan menetmesidir.

كالمرض يحصره عن التصرف في شأنه - قاله الحرالي {فما} أي فالواجب على المحصر الذي منع عن إكماله تلافياً لما وقع له من الخلل في عملهما {استيسر} أي وجد يسرة على غاية السهولة حتى كأنه طالب يسر نفسه، واليسر حصول الشيء عفواً بلا كلفة {من الهدي} إذا أراد التحلل من الحج والعمرة من الإبل والبقر والغنم يذبحه حيث أحصر ويتصدق به وقد رجع حلالاً

Nitekim el-Harrâlî: "Hastalığın kişiyi kendi işinde tasarrufta bulunmaktan alıkoyması gibidir" demiştir. {فما} “o takdirde...”; yani her iki amelde meydana gelen kusuru telafi etmek üzere tamamlamaktan menedilen muhsara vacip olan; {استيسر} “kolayınıza gelen”; yani sanki kendi kolaylığını ararmışçasına son derece kolaylıkla bulunan şeydir. Yüsr, bir şeyin külfetsizce ve kendiliğinden meydana gelmesidir. {من الهدي} “kurbandır.”; hac ve umreden ihramdan çıkmak istediği zaman deve, sığır ve koyundan [kolayına gelendir]. Onu alıkonulduğu yerde keser, sadaka olarak dağıtır ve ihramdan çıkmış olur.

ولما كان الحاج هو الشعث التفل أشار إلى حرمة التعرض لشعره بقوله: {ولا تحلقوا رؤوسكم} أي شعرها إذا كنتم محرمين بحج أو عمرة، من الحلق.

Hacı; saçı başı dağınık ve toza toprağa bulanmış kimse olduğu için, saçına dokunmanın haramlığına şu buyruğuyla işaret etti: {ولا تحلقوا رؤوسكم} “Başlarınızı tıraş etmeyin”; yani hac veya umre için ihramlı olduğunuzda başınızın saçını [tıraş etmeyin]. Bu, halk (tıraş etmek) kelimesindendir.

قال الحرالي: وهو إزالة ما يتأتى للزوال بالقطع من الآلة الماضية في عمله، والرأس مجتمع الخلقة ومجتمع كل شيء رأسه - انتهى. {حتى يبلغ} من البلاغ وهو الانتهاء إلى الغاية {الهدي} أي إن كان معكم هدي {محله} أي الموضع الذي يحل ذبحه فيه، إن كنتم محصرين فحيث أحصرتم وإلا فعند المروة أو في منى ونحوهما. قال الحرالي: والهدي ما تقرب به الأدنى للأعلى وهو اسم ما يتخذ فداء من الأنعام بتقديمه إلى الله ﷾ وتوجيهه إلى البيت العتيق، وفي تعقيب الحلق بالهدي إشعار باشتراكهما في معنى واحد وهو الفداء، والهدي في الأصل فداء لذبح الناسك نفسه لله سنة إبراهيم في ولده عليهما الصلاة والسلام، وإزالة الشعر فداء من جزاء لرأس لله، ولذلك لما سئل النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Bu, kesici bir aletle kesilerek giderilmesi mümkün olan şeyin giderilmesidir. Baş yaratılışın toplanma yeridir ve her şeyin başı onun toplanma yeridir.' -alıntı bitti-. {حتى يبلغ} “ulaşıncaya kadar”; bu, 'bülûğ' yani gayeye ulaşmak kökündendir. {الهدي} “kurban”; yani şayet yanınızda kurbanlık varsa, {محله} “yerine”; yani kesilmesinin helal olduğu mekâna [ulaşıncaya kadar]. Şayet muhsar iseniz alıkonulduğunuz yerde, aksi halde ise Merve'nin yanında veya Mina'da ve benzeri yerlerde. el-Harrâlî demiştir ki: Hedy, alttakinin üsttekine yakınlaştığı şeydir; Allah celle ve azze'ye takdim edilip Beyt-i Atik'e yönlendirilmek suretiyle en'amdan fidye olarak edinilen şeyin adıdır. Tıraşın hedyin peşinden getirilmesinde, her ikisinin 'fidye' şeklindeki ortak bir manada buluştuğuna dair bir işaret vardır. Hedy aslında İbrahim ve oğlunun -aleyhimessalâtü vesselâm- sünneti üzere hacının kendisini Allah için kurban etmesinin bir fidyesidir; saçın giderilmesi ise başın Allah'a bir karşılığı olarak fidyesidir. Bundan dolayı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e

عن تقديم أحدهما على الآخر قال: «افعل ولا حرج» ، لأن الجميع غاية بالمعنى الشامل للفداء - انتهى.

birinin diğerinden önce yapılması sorulduğunda: «Yap, bir sakıncası yoktur» buyurmuştur; çünkü hepsi fidyeyi içine alan geniş manasıyla birer gayedir -alıntı bitti-.

ولما كان الإنسان محلاً لعوارض المشقة وكان الله ﷾ قد وضع عنا الآصار ببركة النبي المختار ﷺ فجعل دينه يسراً قال: {فمن كان} وقيده بقوله: {منكم} أيها المحرمون {مريضاً} يرجى له بالحلق خير {أو به أذى} ولو قل، والأذى ما تعلق النفس أثره {من رأسه} بقمل أو غيره {ففدية} أي فعلية بحلق رأسه أو المداواة بما نهى المحرم عنه فدية {من صيام} لثلاثة أيام {أو صدقة} لثلاثة آصع من طعام على ستة مساكين، لأن الصدقة كما قال الحرالي عدل الصيام عند فقده كما

İnsan meşakkat arızalarına maruz bir varlık olduğundan ve Allah celle ve azze seçilmiş Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bereketiyle üzerimizden ağır yükleri kaldırıp dinini kolaylık kıldığından şöyle buyurdu: {فمن كان} “Artık kim olursa”; ve bunu şu buyruğuyla kayıtladı: {منكم} “içinizden”; ey ihramlılar, {مريضاً} “hasta”; tıraş olmakla iyileşmesi umulan [bir hasta], {أو به أذى} “yahut bir eziyet bulunan”; az bile olsa; eziyet nefsin etkisine bağlandığı şeydir, {من رأسه} “başından”; bit veya başka bir şey sebebiyle, {ففدية} “ona bir fidye gerekir”; yani başını tıraş etmesi veya ihramlıya yasaklanan şeyle tedavi olması sebebiyle fidye gerekir, {من صيام} “oruçtan”; üç gün [oruç], {أو صدقة} “yahut sadakadan”; altı yoksula yiyecekten üç sâ' [sadaka]. Zira sadaka, el-Harrâlî'nin de belirttiği gibi, bulunmadığında orucun dengidir; nitekim

تقدم. ولليوم وجبتا فطر وسحور، لكل وجبة مُدَّان فلكل يوم صاع {أو نسك} أي تقرب بذبح شيء من الأنعام وهذه فدية مخيرة.

daha önce geçmişti. Bir gün için iftar ve sahur olmak üzere iki öğün vardır; her öğün için iki müdd, dolayısıyla her gün için bir sâ'dır; {أو نسك} “yahut kurbandan”; yani en'amdan bir şey keserek yakınlaşmaktan ibarettir; bu muhayyerlik bildiren bir fidyedir.

ولما كان الله ﷾ بسعة حمله وعظيم قدرته وشمول علمه قد أقام أسباباً تمنع المفسدين على كثرتهم من التمكن من الفساد أشار إلى ذلك بأداة التحقيق بعد تعبيره عن الإحصار بأداة الشك فقال: {فإذا أمنتم} أي حصلتم في الأمن فزال الإحصار

Allah celle ve azze geniş hilmi, yüce kudreti ve kuşatıcı ilmiyle bozguncuların çokluklarına rağmen fesada güç yetirmelerini engelleyecek sebepler var ettiğinden; ihsârı şüphe edatıyla ifade ettikten sonra buna tahkik edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {فإذا أمنتم} “Güvene kavuştuğunuzda ise”; yani emniyete erip ihsâr ortadan kalktığında

والمرض، وبني الفعل هنا للفاعل إشارة إلى أنه كأنه آت بنفسه تنبيهاً على أنه الأصل بخلاف الإحصار حثاً على الشكر {فمن تمتع} أي تلذذ باستباحة دخوله إلى الحرم بإحرامه في أشهر الحج على مسافة القصر من الحرم {بالعمرة} ليستفيد الحل حين وصوله إلى البيت ويستمر حلالاً في سفره ذلك {إلى الحج} أي إحرامه به من عامة ذلك من مكة المشرفة من غير رجوع إلى الميقات {فما} أي فعليه ما {استيسر} وجد اليسر به {من الهدي} من النعم يكون هذا الهدي لأجل ما تمتع به بين النسكين من الحل وهو مسافر، هذا للمتمتع وأما القارن فلجمعه بين النسكين في سفر واحد وشأنهما أن يكونا في وقتين وقت حل ووقت حرم، وفي العبارة إشعار بصحة إرداف الحج على العمرة لأنه ترق من إحرام أدنى إلى إحرام أعلى.

ve hastalık zail olduğunda. Burada fiil, şükre teşvik etmek maksadıyla ihsârın aksine asıl olanın bu olduğuna dikkat çekmek üzere sanki kendiliğinden geliyormuşçasına etken (mâlum) olarak bina edilmiştir. {فمن تمتع} “kim faydalanırsa”; yani Harem'e kasr mesafesinden hac aylarında ihrama girerek Harem'e girişin mübah kılınmasıyla lezzetlenirse, {بالعمرة} “umre ile”; Beyt'e ulaştığı anda ihramdan çıkmayı elde etmek ve o yolculuğunda ihramsız kalmaya devam etmek için, {إلى الحج} “hacca kadar”; yani o senesinde Mîkât'a geri dönmeksizin Mekke-i Mükerreme'den hac için ihrama girmesine kadar [faydalanırsa], {فما} “o takdirde üzerine gereken şey...”; yani onun üzerine gereken, {استيسر} “kolayına gelen”; kolaylıkla bulduğu, {من الهدي} “kurbandır.”; en'amdan [bir kurbandır]. Bu hedy, iki ibadet arasında yolcu iken ihramsız kalıp faydalandığı şey içindir. Bu temettü yapan içindir; kıran yapan için ise bir yolculukta iki ibadeti birleştirdiği içindir; oysa bunların kuralı biri helal vakitte diğeri haram vakitte olmak üzere iki ayrı vakitte olmalarıdır. İfadede umrenin peşine haccı eklemenin sıhhatine işaret vardır; zira bu, daha alt bir ihramdan daha üst bir ihrama yükselmektir.

ولما أفهم التقييد باليسر حالة عسر بينها بقوله: {فمن لم يجد} أي هدياً، من الوجد وهو الطول والقدرة {فصيام} أي فعليه بدل الهدي صيام {ثلاثة أيام في الحج} أي في أيام تلبسه به فلا يصح قبله ويجب أن يكون قبل يوم عرفة بحيث يكون فيه مفطراً، {و} صيام {سبعة} أي من الأيام {إذا رجعتم} إلى بلادكم فلا تصح قبل الوصول، ولم يفرد ليفهم أن العبرة إمكان الرجوع لا حقيقة رجوعه، فلو أقام بمكة مثلاً صام بها، ولو فاتته الثلاثة في الحج فرق بينها وبين السبعة في الوطن بقدر مدة إمكان العود وزيادة أربعة أيام التشريق والعيد ليحكي القضاء الأداء. قال الحرالي: فيكون الصوم عدلاً للهدي الذي يطعمه المهدي كما كان الإطعام عدلاً للصوم في آية {وعلى الذين يطيقونه} انتهى.

Kolaylıkla kayıtlandırma zorluk durumunu hissettirince, bunu şu sözüyle açıkladı: {فمن لم يجد} “Kim de [kurbanlık] bulamazsa” yani kurbanlık [bulamazsa]; [kelime] Vecd (وَجْد - güç ve varlık yetirme) kökündendir. {فصيام} “[üzerine düşen] oruçtur” yani kurbanın yerine üzerine gereken oruç, {ثلاثة أيام في الحج} “hacda üç gün” yani ona (ihrama) girdiği günlerde [tutulmalıdır], bundan önce geçerli olmaz; arefe gününde oruçsuz olabilmesi için [üç günün] arefe gününden önce olması vaciptir. {و} “ve” orucudur {سبعة} “yedi [günün]” yani günlerden yedi [gündür] {إذا رجعتم} “döndüğünüz zaman” memleketlerinize [döndüğünüz zaman]; dolayısıyla oraya varmadan önce geçerli olmaz. Muteber olanın dönüşün bizzat kendisi değil de dönme imkânı olduğu anlaşılsın diye tekil zamir kullanılmamıştır; nitekim örneğin Mekke'de ikamet etse orucunu orada tutar. Şayet hacdaki üç günü kaçırırsa, kaza edaya tam uysun diye, memleketinde bu üç gün ile yedi günün arasını dönüş imkânı süresi ve ilave olarak dört bayram ile teşrik günleri kadar ayırır. el-Harrâlî şöyle demiştir: "Böylece oruç, kurban sahibinin yedirdiği kurbanlığa denk olur; nitekim {وعلى الذين يطيقونه} “Güç yetirenlerin üzerine ise...” ayetinde de yedirmek oruca denk olmuştu." [Alıntı] bitti.

ولما كان للتصريح مزية ليست لغيره قال: {تلك}

Açıkça belirtmenin başkasında olmayan bir üstünlüğü olduğundan şöyle buyurdu: {تلك} “İşte bu”

أي العدة النفسية المأمور بصومها {عشرة} دفعاً لاحتمال أن تكون الواو بمعنى «أو» أو أن يكون المراد بالسبع المبالغة دون الحقيقة وليحضر العدد في الذهن جملة كما أحضره تفصيلاً؛ والعشرة: قال الحرالي: معاد عد الآحاد إلى أوله.

yani tutulması emredilen nefis sayı {عشرة} “on [gündür]”; vâv harfinin «veya» manasında olması yahut yedi ile hakikat değil mübalağanın kastedilmiş olması ihtimalini ortadan kaldırmak ve sayıyı ayrıntılı olarak sunduğu gibi zihinde topluca da hazır etmek için [böyle buyurmuştur]. el-Harrâlî demiştir ki: 'On sayısı, birlerin sayımının başına dönmesidir.'

ولما كان زمن الصومين مختلفاً قال: {كاملة} نفياً لتوهم أن الصوم بعد الإحلال دون ما في الإحرام، والكمال: قال الحرالي: الانتهاء إلى الغاية التي ليس وراءها مزيد من كل وجه، وقال: فكما استوى حال الهدي في انتهائه إلى الحرم أو الحل كذلك استوى حال الصوم في البلد الحرام والبلد الحلال ليكون في إشارته إشعار بأن الأرض لله مسجد كما أن البيت الحرام لله مسجد فأظهر معنى استوائهما في الكمال في حكم الأجر لأهل الأجور والقبول لأهل القبول والرضاء لأهل الرضاء

İki orucun zamanı farklı olduğundan, ihramdan çıktıktan sonraki orucun ihramdaki oruçtan daha aşağıda olduğu vehmini ortadan kaldırmak için {كاملة} “tam [on gündür].” buyurdu. Kemâl hakkında el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Her bakımdan ötesinde bir fazlalık bulunmayan nihai sınıra ulaşmaktır.' Ve dedi ki: 'Hedyin Harem'e veya helal bölgeye ulaşmasındaki durumu eşit olduğu gibi, haram beldedeki orucun durumu ile helal beldedeki orucun durumu da eşit olmuştur; ta ki bundaki işaretle yeryüzünün Beyt-i Haram'ın Allah için bir mescid olduğu gibi Allah için bir mescid olduğuna dikkat çekilsin. Böylece ecir sahipleri için ecir hükmünde, kabul sahipleri için kabulde, rıza sahipleri için rızada

والوصول لأهل الوجهة كل عامل على رتبة عمله - انتهى. ولو قال: تامة، لم يفد هذا لأن التمام قد يكون في العدد مع خلل بعض الأوصاف.

ve yöneliş sahipleri için vuslatta kemâl bakımından her amelde bulunanın ameli mertebesinde eşitlikleri manası açığa çıkmıştır.' -alıntı bitti-. Şayet 'tâmme' demiş olsaydı bu manayı vermezdi; çünkü tamamlık bazı vasıfların eksikliğiyle birlikte sayıda da olabilir.

ولما كان ربما وقع في الفكر السؤال عن هذا الحكم هل هو خاص أو عام استأنف تخصيصه بمن هو غائب عن حرم مكة على مسافة القصر فقال: {ذلك} أي الحكم المذكور العلي في نفعه الحكيم في وضعه {لمن لم يكن أهله} من زوجته أو أقاربه أو سكان وطنه. وقال الحرالي: والأهل سكن المرء من زوج ومستوطن {حاضري} على مسافة الحضر بأن يكون ساكناً

Zihne bu hükmün özel mi yoksa genel mi olduğu sorusu gelebileceğinden, Mekke Harem'inden kasr mesafesinde uzakta olan kimseye tahsisini yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {ذلك} “Bu”; yani zikredilen, faydası yüce ve vaz'ı hikmetli olan hüküm, {لمن لم يكن أهله} “ailesi bulunmayan kimseler içindir.”; eşi, akrabaları yahut memleketinin sakinleri [olmayan kimseler içindir]. el-Harrâlî dedi ki: 'Ehil; eş ve yerleşik olunan yer halkı gibi kişinin sükûnet bulduğu kimsedir.' {حاضري} “oturanlardan”; yerleşiklik mesafesinde, yani ikamet eden

في الحرم أو من الحرم على دون مسافة القصر وكل من كان هكذا فهو حاضر من الحضور وهو ملازمة الوطن لا على مسافة السفر من {المسجد الحرام} أي الحرم بل كان أهله على مسافة الغيبة منه وهي مسافة القصر.

Harem'de yahut Harem'e kasr mesafesinden daha az bir mesafede oturan kimse olmak suretiyle. Her kim böyle ise o, sefer mesafesinde değil vatanına mülazemet etmek demek olan huzur kökünden gelen bir hazırdir; {المسجد الحرام} “Mescid-i Haram'da”; yani Harem'de [oturanlardan olmayan]; bilakis ailesi ondan uzakta, yani kasr mesafesinde olan kimsedir.

قال الحرالي إفصاحاً بما أفهمه معنى المتعة: وذلك لأن الله ﷿ إذا تولى إبانة عمل أنهاه إلى الغاية في الإفصاح - انتهى. وعبر عن الحرم بالمسجد إجلالاً وتعظيماً لما قرب من الحرم، كما عظم الحرم بقربه من المسجد، وعظم المسجد بمجاورة الكعبة؛ لأنه جرت عادة الأكابر أن يكون لبيوتهم دور، ولدورهم أفنية، وحول تلك الأفنية بيوت خواصهم؛ وأما حاضروه فلا دم عليهم في تمتع ولا قران فرقاً بين خاصة الملك وغيرهم.

el-Harrâlî temettünün hissettirdiği manayı açıklayarak şöyle demiştir: 'Bu böyledir; zira Allah celle ve azze bir ameli beyan etmeyi üstlendiğinde onu açıklamada son noktaya ulaştırır.' -alıntı bitti-. Harem'e yakın olan şeyleri yüceltmek ve tazim etmek maksadıyla Harem, Mescid olarak ifade edilmiştir; nitekim Harem Mescid'e yakınlığıyla, Mescid de Kâbe'ye komşuluğuyla tazim görmüştür. Çünkü büyüklerin adetine göre evlerinin avluları, avlularının etrafında da has adamlarının evleri bulunur. Orada hazır olanlara gelince, Hükümdarın has adamları ile diğerleri arasındaki farktan dolayı temettüde de kıranda da onlara kurban düşmez.

ولما كثرت الأوامر في هذه الآيات وكان لا يحمل على

Bu ayetlerde emirler çoğalınca ve onlara

امتثالها إلا التقوى أكثر تعالى فيها من الأمر بها. قال الحرالي: لما تجره النفوس من مداخل نقص في النيات والأعمال والتنقلات من الأحكام إلى أبدالها فما انبنى على التقوى خلص ولو قصر - انتهى. ولما كان من الأوامر ما هو معقول المعنى ومنها ما هو تعبدي وكان عقل المعنى يساعد على النفس في الحمل على امتثال الأمر ناسب اقتران الأمر به بالترغيب كما قال: {واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب} [البقرة: ١٩٦] ولما كان امتثال ما ليس بمعقول المعنى من عند قوله: {وأتموا الحج والعمرة لله} [البقرة: ١٩٦] شديداً على النفس مع جماحها عن جميع الأوامر ناسب اقترانه بالتهديد فكان ختامه بقوله: {واتقوا} أي فافعلوا جميع ذلك واحملوا أنفسكم على التحري فيه والوقوف عند حدوده ظاهراً وباطناً واتقوا {الله} أي اجعلوا بينكم وبين غضب هذا الملك الأعظم وقاية، وأكد تعظيم المقام بالأمر

uymaya ancak takva sevk edebileceğinden, Allah Teâlâ bunlarda takvayı emretmeyi çoğalttı. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Nefislerin niyetlere, amellere ve hükümlerden onların bedellerine geçişlere kusur girişleri getirmesi sebebiyle [böyle buyurmuştur]; zira takva üzerine bina edilen şey, eksik kalsa bile ihlaslı olur.' -alıntı bitti-. Emirlerden bazısı aklın kavrayabileceği manada (mâkûlü'l-mâna), bazısı ise taabbüdî olduğundan ve mananın akılla kavranması emre uymaya nefse yardımcı olduğundan, emrin rağbet ettirmeyle bir arada bulunması uygun düştü; nitekim şöyle buyurmuştur: {واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب} “Allah'tan korkun ve bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir.” [Bakara: 196]. {وأتموا الحج والعمرة لله} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [Bakara: 196] buyruğundan itibaren manası akılla kavranamayan şeylere uymak bütün emirlere karşı serkeşliğiyle beraber nefse ağır geldiğinden, bunun tehdit ile birlikte bulunması uygun düştü; bu sebeple sonu şu buyrukla oldu: {واتقوا} “ve sakının”; yani bütün bunları yapın, nefislerinizi bunda titizlik göstermeye ve zahiren ile bâtınen O'nun sınırlarında durmaya sevk edin ve sakının; {الله} “Allah'tan”; yani bu en yüce Melik'in gazabı ile aranıza bir korunak koyun. Makamın tazimini emir ile

بالعلم وتكرير الاسم الأعظم ولئلا يفهم الإضمار تقييد شديد عقابه بخشية مما مضى فقال: {واعلموا} تنبيهاً على أن الباعث على المخافة إنما هو العلم، {أن الله} أي الذي لا يداني عظمته شيء {شديد العقاب} وهو الإيلام الذي يتعقب به جرم سابق؛ هذا مع مناسبة هذا الختام لما بعده من النهي عن الرفث وما في حيزه، ومن تدبر الابتداء عرف الختم ومن تأمل الختم لاح له الابتداء. قال الأستاذ أبو الحسن الحرالي في كتاب المفتاح في الباب الخامس في تنزلات القرآن بحسب الأسماء: اعلم أن خطاب الله يرد بيانه بحسب أسمائه ويجمعها جوامع أظهرها ما ترى آياته وهو اسمه الملك وما يتفصل إليه من الأسماء القيمة لأمر الحكم والقضاء والجزاء نحو العزيز الحكيم الذي يختم به آيات الأحكام {نكالاً من الله والله عزيز حكيم} [المائدة: ٣٨] ثم ما تسمع آياته من اسمه الرحمن الرحيم وما يتفصل من الأسماء من

bilmeyle ve İsm-i Âzam'ı tekrar etmekle teyit etti; zamir getirilmesinin O'nun çetin azabını geçmişten bir korku ile kayıtlamak şeklinde anlaşılmaması için şöyle buyurdu: {واعلموا} “ve bilin ki”; korkuyu harekete geçirenin ancak ilim olduğuna dikkat çekmek üzere, {أن الله} “şüphesiz Allah”; yani azametine hiçbir şeyin yaklaşamayacağı Zât, {شديد العقاب} “cezası pek çetin olandır.”; bu da geçmiş bir günahın ardından gelen acı vermedir. Bununla beraber bu sonun, ardından gelen müstehcen söz ve o kabilden olan şeylerin yasaklanmasıyla bir münasebeti vardır; zira başlangıcı tefekkür eden sonu anlar, sonu düşünen için de başlangıç belirir. Üstat Ebu'l-Hasan el-Harrâlî, el-Miftâh kitabında isimlere göre Kur'an'ın inişleri hakkındaki beşinci babda şöyle demiştir: Bil ki Allah'ın hitabının beyanı isimlerine göre gelir ve onları toplayıcı kurallar bir araya getirir. Bunların en açığı ayetleri görünen El-Melik ismi ve {نكالاً من الله والله عزيز حكيم} “Allah'tan bir ibret cezası olarak; Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [Mâide: 38] ayetinde olduğu gibi hüküm ayetlerinin kendisiyle mühürlendiği el-Azîz, el-Hakîm gibi hüküm, kaza ve ceza işi için ikâme edilen isimlere ayrılan kısımlardır. Sonra ayetleri işitilen er-Rahmân, er-Rahîm ismi ve rahmet ayetlerinin kendisiyle mühürlendiği

معنى الرحمة المنبئة عن الصفح والمغفرة الذي تختم به آيات الرحمة

affı ve mağfireti haber veren rahmet manasından dallanıp ayrılan isimlerdir;

{ويتوب الله على المؤمنين والمؤمنات وكان الله غفوراً رحيماً} [الأحزاب: ٧٣] فلكل تفصيل في مورد وجهي العدل والفضل أسماء يختص به بناؤها ولذلك قال ﵊ ما لم يختم آية رحمة بعذاب أو آية عذاب برحمة، ثم ما توجد آياته وجداناً في النفس وهي الربوبية وما ينتهي إليه معنى سواء أمرها من {الحمد لله رب العالمين} [الفاتحة: ٢] وما يتفصل إليه من الأسماء الواردة في ختم الإحاطات نحو {الواسع العليم} ، فمن تفطن لذلك استوضح من التفصيل الختم واستشرح من الختم التفصيل. وقد كان ذلك واضحاً عند العرب فاستعجم عند المتعربين إلا ما كان ظاهر الوضوح منه ولتكرار الأسماء بالإظهار والإضمار بيان متين الإفهام في القرآن - انتهى.

{ويتوب الله على المؤمنين والمؤمنات وكان الله غفوراً رحيماً} “ve Allah mümin erkeklerin ve mümin kadınların tövbelerini kabul etsin. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” [Ahzâb: 73] ayetinde olduğu gibi. Dolayısıyla adalet ve lütuf yönlerinin geliş yerlerindeki her tafsilat için inşası kendisine has olan isimler vardır; nitekim aleyhisselâm: «Bir rahmet ayeti azapla yahut bir azap ayeti rahmetle mühürlenmedikçe» buyurmuştur. Sonra ayetleri nefiste vicdani olarak bulunan Rubûbiyet ve {الحمد لله رب العالمين} “Hamd âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur” [Fâtiha: 2] ayetindeki durumunun eşitliği manasının vardığı şey ile {الواسع العليم} “Lütfu geniş olan, her şeyi hakkıyla bilen” gibi kuşatmaların sonunda gelen isimlere ayrılan kısımlardır. Kim bunu kavrarsa tafsilattan sonu açıkça görür, sondan da tafsilatı şerh eder. Bu durum Araplar nezdinde açıktı, sonradan Araplaşanlar nezdinde ise fazlasıyla açık olanları müstesna kapalı kaldı; isimlerin açık isim ve zamirle tekrarlanmasında Kur'an'da son derece sağlam bir anlatım vardır -alıntı bitti-.

ولما ذكر ﷾ أن الحج موقت بالأهلة ولم يعين له وقتاً من شهور السنة وختم ذلك بالتفرقة في بعض أحكام الحج بسبب الأماكن تشوفت النفس إلى تعيين وقته وأنه هل هو كالمكان

Allah celle ve azze haccın hilaller ile vakitlendirildiğini zikredip senenin aylarından ona belirli bir vakit tayin etmeyince ve bunu mekânlar sebebiyle haccın bazı hükümlerindeki ayrım ile mühürleyince, nefis onun vaktinin tayinine ve onun da mekân gibi mi

أو عام الحكم فقال {الحج} أي وقته {أشهر} فذكره بصيغة من جموع القلة الذي أدناه ثلاث وهي ثلاث بجر المنكسر: شوال وذو القعدة وتسع من ذي الحجة وليلة العيد بدليل أنه يفوت بطلوع الفجر يوم النحر؛ ولما أبهم عين فقال: {معلومات} أي قبل نزول الشرع فأذن هذا أن الأمر بعد الشرع على ما كان عليه ولا شك أن في الإبهام ثم التعيين إجلالاً وإعظاماً للمحدث عنه.

yoksa hükmünün genel mi olduğuna iştiyak duydu; bunun üzerine şöyle buyurdu: {الحج} “Hac”; yani onun vakti, {أشهر} “aylardır”; bunu en azı üç olan cem-i kıllet (azlık çoğulu) sığasıyla zikretti; o da kesrin hazfedilmesiyle üçtür: Şevval, Zilkade, Zilhicce'nin dokuzu ve kurban günü gecesi; zira kurban bayramı günü fecrin doğmasıyla hac vaktinin çıkması buna delildir. Müphem bıraktıktan sonra belirleyerek şöyle buyurdu: {معلومات} “bilinen”; yani şeriatın nüzulünden önce bilinen [aylardır]; bu da şeriattan sonra durumun eskiden olduğu gibi devam ettiğini bildirdi. Şüphe yok ki önce müphem bırakıp sonra belirlemede, hakkında konuşulan şeye bir tazim ve yüceltme vardır.

ولما ختم الآية التي قبلها بالتحذير من سطواته أمر بإخلاص الحج عن الشوائب ناهياً بصيغة النفي تفخيماً له وتأكيداً للنهي ولما كان الحج لا يقع إلا فرضاً قال: {فمن فرض} أي أوجب بالإحرام، وهو من الفرض وهو الحز في الشيء لينزل فيه ما يسد فرضته حساً

Ondan önceki ayeti O'nun şiddetli azabından sakındırmakla mühürleyince, azametini göstermek ve nehyi tekit etmek üzere nefy (olumsuzluk) sığasıyla yasaklayarak haccı şaibelerden arındırmayı emretti. Hac ancak farz olarak vuku bulduğundan şöyle buyurdu: {فمن فرض} “Artık kim farz kılarsa”; yani ihram ile vacip kılarsa; bu 'farz' kökünden olup bir şeyi maddeten

أو معنى فمن تعظيمه ﷾ له أنه جعله دون سائر العبادات لا نفل فيه بعد التلبس به. قال الحرالي: لأن الفرائض من لم يقمها تساقط عضواً عضواً قائم دينه كما أن النوافل من لم يأت بها عري نم زينتها فكانت الفروض صحة والنوافل زينة. وفي قوله: {فيهن} إشعار بصحة وقوع الحج في بعضهن وأن الحج ليس كالصوم طبق زمانه، فكان من العبادات ما هو طبق زمانه كالصوم، وما يتسع فيه كالصلاة، وما لا بد أن ينتهي إلى خاتمته كالحج وتقع التوسعة في الشروع - انتهى {الحج} أي تلبس به كيف كان.

yahut manen çentiğini kapatacak şeyin içine girmesi için kertmektir. Allah celle ve azze'nin onu tazim etmesindendir ki diğer ibadetlerin aksine ona başlandıktan sonra onda nafile bırakmamıştır. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Çünkü farzları yerine getirmeyenin dininin direği uzuv uzuv düşer; nitekim nafileleri getirmeyen de onların ziynetinden soyunur. Böylece farzlar sıhhat, nafileler ziynet olmuştur.' {فيهن} “onlarda” buyruğunda, haccın bu ayların bazısında vuku bulmasının sıhhatine ve haccın oruç gibi zamanını tamamen kaplayan bir ibadet olmadığına işaret vardır. Zira ibadetlerden bazısı oruç gibi zamanını tamamen kaplayan, bazısı namaz gibi içinde genişlik olan, bazısı da hac gibi mutlaka sonuna varması gereken ve başlamasında genişlik bulunan ibadetlerdir -alıntı bitti-. {الحج} “haccı”; yani ona nasıl olursa olsun girişirse.

ولما كان في الإنسان قوى أربع: شهوانية بهيمية، وغضبية سَبُعية ووهمية شيطانية تبعث مع مساعدة القوتين الأخريين على المنازعة والمغالبة في كل شيء، وعقلية ملكية؛ وكان المقصود من جميع العبادات قهر القوى الثلاث لأن منشأ الشرور كلها محصور فيها بالعقلية قال دالاً عليها محذراً منها مرتبة: {فلا رفث} أي مواجهة للنساء بشيء من أمور النكاح. ولما كان الرفث هو داعياً إلى الوقاع

İnsanda dört kuvvet bulunduğundan: Şehevî hayvani [kuvvet], gazabî yırtıcı [kuvvet], diğer iki kuvvetin yardımıyla her şeyde çekişmeye ve üstün gelmeye sevk eden vehmî şeytani [kuvvet] ve aklî meleki [kuvvet]; bütün ibadetlerden maksat da bu üç kuvveti kahretmek olduğundan -çünkü bütün şerlerin menşei aklî kuvvetle bu üç kuvvette sınırlıdır- onlara delalet ederek ve onlardan sırayla sakındırarak şöyle buyurdu: {فلا رفث} “artık müstehcen söz ve davranış yoktur”; yani nikâh işlerinden bir şeyle kadınlara yönelmek yoktur. Müstehcen sözler ve davranışlar, cimaa sevk edici olduğundan

الذي هو فسق بالخروج عن الإحرام الصحيح قال ضاماً إليه كل ما دخل في هذا الاسم: {ولا فسوق} قال الحرالي: هو الخروج عن إحاطة العلم والعقل والطبع - انتهى. ولما كان المراء قد يجر إلى الفسق بما يثير من الإحن وتوعير الصدور فكان فسقاً خاصاً عظيماً ضرره قال: {ولا جدال} أي مدافعة بالقول بفتل عن القصد كمدافعة الجلاد باليد أو السيف ولعله عبر بهذا المصدر الذي شأنه أن يكون مزيداً دون الجدل الذي معناه الدرء في الخصومة لأن

ki o da sahih ihramdan çıkmakla bir fısıktır, bu isme dâhil olan her şeyi katarak şöyle buyurdu: {ولا فسوق} “ve fısk (günaha sapmak) yoktur”; el-Harrâlî demiştir ki: 'İlim, akıl ve tabiatın kuşatmasından dışarı çıkmaktır.' -alıntı bitti-. Münakaşa ve çekişme kinleri alevlendirip göğüsleri daraltması sebebiyle fıska sürükleyebileceğinden, zararı büyük özel bir fısk olduğundan şöyle buyurdu: {ولا جدال} “ve kavga-tartışma da yoktur”; yani celladın elle veya kılıçla defetmesi gibi maksattan saptırarak sözle karşı koymaktır. Belki de husumette savuşturmak manasına gelen 'cedel' yerine ziyadeli olması mutat olan bu masdarla ifade etmiştir; çünkü

ينصب النفي على المبالغة فيفهم العفو عن أصله لأنه لا يكاد يسلم منه أحد، وكذا الحال في الفسوق {في الحج} فصار الفسق واسطة بين أمرين جارين إليه والجدال لكونه قد يفسد ذات البين أعظمها خطراً ويجمع ما في الرفث من الشهوة وقد يكون فسقاً فقد اشتمل على قبائح الكل؛ فلذلك أجمع القراء السبعة على بنائه مع لا على الفتح دون ما قبله لأن البناء دال على نفي الماهية ونفيها موجب لنفي جميع أفرادها، وأما الرفع فإنما يدل على نفي فرد منكر من تلك الماهية وهو لا يوجب نفي جميع الأفراد، ولأن العرب كانوا يبنون الحج على النسيء ويتخالفون فيه في الموقف، فزال الجدال فيه بعد البيان بكل اعتبار من جهة الخدم والعيال وغيرهم والنسيء والموقف وغيرهما من حيث إنه قد علمت مشاعره

olumsuzluk mübalağaya yönelsin de neredeyse hiç kimse ondan kurtulamadığı için aslının affedildiği anlaşılsın; fıskta da durum böyledir. {في الحج} “hacda”; böylece fısk, kendisine götüren iki iş arasında bir vasıta oldu. Kavga-tartışma ise arayı bozabileceğinden tehlikesi en büyük olanıdır; müstehcen söz ve fiildeki şehveti toplar ve bazen fısk da olabilir; böylece hepsinin çirkinliklerini kapsamıştır. Bundan dolayı yedi kıraat imamı öncekilerin aksine 'lâ' ile birlikte onu fetha üzere mebni kılmada ittifak etmişlerdir; çünkü mebnilik mahiyetin nefyine delalet eder ve mahiyetin nefyi de bütün fertlerinin nefyini gerektirir. Ref' ise o mahiyetten belirsiz bir ferdin nefyine delalet eder ve bu da bütün fertlerin nefyini gerektirmez. Ayrıca Araplar haccı 'nesî' (ayları erteleme) üzerine bina eder ve vakfe yeri hususunda ihtilaf ederlerdi. Açıklamadan sonra hizmetçiler, aile fertleri ve diğerleri cihetinden, keza nesî ve vakfe yeri vb. yönlerden her bakımdan hacdaki tartışma zail oldu; zira onun meşâiri bilinmiş,

وتقررت شرائعه وأحكمت شعائره وأوضحت جميع معالمه فارتفع النزاع أصلاً في أمره.

şeriatı kararlaştırılmış, şiarları muhkem kılınmış ve bütün alametleri açıklığa kavuşturulmuştur; böylece onun işinde çekişme kökünden kalkmıştır.

قال الحرالي: فمنع في الحج من الإقبال على الخلق بما فيه كره من رفث ومسابّة وجدال حتى لا يقبل الخلق على الخلق في الحج إلا بما الإقبال فيه إقبال على الحق بالحقيقة فما ينزه الحق تعالى عن مواجهته بما يتحامى مع الخلق في زمن الحج كما تحومي ما يختص بالنفس من الأحداث في عمل الصلاة؛ وفي وروده نفياً لا نهياً إعلام بأنه مناقض لحال الحج حين نفى لأن شأن ما يناقض أن ينفى وشأن ما لا يناقض ويخالف أن ينهى عنه، كما قال فيما هو قابل للجدال {ولا تجادلوا أهل الكتاب إلا بالتي هي أحسن} [العنكبوت: ٤٦]

el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Hacda mahlukata müstehcen söz, sövüşme ve tartışma gibi hoşlanılmayan şeylerle yönelmek yasaklandı; ta ki mahlukat hacda birbirine ancak kendisine yönelmenin hakikatte Hakk'a yönelmek olduğu şeylerle yönelsin. Namaz amelinde nefse has olan hadeslerden sakınıldığı gibi, hac vaktinde de mahlukatla sakınılan şeylerle Hak Teâlâ'ya yönelmekten tenzih edilir. Bunun nehiy değil de nefy olarak gelmesinde, nefyedildiği anda haccın hâline zıt olduğunu bildirmek vardır; çünkü zıt olan şeyin şanı nefyedilmek, zıt olmayıp aykırı olan şeyin şanı ise nehyedilmektedir; nitekim tartışmaya kabil olan husus hakkında şöyle buyurmuştur: {ولا تجادلوا أهل الكتاب إلا بالتي هي أحسن} “Kitap ehliyle ancak en güzel olan yolla mücadele edin” [Ankebût: 46].

وبين خطاب النهي والنفي فوت في الأحكام الشرعية ينبني الفقه في الأحكام على تحقيقه في تأصيلها والتفريع عليها - انتهى.

Nehiy ve nefy hitabı arasında şer'î hükümlerde bir mertebe farkı vardır ki hükümlerdeki fıkıh, bunların asıllara bağlanmasında ve bunlardan fer'î hükümler çıkarılmasında bunu tahkik etmeye dayanır.' -alıntı bitti-.

ولما كانت هذه المنفيات شراً وكان التقدير: فما فعلتم من هذه المنهيات على هذا الوجه الأبلغ عوقبتم عليه عطف عليه: {وما} وقال الحرالي: ولما حمي من سوء معاملة الخلق مع الخلق عرض بأن يوضع موضع ذلك الإحسان فيقع في محل إخراج الأنفس أن يتودد إليها بإسداء الخير وهو الإحسان من خير الدنيا، ففي إعلامه تحريض على إحسان الحج بعضهم لبعض لما يجمع وفده من الضعيف والمنقطع فقال: وما {تفعلوا} انتهى. أي يوجد لكم فعله في وقت من الأوقات {من خير} في الحج أو غيره بتوكل في تجرد

Bu nefyedilen şeyler şer olduğundan ve takdir: 'Bu nehyedilen şeylerden bu en beliğ veçhe üzere ne işlerseniz ondan cezalandırılırsınız' şeklinde olduğundan, üzerine şunu atfetti: {وما} “Ve ne...”. el-Harrâlî demiştir ki: 'Mahlukatın mahlukatla kötü muamelesi yasaklanınca, onun yerine ihsanın konulması ima edildi; böylece nefislerin dışarı çıkarılması makamında, dünya hayrından olan ihsanı yani hayır sunmayı yaparak onlara sevgi gösterilmesi yer aldı. Bunu bildirmesinde, heyetinde zayıfı ve yolda kalmışı barındırması sebebiyle hacıların birbirlerine ihsanda bulunmalarına teşvik vardır.' Ve: Ve ne {تفعلوا} “yaparsanız” buyurdu. -alıntı bitti-. Yani herhangi bir vakitte sizden meydana gelen her ne fiil olursa, {من خير} “hayırdan”; tecerrüd içindeki tevekkülle hacda yahut başka yerde,

أو تزود في تزهد أو غير ذلك من القول الحسن عوض الرفث، والبر والتقوى مكان الفسق، والأخلاق الجميلة واليسر والوفاق مكان الجدال {يعلمه الله} الذي له جميع صفات الكمال فيجازيكم عليه فهو أشد ترغيب وترهيب.

yahut zühd içindeki azıklanmayla veya refes yerine güzel söz, fısk yerine iyilik ve takva, cedel yerine güzel ahlak, kolaylık ve uzlaşma gibi başka şeylerle ne yaparsanız, {يعلمه الله} “Allah onu bilir.”; bütün kemâl sıfatlarına sahip olan Allah [onu bilir] ve onunla sizi mükâfatlandırır; bu ise en şiddetli rağbet ettirme ve sakındırmadır.

ولما عمم في الحث على الخير على وجه شامل للتزود وتركه بعد التخصيص أشار إلى أن الخير هو الزاد على وجه يعم الحسي والمعنوي زيادة في الحث عليه إذ لا أضر من إعواز الزاد لأكثر - العباد فقال: {وتزودوا} أي التقوى لمعادكم الحاملة على التزود الحسي لمعاشكم الحامل على الزهد فيما في أيدي الناس، والمواساة لمحتاجهم الواقية للعبد من عذاب الله

Özelleştirmeden sonra azıklanmayı ve onu terk etmeyi kapsayıcı bir veçhe üzere hayra teşviki umumileştirince, kulların çoğuna azıksız kalmaktan daha zararlı bir şey olmadığından buna teşviki artırmak üzere hayrın, hem maddî hem manevîyi kapsayan bir veçhile azık olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {وتزودوا} “Ve azıklanın”; yani ahiretiniz için nefisleri dünyalığınız adına insanların elindekilere karşı zühde sevk eden maddî azıklanmaya sevk edici olan ve kul için Allah'ın azabından koruyucu olan takvayı azık edinin ki o da muhtaç olanlarına yardımlaşmadır;

«اتقوا النار ولو بشق تمرة» وذلك هو ثمرة التقوى؛ والزاد هو متعة المسافر. ثم علل ذلك بما أنتجه بقوله {فإن خير} ، ويجوز أن يكون التقدير: وتزودوا واتقوا الله في

«Yarım hurma ile de olsa ateşten korunun» [hadisinde olduğu gibi]; işte bu takvanın semeresidir; azık ise yolcunun azığıdır. Sonra bunu, netice verdiği şeyle gerekçelendirerek {فإن خير} “Şüphesiz en hayırlısı...” buyurdu; takdirin: 'Azıklanın ve azıklanmanızda Allah'tan sakının'

تزودكم {فإن خير الزاد التقوى} وفي التجرد مداخل خلل في بعض نيات الملتبسين بالمتوكلين من الاتكال على الخلق، فأمر الكل بالتزود ستراً للصنفين، إذ كل جمع لا بد فيه من كلا الطرفين - قاله الحرالي وقال: وفي ضمنه تصنيفهم ثلاثة أصناف: متكل لا زاد معه فمعه خير الزادين، ومتمتع لم يتحقق تقواه فلا زاد له في الحقيقة، وجامع بين التقوى والمتعة فذلك على كمال السنة؛ كما قال ﵊: «قيّدها وتوكل» لأن ذلك أستر للطرفين؛ وحقيقة التقوى في أمر التزود النظر إلى الله تعالى في إقامة خلقه وأمره، قال بعض أهل المعرفة: من عوده الله ﷾ دوام النظر إليه بالغيبة عما سواه فقد ملك الزاد فليذهب حيث شاء فقد استطاع سبيلاً - انتهى.

şeklinde olması da caizdir: {فإن خير الزاد التقوى} “Şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır.” Tecerrüdde (tamamen her şeyi terk etmekte), tevekkül edenlere benzeyen bazı kimselerin niyetlerinde mahlukata bel bağlamak gibi kusur girişleri vardır. Bu yüzden her iki sınıfı da örtmek için herkese azıklanmayı emretti; zira her toplulukta mutlaka iki taraf da bulunur -bunu el-Harrâlî söylemiştir-. Ve dedi ki: 'Bunun zımnında onları üç sınıfa ayırmak vardır: Yanında azığı olmayan tevekkül sahibi ki iki azığın en hayırlısı onunladır; takvası tahakkuk etmemiş faydalanıcı ki hakikatte onun azığı yoktur; takva ile faydalanmayı birleştiren ki bu sünnetin kemâli üzeredir. Nitekim aleyhisselâm: «Onu bağla ve tevekkül et» buyurmuştur; çünkü bu iki taraf için de en örtücüdür. Azıklanma işinde takvanın hakikati, O'nun yaratışını ve emrini ikâme etmede Allah Teâlâ'ya bakmaktır. Marifet ehlinden biri şöyle demiştir: 'Allah celle ve azze'nin, mâsivâdan gâib kılmak suretiyle daima Kendisine bakmaya alıştırdığı kimse azığa malik olmuştur; artık dilediği yere gitsin, o bir yol bulmaya güç yetirmiştir.'' -alıntı bitti-.

ولما علم من ذلك أن التقدير: فأكثروا من الزاد مصحوباً بالتقوى وكان الإنسان محل النقصان فكان الإكثار حاملاً له في العادة على الطغيان إلاّ من عصم الله وقليل ما هم قال ﷾ مؤكداً لأمر التقوى مشرفاً لها بالإضافة إلى نفسه الشريفة تنبيهاً على الإخلاص لأجل ذاته السنية لا بالنظر إلى شيء من رجاء أو خوف أو اتصاف بحج

Bundan takdirin: 'O halde takva ile birlikte azığı çoğaltın' şeklinde olduğu anlaşılınca ve insan da noksanlık mahalli olup çoğaltmak da âdette Allah'ın koruduğu kimseler müstesna -ki onlar da pek azdır- onu tuğyana sevk edici olduğundan; Allah celle ve azze takva emrini tekit ederek, bir ümit, korku veya hacla vasıflanma gibi bir şeye

أو غيره عاطفاً على ما أرشد إلى تقديره السياق: {واتقون} أي في تقواكم بالتزود، وزاد الترغيب فيها بقوله: {يا أولي الألباب *} أي العقول الصافية والأفهام النيرة الخالصة التي تجردت عن جميع العلائق الجسمانية فأبصرت جلالة التقوى فلزمتها.

yahut başkasına bakmaksızın O'nun yüce zatı için ihlasa dikkat çekmek üzere onu Kendi şerefli zatına izafe ederek şereflendirip, سیاkın takdirine irşad ettiği şeye atfederek şöyle buyurdu: {واتقون} “ve Benden sakının”; yani azıklanmak suretiyle gösterdiğiniz takvanızda [Benden sakının]. Ve şu buyruğuyla onda rağbeti artırdı: {يا أولي الألباب *} “ey akıl sahipleri!”; yani cismanî bütün bağlardan sıyrılarak takvanın celâletini görüp ona sarılan saf akıl ve berrak, halis anlayış sahipleri!

ولما فهم من هذا الحث على الإكثار من الزاد تحركت نفوس أولي الهمم الزاكية القابلة للتجرد عن الأعراض الفانية إلى السؤال عن المتجر لإنفاقه في وجوه الخير هل يكره في زمان أو مكان لا سيما عند تذكر أن أناساً كانوا في الجاهلية يكرهون التجارة للحاج فأجيب بقوله معلماً أن قطع العلائق لمن صدق عزمه وشرفت همته أولى: {ليس عليكم جناح} أي إثم في {أن تبتغوا} أي تطلبوا بجد واجتهاد {فضلاً} أي إفادة بالمتجر في مواسم الحج وغيرها {من ربكم} المحسن إليكم في كل حال فلا تعتمدوا في الفضل إلا عليه، وروى البخاري في التفسير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «كانت عكاظُ وَمَجِنَّةُ وذو المجاز أسواقاً في الجاهلية فتأثموا أن يتَّجروا في المواسم فنزلت {ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلاً من ربكم} في مواسم الحج» .

Bundan azığı çoğaltmaya yönelik teşvik anlaşılınca, fâni arızalardan sıyrılmaya kabiliyetli yüce himmet sahiplerinin nefisleri, hayır yollarında harcamak maksadıyla ticaret yapmanın herhangi bir zaman veya mekânda mekruh olup olmadığını sormaya yöneldi; özellikle de Câhiliye döneminde birtakım insanların hacı için ticareti mekruh gördükleri hatırlandığında [bu durum öne çıktı]. Bunun üzerine, azmi dosdoğru ve himmeti şerefli olan kimse için alâkaları kesmenin daha evlâ olduğunu bildiren şu buyrukla cevap verildi: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ } “Sizin üzerinize bir günah yoktur” yani hiçbir vebal yoktur; { أَنْ تَبْتَغُوا } “talep etmenizde” yani ciddiyet ve gayretle aramanızda; { فَضْلًا } “bir lütuf” yani hac mevsimlerinde ve diğer zamanlarda ticaret yoluyla bir kazanç [elde etmenizde]; { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” ki her durumda size ihsanda bulunandır; dolayısıyla lütuf hususunda O'ndan başkasına güvenip dayanmayın. Buhârî Tefsir bölümünde İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz Câhiliye döneminde [kurulan] çarşı-pazarlardı. [Müslümanlar] hac mevsimlerinde ticaret yapmayı günah saydılar. Bunun üzerine: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda üzerinize bir günah yoktur” [ayeti], hac mevsimleri hakkında indi.»

ولما كان الاستكثار من المال إنما يكره للشغل عن ذكر الله سبب عنه الآمر بالذكر في قوله {فإذا} أي فاطلبوا الفضل من ربكم بالمتجر {أفضتم} أي أوقعتم الإفاضة، ترك مفعوله للعلم به أي دفعتم ركابكم عند غروب الشمس ففاضت في تلك الوهاد كما يفيض الماء المنساب في منحدر الشعاب، وأصل الإفاضة الدفع بكثرة

Malı çoğaltmak ancak Allah'ın zikrinden alıkoyması sebebiyle mekruh olduğundan, {فإذا} “Artık... olduğunuzda”; yani Rabbinizden ticaretle lütuf arayın, {أفضتم} “akın ettiğinizde”; yani ifâzayı (akın etmeyi) gerçekleştirdiğinizde buyruğuyla zikir emrini buna bağladı. Bilindiği için mefulü terk edilmiştir; yani güneş batarken bineklerinizi sevk ettiniz de vadilerin meylinde akan suyun taştığı gibi o çukurlara akıp taştılar. İfâzanın aslı, çoklukla sevk etmektir;

{من عرفات} الجبل الذي وقفتم فيه بباب ربكم الموقف الأعظم الذي لا يدرك الحج إلا به من معنى التعرف لما تقدمته نكرة، وليست تاؤه للتأنيث فتمنعه الصرف بل هي علامة جمع المؤنث، قاصدي المبيت بالمزدلفة، وهو علم على الموقف سمي بجمع {فاذكروا الله} ذا الجلال لذاته بأنواع الذكر {عند} أي قريباً من {المشعر} أي المعلم ولما كان بالحرم، قال: {الحرام} وهو الجبل المسمى قزح، وهو من الشعور وهو خفي الإدراك الباطن فالموقف الأول آية على نغوض الدنيا ومحوها وزوالها، والثاني دال بفجره وشمسه

{من عرفات} “Arafat'tan”; Rabbinizin kapısında durduğunuz, haccın ancak kendisiyle idrak edildiği o en büyük vakfe dağı olan Arafat'tan [akın ettiğinizde]. Bu, kendisinden önce belirsiz olarak geçtiği için 'taarruf' (tanışma) manasındandır; tası ise gayr-i munsarif kılan müenneslik için değil, cem-i müennes alametidir; Müzdelife'de gecelemeyi kasteder olduğunuz halde [akın ettiğinizde]. O, cem sığasıyla isimlendirilmiş vakfe yerinin özel adıdır. {فاذكروا الله} “Allah'ı zikredin”; celâl sahibi Allah'ı bizzat zatı için çeşitli zikirlerle [anın], {عند} “yanında”; yani yakınında, {المشعر} “Meş'ar'ın”; yani alametin, Harem'de olduğu için şöyle buyurdu: {الحرام} “Haram olan”; o da Kuzah adı verilen dağdır. Bu, şuûr yani gizli bâtınî idrak kökündendir. Birinci vakfe yeri dünyanın sarsılıp silinmesine ve zevaline bir ayettir; ikincisi ise fecri ve güneşiyle

على البعث لمجازاة الخلائق بأعمالها؛ والتعبير بعند للإعلام بأن مزدلفة كلها موقف غير محسر فإنها كلها تقاربه، ويفهم ذلك صحة الوقوف عليه بطريق الأولى. قال الحرالي: وذلك حظ من الوقوف هنيهة وقت في البلد الحرام عند إقبال النهار معادلة للوقوف بعرفة من الحل إلى إقبال الليل ليتثنى الوقوف في الحل والحرم. فكان فيه موقف نهار ينتهي إلى الليل في عرفة وموقف ليل ينتهي إلى النهار في المشعر؛ فوقف فيه ﷺ بعد صلاة الفجر وقبل طلوع الشمس، وهو ذكره عنده، لأن الذكر بحسب الذاكر، فذكر اللسان القول، وذكر البدن العمل، وذكر النفس الحال والانفعال، وذكر القلب المعرفة والعلم واليقين ونحو ذلك، ولكل شيء ذكر بحسبه؛ وفي جمع الموقفين في الحل والحرم في معلم الحج الذي هو آية الحشر إيذان وبشرى بأن أهل الموقف صنفان: صنف يقفون في موطن

mahlukatın amelleriyle cezalandırılması için diriltilmeye delalet eder. 'İnde' (yanında) ile ifade edilmesi, Muhassir vadisi hariç Müzdelife'nin tamamının vakfe yeri olduğunu bildirmek içindir; zira onun hepsi ona yakındır. Bundan onun üzerinde vakfenin sıhhati evleviyetle anlaşılır. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Bu, gündüzün yöneldiği vakitte Beyt-i Haram'da kısa bir süre durma payıdır ki bu, helal bölgeden gecenin yönelişine kadar Arafat'ta durmaya denk olsun; ta ki helal ve haramda duruş çiftlensin. Böylece onda Arafat'ta geceye varan bir gündüz vakfesi, Meş'ar'da da gündüze varan bir gece vakfesi oldu. sallallâhu aleyhi ve sellem orada sabah namazından sonra ve güneş doğmadan önce durdu; onun yanındaki zikri de budur. Çünkü zikir zikredene göredir: Dilin zikri söz, bedenin zikri amel, nefsin zikri hâl ve etkilenme, kalbin zikri marifet, ilim, yakin ve benzeridir; her şeyin zikri kendine göredir. Haşrin bir ayeti olan hac alametinde helal ve haramdaki iki vakfenin birleştirilmesinde, mahşer ehlinin iki sınıf olduğuna dair bir bildirim ve müjde vardır: Bir sınıf,

روع ومخافة وقوفاً طويلاً اعتباراً بوقوف الواقفين بعرفة من حين زوال الشمس إلى غروبها ست ساعات، وصنف حظهم من الوقوف قرار في أمنة ظل العرش الذي هو حرم يوم القيامة وكعبته فتشعر خفة الوقوف بالمشعر الحرام أن أمد طول ذلك اليوم يمر على المستظلين بظل العرش فيه كأيسر مدة كما قال ﵊ بمقدار صلاة مكتوبة، فكان في ذلك فضل ما بين موقف الحرم على موقف الحل - انتهى.

Arafat'ta duranların güneşin zevalinden batışına kadarki altı saatlik duruşları ibretince, korku ve dehşet yerinde uzun bir duruşla dururlar; bir sınıfın ise duruştan payları, kıyamet gününün haremi ve Kâbe'si olan Arş'ın gölgesinin emniyetinde karardır. Meş'ar-i Haram'daki vakfenin hafifliği, Arş'ın gölgesinde gölgelenenler için o günün uzunluğunun aleyhisselâm'ın farz bir namaz miktarı kadar buyurduğu gibi en kolay bir süre gibi geçeceğini hissettirir. İşte bunda Harem vakfesinin helal bölge vakfesine olan üstünlüğü vardır.' -alıntı bitti-.

ولما - علم من ذكر الاسم الأعظم أن التقدير: كما هو مستحق للذكر لذاته، عطف عليه قوله {واذكروه} أي عند المشعر وغيره {كما} أي على ما ولأجل ما {هداكم} أيها الناس كافة للإسلام وأيها الخمس خاصة لترك الوقوف به والوقوف مع الناس في موقف

İsm-i Âzam'ın zikrinden takdirin: 'Bizzat zatı için zikre müstahak olduğu gibi' şeklinde olduğu anlaşılınca, şu buyruğunu ona atfetti: {واذكروه} “Ve O'nu zikredin”; yani Meş'ar'ın yanında ve başka yerlerde, {كما} “nasıl... ise”; yani size hidâyet ettiği üzere ve hidâyet etmesi sebebiyle, {هداكم} “size hidâyet etti”; ey bütün insanlar, topyekûn İslam'a hidâyet ettiği ve ey Hums kabilesi, hususiyle orada vakfeyi terk edip insanlarla birlikte

أبيكم إبراهيم ﵊. ولما كان التقدير: فإنه بين لكم بياناً لم يبينه لأحد كان قبلكم ووفقكم للعمل عطف عليه قوله: {وإن} أي فإنكم {كنتم} ولما كانوا قبل عمرو بن لُحَيّ على هدى فكان منهم بعد ذلك المهتدي كزيد ابن عمرو وورقة بن نوفل فلم يستغرق زمانهم بالضلال أثبت الجار فقال: {من قبله} أي الهدى الذي جاءكم به محمد ﷺ {لمن الضآلين *} عن سنن الهدى ومواقف الأنبياء علماً وعملاً حيث كنتم تفيضون من المشعر الحرام.

babanız İbrahim aleyhisselâm'ın vakfe yerinde durmaya hidâyet ettiği gibi [O'nu zikredin]. Takdir: 'Zira O, sizden önce geçen hiç kimseye açıklamadığı bir açıklamayla size açıkladı ve amele muvaffak kıldı' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {وإن} “Her ne kadar... idiyseniz de”; yani şüphesiz siz, {كنتم} “idiniz”; Amr b. Luhayy'dan önce hidâyet üzere olduklarından ve ondan sonra da içlerinden Zeyd b. Amr ve Varaka b. Nevfel gibi hidâyete erenler bulunup zamanları tamamen dalaletle kaplanmadığından cer harfini sabit kılarak şöyle buyurdu: {من قبله} “ondan önce”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in size getirdiği hidâyetten önce, {لمن الضآلين *} “kesinlikle sapmışlardan”; Meş'ar-i Haram'dan akın ettiğiniz dönemde ilim ve amel bakımından hidâyet yollarından ve peygamberlerin vakfe yerlerinden [kesinlikle sapmışlardan idiniz].

ولما قبح عليهم ما كانوا عليه من المخالفة في الوقوف بالنسبة إلى الضلال بالجملة الاسمية مؤكدة بأنواع التأكيد وكان ما مضى من ذكر الإفاضة ليس بقاطع في الوجوب أشار لهم إلى تعظيم ما هداهم له من الموافقة بأداة التراخي فقال عاطفاً على ما تقديره: فلا تفيضوا من المشعر الحرام الإفاضة التي كنتم تخالفون فيها الناس دالاً على تفاوت الإفاضتين وبعد ما بينهما على وجه معلم بالوجوب: {ثم} أي بعد طول تلبسكم بالضلال أنزلت عليكم في هذا الذكر الحكيم

Vakfede insanların aksine hareket etme hususunda içinde bulundukları durumu, tekit çeşitleriyle pekiştirilmiş isim cümlesiyle dalaletle ilişkilendirerek çirkin gösterince ve daha önce geçen ifâza zikrinin vücub ifade etmesi kesin olmayınca, terahi (aralık/süre bildiren) edatı ile kendilerini ilettiği bu muvafakati tazim etmelerine işaret ederek, 'İnsanlara muhalefet ettiğiniz o Meş'ar-i Haram'dan akın etme şekliyle akın etmeyin' takdirindeki söze atıfla, iki ifâza arasındaki farkı ve aralarındaki uzaklığı vücubu bildiren bir tarzda göstererek şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra”; yani sapkınlığa uzun süre gömülüp kaldıktan sonra, bu hikmet dolu Zikir'de (Kur'an'da) size indirildi ki,

الذي أبيتموه وهو عزكم وشرفكم لا ما ظننتم أنه شرف لكم بالتعظم على الناس بمخالفة الهدى في الوقوف بالمزدلفة والإفاضة منها {أفيضوا} أي إذا قضيتم الوقوف. وقال الحرالي: لما كان للخطاب ترتيب للأهم فالأهم كما كان للكيان ترتيب للأسبق فالأسبق كان حرف المهلة الذي هو ثم، يقع تارة لترتيب الكيان وتارة لترتيب الإخبار فيقول القائل مثلاً: امش إلى حاجة كذا - تقديماً في الخبر الأهم - ثم ليكن خروجك من موضع كذا، فيكون السابق في الكيان متأخراً بالمهلة في الإخبار، فمن معنى ذلك قوله - انتهى. ثم أفيضوا أيها الحمس! {من حيث أفاض الناس} أي معظمهم وهو عرفات، إلى المشعر الحرام لتبيتوا به، وروى البخاري في التفسير عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «كانت قريش ومن دان دينها يقفون بالمزدلفة وكانوا يسمعون الحمس وكان سائر العرب

Müzdelife'de vakfe yapıp oradan akın ederek hidayete muhalefet etmek suretiyle insanlara karşı büyüklük taslamayı kendiniz için bir şeref zannettiğiniz şey değil, kaçındığınız bu husus sizin izzetiniz ve şerefinizdir; {أفيضوا} “akın edin”; yani vakfeyi tamamladığınızda. Harallî der ki: 'Varlık düzeninde birbiri ardınca gelen durumlar bulunduğu gibi, hitapta da en mühim olandan başlanarak bir sıralama vardır. Mühlet ifade eden *sümme* (ثم) edatı, bazen varlık düzeni için, bazen de haber verme sıralaması için kullanılır. Mesela bir kimse: «Falanca işe doğru yürü -en mühim haberi öne alarak- sonra da falanca yerden çıkışın olsun» der. Böylece varlıkta önce olan, haber vermede mühlet sebebiyle sonra gelir. İşte bu ayetteki ifade de bu manadadır.' -Alıntı bitti-. Sonra ey Hums kabilesi, akın edin! {من حيث أفاض الناس} “İnsanların akın ettiği yerden”; yani onların çoğunluğunun bulunduğu yer olan Arafat'tan, geceyi geçirmek üzere Meş'ar-i Haram'a doğru [akın edin]. Buhârî, Tefsir bölümünde Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Kureyş ve onların dinine tabi olanlar Müzdelife'de vakfe yapar ve kendilerine 'Hums' denirdi; diğer Araplar ise

يقفون بعرفات فلما جاء الإسلام أمر الله تعالى نبيه ﷺ أن يأتي عرفات ثم يقف بها ثم يفيض منها فذلك قوله ﷾ {ثم أفيضوا} » الآية، {واستغفروا الله} أي اطلبوا من ذي الجلال والإكرام أن يغفر لكم ما كنتم تفعلونه أيام جاهليتكم من مخالفة الهدى في الوقوف وما يبقى في الأنفس من آثار تلك العادة ومن غير ذلك من النقائص التي يعلمها الله منكم. قال الحرالي: والعادات أشد ما على المتعبدين والطريق إلى الله تعالى بخلعها، وقد كان جدالهم أي في وقوفهم في الحرم بغير علم لأن العلم يقتضي أن الواقف خائف والخائف لا يخاف في الحرم لأن الله ﷾ جعل الحرم آمناً، فمن حق الوقوف أن يكون في الحل فإذا أمن دخل الحرم وإذا دخل الحرم أمن - انتهى. وأظهر الاسم الشريف تعريفاً للمقام وإعلاماً بأنه

Arafat'ta vakfe yaparlardı. İslam gelince Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Arafat'a gitmesini, sonra orada vakfe yapmasını, ardından da oradan akın etmesini emretti. İşte aziz ve celil olan Allah'ın: {ثم أفيضوا} “Sonra akın edin” ayeti budur.» {واستغفروا الله} “Ve Allah'tan mağfiret dileyin”; yani Celâl ve İkrâm sahibinden, cahiliye günlerinizde vakfe konusunda hidayete muhalefet ederek yaptıklarınızı, o âdetin nefislerde kalan izlerini ve Allah'ın sizde bildiği diğer eksiklikleri bağışlamasını isteyin. Harallî şöyle der: 'Âdetler ibadet edenler için en zor şeydir; Allah Teâlâ'ya giden yol ise onları terk etmekten geçer. Onların Harem'de vakfe yapmaları hususundaki tartışmaları bilgisizliktendi. Çünkü ilim, vakfe yapanın korkan kimse olmasını iktiza eder; korkan kişi ise Harem'de korkmaz; zira Allah azze ve celle Harem'i güvenli kılmıştır. Dolayısıyla vakfenin hakkı helal bölgede (Arafat'ta) olmasıdır; güvende olunca Harem'e girer, Harem'e girince de güvende olur.' -Alıntı bitti-. Makamı ta'zim ve O'nun,

موصوف بما يصفه به على وجه العموم من غير نظر إلى قيد ولا حيثية فقال: {إن الله} ذا الكمال {غفور} أي ستور ذنب من استغفره {رحيم *} أي بليغ الرحمة يدخل المستغفر في جملة المرحومين الذين لم يبد منهم ذنب فهو يفعل بهم من الإكرام فعل الراحم بالمرحوم ليكون التائب من الذنب كمن لا ذنب له.

hiçbir kayıt ve cihete bakılmaksızın genel olarak vasfettiği şeyle muttasıf olduğunu bildirmek üzere lafza-i celâli açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; kemal sahibi olan [Allah], {غفور} “çok bağışlayandır”; yani kendisinden bağışlanma dileyenin günahını örtendir, {رحيم *} “çok merhamet edendir”; yani merhameti pek bol olandır, istiğfar edeni kendilerinden hiçbir günah sadır olmamış merhamet edilenler zümresine katar. O, günahtan tövbe edenin hiç günah işlememiş gibi olması için, merhamet edenin merhamet edilene yaptığı ikram muamelesini onlara uygular.

ولما أمرهم بالذكر في المناسك وكان الإنسان فيها بصدد الذكر أمرهم بالذكر بعد قضائها لأن من فرغ من العبادة كان بصدد أن يستريح فيفتر عن الذكر إلى غيره وكانت عادتهم أن يذكروا بعد فراغهم مفاخر آبائهم فقال: {فإذا قضيتم} أي أنهيتم إنهاء بيناً لا شبهة فيه {مناسككم} أي أركان الحج، وأعاد الاسم الأعظم بمثل ما مضى من التعظيم وتعميم الذكر في جميع الوجوه فقال: {فاذكروا الله} الذي لا نعمة عليكم إلا منه وهو الذي هداكم،

Onlara menâsik (hac ibadetleri) esnasında zikretmelerini emredip insan da bu esnada zikir halinde olunca, bu ibadetleri bitirdikten sonra da zikretmelerini emretti. Zira ibadetten çıkan kişi dinlenmeye yönelir ve zikirden başka şeylere kayarak gevşeklik gösterebilir; onların âdeti ise hacdan boşaldıktan sonra atalarının övünçlerini anmaktı. Şöyle buyurdu: {فإذا قضيتم} “[Hac ibadetlerinizi] bitirdiğinizde”; yani hiçbir şüpheye yer bırakmayacak açık bir şekilde tamamladığınızda, {مناسككم} “menâsikinizi”; yani hac rükünlerinizi [bitirdiğinizde], zikri her yönüyle genelleştirmek ve geçmişteki gibi bir ta'zimde bulunmak üzere İsm-i Âzam'ı tekrar zikrederek şöyle buyurdu: {فاذكروا الله} “hemen Allah'ı zikredin”; O ki sizin üzerinizde O'ndan başka hiçbir nimet veren yoktur ve size hidayet eden O'dur;

ذكراً {كذكركم آباءكم} لكونهم أحسنوا إليكم بالتربية التي هي في الحقيقة من فضل الله تعالى، على أنهم فعلوا بكم كل محنة لا توازيها نعمة فإنهم أضلوكم، فسبحان من رضي وهو المنعم المطلق الهادي بأن يذكر مثل ذكر من كان سبباً لنعمة خاصة هو سبحان الذي أفاضها عليه مع أنه كان سبباً في الضلال! قال الحرالي: فانتظم ذكر إخراجهم عن قولهم المعهود بإخراجهم عن موقفهم المعهود إخراجاً لهم عن معتادهم في أعمالهم وأحوالهم، وفي إعلامه أخذ للخلق بأن يعاملوا الحق معاملة من يجلونه من الخلق وذلك عن بلية ما غلب عليهم من التقيد بما يرون وضعف الإيمان بما سمعوا أو علموا.

öyle bir zikirle ki, {كذكركم آباءكم} “atalarınızı zikrettiğiniz gibi”; çünkü onlar terbiyeleriyle size ihsanda bulunmuşlardır ki bu terbiye hakikatte Allah Teâlâ'nın lütfundandır. Halbuki onlar, hiçbir nimetin dengi olamayacağı her türlü sıkıntıyı da size yaşatmışlar, sizi saptırmışlardır. Mutlak nimet verici ve hidayet edici olan Allah ne yücedir ki, kendisini saptırmaya sebep olan kimseye O sübhanın bahşettiği özel bir nimetin vesilesi olmuş kimse gibi anılmasına razı olmuştur! Harallî der ki: 'Onların alışılagelmiş vakfe yerlerinden çıkarılmalarıyla alışılagelmiş sözlerinden çıkarılmalarının zikri birbiriyle uyum arz etmiş, böylece amellerindeki ve hallerindeki alışkanlıklarından çıkarılmışlardır. Bu bildirimde, yaratılmışların gördükleri şeylere bağlanmalarının galip gelmesi ve işittikleri veya bildikleri şeylere imanlarının zayıflığı belasından ötürü, mahlukata karşı gösterdikleri tazimi Hakk'a da göstermeleri emredilmiştir.'

ولما كان في هذه التربية بخس جرى عليه هذا الخطاب كما ورد «استحي من الله كما تستحيي رجلاً جليلاً من قومك» قال تعالى: {أو أشد ذكراً} انتهى. أي اذكروا الله ذكراً أعلى من ذلك

Bu terbiyede bir eksiklik bulunduğundan hitap: «Kavminden ulu bir adamdan utandığın gibi Allah'tan da utan» rivayetinde geldiği gibi cereyan etmiş ve Allah Teâlâ: {أو أشد ذكراً} buyurmuştur. -Alıntı bitti-. Yani Allah'ı bundan daha üstün bir zikirle anın;

بأن تذكروه ذكراً أشد من ذكركم لآبائكم لما له من الفضل العام، ومما يدخل تحت هذا الذكر أن يأنف من أن يكون لله في عبادته أو شيء من أموره شريك كما يستنكف ابن أن يكون لأبيه فيه شريك بل يكون في أمر الشرك أشد أنفة. قال الحرالي: فرفع الخطاب إلى ما هو أليق بالحق من إيثار ما يرجع إليه على ما يرجع إلى الخلق انتهى.

O'nun genel lütfu sebebiyle O'nu atalarınızı andığınızdan daha şiddetli bir şekilde zikredin. Bu zikrin kapsamına şu da girer: Bir kimse, bir çocuğun babasına birinin ortak olmasından çekinmesi gibi, Allah'a ibadetinde veya O'nun işlerinden herhangi birinde bir ortağının bulunmasından şiddetle kaçınmalı, bilakis şirk konusunda çok daha fazla sakınmalıdır. Harallî der ki: 'Böylece hitap, Hakk'a ait olanı halka ait olana tercih etmek suretiyle, Hakk'a en layık olan seviyeye yükseltilmiştir.' -Alıntı bitti-.

ولما أمر تعالى بما أمر من ذكره لذاته ثم لإحسانه على الإطلاق ثم قيد بإفراده بذلك وترك ذكر الغير سبب عنه تقسيم الناس في قبول الأمر فقال صارفاً من القول عن الخطاب دلالة على العموم: {فمن الناس من} تكون الدنيا أكبر همه فلا التفات

Allah Teâlâ önce bizzat zatı için, sonra mutlak ihsanı için, ardından da O'nu birleyip başkasını anmayı terk etmek suretiyle zikredilmesini emredince, bu emrin kabulü konusunda insanların kısımlara ayrılmasını buna bağladı ve genellik bildirmesi için hitap kipinden üçüncü şahıs kipine dönerek şöyle buyurdu: {فمن الناس من} “İnsanlardan öylesi vardır ki”; bütün gayesi dünya olup

له إلى غيرها فهو {يقول} أفرد الضمير رعاية للفظ من بشارة بأن الهالك في هذه الأمة إن شاء الله قليل {ربنا} أيها المحسن إلينا {آتنا في الدنيا} ومفعوله محذوف تقديره: ما نريد - {و} الحال أنه {ما له} ويجوز أن يكون عطفاً على ما تقديره: فيعطيه ما شاء سبحانه منها لا ما طلب هو، وليس له {في الآخرة من خلاق *} أي نصيب لأنه لا رغبة له فيها فهو لا يطلبها ولا يسعى لها سعيها.

ondan başkasına iltifat etmez. O: {يقول} “şöyle der”; bu ümmette helak olanların -inşallah- az olacağını müjdelemek üzere *men* (من) lafzına riayetle zamir tekil getirilmiştir: {ربنا} “Ey Rabbimiz!”; ey bize ihsanda bulunan, {آتنا في الدنيا} “bize dünyada ver”; mef'ulü hazfedilmiştir, takdiri: 'İstediğimiz şeyi ver' şeklindedir. {و} Halbuki, {ما له} “onun için yoktur” -takdiri 'Subhânehu ve Teâlâ ona kendi dilediğini verir, onun istediğini değil' şeklinde olan bir cümleye atıf olması da caizdir- {في الآخرة من خلاق *} “ahirette hiçbir nasip”; zira onun ahirete rağbeti yoktur, dolayısıyla onu ne talep eder ne de ona layık bir gayret gösterir.

قال الحرالي: والخلاق الحظ اللائق بالخَلق والخُلق. {ومنهم من} يجعل عبادته وحجه وسيلة إلى الرغبة إلى ربه ويذكر الله تعالى كما أمر فهو {يقول ربنا} بإحسانك {آتنا في الدنيا} حالة وعيشة {حسنة} لا توصل بها إلى الآخرة على ما يرضيك. قال الحرالي: وهي الكفاف من المطعم والمشرب والملبس

Harallî şöyle der: 'Halâk (خلاق), yaratılışa ve ahlaka layık olan paydır.' {ومنهم من} “Onlardan öylesi de vardır ki”; ibadetini ve haccını Rabbine yönelmek için bir vesile kılar ve Allah Teâlâ'yı emrettiği gibi zikreder. O: {يقول ربنا} “Ey Rabbimiz! der”; ihsanınla, {آتنا في الدنيا} “bize dünyada ver”; öyle bir hal ve yaşantı ki, {حسنة} “bir güzellik”; seni razı edecek şekilde ahirete ulaştıran [bir güzellik ver]. Harallî der ki: 'O, yiyecek, içecek, giyecek,

والمأوى والزوجة على ما كانت لا شرف فيها - انتهى. {وفي الآخرة حسنة} أي من رحمتك التي تدخلنا بها الجنة. ولما كان الرجاء لا يصلح إلا بالخوف وإعطاء الحسنة لا ينفي المس بالسيئة قال: {وقنا عذاب النار *} أي بعفوك ومغفرتك. ولما كان هؤلاء على منهاج الرسل لأنهم عبدوا الله أولاً كما أشار إليه السياق فانكسرت نفوسهم ثم ذكروه على تلك المراتب الثلاث فنارت قلوبهم بتجلي نور جلاله ﷾ فتأهلوا بذلك للدعاء فكان دعاؤهم كاملاً، كما فعل الخليل ﵊ حيث قال: {الذي خلقني فهو يهدين} [الشعراء: ٧٨] الآيات حتى قال {رب هب لي حكماً وألحقني بالصالحين} [الشعراء: ٨٣] فقدم الذكر على الدعاء وكما هدى إليه آخر آل عمران في قوله: {ربنا إننا سمعنا منادياً ينادي للإيمان أن آمنوا بربكم فآمنا ربنا فاغفر لنا} [آل عمران: ١٩٣] الآيات، فقدموا الطاعة عظم شأنهم بقوله على سبيل الاستئناف جامعاً على معنى من بشارة بكثرة الناجي في هذه الأمة أو يكون الجمع لعظم صفاتهم: {أولئك} أي العالو المراتب العظيمو المطالب {لهم} أي هذا القسم فقط لأن الأول قد أخبر أن الأمر عليه لا له.

...barınak ve eş ise şerefi olmayan durumları üzereydi -[alıntının] sonu-. {وفي الآخرة حسنة} “ve ahirette de bir iyilik [ver]” yani bizi Cennet'e koyacağın rahmetinden [bir iyilik ver]. Ümit ancak korkuyla birlikte sahih olacağından ve iyiliğin verilmesi kötülüğe maruz kalmayı nefyetmeyeceğinden şöyle buyurdu: {وقنا عذاب النار *} “ve bizi ateşin azabından koru!” yani affın ve bağışlaman ile. Bunlar peygamberlerin yolu üzere oldukları için —çünkü bağlamın işaret ettiği üzere önce Allah'a kulluk ettiler, böylece nefisleri kırıldı; ardından O'nu bu üç mertebede zikrettiler, celalinin celle celaluhu nurunun tecellisiyle kalpleri aydınlandı ve böylece dua etmeye ehil hale geldiler, duaları da kâmil oldu; nitekim Halil aleyhisselam da {الذي خلقني فهو يهدين} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O’dur” [Şuara: 78] ayetlerinden {رب هب لي حكماً وألحقني بالصالحين} “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihlere kat!” [Şuara: 83] ayetine kadar böyle yapmış, zikri duadan önceye almıştır; yine Âl-i İmrân suresinin sonunun {ربنا إننا سمعنا منادياً ينادي للإيمان أن آمنوا بربكم فآمنا ربنا فاغفر لنا} “Rabbimiz! Biz, 'Rabbinize iman edin' diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz, artık bizim günahlarımızı bağışla” [Âl-i İmrân: 193] ayetlerinde hidayet ettiği gibi itaati öne almışlardır— bu ümmetten kurtulanların çokluğunu müjdelemek üzere ya da sıfatlarının büyüklüğünden ötürü çoğul lafzıyla istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla onların şanını yücelterek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani mertebeleri yüce, talepleri büyük olanlar, {لهم} “onlar içindir” yani sadece bu kısım içindir; çünkü birinci grubun durumu lehine değil aleyhine olarak bildirilmiştir.

ولما كان غالب أفعال العباد على غير السداد وأقل ما فيها أن تكون خالية عن نية حسنة قال مشيراً إلى ذلك: {نصيب} وهو اسم للحظ الذي أتت عليه القسمة بين جماعة، كائن {مما} لو

Kulların fiillerinin çoğu isabetli olmaktan uzak olduğundan ve en azından iyi bir niyetten hali bulunduğundan, buna işaret ederek şöyle buyurdu: {نصيب} “bir nasip vardır”; bu kelime, bir topluluk arasında paylaşılan payın adıdır. Bir nasip ki, {مما} “kazandıklarından”; şayet

قال: طلبوا - مثلاً، لم يعم جميع أفعالهم؛ ولو قال: فعلوا، لظُن خروج القول فعدل إلى قوله: {كسبوا} أي طلبوا وأصابوا وتصرفوا واجتهدوا فيه وجمعوا من خلاصة أعمالهم القولية والفعلية ومنها الاعتقادية وهو ما أخلصوا فيه فهو الذي يثابون عليه وهو قليل بالنسبة إلى باقي أعمالهم.

mesela 'istediklerinden' deseydi, bütün amellerini kapsamazdı; şayet 'yaptıklarından' deseydi, sözün bunun dışında kaldığı zannedilirdi. Bu yüzden şu buyruğuna yöneldi: {كسبوا} “kazandıkları şeylerden”; yani sözlü, fiilî ve itikadî amellerinin özünden talep ettikleri, elde ettikleri, tasarruf edip gayret gösterdikleri ve bir araya getirdikleri şeylerden [bir pay vardır]. Bu da ihlasla yaptıkları amelleridir; sevap kazanacakları şey işte budur ve bu da diğer amellerine oranla azdır.

ولما كان أسرع الناس حساباً أعلمهم بفنونه خطأ وصواباً وكان التقدير: فالله عالم بخفي أعمالهم وجليها وتمييز جيدها من رديئها فهو يجازيهم على حسب ذلك عطف عليه قوله: {والله} أي المحيط علماً وقدرة {سريع الحساب *} وهو أحصى الأعمال وبيان ما يجب لكل منها الجزاء واتصاله إلى العامل لما له من سعة العلم وشمول القدرة، قيل لبعضهم: كيف يحاسب الله الخلق في وقت واحد؟ قال: كما يرزقهم في وقت واحد، وفيه ترغيب بأنه لا ينسى عملاً، وترهيب بأنّه لا يمشي عليه باطل ولا يقدر على مدافعته مطاول.

İnsanların hesabı en hızlı göreni, onun doğru ve yanlış yönlerini en iyi bileni olduğundan ve takdir de: 'Allah onların gizli ve açık amellerini, iyisini kötüsünden ayırt etmeyi çok iyi bilendir ve onlara buna göre karşılık verecektir' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {والله} “Ve Allah”; yani ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan [Allah], {سريع الحساب *} “hesabı pek çabuk görendir”; bu da geniş ilmi ve kuşatıcı kudreti sebebiyle amelleri sayıp dökmek, her birinin hak ettiği karşılığı açıklamak ve onu amel edene ulaştırmaktır. Bir zata: 'Allah mahlukatı aynı anda nasıl hesaba çeker?' diye sorulduğunda; 'Onları aynı anda rızıklandırdığı gibi' demiştir. Bunda, O'nun hiçbir ameli unutmayacağına dair bir teşvik ve O'na hiçbir batılın işlemeyeceğine, hiçbir inatçının O'na karşı koyamayacağına dair bir sakındırma vardır.

ولما كان قد أمرهم بذكره عند قضاء الأركان وكان ربما فهم اقتصارهم عليه في الوقت الذي كانوا يذكرون فيه آباءهم قال معمّماً وليكون الحث عليه آكد لتكرير الندب إليه بصيغة الأمر فيكون أضخم لشأنه: {واذكروا} بالرمي، أمر بالرمي وعبر عنه بالذكر ليشمل كل ذكر لسانياً كان أو غيره {الله} أي لما يستحقه في ذاته من الكمال {في أيام} ولما كانت لا تحتاج إلى غير العد لكونها قليلة وبعد الأيام التي يحتاط في أمرها بالرأي وغيره حتى تكون معلومات قال جامعاً صفة ما لا يعقل بما اطرد فيها من الألف والتاء إذا كان موصوفها جمع قلة: {معدودات} وهي أيام إقامتكم بمنى في ضيافته سبحانه لفعل بقية ما عليكم من تتمات العبادات الحجية أولها

Onlara rükünlerin tamamlanması anında Kendisini zikretmelerini emredince ve belki de atalarını zikrettikleri vakitle yetinecekleri anlaşılabilirdi; bu sebeple genelleştirerek ve emir sığasıyla teşviki tekrarlamak suretiyle şanını yücelterek şöyle buyurdu: {واذكروا} “Ve zikredin”; taş atmak suretiyle [zikredin]; taş atmayı emretti ve dille ya da başka yolla yapılan her zikri kapsaması için bunu zikirle ifade etti, {الله} “Allah'ı”; yani zatında hak ettiği kemal sebebiyle, {في أيام} “sayılı günlerde”; bu günler az olduğu ve hakkında görüş bildirilip ihtiyatla davranılan günlerin ötesinde olduğu için sadece saymaya ihtiyaç duyduğundan, gayr-ı akil çoğulun sıfatını, cem-i kıllet (azlık çoğulu) nitelediğinde kurallı olan elif ve tâ ile cem ederek şöyle buyurdu: {معدودات} “sayılı [günlerde]”; bunlar, hac ibadetlerinin tamamlayıcılarından üzerinizde kalanları yerine getirmeniz için Sübhânehu'nun ziyafetinde Mina'da kalacağınız günlerdir. Bunların ilki,

يوم القر، وهو الحادي عشر ليستقر الناس فيه بمنى، ثانيها يوم النفر الأول، ثالثها يوم النفر الأعظم، والثلاثة تسمى أيام التشريق، وهى مع يوم العيد تسمى أيام النحر. والأربعة مع يوم عرفة أيام التكبير والذكر، ولما فهم من هذا أنه لا بد من الإقامة بها - في مدة الثلاثة الأيام نفى ذلك ميسراً لأنّ الحج يجمع القوي والضعيف والخادم والمخدوم، والضعيف في هذا الدين أمير على القوي فقال مشيراً إلى أن الإنسان في ذلك الجمع الأعظم له نازعان نازع ينزع إلى الإقامة في تلك الأماكن المرضية والجماعات المغفورة ونازع ينزعه إلى أهله وأوطانه وعشائره وإخوانه: {فمن تعجل} منكم النفر للرجوع إلى أوطانه {في يومين} منها {فلآ إثم عليه} والعجلة فعل الشيء

Yevm-i Kar (yerleşme günü) olup insanların Mina'da yerleştiği on birinci gündür; ikincisi birinci nefîr (ayrılış) günü, üçüncüsü ise büyük nefîr günüdür. Bu üçüne teşrik günleri denir; bunlar bayram günüyle birlikte kurban (nahr) günleri olarak adlandırılır. Bu dört gün, arefe günüyle birlikte tekbir ve zikir günleridir. Bundan o üç gün süresince orada kalmanın zorunlu olduğu anlaşılınca, kolaylık sağlayarak bunu nefyetti; zira hac güçlüyü de zayıfı da, hizmet edeni de hizmet edileni de bir araya getirir ve bu dinde zayıf olan güçlüye emirdir. İnsanın bu büyük toplulukta iki farklı arzuya sahip olduğuna işaret ederek -bir arzu onu o razı olunmuş mekanlarda ve bağışlanmış topluluklarda kalmaya çekerken, diğer bir arzu ise ailesine, vatanına, aşiretine ve kardeşlerine dönmeye çeker- şöyle buyurdu: {فمن تعجل} “Kim acele edip [dönmek isterse]”; vatanına dönmek üzere ayrılmakta acele ederse, {في يومين} “iki gün içinde”; o günlerden iki gün içinde [acele ederse], {فلآ إثم عليه} “ona hiçbir günah yoktur”; acele (عجلة), bir şeyi

قبل وقته الأليق به، وقيد باليومين إعلاماً بأن من أدركه غروب اليوم الثاني بمنى وهو مقيم لزمه مبيت الليلة الثالثة ورمى اليوم الثالث، فإن نفر قبل غروبه سقط عنه المبيت والرمي، قال في شرح المهذب: بلا خلاف، وكذا إن أدركه الغروب وهو راحل قبل أن ينفصل

kendisine en uygun vaktinden önce yapmaktır. İki günle kayıtlanması, ikinci günün akşamı Mina'da ikamet halinde iken güneşi batıran kimsenin üçüncü geceyi orada geçirmesi ve üçüncü gün taş atması gerektiğini bildirmek içindir; şayet güneş batmadan önce ayrılırsa geceleme ve taş atma üzerinden düşer. Şerhu'l-Mühezzeb'de: 'İhtilafsız böyledir; aynı şekilde henüz ayrılmadan

منها، ولم يقيد التأخر لأن نهايته باليوم الثالث معروفة من أن الأيام ثلاثة.

yolcu iken güneş batarsa da hüküm böyledir' denmiştir. Gecikmeyi ise kayıtlamamıştır; zira günlerin üç olduğu bilindiğinden nihayetinin üçüncü gün olduğu malumdur.

ولما كان ذلك ربما أفهم أن المتأخر يلحقه إثم كما كان أهل الجاهلية يقولون وكان الصحابة رضي الله تعالى عنهم قوماً يسابقون إلى المعالي وكان ﷾ يريد الرفق بأهل هذا الدين ستر التصريح بالترغيب في التأخر فعبر عنه أيضاً بنفي الإثم كالأول بعد أن أشار إلى الترغيب فيه بالتعبير عن النفر الأول بالتعجل فقال: {ومن تأخر} أي فأقام في منى إلى تمام الثلاثة فرمى اليوم الثالث {فلآ إثم عليه} والتأخر إبعاد الفعل من الآن الكائن. قال الشيخ محيي الدين في شرح المهذب: قال الشافعي رضي الله تعالى عنه والأصحاب: يجوز النفر في اليوم الثاني من التشريق ويجوز في الثالث، وهذا مجمع عليه لقوله تعالى: {فمن تعجل} - الآية، قالوا: والتأخر إلى اليوم الثالث أفضل للأحاديث الصحيحة

Bu durum, cahiliye ehlinin dediği gibi gecikenin günaha gireceği vehmini doğurabileceğinden, ashâb-ı kirâm radıyallâhu anhüm de yüceliklerde yarışan bir topluluk olduğundan ve aziz ve celil olan Allah bu dinin ehline kolaylık murad ettiğinden, gecikmeyi teşvik etmeyi açıkça zikretmeyip gizledi; birinci nefîri 'acele etmek' diye niteleyerek gecikmeye teşvik ettikten sonra, tıpkı birincide olduğu gibi bunu da günahın nefyedilmesiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {ومن تأخر} “Kim de geri kalırsa”; yani Mina'da üç günü tamamlayıncaya kadar kalıp üçüncü gün taş atarsa, {فلآ إثم عليه} “ona da bir günah yoktur”. Teahhur (تأخر), fiili mevcut andan ertelemektir. Şeyh Muhyiddin Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle der: 'Şâfiî radıyallâhu anh ve ashabı şöyle demiştir: Teşrik'in ikinci gününde de ayrılmak caizdir, üçüncü gününde de caizdir; Allah Teâlâ'nın: {فمن تعجل} ayetinden dolayı bu hususta icmâ vardır. Dediler ki: Üçüncü güne kadar kalmak ise sahih hadisler sebebiyle daha faziletlidir:

«أن رسول الله ﷺ نفر في اليوم الثالث» .

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üçüncü günde ayrılmıştır.»'

ولما كان مدار الأعمال البدنيات على النيات قيد ذلك بقوله: {لمن} أي هذا النفي للإثم عن القسمين لمن {اتقى} من أهلهما فأدار أفعاله على ما يرضي الله. ولما كان التقدير: فافعلوا ما شئتم من التعجل والتأخر عطف عليه ما علم أنه روحه فقال: {واتقوا الله} أي الذي له الإحاطة الشاملة. ولما كان الحج حشراً في الدنيا والانصراف منه يشبه انصراف أهل الموقف بعد الحشر عن الدنيا فريقاً إلى الجنّة وفريقاً إلى السعير ذكرهم بذلك بقوله: {واعلموا أنَّكم} جميعاً {إليه} لا إلى غيره {تحشرون *} بعد البعث، والحشر الجمع بكره، وهو واقع على أول خروجهم من الأجداث إلى انتهاء الموقف، فاعلموا لما يكون سبباً في انصرافكم منه إلى دار كرامته

Bedenî amellerin esası niyetlere dayandığı için bunu şu buyruğuyla kayıtladı: {لمن} “[Bu,] kimse içindir”; yani her iki kısımdan günahın nefyedilmesi, {اتقى} “sakınan”; bu iki gruptan amellerini Allah'ın rızasına uygun kılan kimseler içindir. Takdir: 'Acele etmek ve gecikmekten dilediğinizi yapın' şeklinde olunca, bunun ruhu olduğu bilinen hususu ona atfederek şöyle buyurdu: {واتقوا الله} “Ve Allah'tan sakının”; yani her şeyi kuşatıcı olan Allah'tan. Hac dünyadaki bir haşir olduğundan ve hacdan ayrılış da mahşer ehlinin dünyadan sonra bir fırkası cennete, bir fırkası cehenneme olmak üzere ayrılışına benzediğinden, şu buyruğuyla onlara bunu hatırlattı: {واعلموا أنَّكم} “Ve bilin ki şüphesiz siz”; hepiniz, {إليه} “O'na”; başkasına değil, {تحشرون *} “huzurunda toplanacaksınız”; dirilişten sonra [toplanacaksınız]. Haşr (حشر), zorla bir araya getirmektir; kabirlerden ilk çıkıştan vakfenin sonuna kadar olan süreyi kapsar. O halde, O'nun ikram yurduna dönmenize vesile olacak amelleri işleyin,

لا إلى دار إهانته. قال الحرالي: وكلية الحج ومناسكه مطابق في الاعتبار لأمر يوم الحشر ومواقفه من خروج الحاج من وطنه متزوداً كخروج الميت من الدنيا متزوداً بزاد العمل، ووصوله إلى الميقات وإهلاله متجرداً كانبعاثه من القبر متعرياً، وتلبيته في حجه كتلبيته في حشره {مهطعين إلى الداع} [القمر: ٨٠] كذلك اعتباره موطناً إلى غاية الإفاضة والحلول بحرم الله في الآخرة التي هي الجنة، والشرب من ماء زمزم التي هي آية نزل الله لأهل الجنة على وجوه من الاعتبارات يطالعها أهل الفهم واليقين، فلأجل ذلك كان أتم ختم لأحكام الحج ذكر الحشر - انتهى. وهنا تم ما أراد ﷾ من بيان قواعد الإسلام الخمس: الإيمان والصلاة والزكاة والصوم والحج، المشار إلى الثلاث الأول منها بقوله تعالى أول السورة: {يؤمنون بالغيب ويقيمون الصلاة ومما رزقناهم ينفقون} [البقرة: ٣] وذكر الحج لمزيد الاعتناء به لاحقاً للصوم بعد ذكره سابقاً عليه، ولعل ذلك هو السبب في تقديم الصوم على الحج تارة وتأخيره أخرى في روايات حديث ابن عمر رضي الله تعالى عنهما في الصحيح «بني الإسلام على خمس» .

[Onların gideceği yer] aşağılanma yurduna değil. Harâllî şöyle demiştir: Haccın bütünü ve menâsiki, ibret nazarıyla bakıldığında haşir gününün durumuna ve onun duraklarına tam bir uygunluk gösterir: Hacının azığını alarak memleketinden çıkması, ölen kişinin amel azığıyla dünyadan ayrılışı gibidir; mikata ulaşıp [dünya elbiselerinden] soyunarak ihrama girmesi, kabirden çıplak olarak dirilişi gibidir; haccındaki telbiyesi, haşrindeki {مهطعين إلى الداع} [el-Kamer: 8] “çağırıcıya doğru koşarak” [icabet edişi] gibidir. Aynı şekilde onun [Arafat'tan] ifaza gayesine ve ahirette cennet olan Allah'ın haremine varıp yerleşmesine kadar her durağı ibret vericidir; anlayış ve yakin ehlinin müşahede ettiği çeşitli ibret vecihlerine göre Allah'ın cennet ehline bir ikram nişanesi olan zemzem suyundan içilmesi de böyledir. İşte bu sebeple hac hükümlerinin en mükemmel sonu haşrin zikredilmesi olmuştur -[Harâllî'nin sözü] bitti-. Burada [kendisinden yardım istenen Yüce] Allah'ın İslam'ın beş temel esasını -iman, namaz, zekât, oruç ve hac- açıklamaya dair muradı tamamlanmıştır. Bunların ilk üçüne surenin başında Yüce Allah'ın şu kavliyle işaret edilmişti: {يؤمنون بالغيب ويقيمون الصلاة ومما رزقناهم ينفقون} [el-Bakara: 3] “Onlar gayba iman ederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.” Haccın daha fazla ihtimam gösterilmek üzere daha önce zikredildikten sonra orucun ardına da bırakılması [böylece iki kez zikredilmiş olması], İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın Sahîh'teki «بني الإسلام على خمس» “İslam beş [esas] üzerine kurulmuştur” hadisinin rivayetlerinde orucun bazen hacdan öne alınması bazen de sonraya bırakılmasının sebebi olabilir.

ولما كان قد ذكر ﷾ الراغب في الدنيا وحدها والراغب في الدارين وكان قد بقي من الأقسام العقلية المعرض عنهما وهو مفقود فلم يذكره والراغب في الآخرة فقط، وكل من الأقسام تارة يكون مسرّاً وتارة يكون معلناً وكان المحذور منها - إنما هو المسر لإرادة الدنيا بإظهاره لإرادة الآخرة وكان هذا هو المنافق بدأ به بعد ذكر التقوى والحشر ليكون مصدوعاً بادىء بدء بذلك الأمر مقصوداً بالتهديد بالحشر وساقه بصيغة ما في أول السورة من ذكر المنافقين ليتذكر السامع تلك القصص ويستحضرها بتلك الأحوال وحسن ذلك طول الفصل وبعد العهد فقال: {ومن الناس من}

Aziz ve celil olan Allah yalnızca dünyayı isteyen ile her iki yurdu da isteyeni zikredince, aklî kısımlardan geriye ikisinden de yüz çeviren kalmıştı ki bu mevcut olmadığından onu zikretmedi; bir de yalnızca ahireti isteyen kalmıştı. Bu kısımların her biri bazen gizleyen, bazen de açıkça ortaya koyan kimse olur. Sakınılması gereken ise ahiret arzusunu açığa vurup dünya arzusunu gizleyendir ki bu da münafıktır. Takva ve haşir zikrinden sonra söze onunla başladı ki ilk andan itibaren bu hususla sarsılsın ve haşir tehdidiyle hedeflensin. İşiten kimse o kıssaları hatırlasın ve bu hallerle zihninde canlandırsın diye onu surenin başındaki münafıkların zikredildiği üslup üzere sevk etti; aradaki fasılanın uzunluğu ve üzerinden zaman geçmiş olması da bunu güzel kıldı. Şöyle buyurdu: {ومن الناس من} “İnsanlardan öylesi vardır ki”;

أي شخص أو الذي {يعجبك} أي يروقك ويأخذ بمجامع قلبك أيها المخاطب {قوله} كما ذكرنا أول السورة أنه يخادع، ويعجب من الإعجاب وهو من العجب وهو كون الشيء خارجاً عن نظائره من جنسه حتى يكون ندرة في صنعه - قاله الحرالي.

yani öyle bir şahıs veya kimse ki, {يعجبك} “senin hoşuna gider”; ey muhatap, seni cezbeder ve kalbini fetheder, {قوله} “onun sözü”; surenin başında onun aldattığını zikrettiğimiz gibi. *Yu'cibu* (يعجب), *i'câb* (إعجاب) kökünden olup bu da *aceb* (عجب) kelimesindendir; bu ise bir şeyin kendi cinsindeki benzerlerinin dışına çıkması ve yapılışında ender bulunmasıdır -bunu Harallî söylemiştir-.

وقال الأصبهاني: حالة تغشى الإنسان عند إدراك كمال مجهول السبب، وعن الراغب أنه قال: وليس هو شيئاً له في ذاته حالة بل هو بحسب الإضافات إلى من يعرف السبب ومن لا يعرفه، وحقيقة أعجبني كذا:

İsfehânî şöyle der: 'Sebebi bilinmeyen bir kemalin idrak edilmesi anında insanı bürüyen bir haldir.' Râgıb'dan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'O, zatında bir hali olan bir şey değildir; bilakis sebebi bilen ve bilmeyene göre izafetlerledir. «Şu şey hoşuma gitti» sözünün hakikati:

ظهر لي ظهوراً لم أعرف سببه.

Sebebini bilmediğim bir şekilde bana zahir oldu, demektir.'

ولما كان ذكر هذا بعد ذكر الحشر ربما أوهم أن يكون القول أو الإعجاب واقعاً في تلك الحالة قيده بقوله: {في} أي الكائن في {الحياة الدنيا} لا يزداد في طول مدته فيها إلا تحسيناً لقوله وتقبيحاً لما يخفى من فعله وأما في الآخرة فكلامه غير حسن ولا معجب {ويشهد الله} المستجمع لصفات الكمال

Bunun haşir zikrinden sonra getirilmesi, sözün veya hayranlığın o durumda gerçekleşeceği vehmini doğurabileceğinden, bunu şu buyruğuyla kayıtladı: {في} “içinde”; yani içinde bulunan, {الحياة الدنيا} “dünya hayatında”; orada kaldığı uzun müddet boyunca sözünü güzelleştirmekten ve gizlediği fiilini çirkinleştirmekten başka bir şeyi artmaz. Ahirette ise onun sözü ne güzeldir ne de hoşa gider. {ويشهد الله} “Ve Allah'ı şahit tutar”; kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'ı],

{على ما في قلبه} أنه مطابق لما أظهره بلسانه {وهو} أي والحال أنه {ألدّ الخصام *} أي يتمادى في الخصام بالباطل لا ينقطع جداله كل ذلك وهو يظهر أنه على الحسن الجميل ويوجه لكل شيء من خصامه وجهاً يصرفه عما أراد به من القباحة إلى الملاحة، واللدد شدة الخصومة، والخصام القول الذي يسمع المصيح ويولج في صماخه ما يكفه عن مزعمه ودعواه - قاله الحرالي. وقال الأصبهاني: هو التعمق في البحث عن الشيء والمضايقة فيه ويجوز أن يجعل الخصام ألد على المبالغة - انتهى.

{على ما في قلبه} “kalbinde olana”; dilinde açığa vurduğu şeyle kalbindekinin mutabık olduğuna dair [şahit tutar], {وهو} “oysa o”; hal şu ki o, {ألدّ الخصام *} “düşmanların en yamanıdır”; yani batıl üzere düşmanlıkta haddi aşar, münakaşası asla kesilmez; bütün bunları yaparken de kendisini güzel ve hoş gösterir ve husumetindeki her şeye, kastettiği çirkinlikten güzelliğe çevirecek bir kılıf uydurur. *Leded* (لدد) düşmanlığın şiddetidir. *Hısâm* (خصام) ise bağıranın işiteceği ve iddiasından vazgeçirecek şekilde kulağına sokulan sözdür -bunu Harallî söylemiştir-. İsfehânî ise şöyle der: 'Bir şeyi araştırmada derinleşmek ve onda zorluk çıkarmaktır; mübalağa kastıyla düşmanlığın kendisinin en yaman kılınması da caizdir.' -Alıntı bitti-.

ولما ذكر أنه ألد شرع يذكر وجه لدده فقال عاطفاً على ما

Onun en yaman düşman olduğunu zikredince, düşmanlığının mahiyetini zikretmeye başladı ve takdiri:

تقديره: فإذا واجهك اجتهد في إظهار أنه مصلح أو تكون جملة حالية {وإذا تولى} أي أعرض بقلبه أو قاله عمن خدعه بكلامه، وكنى بالتعبير بالسعي عن الإسراع في إيقاع الفتنة بغاية الجهد فقال: {سعى} ونبه على كثرة فساده بقوله: {في الأرض} أي كلها بفعله وقوله عند من يوافقه {ليفسد} أي ليوقع الفساد وهو اسم لجميع المعاصي {فيها} أي في الأرض في ذات البين لأجل الإهلاك والناس أسرع شيء إليه فيصير له مشاركون في أفعال الفساد، فإذا فعل منه ما يريد كان معروفاً عندهم فكان له عليه أعوان وبين أنه يصل بإفساده إلى الغاية بقوله مسمياً المحروث حرثاً

'Seninle karşılaştığında ıslah edici olduğunu göstermeye gayret eder' olan söze atıfla -veya hal cümlesi olarak- şöyle buyurdu: {وإذا تولى} “Geri dönüp gittiğinde ise”; yani kalbiyle yüz çevirdiğinde veya sözleriyle aldattığı kimseden ayrıldığında. *Sa'y* (سعي) kelimesini kullanarak var gücüyle fitne çıkarmada acele etmeyi kinaye yoluyla ifade edip şöyle buyurdu: {سعى} “çaba gösterir”; {في الأرض} “yeryüzünde”; kendisine uyanların yanında fiiliyle ve sözüyle bütün yeryüzünde fesadının çokluğuna dikkat çekti, {ليفسد} “bozgunculuk çıkarmak için”; yani bütün günahların adı olan fesadı işlemek için, {فيها} “orada”; yani yeryüzünde, helak etmek amacıyla insanlar arasında [bozgunculuk çıkarmak için]. İnsanlar da buna pek çabuk kapılırlar, böylece fesat fiillerinde onun ortakları oluşur; istediği şeyi yaptığında artık onlar nezdinde tanınmış olur ve ona yardımcılar bulunur. Ekin için mübalağa yoluyla *hars* (حرث) ismini kullanarak, bozgunculuğunu son noktaya ulaştırdığını şu buyruğuyla beyan etti:

مبالغة: {ويهلك الحرث} أي المحروث الذي يعيش به الحيوان، قال الحرالي سماه حرثاً لأنه الذي نسبه إلى الخلق، ولم يسمه زرعاً لأن ذلك منسوب إلى الحق - انتهى. ولأنه إذا هلك السبب هلك المسبب من غير عكس {والنسل} أي المنسول الذي به بقاء نوع الحيوان. قال الحرالي: وهو استخراج لطيف الشيء من جملته - انتهى. وفعله ذلك للإفساد ونظمت الآية هكذا إفهاماً لأن المعنى أن غرضه أولاً بإفساد ذات البين التوصل إلى الإهلاك وثانياً بالإهلاك التوصل إلى الإفساد {والله} أي والحال أن الملك الأعظم {لا يحب الفساد *} أي لا يفعل فيه فعل المحب فلا يأمر به بل ينهى عنه ولا يقر عليه بل يغيره وإن طال المدى ويعاقب عليه، ولم يقل: الهلاك، لأنه قد يكون صورة فقط فيكون صلاحاً كما إذا كان قصاصاً ولا

{ويهلك الحرث} “ekini helak etmek için”; yani canlının kendisiyle yaşadığı ekini. Harallî der ki: 'Onu halka nispet ettiği için ekim (hars) diye adlandırdı; Hakk'a nispet edilen ziraat (zer') diye adlandırmadı.' -Alıntı bitti-. Zira sebep helak olunca, müsebbep de helak olur; fakat aksi öyle değildir. {والنسل} “ve nesli”; yani hayvan türünün kendisiyle devam ettiği zürriyeti. Harallî der ki: 'O, bir şeyin bütününden latif olan kısmının çıkarılmasıdır.' -Alıntı bitti-. Bunu fesat çıkarmak için yapar. Ayet, onun ilk gayesinin arasını bozarak helake ulaşmak, ikinci gayesinin ise helak yoluyla fesada ulaşmak olduğunu bildirecek şekilde tertip edilmiştir. {والله} “Oysa Allah”; hal şu ki o Yüce Hükümran, {لا يحب الفساد *} “bozgunculuğu sevmez”; yani sevenin muamelesini yapmaz; dolayısıyla onu emretmez, bilakis yasaklar, süre uzasa da onu öylece bırakmaz, değiştirir ve cezalandırır. 'Helaki' demedi; çünkü o bazen sadece şeklen helak olup kısasta olduğu gibi salah olabilir;

قال: الإفساد يشمل ما إذا كان الفساد عن غير قصد، والآية من الاحتباك، ذكر أولاً الإفساد ليدل على حذفه ثانياً وثانياً الإهلاك ليدل على حذفه أولاً، وذكر الحرث الذي هو السبب دلالة على الناسل والنسل الذي هو المسبب دلالة على الزرع فهو احتباك ثان.

'ifasdı' (bozmayı) demedi; çünkü fesat kasıtsız olanı da kapsar. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide fesadı zikretti ki ikincideki hazfe delalet etsin; ikincide helaki zikretti ki birincideki hazfe delalet etsin. Sebep olan ekin zikredilerek nesil sahibine, müsebbep olan nesil zikredilerek ekine delalet edilmiştir; bu da ikinci bir ihtibâktır.

ولما كان من الناس من يفعل الفساد فإذا نهى عنه انتهى بين أن هذا على غير ذلك تحقيقاً لألديته فقال مبشراً بأداة التحقيق بأنه لا يزال في الناس من يقوم بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر: {وإذا قيل له} من أي قائل كان {اتق الله} أي الملك الأعظم الذي كل شيء تحت قهره واترك ما أنت عليه من الفساد {أخذته} أي قهرته لما له من ملكة الكبر {العزة} في نفسه

İnsanlardan bir kısmı fesat işlediğinde uyarılınca vazgeçtiğinden, onun yaman düşmanlığını pekiştirmek üzere bunun öyle olmadığını beyan etti ve tahkik edatıyla insanlar arasında iyiliği emredip kötülükten nehyedenlerin daima bulunacağını müjdeleyerek şöyle buyurdu: {وإذا قيل له} “Ona denildiği zaman”; her kim derse desin, {اتق الله} “Allah'tan kork”; yani her şeyin kahrı altında bulunduğu o Yüce Hükümran'dan kork ve içinde bulunduğun fesadı terk et [denildiğinde], {أخذته} “onu yakalar / tutar”; kibrin onda bir meleke haline gelmesinden dolayı onu kuşatır, {العزة} “gururu”; kendi nefsindeki büyüklük,