Binûn

Bakara — 17. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لما فيها من الكبرياء والاستهانة بأمر الله، وليس من شأن الخلق الاتصاف بذلك فإن العزة لله جميعاً {بالإثم} أي مصاحباً للذنب، وهو العمل الرذل السافل وما - لا يحل ويوجب العقوبة باحتقار الغير والاستكبار عليه.

içindeki kibir ve Allah'ın emrini hafife alma duygusu sebebiyle [gururu tutar]. Yaratılmışların bu vasıfla nitelenmesi yakışık almaz; zira izzet bütünüyle Allah'ındır. {بالإثم} “günahla birlikte”; yani günahla beraber [gururu tutar]. O da aşağılık, rezil ve helal olmayan, başkasını hor görüp ona büyüklük taslayarak cezayı gerektiren amellerdir.

ولما كان هذا الشأن الخبيث شأنه دائماً يمهد به لنفسه التمكين مما يريد سبب عنه قوله: {فحسبه} أي كفايته {جهنم} تكون مهاداً له كما مهد للفساد، وتخصيص هذا الاسم المنبىء عن الجهامة في المواجهة أي الاستقبال بوجه كريه لما وقع منه من المواجهة لمن أمره من مثله. قال الحرالي: فلمعنى ما يختص بالحكم يسمي تعالى

Bu çirkin durum onun daimi vasfı olup istediği şeyi elde etmeye zemin hazırladığından, buna bağlı olarak şöyle buyurdu: {فحسبه} “artık ona yeter”; yani ona kafidir, {جهنم} “cehennem”; o fesada zemin hazırladığı gibi cehennem de ona döşek olacaktır. Surat asarak kötü bir yüzle karşılamayı ifade eden bu ismin tahsis edilmesi, kendisine emreden kimseye yaptığı karşı çıkış sebebiyledir. Harallî der ki: 'Hükme mahsus olan bir mana sebebiyle Allah Teâlâ

النار باسم من أسمائها - انتهى. {ولبئس المهاد *} هي والمهاد موطن الهدوء والمستطاب مما يستفرش ويوطأ - قاله الحرالي، وقال: فيه إشعار بإمهال الله ﷿ لهذه الأمة رعاية لنبيها فأحسب فاجرها وكافرها بعذاب الآخرة، ولو عاجل مؤمنها بعقوبة الدينا فخلص لكافرها الدنيا ولمؤمنها الآخرة وأنبأ بطول المقام والخلود فيها.

cehennemi isimlerinden biriyle isimlendirir.' -Alıntı bitti-. {ولبئس المهاد *} “Ve o ne kötü bir döşektir!”; *mihâd* (مهاد), sükûnet yurdu ve serilip üzerine basılan şeylerden hoşa gidenidir -bunu Harallî söylemiştir-. Ve şöyle demiştir: 'Bunda, peygamberine hürmeten Allah azze ve celle'nin bu ümmete mühlet verdiğine dair bir işaret vardır; facirine ve kafirine ahiret azabını kafi görmüştür. Eğer müminine dünya cezasını peşin verseydi, kafirine dünya, müminine ise ahiret kalırdı; ayrıca orada uzun süre kalmaya ve ebediliğe dikkat çekmiştir.'

ولما أتم الخبر عن هذا القسم الذي هو شر الأقسام أتبعه خيرها ليكون ختاماً وبينهما تباين فإن الأول من يهلك الناس لاستبقاء نفسه وهذا يهلك نفسه لاستصلاح الناس فقال: {ومن الناس من} أي شخص أو الذي {يشري} أي يفعل هذا الفعل كلما لاح له وهو أنه يبيع بغاية الرغبة والانبعاث {نفسه} فيقدم على إهلاكها

Kısımların en kötüsü olan bu grup hakkındaki haberi tamamlayınca, bir nihayet olması için peşinden en hayırlısını getirdi. İkisi arasında tam bir zıtlık vardır; zira birincisi kendi canını kurtarmak için insanları helak eder, bu ise insanları ıslah etmek için canını feda eder. Şöyle buyurdu: {ومن الناس من} “İnsanlardan öylesi de vardır ki”; yani öyle bir şahıs veya kimse ki, {يشري} “satar”; yani ne zaman bir fırsat doğsa bu fiili işler, son derece arzu ve şevkle satar, {نفسه} “kendi canını”; onu helak olmaya arz eder,

أو يشتريها بما يكون سبب إعتاقها وإحيائها بالاجتهاد في أوامر الله بالنهي لمثل هذا الألد عن فعله الخبيث والأمر له بالتقوى والتذكير بالله، وروي أنها نزلت في صهيب رضي الله تعالى عنه لأنه لما هاجر أرادت قريش رده فجعل لهم ماله حتى خلوا سبيله فقال له النبي ﷺ:

yahut böylesi yaman bir düşmanı çirkin fiilinden nehyedip ona takvayı emrederek ve Allah'ı hatırlatarak Allah'ın emirlerine gayret göstermek suretiyle nefsini azat etmeye ve diriltmeye vesile olacak şey karşılığında onu satın alır. Rivayet edildiğine göre bu ayet Suheyb radıyallâhu anh hakkında inmiştir; zira o hicret ettiğinde Kureyş onu geri çevirmek istemiş, o da yolunu açmaları için bütün malını onlara bırakmıştır. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona:

«ربح البيع» فعلى هذا يكون شرى بمعنى اشترى، ثم علل ذلك بقوله: {ابتغآء} أي تطلب وتسهل وتيسر بغاية ما يمكن أن يكون كل من ذلك {مرضات الله} أي رضى المحيط بجميع صفات الكمال وزمان الرضى ومكانه بما دل عليه كون المصدر ميمياً ويكون ذلك غاية في بابه بما دل عليه من وقفه بالتاء الممدودة لما يعلم من شدّة رحمة الله تعالى به {والله رؤوف} أي بالغ الرحمة،

«Alışveriş kazançlı çıktı» buyurmuştur. Buna göre *şerâ* (شرى), satın aldı manasındadır. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {ابتغآء} “elde etmek için”; yani bunların her birinin olabileceği en son noktada arayarak, kolaylaştırarak, {مرضات الله} “Allah'ın rızasını”; bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Zât'ın rızasını, mîmli masdarın delaletiyle rıza vaktini ve mekanını [elde etmek için satar]. Allah Teâlâ'nın kendisine olan pek derin merhametini bildiğinden, açık te (ت) ile yazılıp durulmasının delaletiyle bu rıza kendi alanında en son noktadır. {والله رؤوف} “Ve Allah pek şefkatlidir”; yani merhameti pek geniştir,

وأظهر موضع الإضمار دلالة على العموم وعلى الوصف المقتضي للرحمة والشرف فقال: {بالعباد *} كلهم حيث أسبغ عليهم نعمه ظاهرة وباطنة مع كفرهم به أو تقصيرهم في أمره، وبين لهم الطريق غاية البيان بالعقل أولاً والرسل ثانياً والشرائع ثالثاً والكتب الحافظة لها رابعاً، ولعل الفصل بين الأقسام الأربعة بالأيام المعدودات اهتماماً بأمرها لكونها من فعل الحج وتأخيرها عن أخواتها إشارة إلى أنها ليست من دعائم المناسك بل تجبر بدم.

genellik bildirmek ve merhamet ile şerefi gerektiren vasfı göstermek üzere zamir makamında açık isim getirerek şöyle buyurdu: {بالعباد *} “kullarına”; Kendisini inkar etmelerine veya emrinde kusur göstermelerine rağmen zahirî ve batınî nimetlerini üzerlerine yağdırmakla hepsine [pek şefkatlidir]. Onlara yolu önce akılla, ikinci olarak peygamberlerle, üçüncü olarak şeriatlarla ve dördüncü olarak bunları muhafaza eden kitaplarla en mükemmel şekilde açıklamıştır. Bu dört kısmın arasının sayılı günlerle ayrılması, belki de hac fiilinden olması hasebiyle onun işine verilen ehemmiyetten ötürüdür; diğer rükünlerden sonraya bırakılması ise menâsikin ana rükünlerinden olmadığına, bilakis kurbanla telafi edileceğine işarettir.

ولما ختم هذين القسمين بالساعي في رضى الله عنه مشاكلة للأولين حسن جداً تعقيبه بقوله: {يا أيها الذين آمنوا}

Bu iki kısmı, ilk iki kısımla bir uyum arz etsin diye Allah'ın rızası peşinde koşan kimse ile bitirince, peşinden şu buyruğunu getirmesi pek güzel oldu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”;

ليكون هذا النداء واقعاً بادىء بدء في أذن هذا الواعي كما كان المنافق مصدوعاً بما سبقه من التقوى والحشر مع كونه دليلاً على صفة الرأفة، وتكرير الأمر بالإيمان بين طوائف الأعمال من أعظم دليل على حكمة الآمر به فإنه مع كونه آكد لأمره وأمكن لمجده وفخره يفهم أنه العماد في الرشاد الموجب للإسعاد يوم التناد فقال: {ادخلوا في السلم} أي الإيمان الذي هو ملزم لسهولة الانقياد إلى كل خير، وهو في الأصل بالفتح والكسر الموادعة في الظاهر بالقول والفعل أي يا من آمن بلسانه كهذا الألد ليكن الإيمان أو الاستلام بكلية الباطن والظاهر ظرفاً محيطاً بكم من جميع الجوانب فيحيط بالقلب والقالب كما أحاط باللسان ولا يكون لغرامة الجهل وجلافة الكفر إليكم سبيل {كآفة} أي وليكن جميعكم في ذلك شرعاً

Münafık kimse kendisinden önceki takva ve haşir tehdidiyle sarsıldığı gibi, bu nida da ilk andan itibaren bu kavrayış sahibi müminin kulağında yankılansın ve aynı zamanda şefkat sıfatına bir delil olsun [diye böyle buyuruldu]. Amel grupları arasında imanı emretmenin tekrarlanması, bunu emredenin hikmetine dair en büyük delillerdendir; zira bu emir O'nun emrini pekiştirmek ve şanını yüceltmekle birlikte, kıyamet gününde saadeti gerektiren hidayetin temel direği olduğunu ifade eder. Şöyle buyurdu: {ادخلوا في السلم} “Barışa / İslam'a girin”; yani her hayra boyun eğmeyi kolaylaştıran imana [girin]. Bu kelime aslen üstünle (*es-selm*) ve esreyle (*es-silm*) söz ve fiille dıştan uzlaşmaktır. Yani ey bu yaman düşman gibi diliyle iman edenler! İman yahut bütünüyle iç ve dış olarak teslimiyet, tıpkı dili kuşattığı gibi kalbi ve kalıbı da kuşatarak sizi her taraftan çevreleyen bir kap olsun; cehalet yükünün ve küfrün kabalığının size bir yolu kalmasın. {كآفة} “Hep birden”; yani hepiniz bu hususta tek bir şeriat üzere,

واحداً كهذا الذي يشري نفسه، ولا تنقسموا فيكون بعضكم هكذا وبعضكم كذلك الألد، فإن ذلك دليل الكذب في دعوى الإيمان.

canını satan bu kimse gibi bir olun; bölünüp de bir kısmınız böyle, bir kısmınız da o yaman düşman gibi olmayın; zira bu, iman iddiasında yalancılığın delilidir.

ولما كان الإباء والعناد الذي يحمل عليه الأنفة والكبر فعل الشيطان وثمرة كونه من نار قال: {ولا تتبعوا} أي تكلفوا أنفسكم من أمر الضلال ضد ما فطرها الله تعالى عليه وسهله لها من الهدى {خطوات الشيطان} أي طرق المبعد المحترق في الكبر عن الحق. قال الحرالي: ففي إفهامه أن التسليط في هذا اليوم له، وفيه إشعار وإنذار بما وقع في هذه الأمة وهو واقع وسيقع من خروجهم من السلم إلى الاحتراب بوقوع الفتنة في الألسنة والأسنة على أمر الدنيا وعودهم إلى أمور جاهليتهم، لأن الدنيا أقطاع الشيطان كما أن الآخرة خلاصة الرحمن، فكان ابتداء الفتنة منذ كسر الباب الموصد على السلم وهو عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه فلم يزل الهرج ولا يزال إلى أن تضع الحرب أوزارها.

Gurur ve kibrin sevk ettiği kaçınma ve inat şeytanın fiili ve onun ateşten oluşunun bir semeresi olduğundan şöyle buyurdu: {ولا تتبعوا} “Ve uymayın”; yani Allah Teâlâ'nın fıtratına koyduğu ve ona kolaylaştırdığı hidayetin zıddı olan sapkınlık işinden nefislerinize yüklemeyin, {خطوات الشيطان} “şeytanın adımlarına”; yani haktan uzaklaşmış, kibir içinde yanmış olanın yollarına [uymayın]. Harallî der ki: 'Bunun anlatımında, bu günde yetkinin ona ait olduğuna işaret vardır. Bunda, dünya işi uğruna dillerde ve kılıçlarda fitnenin kopmasıyla İslam'dan savaşa çıkmaları ve cahiliye işlerine geri dönmeleri şeklinde bu ümmette meydana gelen, gelmekte olan ve gelecek olan şeylere dair bir ihtar ve sakındırma vardır. Zira ahiret Rahmân'ın halis yurdu olduğu gibi, dünya da şeytanın iktâıdır (payıdır). Fitnenin başlangıcı, barışın üzerine kilitlenmiş kapı olan Ömer b. Hattâb radıyallâhu anh'ın kırılmasıyla başlamış; savaş ağırlıklarını bırakıncaya kadar herc ü merc devam etmiş ve edecektir.'

ثم علل ذلك ﷾ بقوله: {إنه لكم عدو مبين *} أي بما أخبرناكم به في أمر أبيكم آدم ﵊ وغير ذلك مما شواهده ظاهرة، وما أحسن هذا الختم المضاد لختم التي قبلها! فإن تذكر الرأفة منه سبحانه على عظمته والعبودية منا الذي هو معنى الولاية التي روحها الانقياد لكل ما يحبه الولي وتذكر عداوة المضل أعظم منفر منه وداع إلى الله ﷾.

Sonra aziz ve celil olan Allah bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه لكم عدو مبين *} “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır”; yani babanız Âdem aleyhisselâm'ın durumunda size haber verdiğimiz şeyler ve delilleri apaçık olan diğer hususlarla [bildirdiğimiz üzere]. Bir öncekinin sonuna zıt olan bu hatime ne kadar güzeldir! Zira azametiyle birlikte O Sübhân'ın şefkatini ve bizim kulluğumuzu -ki bu, ruhu dostun sevdiği her şeye boyun eğmek olan velayet manasıdır- hatırlamak ve saptırıcının düşmanlığını anmak, ondan en çok nefret ettiren ve aziz ve celil olan Allah'a davet eden şeydir.

ولما أقام ﷾ الأدلة على عظمته التي منها الوحدانية وأزال الشبه ومحا الشكوك وذكر بأنواع اللطف والبر إلى أن ختم الآيتين بما ذكر من ولايته وعداوة المضل عن طريقه سبب عن ذلك قوله {فإن زللتم} مشيراً بأداة الشك إلى أنهم صاروا إلى حالة من وضوح الطريق الواسع الأمكن الأمين المستقيم الأسلم يبعد معها كل البعد أن يزلوا عنه ولذلك قال: {من بعد ما جاءتكم البينات} أي بهذا الكتاب الذي لا ريب فيه. قال الحرالي: بينات التجربة شهوداً ونبأ عما مضى وتحققاً بما وقع، وقال: إن التعبير بأن يشعر بأنهم يستزلون، والتعبير بالماضي إشعار بالرجوع عنه رحمة من الله لهم كرحمته قبل لأبويهم حين أزلهما الشيطان فكما أزل أبويهم في الجنة عن محرم الشجرة أزلهم في الدنيا عن شجرة المحرمات من الدماء والأموال والأعراض - انتهى.

[Şanı yüce olan Allah], birliği de dâhil olmak üzere azametine dair delilleri ikâme edip şüpheleri bertaraf edince, tereddütleri silince ve her türlü lütuf ile ihsanı hatırlatıp nihayetinde iki ayeti kendi dostluğu ve yolundan saptıranın düşmanlığı zikriyle sonlandırınca, bunun peşinden şu buyruğunu getirdi: {فإن زللتم} “Eğer kayarsanız”. [Cenâb-ı Hak] şart edatıyla, onların en güvenli, en sağlam, dosdoğru ve alabildiğine geniş yolun apaçıklığı hususunda öyle bir konuma ulaştıklarına işaret etmiştir ki, artık o yoldan kaymaları son derece uzak bir ihtimaldir. Nitekim bundan ötürü şöyle buyurmuştur: {من بعد ما جاءتكم البينات} “Size apaçık deliller geldikten sonra”, yani kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan bu Kitap geldikten sonra. el-Harallî şöyle demiştir: [Ayetin anlamı;] bizzat görerek tecrübenin beyyineleri (apaçık delilleri), geçmişe dair haber ve gerçekleşen şeyin tahakkuk etmesi demektir. Yine şöyle demiştir: "‘İn’ (şart edatı) ile ifade edilmesi onların kaydırılmaya çalışılacağını hissettirir; geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesi ise, şeytan anne babalarını kaydırdığı vakit daha önce onlara merhamet ettiği gibi, Allah’tan kendilerine bir rahmet olarak bundan döneceklerini hissettirir. Şeytan cennette anne babalarının ayağını yasak ağaç yüzünden nasıl kaydırdıysa, dünyada da onları canlar, mallar ve ırzlardan oluşan haramlar ağacı hususunda kaydırmıştır -[el-Harallî'nin sözü] bitti-."

ولما كان الخوف حاملاً على لزوم طريق السلامة قال: {فاعلموا} فإن العلم أعون شيء على المقاصد {أن الله} الحاوي لصفات الكمال {عزيز} لا يعجزه من زل ولا يفوته من ضل {حكيم} يبرم ما لا يقدر أحد على نقض شيء منه.

Korku, selamet yoluna sarılmaya sevk edici olunca şöyle buyurdu: {فاعلموا} “Bilin ki”; zira ilim, maksatlara ulaşmada en büyük yardımcıdır; {أن الله} “şüphesiz Allah”; kemal sıfatlarını kendinde toplayan [Allah], {عزيز} “Azîz'dir”; kayıp tökezleyen kimse O'nu aciz bırakamaz ve sapan kimse O'ndan kaçıp kurtulamaz; {حكيم} “Hakîm'dir”; hiç kimsenin bir parçasını dahi bozamayacağı şekilde sağlam hükmeder.

ولما كان هذا الختم مؤذناً بالعذاب وكان إتيان العذاب من محل تتوقع منه الرحمة أفظع وكان أنفع الأشياء السحاب لحمله الغيث والملائكة الذين هم خير محض وكان الذين شاهدوا العذاب من السحاب الذي هو مظنة الرحمة ليكون أهول عاداً وبني إسرائيل وكان عاد قد مضوا فلا يمكن عادة سؤالهم وكان من زل بعد هذا البيان قد أشبه بني إسرائيل في هذا الحال فكان جديراً بأن يشبههم في المآل فيما صاروا إليه من ضرب الذلة والمسكنة وحلول الغضب والوقوع في العطب قال تعالى: {هل ينظرون} أي ينتظرون إذا زلوا. سائقاً له في أسلوب الإنكار، وصيغة الغيبة مجردة عن الافتعال تنبيهاً على أن الزالين في غاية البعد عن مواطن الرأفة والاستحقاق بمظهر الكبر والنقمة بإعراض السيد عن خطابهم وإقباله من عذابهم على ما لم يكن في حسابهم {إلا أن يأتيهم الله} أي مجد الذي

Bu son azaba işaret edince, azabın rahmet umulan bir yerden gelmesi ise daha korkunç olunca, yağmur taşıması sebebiyle en faydalı şey bulut ve sırf hayır olan melekler olunca, daha dehşetli olsun diye rahmet umulan yer olan buluttan azabı bizzat görenler Âd ve İsrâiloğulları olunca, Âd kavmi ise geçmişte kalıp âdeten kendilerine soru sorulması mümkün olmayınca ve bu açıklamadan sonra tökezleyen kimse bu durumda İsrâiloğullarına benzeyip zillet ve meskenet damgası vurulması, gazaba uğrama ve helake düşme akıbetinde onlara benzemeye hak kazanınca Yüce Allah inkâr üslubuyla ve tökezleyenlerin rahmet mevkilerinden son derece uzak olduklarını, büyüklük ve intikam tecellisiyle Efendi'nin onlara hitap etmekten yüz çevirip hesaplarında olmayan bir şekilde azaplarına yöneldiğini bildirmek üzere iftiâl kalıbından soyutlanmış gayb sığasıyla şöyle buyurdu: {هل ينظرون} “Onlar [başka bir şey mi] bekliyorlar?”; yani tökezlediklerinde beklerler mi, {إلا أن يأتيهم الله} “Allah'ın kendilerine gelmesinden başka?”; yani azametinin tecellisine ve celalinin zuhuruna

لا يحتمل شيء تجلى عظمته وظهور جلاله، كائناً مجده {في ظلل من الغمام} ظلة في داخل ظلة، وهي ما يستر من الشمس فهي في غاية الإظلام والهول والمهابة لما لها من الكثافة التي تغم على الرائي ما فيها وتدمر ما أتت عليه - إلى غير ذلك من أنواع المجد الذي لا يقدره حق قدره إلا الله {والملائكة} أي ويأتي جنده الذين لا يعصون الله ما أمرهم، هذا على قراءة الجماعة، وعلى قراءة أبي جعفر بالخفض، المعنى وظلل من الملائكة أي جماعات يملؤون الأقطار ليتبادروا إلى امتثال أوامره؛ وهل ينتظرون

hiçbir şeyin dayanamayacağı Zat'ın şan ve azametinin gelmesinden [başka], O'nun şanı {في ظلل من الغمام} “buluttan gölgeler içinde”; gölge içinde gölge halinde olup, güneşi örten şeylerdir ve içindekini bakana kapalı kılan ve üzerinden geçtiği şeyi helak eden yoğunluğu sebebiyle son derece karanlık, dehşetli ve heybetlidir -ve Allah'tan başkasının kadrini hakkıyla takdir edemeyeceği daha nice azamet türleri içinde [gelmesinden başka]-, {والملائكة} “ve meleklerin”; yani Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere isyan etmeyen ordularının [gelmesinden başka]. Bu, çoğunluğun kıraatine göredir; Ebû Ca'fer'in cer (kesre) ile olan kıraatine göre ise mana: 've meleklerden gölgeler içinde', yani O'nun emirlerini yerine getirmeye koşmak üzere her tarafı dolduran topluluklar [halinde gelmesinden başka]. Onlar,

من القوي المحكم لما يفعل العزيز الذي يعلو أمره كل أمر إلا إتيانه بالبأس إذا غضب بعد طول الحلم وتمادي الأناة فلا يرد بأسه ولا يعارض أمره وهو المراد من قوله: {وقضي} أي والحال أنه قد قضي {الأمر} أي نفذ بإهلاكهم سريعاً فرجعوا إلى الله ﷾ بأسرهم لا يملكون لأنفسهم شيئاً {وإلى الله} الذي له الإحاطة الكاملة وحده {ترجع الأمور} كلها دنيا وأخرى، فإن حكمه لا يرد وقدرته لا تحد.

yaptığı her şeyi sağlam yapan O Güçlü'den, emri her emrin üstünde olan O Azîz'den, uzun süre hilm gösterip mühlet verdikten sonra gazaplandığında artık azabı geri çevrilemeyen ve emrine karşı konulamayan bir azapla gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? Şu buyrukla kastedilen de budur: {وقضي} “ve bitirilmiş [olacaktır]”; yani durum öyle bir hal alır ki hüküm verilmiş, {الأمر} “iş”; yani onların hızla helak edilmesiyle infaz edilmiş olur ve kendileri için hiçbir şeye malik olmaksızın bütünüyle aziz ve celil olan Allah'a dönerler. {وإلى الله} “Ve Allah'a”; tek başına tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah'a], {ترجع الأمور} “döner bütün işler”; dünyada ve ahirette hepsi; zira O'nun hükmü geri çevrilmez ve kudretine sınır çizilemez.

قال الحرالي: وإتيان الله في محل الإيمان أمر مبهم لا يناله علم العالمين ويقف دونه إيمان المؤمنين، لا يأخذونه بكيف ولا يتوهمونه بوهم، وإتيان الله في أوائل فهم

Harallî der ki: 'Allah'ın gelmesi (ityânı), iman makamında müphem bir meseledir; bilenlerin ilmi ona ulaşamaz ve müminlerin imanı onun önünde durur. Onu hiçbir nasıllıkla ele almazlar ve hiçbir vehimle hayal etmezler. Anlayanların ilk anlayış basamaklarında Allah'ın gelişi ise,

الفاهمين بدو أمره وخطابه في محل ما من السماء والأرض أو العرش أو الكرسي أو ما شاء من خلقه؛ فهو تعالى يجل أن يحجبه كون، فحيث ما بدأ خطابه كفاحاً لا بواسطة فهناك هو {وناديناه من جانب الطور الأيمن} [مريم: ٥٢] إلى: {إني أنا الله} [طه: ١٤] وفي الكتاب الأول: جاء الله من سيناء - انتهى. وتمامه: وشرق من جبل ساعير وظهر لنا من جبال فاران؛ والمراد بالأول نبوة موسى ﵊ وهو واضح، وبالثاني نبوة عيسى ﵊، فإن جبل ساعير هو جبل الجليل وهو الذي بين طبرية ومرج بني عامر، وبالثالث نبوة محمد ﷺ فإن فاران هي مكة المشرفة.

gökte, yerde, Arş'ta, Kürsî'de veya mahlukatından dilediği bir yerde emrinin ve hitabının başlamasıdır. Zira O Yüce Zat, kendisini bir varlığın perdelemesinden münezzehtir. Dolayısıyla O'nun hitabı vasıtasız ve doğrudan nerede başlamışsa, O oradadır: {وناديناه من جانب الطور الأيمن} [Meryem: 52] ayetinden {إني أنا الله} [Tâhâ: 14] ayetine kadar [olan beyanlarda olduğu gibi]. İlk Kitap'ta da: 'Allah Sînâ'dan geldi' denmiştir.' -Alıntı bitti-. Bunun tamamı şöyledir: 'Sâîr Dağı'ndan doğdu ve bize Fârân Dağları'ndan göründü.' Birincisiyle kastedilen Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğidir ve bu açıktır; ikincisiyle kastedilen Îsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğidir, zira Sâîr Dağı Celîle Dağı'dır ve Taberiye ile Merc-i İbn Âmir arasındadır; üçüncüsüyle kastedilen ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğidir, zira Fârân Mekke-i Mükerreme'dir.

ولما كان بنو إسرائيل أعلم الناس بظهور مجد الله في الغمام لما رأى أسلافهم منه عند خروجهم من مصر وفي جبل الطور وقبة الزمان وما في ذلك على ما نقل إليهم من وفور الهيبة وتعاظم

İsrâiloğulları, atalarının Mısır'dan çıkışlarında, Tûr Dağı'nda ve Kubbetü'z-Zaman'da gördükleri şeyler ve bunlarda kendilerine nakledilen bol heybet ve celalin büyüklüğü sebebiyle Allah'ın azametinin bulutta zuhurunu insanların en iyi bileni olunca,

الجلال قال تعالى: جواباً لمن كأنه قال: كيف يكون هذا؟ {سل} بنقل حركة العين إلى الفاء فاستغنى عن همزة الوصل {بني إسرائيل} أي الذين هم أحسد الناس للعرب ثم استفهم أو استأنف الإخبار {كم آتيناهم} من ذلك ومن غيره

Yüce Allah: 'Bu nasıl olur?' der gibi olan kimseye bir cevap olarak, ayn harfinin harekesi fâ harfine nakledilerek vasıl hemzesine ihtiyaç bırakılmayan bir lafızla şöyle buyurdu: {سل} “Sor”; {بني إسرائيل} “İsrâiloğullarına”; yani Araplara karşı insanların en hasetçisi olan kimselere. Sonra istifham (soru) veya yeni bir haber cümlesi getirdi: {كم آتيناهم} “Onlara nice verdik”; bundan ve başkasından

{من آية بينة} بواسطة أنبيائهم فإنهم لا يقدرون على إنكار ذلك، وسكوتهم على سماعه منك إقرار منهم. وقال الحرالي: ولما كان هذا الذي أنذروا به أمراً مجملاً أحيلوا في تفاصيل الوقائع وتخصيص الملاحم ووقوع الأشباه والنظائر على ما تقدم ووقع مثاله في بني إسرائيل لتكرار ما وقع فيهم من هذه الأمة حذو النعل بالنعل والقذة بالقذة فقال: {سل} ، استنطاقاً لحالهم لا لإنبائهم وإخبارهم، فالتفات النبي ﷺ إلى ما يشهده الله من أحوال بني إسرائيل وأحوال ملوكهم وأحبارهم وأيامهم وتفرقهم واختلافهم وصنوف بلاياهم هو سؤاله واستبصاره لا أن يسأل واحداً فيخبره؛ انتهى - كذا قال، والظاهر أنه إباحة لسؤالهم فإنه ﷺ ما سألهم عن شيء وكذبوا في جوابه فبين كذبهم إلا عرفوا بالكذب، كقصة حد الزنا وقضية سؤالهم عن أبيهم وقضية سم الشاة ونحو هذا، وفي ذلك زيادة لإيمان من يشاهده وإقامة للحجة

{من آية بينة} “apaçık ayet[ler]”; peygamberleri vasıtasıyla. Zira onlar bunu inkâr etmeye güç yetiremezler ve bunu senden duyduklarında susmaları kendilerinden bir ikrardır. Harallî der ki: 'Kendisiyle uyarıldıkları bu husus mücmel bir emir olunca, bu ümmette onların başına gelenlerin tıpatıp, ayakkabının ayakkabıya ve okun yeleğinin yeleğine denk gelmesi gibi tekrarlanması sebebiyle; olayların ayrıntıları, büyük savaşların belirlenmesi ve benzerlerinin vuku bulması hususunda daha önce geçmiş ve örneği İsrâiloğullarında gerçekleşmiş olan şeylere havale edildiler ve: {سل} “Sor” buyruldu. Bu, onların haber vermeleri ve bildirmeleri için değil, hallerinin konuşturulması içindir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Allah'ın İsrâiloğullarının hallerinden, krallarının, hahamlarının, [tarihi] günlerinin, tefrika ve ihtilaflarının ve türlü türlü belalarının hallerinden müşahede ettirdiği şeylere yönelmesi; bir kimseye sorup onun da haber vermesi şeklinde değil, onun sorması ve ibretle bakmasıdır.' -Alıntı bitti-. O böyle demiştir; zahir olan ise onlara sormanın mubah kılınmasıdır. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bir şey sorup da cevabında yalan söylediklerinde ve o da yalanlarını ortaya çıkardığında, zina cezası hadisesi, babaları hakkındaki soru meselesi, zehirli koyun hadisesi ve benzeri şeylerde olduğu gibi mutlaka yalanla tanınmışlardır. Bunda ise bunu gören kimsenin imanının artması ve onlara karşı delilin ikame edilmesi

عليهم وغير هذا من الفوائد.

ile bundan başka faydalar vardır.

ولما كان التقدير: فكانوا إذا بدلوا شيئاً من آياتنا واستهانوا به عاقبناهم فشددنا عقابهم، كما دل عليه ما سقته من التوراة في هذا الديوان لمن تدبر عطف عليه قوله: {ومن يبدل} من التبديل وهو تصيير الشيء على غير ما كان {نعمة الله} أي الذي لا نعمة إلا منه التي هي سبب الهدى فيجعلها سبباً لضلال أو سبباً لشكر فيجعلها سبب الكفر كائناً من كان. قال الحرالي: وأصل هذا التبديل رد علم العالم عليه ورد صلاح الصالح إليه وعدم الاقتداء بعلم العالم والاهتداء بصلاح الصالح وذلك المشاركة التي تقع بين العامة وبين العلماء والصلحاء وهو كفر نعمة الله وتبديلها - انتهى.

Takdir: 'Ayetlerimizden bir şeyi değiştirip onu hafife aldıklarında onları cezalandırdık ve cezamızı şiddetlendirdik' şeklinde olunca -ki iyice düşünen kimse için bu divanda Tevrat'tan aktardığım şeyler buna delalet etmektedir-, buna şu buyruğunu atfetti: {ومن يبدل} “Kim değiştirirse”; tebdilden [gelir] ki o da bir şeyi olduğundan başka bir hale getirmektir; {نعمة الله} “Allah'ın nimetini”; yani hidayet sebebi olan ve kendisinden başka hiçbir nimet verici bulunmayan Zat'ın nimetini [değiştirip] onu bir sapıklık sebebi kılan yahut şükür sebebi olan şeyi küfür sebebi yapan kimse, kim olursa olsun. Harallî der ki: 'Bu değiştirmenin aslı; âlimin ilmini reddetmek, salihin salahını reddetmek, âlimin ilmine uymamak ve salihin salahıyla hidayet bulmamaktır. Bu da avam ile âlimler ve salihler arasında gerçekleşen ortaklıktır ki bu, Allah'ın nimetine nankörlük etmek ve onu değiştirmektir.' -Alıntı bitti-.

ولما كان الفطن من الناس يستجلب النعم قبل إتيانها إليه والجامد الغبي

İnsanların anlayışlı olanı nimetleri kendisine gelmeden önce celbederken, anlayışsız ve ahmak olanı ise

يغتبط بها بعد سبوغها عليه وكان المحذور تبديلها في وقت ما لا في كل وقت قال تعالى: {من بعد ما جآءته} أي وتمكن من الرسوخ في علمها تنبيهاً على أن من بدلها في تلك الحال فقد سفل عن أدنى الإنسان والتحق بما لا يعقل من الحيوان. ولما كان التقدير: يهلكه الله، علله بقوله: {فإن الله} أي العظيم الشأن {شديد العقاب *} وهو عذاب يعقب الجرم، وذكر بعض ما يدل على صدق الدعوى في معرفة بني إسرائيل بما في ظهور المجد في الغمام من الرعب وما آتاهم من الآيات البينات، قال في أوائل السفر الخامس من التوراة: فاسمعوا الآن يا بني إسرائيل السنن والأحكام التي أعلمكم لتعملوا بها وتعيشوا وتدخلوا وترثوا الأرض التي يعطيكم الله رب آبائكم، لا تزيدوا على الوصية التي أوصيكم

nimetler üzerine bolca döküldükten sonra onunla sevinip gururlanır ve sakınılması gereken şey de nimeti her vakit değil belirli bir vakitte değiştirmek olunca Yüce Allah şöyle buyurdu: {من بعد ما جآءته} “kendisine geldikten sonra”; yani onun ilmine iyice yerleşip kökleşme imkanı bulduktan sonra. Bu, o durumda onu değiştiren kimsenin insanın en aşağı derecesinden de aşağı düştüğüne ve akılsız hayvanlara katıldığına dikkat çekmek içindir. Takdir: 'Allah onu helak eder' şeklinde olunca, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {فإن الله} “şüphesiz Allah”; yani şanı yüce olan [Allah], {شديد العقاب *} “cezası pek şiddetli olandır”; bu, suçun ardından gelen bir azaptır. İsrâiloğullarının buluttaki azamet zuhurunda bulunan dehşeti ve kendilerine verilen apaçık ayetleri bildikleri iddiasının doğruluğuna delalet eden şeylerden bazılarını zikretmiştir. Tevrat'ın beşinci bölümünün (Tesniye) başlarında şöyle demiştir: 'Şimdi ey İsrâiloğulları, uygulamanız, yaşamanız, atalarınızın Rabbi olan Allah'ın size vereceği toprağa girip mülk edinmeniz için size öğrettiğim kanunları ve hükümleri dinleyin. Size emrettiğim buyruğa bir şey eklemeyin

بها، قد رأيتم ما صنع الله ببعلصفون من أجل أن كل رجل اتبع بعلصفون أهلكه الله ربكم من بينكم وأنتم الذين تبعتم الله ربكم أنتم أحياء - سالمون إلى اليوم، انظروا أني قد علمتكم السنن والأحكام كما أمرني الله لتعملوا بها الأرض التي تدخلونها وتحفظوها وتعملوا بها، لأنها حكمتكم وفهمكم تجاه الشعوب التي تسمع منكم هذه السنن كلها ويقولون إذا سمعوها: ما أحكم هذا الشعب العظيم! وما أحسن فهمه! أي شعب عظيم إلهه قريب منه مثل الله ربنا فيما دعوناه! وأي شعب عظيم له سنن وأحكام معتدلة مثل هذه السنة التي أتلو عليكم اليوم! ولكن احتفظوا واحترسوا بأنفسكم ولا تنسوا جميع الآيات التي رأيتم ولا تزل عن قلوبكم كل أيام حياتكم بل علموها بنيكم وبني بنيكم وأخبروهم بما رأيتم يوم وقفتم أمام الله ربكم في حوريب يوم قال الرب: اجمع هذا الشعب أمامي لأسمعهم آياتي ويتعلموا أن يتقوني كل أيام حياتهم على الأرض

Baal-Peor'a tabi olan her adamı Rabbiniz Allah aranızdan helak ettiği için, Allah'ın Baal-Peor'a ne yaptığını gördünüz. Sizler ise Rabbiniz Allah'a tabi olanlarsınız ve bugüne kadar sağ salim hayattasınız. Bakın, gireceğiniz, koruyup uygulayacağınız ülkede uygulamanız için Allah'ın bana emrettiği gibi size kanunları ve hükümleri öğrettim. Çünkü sizden bu kanunların hepsini işitecek olan halkların gözünde bu sizin hikmetiniz ve anlayışınızdır. Onlar bunları işittiklerinde: Bu büyük millet ne kadar hikmetli ve ne kadar güzel anlayışlı! diyecekler. Kendisine dua ettiğimizde Rabbimiz Allah gibi ilahı kendisine yakın olan hangi büyük millet vardır? Bugün önünüze koyduğum bu kanun gibi adil kanunları ve hükümleri olan hangi büyük millet vardır? Ancak kendinizi çok iyi koruyun ve sakının; gördüğünüz bütün ayetleri unutmayın ve hayatınızın bütün günlerinde kalbinizden çıkmasın. Bilakis onları oğullarınıza ve oğullarınızın oğullarına öğretin. Rabbin: Bu kavmi önümde topla da ayetlerimi onlara işittireyim, yeryüzünde yaşadıkları bütün günlerde benden korkmayı öğrensinler

ويعلموا بنيهم أيضاً وتقدمتم وقمتم في سفح الجبل والجبل يشتعل ناراً يرتفع لهيبها إلى جو السماء ورأيتم الظلة والضباب والسحاب فكلمكم الرب في الجبل من النار، كنتم تسمعون صوت الكلام ولم تكونوا ترون شبهاً، فأظهر لكم عهده وأمركم أن تعلموا العشر آيات.

ve bunu oğullarına da öğretsinler dediği gün, Horeb'de Rabbiniz Allah'ın huzurunda durduğunuz günde gördüklerinizi onlara bildirin. İlerleyip dağın eteğinde durdunuz; dağ alevleri göğün ortasına yükselen bir ateşle tutuşuyordu; gölgeyi, sisi ve bulutu gördünüz. Rab size dağda ateşin içinden konuştu; sözün sesini işitiyordunuz ama hiçbir suret görmüyordunuz. Size ahdini açıkladı ve size on ayeti (On Emir) bilmenizi emretti.

وكتبها على لوحين من حجارة، احترسوا واحتفظوا بأنفسكم جداً لأنكم لم تروا شبهاً في اليوم الذي كلمكم الله ربكم من الجبل من النار، احتفظوا، لا تفسدوا ولا تتخذوا أصناماً وأشباهها من كل جنس شبه ذكر أو أنثى أو شبه بهيمة في الأرض أو شبه كل طير في الهواء أو شبه كل هوام الأرض، ولا ترفعوا أعينكم إلى السماء وتنظروا إلى الشمس والقمر والكواكب وإلى كل أجناد السماء وتضلوا بها وتسجدوا لها وتعبدوها، التي اتخذها جميع الشعوب الذين تحت السماء؛ فأما أنتم فقربكم الله وأخرجكم من كور الحديد من أرض مصر لتصيروا له ميراثاً كاليوم - هذا نصه وقد تقدم ذلك مستوفى من السفر الثاني من التوراة عند قوله تعالى: {وإذ استسقى موسى لقومه} [البقرة: ٦٠] فكان الرجوع إلى قص ما يريد الله سبحانه وتعالى

Onları iki taş levha üzerine yazdı. Kendinizi çok iyi koruyun ve sakının; zira Rabbiniz Allah'ın dağda ateşin içinden size konuştuğu günde hiçbir suret görmediniz. Kendinizi koruyun, bozgunculuk yapmayın; putlar ve her cinsten benzerlerini, erkek veya dişi suretini, yerdeki bir hayvanın suretini, havadaki herhangi bir kuşun suretini veya yerdeki herhangi bir haşeratın suretini edinmeyin. Gözlerinizi göğe kaldırıp güneşe, aya, yıldızlara ve göğün bütün ordularına bakıp onlarla sapıtmayın, göğün altındaki bütün kavimlerin edindiği bu şeylere secde edip onlara ibadet etmeyin. Size gelince, Allah sizi yaklaştırdı ve bugünkü gibi kendisine miras olasınız diye sizi Mısır diyarından, demir ocağından çıkardı.' -Bunun metni böyledir. Bu husus, Yüce Allah'ın: {وإذ استسقى موسى لقومه} [Bakara: 60] buyruğu açıklanırken Tevrat'ın ikinci bölümünden (Çıkış) eksiksiz olarak geçmişti-. Böylece Yüce Allah'ın murat ettiği şeyleri anlatmaya dönülmesi,

من أحوال بني إسرائيل للأغراض الماضية على غاية ما يكون من الأحكام وفي الذروة العليا من حسن الانتظام وتجلي الملائكة في ظلل الغمام أمر مألوف منه ما في الصحيح عن البراء رضي الله تعالى عنه قال:

geçmiş gayeler doğrultusunda İsrâiloğullarının hallerinden, hükümranlığın en son sınırında ve güzel intizamın en yüce zirvesinde olmuştur. Meleklerin buluttan gölgeler içinde tecellisi ise alışılagelen bir durumdur; bunlardan biri Sahîh'te Berâ radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyledir:

«كان رجل يقرأ سورة الكهف وإلى جانبه حصان مربوط بشطنين فتغشته سحابة فجعلت تدنو وتدنو وجعل فرسه ينفر؛ فلما أصبح أتى النبي ﷺ فذكر له، فقال: تلك السكينة تنزلت بالقرآن» وعن عمران بن حصين رضي الله تعالى عنه «أنه بينما هو يقرأ سورة البقرة وفرسه مربوط عنده إذ جالت الفرس، فسكت وسكنت، ثم قرأ فجالت، فانصرف؛ فلما أصبح حدث النبي ﷺ وقال: فرفعت رأسي إلى السماء فإذا مثل الظلة فيها أمثال المصابيح فرفعت حتى لا أراها، قال: وتدري ما ذاك؟ قال: لا، قال: تلك الملائكة دنت لصوتك، ولو قرأت لأصبحت

«Bir adam Kehf Suresi'ni okuyordu, yanında da iki iple bağlı bir atı vardı. Derken bir bulut onu bürüdü ve yaklaşmaya, yaklaştıkça yaklaşmaya başladı; atı da ürkmeye başladı. Sabah olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona anlattı. Bunun üzerine [Peygamber]: 'O, Kur'an [okunması] sebebiyle inen sekinettir' buyurdu.» İmrân b. Husayn radıyallâhu anh'tan da şöyle rivayet edilmiştir: «O, Bakara Suresi'ni okurken ve atı da yanında bağlıyken ansızın at şahlandı; o sustu, at da sakinleşti. Sonra tekrar okudu, at yine şahlandı; bunun üzerine [okumayı] bıraktı. Sabah olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu anlattı ve: Başımı göğe kaldırdım, bir de baktım ki içinde kandiller gibi şeyler olan gölgelik gibi bir şey var; göre потуncaya kadar yükseldi, dedi. [Peygamber]: 'Onun ne olduğunu biliyor musun?' dedi. O: Hayır, dedi. [Peygamber]: 'O, sesin için yaklaşan meleklerdi; şayet okusaydın sabahleyin

ينظر الناس إليها لا تتوارى منهم» .

insanlar ona bakarlardı ve onlardan gizlenmezdi' buyurdu.»

ولما تقدم من الأمر بالسلم والتهديد على الزلل عنه ما يقتضي لزومه حتماً كان كأنه قيل: ما فعل من خوطب بهذه الأوامر وقمع بتلك الزواجر؟ فقيل: أبى أكثرهم، فقيل: إن هذا لعجب! ما الذي صدهم؟ فقيل: تقدير العزيز الذي لا يخالف مراده الحكيم الذي يدق عن الأفكار استدراجه، فقيل: كيف يتصور من العاقل كفر النعمة؟ فبين أن سبب ذلك غالباً الترفع والتعظم والكبر والبطر فرحاً بما في اليد وركوناً إليه وإعراضاً عما خبىء في خزائن الله في حجب القدرة فقال مستأنفاً بانياً للمفعول دلالة على ضعف عقولهم بأنهم يغترون بكل مزين {زين} قال الحرالي: من التزيين بما منه الزينة.

Daha önce barışa girme emri ve ondan kaymaya karşı yapılan tehdit, barışa sarılmayı kesin olarak gerektirince; sanki: 'Bu emirlerle muhatap olan ve o caydırıcı ikazlarla engellenen kimseler ne yaptı?' denilmiş gibi oldu. 'Çoğu yüz çevirdi' dendi. 'Bu gerçekten şaşılacak şey! Onları alıkoyan neydi?' denildi. 'Muradına muhalefet edilemeyen O Azîz'in ve istidracı fikirlerin idrakinden ince olan O Hakîm'in takdiridir' dendi. 'Akıl sahibinden nimetin inkârı nasıl tasavvur edilir?' denilince; bunun sebebinin çoğunlukla eldekine sevinip ona güvenmek ve Allah'ın kudret perdelerindeki hazinelerinde saklanan şeylerden yüz çevirmek suretiyle üstünlük taslama, büyüklük taslama, kibir ve şımarıklık olduğunu beyan ederek her süslenen şeye aldanmaları sebebiyle akıllarının zayıflığına delalet etmek üzere meçhul sığayla söze başlayıp şöyle buyurdu: {زين} “Süslendi”; Harallî der ki: 'Kendisinden süsün (zînet) meydana geldiği süsleme işindendir.

وهي بهجة العين التي لا تخلص إلى باطن المزين - انتهى. {للذين كفروا} حتى بدلوا النعمة {الحياة الدنيا} لحضورها فألهتهم عن غائب الآخرة. قال الحرالي: ففي ضمنه إشعار بأن استحسان بهجة الدنيا كفر ما من حيث إن نظر العقل والإيمان يبصر طيتها ويشهد جيفتها فلا يغتر بزينتها وهي آفة الخلق في انقطاعهم عن الحق، وأبهم تعالى المزين في هذه الآية ليشمل أدنى التزيين الواقع على لسان الشيطان وأخفى التزيين الذي يكون من استدراج الله كما في قوله تعالى: {كذلك زينا لكل أمة عملهم} [الأنعام: ١٠٨] .

O da süslenenin içine nüfuz etmeyen göz aldatıcı parlaklıktır.' -Alıntı bitti-. {للذين كفروا} “İnkâr edenlere”; nimeti değiştirecek derecede inkâr edenlere, {الحياة الدنيا} “dünya hayatı”; hazırda bulunması sebebiyle [süslendi] de onları gayb olan ahiretten alıkoydu. Harallî der ki: 'Bunun içinde, dünya parlaklığını güzel bulmanın bir nevi küfür olduğuna işaret vardır; çünkü aklın ve imanın bakışı onun sonunu görür, leşliğine şahit olur ve onun süsüne aldanmaz. Oysa bu, mahlukatın Hak'tan kopmasındaki afettir. Yüce Allah bu ayette süsleyeni müphem bırakmıştır ki şeytanın dilinden gerçekleşen en alt derecedeki süslemeyi de, Yüce Allah'ın: {كذلك زينا لكل أمة عملهم} [En'âm: 108] ayetinde olduğu gibi Allah'ın istidracından kaynaklanan en gizli süslemeyi de kapsasın.'

ولما ذكر ذلك بين حالهم عنده فقال: {ويسخرون} أي والحال أنهم لا يزالون يسخرون أي يوقعون السخرية، وهي استزراء

Bunu zikredince, onun yanındaki hallerini beyan ederek şöyle buyurdu: {ويسخرون} “ve alay ederler”; yani onlar durmaksızın alay ederler, alaya alırlar; o da aklı istihza ile

العقل هزؤاً. وقال الحرالي: هي استزراء العقل معنى بمنزلة الاستسخار في الفعل حساً {من الذين آمنوا} لما هم فيه من الضعف والحاجة لإعراضهم عن الدنيا رغبة فيما عند الله لما وهبهم الله ﷾ من العلم الخارق لتلك الحجب الكاشف لأستار المغيب ولأن الله يزوي عنهم الدنيا ويحميهم منها رغبة بهم عنها لكرامتهم عليه كما يحمي الإنسان حبيبه الطعام والشراب إن كان مريضاً لكرامته عليه فصار الكفار بهذا التزيين مع ما بوأناهم من الهوان بأنواع التهديد التي لا مرية في قدرتنا عليها مشغولين بلعاعة من العيش فهم راضون بأحوالهم مسرورون بها بحيث إنهم لا ينظرون في عاقبة بل مع الحالة الراهنة فيهزؤون بأهل الحق متعامين عن البينات معرضين عن التهديد تاركين الاستبصار بأحوال بني إسرائيل.

küçük görmektir. Harallî der ki: 'O, fiildeki fiili alaya alma mesabesinde, manadaki aklı küçük görmektir.' {من الذين آمنوا} “İman edenlerle”; aziz ve celil olan Allah'ın o perdeleri delen ve gayb örtülerini açan ilmi kendilerine lütfetmesi sebebiyle Allah katındakine rağbet ederek dünyadan yüz çevirmelerinden kaynaklanan zayıflıkları ve muhtaçlıkları yüzünden [alay ederler]. Bir de Allah, katındaki değerleri sebebiyle onlardan dünyayı uzaklaştırıp korur; tıpkı insanın, değer verdiği için hasta olan sevdiğini yiyecek ve içecekten koruduğu gibi. Böylece kâfirler, üzerlerine güç yetireceğimizde hiçbir şüphe bulunmayan türlü tehditlerle kendilerini yerleştirdiğimiz aşağılığa rağmen bu süslemeyle geçici bir dünya metaıyla meşgul oldular; hallerinden razı ve onunla mutlu oldular; öyle ki hiçbir akıbete bakmayıp sadece mevcut durumla ilgilendiler; apaçık delillere karşı körleşerek, tehditten yüz çevirerek, İsrâiloğullarının hallerinden ibret almayı terk ederek hak ehlini alaya aldılar.

ولما كان الاستسخار بذوي الأقدار مراً وللنفوس مضراً قال تعالى مبشراً بانقلاب الأمر في دار الخلد مرغباً في التقوى بعد الإيمان: {والذين اتقوا} أي آمنوا خوفاً من الله تعالى، فأخرج المنافقين والذين يمكن دخولهم في الجملة الماضية {فوقهم} في

Değerli kimselerle alay edilmesi acı ve nefislere zarar verici olunca, Yüce Allah ebediyet yurdunda işin tersine döneceğini müjdeleyerek ve imandan sonra takvaya teşvik ederek şöyle buyurdu: {والذين اتقوا} “Sakınanlar ise”; yani Allah Teâlâ'dan korkarak iman edenler -böylece münafıkları ve önceki cümleye girmesi muhtemel olanları hariç tuttu-, {فوقهم} “onların üstündedir”;

الرزق والرتبة والمكان بدليل {أفيضوا} [الأعراف: ٥٠] وآية {إني كان لي قرين} [الصافات: ٥١] وكل أمر سار {يوم القيامة} فهم يضحكون منهم جزاء بما كانوا يفعلون.

{أفيضوا} [A'râf: 50] ve {إني كان لي قرين} [Sâffât: 51] ayetlerinin delaletiyle ve sevindirici her hususta rızık, mertebe ve mekan bakımından [üstündedir], {يوم القيامة} “kıyamet gününde”; böylece yaptıklarına karşılık olarak onlara gülerler.

ولما كان تبدل الأحوال قريباً عندهم من المحال كان كأنه قيل في تقريب ذلك: برزق من عند الله يرزقهموه {والله} بعز سلطانه وجلال عظمته وباهر كرمه {يرزق من يشاء} أي في الدنيا وفي الآخرة ولو كان أفقر الناس وأعجزهم. ولما كان الإعطاء جزافاً لا يكون إلا عن كثرة وبكثرة قال: {بغير حساب *} أي رزقاً لا يحد ولا يعد، لأن كل ما دخله الحد فهو محصور متناه يعد، وفي هذه الأمة من لا يحاسبه الله على ما آتاه فهي في

Hallerin değişmesi onların nazarında imkansıza yakın olunca, bunu yaklaştırmak için sanki: 'Allah katından onlara vereceği bir rızıkla' denilmiş gibi oldu; {والله} “ve Allah”; saltanatının izzeti, azametinin celali ve açık keremiyle, {يرزق من يشاء} “dilediğini rızıklandırır”; yani insanların en fakiri ve en acizi de olsa dünyada ve ahirette [rızıklandırır]. Hesapsız ve bolca verme ancak çokluktan ve çoklukla olunca şöyle buyurdu: {بغير حساب *} “hesapsızca”; yani sınır konulamayan ve sayılamayan bir rızıkla; çünkü sınırlanan her şey sonludur, sayılır. Bu ümmet içinde Allah'ın kendisine verdiğinden dolayı hesaba çekmeyeceği kimseler vardır; dolayısıyla o,

حقه على حقيقتها من هذه الحيثية.

bu açıdan onun hakkında hakikati üzeredir.

ولما كان كأنه قيل: هل كان هذا الكفر والتزيين من بدء الأمر أم هو شيء حدث فيكون حدوثه أعجب؟ فقيل: لا فرق عند الحكيم بين هذا وذاك، فإن قدرته على الكبير والصغير والجاهل والعليم والطائش والحليم على حد سواء على أن الواقع أن ذلك شيء حدث بعد البيان والواضح {كان الناس} أي كلهم {أمة} أي مجتمعين على شيء واحد يؤم بعضهم بعضاً ويقتدي بعضهم بعضاً ثم أكد اجتماعهم فقال: {واحدة} أي على الصراط المستقيم فزل بعضهم فاختلفوا وتفرقت بهم السبل كما في آية يونس {وما كان الناس إلا أمة واحدة فاختلفوا} [يونس: ١٩] وعلى هذا أكثر المحققين كما قاله الأصفهاني وقد رواه أبو يعلى الموصلي في مسنده بسند متصل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: على الإسلام كلهم

Sanki: 'Bu küfür ve süslenme işin başından beri mi vardı yoksa sonradan ortaya çıkan bir şey midir ki sonradan olması daha şaşırtıcı olsun?' denilince; şöyle dendi: 'Hakîm olan katında bununla onun arasında fark yoktur; zira O'nun kudreti büyük ile küçük, cahil ile âlim, aceleci ile halîm üzerinde eşittir; bununla birlikte vaki olan şudur ki bu durum, beyan ve apaçık delilden sonra meydana gelmiş bir şeydir': {كان الناس} “İnsanlar idi”; yani hepsi, {أمة} “bir ümmet”; yani biri diğerine yönelen ve biri diğerine tabi olan tek bir şey üzerinde toplanmış kimseler [idi]. Sonra onların birlikteliğini pekiştirerek şöyle buyurdu: {واحدة} “tek bir [ümmet]”; yani dosdoğru yol üzerinde [tek bir ümmet idiler]; sonra bazısı kaydı, ihtilafa düştüler ve Yûnus Suresi'ndeki: {وما كان الناس إلا أمة واحدة فاختلفوا} [Yûnus: 19] ayetinde olduğu gibi yolları ayrıldı. İsfahânî'nin de belirttiği gibi muhakkiklerin çoğu bu görüştedir ve Ebû Ya'lâ el-Mavsılî bunu Müsned'inde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan muttasıl bir senetle şöyle rivayet etmiştir: 'Hepsi İslam üzere idiler.'

{فبعث الله} أي الذي لا حكم لغيره {النبيين} الذين رفعهم الله تعالى على بقية خلقه فأنبأهم بما يريد من أمره وأرسلهم إلى خلقه {مبشرين} لمن أطاع، وهو جار مجرى حفظ الصحة، ولأنه مقصود بالذات قدم {ومنذرين} لمن عصى، وذلك جار مجرى إزالة المرض بالدواء. قال الحرالي: فيه إعلام بأنه ليس للأنبياء من الهداية شيء وإنما هم مستجلون لأمر جبلات الخلق وفطرهم فيبشرون من فطر على خير وينذرون من جبل على شر، لا يستأنفون أمراً لم يكن بل يظهرون أمراً كان مغيباً، وكذلك حال كل إمام وعالم في زمانه يميز الله الخبيث من الطيب - انتهى. {وأنزل معهم الكتاب} أي كلامه الجامع للهداية.

{فبعث الله} “Bunun üzerine Allah gönderdi”; yani kendisinden başkası için hüküm bulunmayan [Allah], {النبيين} “peygamberleri”; Allah Teâlâ'nın diğer yaratılmışların üzerine yükselttiği, emrinden dilediği şeyleri kendilerine bildirip mahlukatına gönderdiği kimseleri, {مبشرين} “müjdeleyiciler olarak”; itaat eden kimseye [müjdeleyiciler olarak]; bu, sağlığı koruma mesabesindedir ve bizzat kastedilen olduğu için öne alınmıştır; {ومنذرين} “ve uyarıcılar olarak”; isyan eden kimseye [uyarıcılar olarak]; bu da ilâçla hastalığı giderme mesabesindedir. Harallî der ki: 'Bunda, peygamberlerin elinde hidayetten hiçbir şey bulunmadığına, onların sadece mahlukatın yaratılış ve fıtratlarının durumunu ortaya çıkaran kimseler olduklarına dair bir bildirim vardır; böylece hayır üzere yaratılanı müjdeler, şer üzere yaratılanı uyarırlar. Olmayan yeni bir iş başlatmazlar, aksine gizli olan bir işi açığa çıkarırlar. Kendi zamanındaki her imam ve âlimin durumu da böyledir; Allah pisi temizden ayırır.' -Alıntı bitti-. {وأنزل معهم الكتاب} “Ve onlarla birlikte Kitab'ı indirdi”; yani hidayeti kendisinde toplayan kelamını.

قال الحرالي: إبراماً لثني الأمر المضاعف ليكون الأمر بشاهدين أقوى منه بشاهد واحد فقد كان في الرسول كفاية وفي الكتاب وحده كفاية لكن الله تعالى ثنى الأمر وجمع الكتاب

Harallî der ki: 'İki şahitle olan iş tek şahitle olandan daha kuvvetli olsun diye katmerli işi pekiştirmek içindir; zira peygamber tek başına kâfi gelirdi, Kitap da tek başına kâfi gelirdi; fakat Allah Teâlâ işi katmerlendirdi ve Kitab'ı

والرسول لتكون له الحجة البالغة - انتهى. {بالحق} أي الثابت كل ثبات {ليحكم} أي الله بواسطة الكتاب {بين الناس فيما اختلفوا فيه} من الدين الحق الذي كانوا عليه قبل ذلك أمة واحدة فسلكوا بهم بعد جهد السبيل الأقوم ثم ضلوا على علم بعد موت الرسل فاختلفوا في الدين لاختلافهم في الكتاب {وما اختلف فيه} أي الكتاب الهادي للحق الذي لا لبس فيه المنزل لإزالة الاختلاف {إلا الذين} ولما كان العالم يقبح منه مخالفة العلم مطلقاً لا بقيد كونه من معلم مخصوص بني للمفعول {أوتوه} أي فبدلوا نعمة الله بأن أوقعوا الخلاف فيما أنزل لرفع الخلاف، ففي هذا غاية التعجيب وإظهار القدرة الباهرة التي حملتهم على ذلك.

ve peygamberi bir araya getirdi ki O'nun kesin delili tam olsun.' -Alıntı bitti-. {بالحق} “Hak ile”; yani tam anlamıyla sabit olan [hak ile], {ليحكم} “hükmetsin diye”; yani Kitap vasıtasıyla Allah [hükmetsin diye], {بين الناس فيما اختلفوا فيه} “insanlar arasında anlaşmazlığa düştükleri hususlarda”; daha önce üzerinde tek bir ümmet oldukları hak dinden [ihtilaf ettikleri şeylerde]. Böylece bir gayretten sonra onları en doğru yola ilettiler; sonra peygamberlerin vefatından sonra bilerek saptılar ve Kitap'ta ihtilaf etmeleri sebebiyle dinde ihtilafa düştüler. {وما اختلف فيه} “Onda ihtilaf etmedi”; yani ihtilafı gidermek için indirilen, içinde hiçbir şüphe bulunmayan, hakka iletici o Kitap'ta [ihtilaf etmedi], {إلا الذين} “ancak kimseler”; âlim kimsenin, belirli bir öğreticiden olması kaydıyla değil, mutlak olarak ilme muhalefet etmesi çirkin olduğu için meçhul sığayla şöyle buyruldu: {أوتوه} “kendilerine o verilen”; yani ihtilafı kaldırmak için indirilen şeyde ihtilaf çıkararak Allah'ın nimetini değiştirdiler. Bunda son derece hayret verici bir durum ve onları buna sevk eden büyüleyici bir kudretin ortaya konuluşu vardır.

ولما كان الخلاف ربما كان عن أمر غامض بين أن الأمر على غير ذلك فقال مشيراً بإثبات الجار إلى أنه لم يستغرق الزمان {من بعد ما جاءتهم البينات} أي الدلائل العقلية والنقلية التي ثبتت بها النبوة التي ثبت بها الكتاب. قال الحرالي: الجامعة لآيات ما في المحسوس وآيات ما في المسموع، فلذلك كانت البينات مكملة لاجتماع شاهديها - انتهى.

İhtilafın kapalı bir meseleden kaynaklanması muhtemel olunca, durumun öyle olmadığını beyan ederek car-mecrurun (harf-i cerin) varlığıyla zamanın tamamını kapsamadığına işaret edip şöyle buyurdu: {من بعد ما جاءتهم البينات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; yani kendisiyle peygamberliğin ve onunla da Kitab'ın sabit olduğu akli ve nakli deliller [geldikten sonra]. Harallî der ki: 'Duyulur alemdeki ayetlerle işitilir alemdeki ayetleri kendinde toplayan [delillerdir]; bundan dolayı iki şahidinin bir araya gelmesiyle apaçık deliller tamamlayıcı olmuştur.' -Alıntı bitti-.

ولما كان هذا محل السؤال عن السبب بين أنه الحسد والاستطالة عدولاً عن الحق محبة لما زين من الدنيا وتنافساً فيها فقال: {بغياً} قال الحرالي: والبغي أعمال الحسد بالقول والفعل قال ﵊: «ثلاث لا يسلم منهن أحد» ومنهن متحلي الحسد والطيرة والظن، فإذا حسدت فلا تبغ لأن الحسد واقع في النفس كأنها مجبولة عليه فلذلك عذرت فيه؛ فإذا استعملت بحسبه مقالها وفعالها

Burası sebebin sorulacağı yer olunca, bunun dünyadan süslenen şeylerin sevgisi ve onda yarışma sebebiyle haktan saparak yapılan haset ve taşkınlık olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {بغياً} “aralarındaki çekememezlik/haddi aşma yüzünden”; Harallî der ki: 'Bağy; söz ve fiille hasedin ameliyata dökülmesidir. O aleyhisselâm: «Üç şey vardır ki hiç kimse onlardan kurtulamaz» buyurmuştur; bunlardan biri de haset, uğursuzluk ve zanna kapılmaktır. Haset ettiğin zaman haddi aşma (bağy yapma); çünkü haset nefiste yer etmiştir, sanki nefis onun üzerine yaratılmıştır, bu yüzden onda mazur görülmüştür; ancak nefis buna göre sözünü ve fiilini kullanırsa

كانت باغية - انتهى. وزاده عجباً بقوله {بينهم} أي لا بغياً على غيرهم فبدلوا من كل جهة.

haddi aşmış (bâğıy) olur.' -Alıntı bitti-. {بينهم} “aralarında”; yani başkalarına karşı değil, aralarında [haddi aşmaları yüzünden] buyurarak şaşkınlığı artırdı; böylece her yönden [nimeti] değiştirdiler.

ولما ذكر إنزال الكتاب وسببه ذكر ما تسبب عنه فقال عاطفاً على ما تقديره: فعموا عن البينات: {فهدى الله} في إسناده إلى الاسم الأعظم كما قال الحرالي إعلام بأنه ليس من طوق الخلق إلا بعون وتوفيق من الحق - انتهى. {الذين آمنوا} أي بالنبيين ببركة إيمانهم {لما اختلفوا} أي أهل الضلالة {فيه} ثم بينه بقوله: {من الحق} ويجوز أن تكون تبعيضية لما عموا عنه

Kitab'ın indirilişini ve sebebini zikredince, ondan doğan neticeyi zikredip takdiri: 'Onlar apaçık delillere karşı körleştiler' şeklinde olan söze atıfla şöyle buyurdu: {فهدى الله} “Bunun üzerine Allah iletti”; Harallî'nin dediği gibi, İsm-i A'zam'a isnat edilmesinde, Hak Teâlâ'nın yardımı ve muvaffakiyeti olmaksızın bunun mahlukatın gücü dahilinde olmadığına dair bir bildirim vardır -alıntı bitti-; {الذين آمنوا} “iman edenleri”; yani imanlarının bereketiyle peygamberlere [iman edenleri], {لما اختلفوا} “ihtilaf ettikleri şeye”; yani sapıklık ehlinin [ihtilaf ettiği şeye], {فيه} “onda”; sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {من الحق} “haktan”; [bu ifadedeki 'min'], peygamberlerin getirdiği Kitab'ın kendisiyle indiği ve onların körleştiği haktan bir kısmı ifade eden teb'îziyye de olabilir;

من الحق الذي نزل به الكتاب الذي جاء به النبيون {بإذنه} أي بما ارتضاه لهم من علمه وإرادته وتمكينه. قال الحرالي: فيه إشعار بما فطرهم عليه من التمكين لقبوله لأن الإذن أدناه التمكين وإزالة المنع - انتهى. {والله} أي المحيط علماً وقدرة {يهدي من يشاء} أي بما له من أوصاف الكمال {إلى صراط مستقيم *} قال الحرالي: هذا هدى أعلى من الأول كأن الأول هدى إلى إحاطة علم الله وقدرته وهذا هدى إليه، وفي صيغة المضارع بشرى لهذه الأمة بدوام هداهم إلى ختم اليوم المحمدي

{بإذنه} “kendi izniyle”; yani ilmi, iradesi ve imkan tanımasıyla onlar için razı olduğu şey ile. Harallî der ki: 'Bunda, onu kabul etmeleri için kendilerini üzerinde yarattığı fıtrattaki imkana bir işaret vardır; çünkü izin vermenin en alt derecesi imkan tanımak ve engeli kaldırmaktır.' -Alıntı bitti-. {والله} “Ve Allah”; yani ilim ve kudretle her şeyi kuşatan [Allah], {يهدي من يشاء} “dilediğini iletir”; yani kemal sıfatlarıyla [dilediğini iletir], {إلى صراط مستقيم *} “dosdoğru bir yola”. Harallî der ki: 'Bu, birincisinden daha yüce bir hidayettir; sanki birincisi Allah'ın ilminin ve kudretinin kuşatıcılığına hidayettir, bu ise bizzat O'na hidayettir. Muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipinde, bu ümmet için Muhammedî günün sonuna kadar hidayetlerinin devam edeceğine dair bir müjde vardır:

«لا تزال طائفة من

«Ümmetimden bir taife,

أمتي ظاهرين على الحق حتى يأتي أمر الله» انتهى. ولما أفهم ما صرح به الكلام السابق من الاختلاف وقوع العداوات وكان في العداوات خطر الأموال والأنفس وكان ذلك أشق ما يكون وكانت العادة قاضية بأن المدعوين إلى ذلك إن لم يصممواعلى الآيات كانوا بين مستثقلين لأمر الرسل يرون أنهم يفرقون ما اتفق من الكلمة ورضي به الناس لأنفسهم ويشتتون أمرهم مستثقلين لطول انتظار الانتصار كان حالهم حال من يطلب الراحات في ذرى الجنات بلا مشقات وذلك محال ومحض ضلال، فإن الثبات على الصراط المستقيم لا يكون إلا باحتمال شدائد التكاليف فكان كأنه قيل في جواب ذلك عدولاً عن خطاب النبي ﷺ المقول له {سل بني إسرائيل} [البقرة: ٢١٢] إلى خطاب الأتباع تشريفاً له عن ذلك ورفعاً

Allah'ın emri gelinceye kadar hak üzere galip olmaya devam edecektir.»' -Alıntı bitti-. Önceki kelamın açıkça ifade ettiği ihtilaf düşmanlıkların meydana gelişini anlatınca, düşmanlıklarda da malların ve canların tehlikesi bulununca ve bu da en zor şey olunca; âdet de gerektiriyordu ki buna davet edilenler şayet ayetler üzerinde sebat etmezlerse ya peygamberlerin emrini ağır bulup onların birleşmiş olan sözü ve insanların kendileri için razı oldukları düzeni böldüklerini ve işlerini dağıttıklarını düşünenler arasında kalırlar ya da zaferin gecikmesini ağır bulanlar arasında kalırlardı. Bu durumda onların hali, hiçbir meşakkat çekmeksizin yüce cennetlerde rahatlık arayan kimsenin hali gibi olurdu ki bu imkansız ve apaçık bir sapıklıktır. Zira dosdoğru yol üzerinde sebat etmek ancak mükellefiyetlerin zorluklarına katlanmakla mümkündür. Sanki buna cevap olarak, kendisine: {سل بني إسرائيل} [Bakara: 211] denilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan hitaptan, onu bundan tenzih etmek ve hitapla doğrudan yüzleşmeleri ve geçmiş akıl sahiplerini örnek almaları suretiyle onları gayrete getirip azimlerini güçlendirmek için tâbilere hitaba dönülerek şöyle denilmiş gibi oldu: 'Pisi temizden ayırmak için peygamberler göndermeyeceğimizi mi sandınız? {أم حسبتم} “Yoksa siz sandınız mı?”; peygamberlerin gönderilmesinden sonra, ibadette gayret göstermeksizin saadete ermek suretiyle işin kolay olduğunu [mu sandınız]? Harallî der ki: 'Bu, 'hüsban'dan [türemiştir] ki o da insanın fıtratında bulunan ve âdeti yerleşmiş türden şeylerde galip gelen zandır; 'zann' ise delil ve ilimle elde edilen bilinen şeylerdeki galebedir. Sanki âlimin ilminin zayıflığı zan, akıllının aklının zayıflığı ise hüsbandır.' -Alıntı bitti-. Takdir ettiğim bu mana şu ifadenin manasıdır: {أن تدخلوا الجنة} “cennete gireceğinizi”; yani ebedi nimet olan [cennete gireceğinizi], {و} “ve”; hal durumunda olduğu halde,

لهممهم بالمواجهة بالخطاب والتأسية بمن مضى من أولي الألباب تنشيطاً لهم وتقوية لعزائمهم: أحسبتم أنا لا نرسل الرسل لتمييز الخبيث من الطيب {أم حسبتم} بعد إرسالهم أن الأمر هين بأن تنالوا السعادة بلا اجتهاد في العبادة. قال الحرالي: هو مما منه الحسبان وهو ما تقع غلبته فيما هو من نوع المفطور عليه المستقر عادته، والظن الغلبة فيما هو من المعلوم المأخوذ بالدليل والعلم؛ فكأن ضعف علم العالم ظن وضعف عقل العاقل حسبان - انتهى. وهذا الذي قدرته هو معنى {أن تدخلوا الجنة} أي التي هي نعيم دائم {و} الحال أنه

[ve] doğrudan hitapla yüzleşmeleri ve geçmiş akıl sahiplerini örnek almaları suretiyle onları gayrete getirmek ve azimlerini güçlendirmek için himmetlerini yükseltmek [üzere şöyle denildi]: 'Pisi temizden ayırmak için peygamberler göndermeyeceğimizi mi sandınız? {أم حسبتم} “Yoksa siz sandınız mı?”; peygamberlerin gönderilmesinden sonra, ibadette gayret göstermeksizin saadete ermek suretiyle işin kolay olduğunu [mu sandınız]? Harallî der ki: 'Bu, hüsbandan [türemiştir] ki o da insanın fıtratında bulunan ve âdeti yerleşmiş türden şeylerde galip gelen zandır; zan ise delil ve ilimle elde edilen bilinen şeylerdeki galebedir. Sanki âlimin ilminin zayıflığı zan, akıllının aklının zayıflığı ise hüsbandır.' -Alıntı bitti-. Takdir ettiğim bu mana şu ifadenin manasıdır: {أن تدخلوا الجنة} “cennete gireceğinizi”; yani ebedi nimet olan [cennete gireceğinizi], {و} “ve”; hal durumunda olduğu halde,

{لما يأتكم مثل} أي وصف {الذين خلوا} ولما كان القرب في الزمان أشد في التأسية أثبت الجار فقال: {من قبلكم} أي يقص عليكم لتعلموا به أو يصيبكم ما أصابهم من الأحوال الغريبة والقضايا العجيبة التي هي في غرابتها كالأمثال. وقال الحرالي: وأم عطف على أمور يفهمها مبدأ الخطاب كأنه يقول: أحسبتم أن تفارق أحوالكم أحوال الأمم الماضية في حكمة الله وسنته ولن تجد لسنة الله تبديلاً إلى ما يستجره معنى الخطاب إجمالاً وتفصيلاً في واقع الدنيا من شدائدها وحرها وبردها وضيق عيشها وأنواع أذاها وحال البرزخ وحال النشر والحشر إلى ما وراء ذلك إلى غاية دخول الجنة فكان عند انتهاء ذلك بادئة خطاب {أم حسبتم} تجاوزاً لما بين أول البعث وغاية دخول الجنة - انتهى. ونبهت لما التي فيها معنى التوقع لأنها في النفي نظيرة قد في الإثبات على أنه كان ينبغي لهم أن يكون دخولهم

{لما يأتكم مثل} “örneği/durumu başınıza gelmeden”; yani niteliği [başınıza gelmeden], {الذين خلوا} “geçip gitmiş olanların”; zamanda yakınlık örnek almada daha etkili olunca harf-i ceri sabit kılarak şöyle buyurdu: {من قبلكم} “sizden öncekilerin”; yani bilesiniz diye size anlatılan veya garipliğinde darbımeseller gibi olan o garip hallerden ve şaşırtıcı hadiselerden onların başına gelenlerin sizin de başınıza geleceğini [sandınız mı?]. Harallî der ki: '*Em* (أم), hitabın başlangıcının hissettirdiği hususlara atıftır; sanki şöyle demektedir: 'Allah'ın hikmetinde ve sünnetinde sizin hallerinizin geçmiş ümmetlerin hallerinden farklı olacağını mı sandınız? Oysa sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın' [diyerek], hitabın manasının dünya gerçeğindeki sıkıntılar, sıcak, soğuk, geçim darlığı, türlü türlü ezalar, berzah hali, neşr ve haşr haline ve bunun ötesinde cennete girişin nihayetine kadar toptan ve ayrıntılı olarak getirdiği şeylere kadar [uzanır]. Böylece bunun nihayetinde, ilk diriliş ile cennete giriş nihayeti arasındakileri aşarak {أم حسبتم} hitabının başlangıcı olmuştur.' -Alıntı bitti-. Olumsuzlukta olumludaki *kad* (قد) edatının dengi olan ve içinde beklenti manası bulunan *lemmâ* (لما) edatı, muhalif ve inatçıların çokluğu sebebiyle zorlukların meydana geleceği basireti üzere dine girmeleri gerektiğine, böylece her an başa gelen felaketleri, yarıp geçen musibetleri ve yere seren belaları göğüslemeyi beklemeleri gerektiğine dikkat çekmiştir ki bu, durumlarında daha ciddi olmalarını ve sebat edip en yüce derecelere yükselmelerine daha layık olmalarını sağlasın.

في الدين على بصيرة من حصول الشدائد لكثرة المخالف والمعاند فيكونوا متوقعين في كل وقت مكابدة القوارع وحلول الصوادع والصوارع ليكون ذلك أجد في أمرهم وأجدر لهم بالثبات والارتقاء إلى أعلى الدرجات.

dine girişlerinin, muhalif ve inatçıların çokluğu sebebiyle zorlukların meydana geleceği basireti üzere olması gerekirdi; böylece her vakit büyük felaketleri göğüslemeyi, yarıp geçen musibetlerin ve yere seren belaların inişini beklerlerdi ki bu, işlerinde daha gayretli olmalarını ve sebat edip en yüce derecelere yükselmelerini daha çok sağlasın.

ولما كان كأنه قيل: ما ذلك المثل؟ أجيب بياناً بقوله: {مستهم البأساء} أي المصائب في الأموال {والضراء} أي في الأنفس - نقله أبو عبيد الهروي عن الأزهري، والأحسن عندي عكسه، لأن البأس كثير الاستعمار في الحرب والضر كثير الاستعمال في الفقر؛ أي جزاء لهم كما قال الحرالي على ما غيروا مما يجلب كلاًّ منهما ولكل عمل جزاء {وزلزلوا} لأمور باطنة من خفايا القلوب

Sanki: 'O misal nedir?' denilince; açıklama sadedinde şu buyrukla cevap verildi: {مستهم البأساء} “Onlara darlık dokundu”; yani mallardaki musibetler, {والضراء} “ve zorluk [dokundu]”; yani canlardaki [musibetler] -bunu Ebû Ubeyd el-Herevî, Ezherî'den nakletmiştir; bana göre ise bunun tersi daha güzeldir, çünkü be's kelimesi savaşta çok kullanılır, durr kelimesi ise fakirlikte çok kullanılır-; yani Harallî'nin dediği gibi, her birini celbeden şeylerden değiştirdikleri şeylere bir ceza olarak [dokundu] ve her amelin bir cezası vardır; {وزلزلوا} “ve sarsıldılar”; kalplerin gizliliklerinden olan batıni işler sebebiyle

انتهى. والمعنى أنهم أزعجوا بأنواع البلايا والرزايا والأهوال والأفزاع إزعاجاً شديداً شبيهاً بالزلزلة التي تكاد تهد الأرض وتدك الجبال {حتى يقول} رفعه نافع على حكاية الحال في وقتها بمعنى أن الغاية والمغيا قد وجدا ومضيا فهما ماضيان وكأنك تحكي ذلك حين وقوعه مثل من يقول عن مريض يشاهده: مرض حتى لا يرجونه، فإن النصب بتقدير أن وهي علم الاستقبال فهي لا تنصب إلا مضارعاً بمعناه؛ ونصبه الجماعة على حكاية الحال أيضاً لكن بتقدير أن الزلزال مشاهد والقول منتظر حقق ذلك المتبين حتى يقول:

-alıntı bitti-. Mana şudur: Yeri neredeyse sarsacak ve dağları un ufak edecek olan depreme benzer şekilde, türlü türlü belalar, musibetler, dehşetler ve korkularla şiddetli bir şekilde sarsıldılar. {حتى يقول} “Nihayet diyecek kadar”; Nâfi' bunu, gaye ve gayeye bağlanan şeyin her ikisinin de bulunup geçtiği, yani geçmişte kaldığı ve senin bunu vuku bulduğu andaki gibi hikaye ettiğin manasında o andaki hali hikaye ederek merfû okumuştur; nitekim müşahede ettiği bir hasta hakkında: 'Öyle hastalandı ki artık ondan ümit kesiyorlar' diyen kimse gibi. Zira nasb, gelecek zaman alameti olan ve ancak manası gelecek olan muzâriyi nasbeden gizli bir *en* (أن) takdiri iledir. Topluluk (cumhur) ise bunu yine halin hikayesi olarak fakat sarsıntının müşahede edildiği ve sözün beklendiği takdiriyle nasb ile okumuştur; bunu açıklayan kimse: 'Nihayet dedi/diyecek kadar' şeklinde kesinleştirmiştir:

{الرسول} وهو أثبت الناس {والذين آمنوا معه} وهم الأثبت بعده لطول تمادي الزمان فيما مسهم وعبر بالمضارع تصويراً لحالهم وإشارة إلى تكرير ذلك من مقالهم. وقال الحرالي: فذكر قول الرسول الواقع في رتبة الذين آمنوا معه لا قوله فيما يخصه في ذاته وحده ومن هو منه أو متبعه، لأن للنبي ترتباً فيما يظهر من قول وفعل مع رتب أمته، فكان قول الرسول المنبىء عن حالهم {متى نصر الله} فكأنهم في مثل ترقب المتلدد الحائر الذي كأنه وإن وعد بما هو الحق يوقع له التأخير صورة الذي انبهم عليه الأمر لما يرى من اجتثاث أسباب الفرج، ففي إشعاره إعلام بأن الله ﷾ إنما يفرج

{الرسول} “Peygamber”; ki o insanların en sebatkarıdır, {والذين آمنوا معه} “ve onunla beraber iman edenler”; onlar da kendilerine dokunan şeylerin uzun sürmesi sebebiyle ondan sonra en sebatkar olanlardır. Hallerini tasvir etmek ve bu sözlerinin tekrarlandığına işaret etmek üzere muzâri sığasıyla ifade edilmiştir. Harallî der ki: 'Peygamber'in kendi şahsına ve kendisinden olana yahut tâbisine has olan sözü değil, onunla beraber iman edenlerin mertebesinde vuku bulan sözü zikredilmiştir; çünkü Peygamber'in zahir olan söz ve fiilde ümmetinin mertebeleriyle bir tertibi vardır. Peygamber'in onların halini bildiren sözü şöyleydi: {متى نصر الله} “Allah'ın yardımı ne zaman?”. Sanki onlar, kurtuluş sebeplerinin kökünden söküldüğünü gördüklerinde, hak olan şey kendilerine vaad edilmiş olsa bile gecikmenin işi kapalı gösterdiği şaşkın ve mütereddit bir kimsenin bekleyişi gibi bir bekleyiş içindeydiler. Bunun hissettirdiği manada, aziz ve celil olan Allah'ın peygamberlerini ve onlarla beraber olanları ancak

عن أنبيائه ومن معهم بعد انقطاع أسبابهم ممن سواه ليمتحن قلوبهم للتقوى فتتقدس سرائرهم من الركون لشيء من الخلق وتتعلق ضمائرهم بالله تعالى وحده حتى يقول ﷺ: «لا إله إلا الله وحده، أنجز وعده، ونصر عبده، وهزم الأحزاب وحده» إعلاماً بأن الله ﷾ ناصره دون حجاب ولا وسيلة شيء من خلقه، كذلك سنته مع رسله {إنا لننصر رسلنا والذين آمنوا في الحياة الدنيا} [غافر: ٥١] وعلى ذلك جرت خوارق العادات للأولياء وأهل الكرامات لا يكاد يقع لهم إلا عن ضرورة قطع الأسباب، وفي قراءة النصب إعراب بأن غاية الزلزال القول، وفي الرفع إعراب عن غاية الزلزال وأنه أمر مبهم، له وقع في البواطن والظواهر، أحد تلك الظواهر وقوع هذا القول، ففي الرفع إنباء باشتداد الأمر بتأثيره في ظاهر القول وما وراءه - انتهى. وهو في النصب واضح فإن حتى مسلطة على الفعل، وأما في الرفع فهي مقطوعة عن الفعل لأنها لم تعمل فيه لمضيه لتذهب النفس في الغاية كل مذهب ثم استؤنف شيء

kalplerini takva için imtihan etmek, iç alemlerini mahlukattan herhangi birine güvenmekten arındırmak ve gönüllerini yalnızca Yüce Allah'a bağlamak için Kendisinden gayrı bütün sebepleri kestikten sonra feraha çıkaracağına dair bir bildirim vardır. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuracaktır: «Yalnızca Allah'tan başka ilah yoktur; vaadini gerçekleştirdi, kuluna yardım etti ve tek başına hizipleri hezimete uğrattı.» Bu, aziz ve celil olan Allah'ın hiçbir perde ve mahlukatından hiçbir vesile olmaksızın kendisine yardım ettiğini bildirmek içindir. O'nun elçileriyle olan sünneti böyledir: {إنا لننصر رسلنا والذين آمنوا في الحياة الدنيا} [Mü'min: 51]. Veliler ve keramet ehli için harikulade olaylar da bu minval üzere cereyan etmiştir; bu onlar için ancak sebeplerin kesilmesinin zarureti neticesinde vuku bulur. Nasb kıraatinde, sarsıntının gayesinin söz olduğuna dair bir açıklama vardır. Ref' kıraatinde ise sarsıntının gayesinin müphem bir iş olduğuna, batınlarda ve zahirlerde bir tesiri bulunduğuna ve bu zahirlerden birinin de bu sözün vuku bulması olduğuna dair bir açıklama vardır; dolayısıyla ref' kıraatinde, zahirdeki söze ve onun ötesine olan tesiriyle işin şiddetlendiğine dair bir haber verme vardır.' -Alıntı bitti-. Bu durum nasb kıraatinde açıktır, zira *hattâ* (حتى) fiile amil olmuştur; ref' kıraatinde ise fiilden kesilmiştir, çünkü geçmiş zaman olması sebebiyle onda amel etmemiştir; ta ki nefis gayede her ihtimale gitsin, sonra fiil ile

من بيانها بالفعل.

onun açıklanmasından bir kısma yeniden başlanmıştır.

ولما كان معنى الكلام طلب النصر واستبطاء الأمر أجابهم تعالى إجابة المنادي في حال اشتداد الضر بقوله: {ألا} قال الحرالي: استفتاحاً وتنبيهاً وجمعاً للقلوب للسماع {إن} تأكيداً وتثبيتاً {نصر الله} الذي لا سبب له إلا العناية من ملك الملوك بعد قطع كل سبب من دونه {قريب *} لاستغنائه عن عدة ومدة، ففي جملته بشرى بإسقاط كلفة النصر بالأسباب والعدد والآلات المتعية، والاستغناء بتعلق القلوب بالله، ولذلك إنما ينصر الله هذه الأمة بضعفائها، لأن نصرتها بتقوى القلوب لا بمدافعة الأجسام، فلذلك تفتح خاتمة هذه الأمة «قسطنطينية الروم بالتسبيح والتكبير» قال ﷺ: «إنا إذا نزلنا بساحة قوم فساء صباح المنذرين» فانعطف ذلك على ما أراده الله ﵎ بأنبيائه وأصفيائه من اليسر الذي كماله لهذه الأمة فأراد بهم اليسر في كل حال - انتهى. وفي بعض الآثار: إنما تقاتلون الناس بأعمالكم، والحاصل أنه لا يكفي مجرد ادعائهم الدخول في السلم بل لا بد من إقامة البينة بالصبر

Kelamın manası yardım talebi ve işin gecikmesini ifade edince, Yüce Allah darlığın şiddetlendiği andaki seslenenin cevabı gibi şu buyruğuyla onlara cevap verdi: {ألا} “Haberiniz olsun ki”; Harallî der ki: 'Başlangıç, uyarı ve dinlemek üzere kalpleri toplamak içindir'; {إن} “şüphesiz”; pekiştirme ve sabitleştirme içindir; {نصر الله} “Allah'ın yardımı”; Kendisinden gayrı her sebep kesildikten sonra mülkün sahibinden olan inayetten başka hiçbir sebebi olmayan [Allah'ın yardımı], {قريب *} “yakındır”; hazırlık ve süreye muhtaç olmaması sebebiyle. Cümlenin tamamında, sebepler, sayılar ve faydalanılan aletlerle olan zafer külfetini düşürmeye ve kalplerin Allah'a bağlanmasıyla yetinmeye dair bir müjde vardır. Bundan dolayı Allah bu ümmete ancak zayıfları sebebiyle yardım eder; zira onun zaferi bedenlerin savunmasıyla değil, kalplerin takvasıyladır. Bu sebeple bu ümmetin sonu «Rumların Kostantiniyye'sini tesbih ve tekbir ile» fethedecektir. O sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biz bir kavmin sahasına indiğimizde, uyarılanların sabahı ne kötü olur!» buyurmuştur. Bu da Allah Teâlâ'nın peygamberleri ve seçkin kulları için dilediği kolaylığa yönelmiştir ki onun kemali bu ümmet içindir; dolayısıyla onlar için her durumda kolaylık dilemiştir -alıntı bitti-. Bazı rivayetlerde: 'Siz insanlarla ancak amellerinizle savaşırsınız' denmiştir. HasıHeader şudur ki: Sadece barışa girdiklerini iddia etmeleri yetmez; bilakis geçmiş ümmetleri ve geçen asırları imtihan ettiği gibi

على ما يمتحنهم كما امتحن الأمم الخالية والقرون الماضية، فانظر هذا التدريب في مصاعد التأديب، وتأمل كيف ألقي إلى العرب وإن كان الخطاب لمن آمن ذكر القيامة في قوله: {والذين اتقوا فوقهم يوم القيامة} [البقرة: ٢١٢] والجنة في قوله: {أن تدخلوا الجنة} [البقرة: ٢١٤] وهم ينكرونهما إلقاء ما كأنه محقق لا نزاع فيه تأنيساً لهم بذكرهما، وانظر ما في ذلك من بدائع الحكم.

kendilerini imtihan ettiği şeylere sabırla delil ikame etmeleri gerekir. Terbiye basamaklarındaki bu eğitime bir bak ve hitap iman edenlere olsa da: {والذين اتقوا فوقهم يوم القيامة} [Bakara: 212] buyruğunda kıyametin, {أن تدخلوا الجنة} [Bakara: 214] buyruğunda da cennetin zikrinin Araplara -onlar bu ikisini inkâr ettikleri halde- sanki tartışmasız kesinleşmiş bir gerçekmiş gibi onların zikriyle kendilerini alıştırmak üzere nasıl aktarıldığına dikkat et ve bunda bulunan eşsiz hikmetleri gör!

ولما كانت النفقة من أصول ما بنيت عليه السورة من صفات المؤمنين {ومما رزقناهم ينفقون} [البقرة: ٣] ثم كرر الترغيب فيها في تضاعيف الآي إلى أن أمر بها في أول آيات الحج الماضية آنفاً مع أنها من دعائم بدايات الجهاد إلى أن تضمنتها الآية السالفة مع القتل الذي هو نهاية الجهاد كان هذا موضع السؤال عنهما فأخبر تعالى عن ذلك على طريق النشر المشوش وذلك مؤيد لما فهمته في البأساء والضراء فإن استعماله في القرآن أكثر من المرتب فقال معلماً لمن سأل: هل سأل المخاطبون بذلك عنهما؟ {يسئلونك ماذا} أي أيّ شيء

İnfak, surenin üzerine bina edildiği müminlerin sıfatlarının asıllarından olunca: {ومما رزقناهم ينفقون} [Bakara: 3], sonra ayetlerin aralarında buna teşvik tekrarlanıp az önce geçen hac ayetlerinin başında cihadın başlangıçlarının dayanaklarından olmasıyla birlikte emredilince ve cihadın nihayeti olan öldürme ile birlikte geçen ayet onu tazammun edince; burası her ikisi hakkında sorunun sorulacağı yer oldu. Yüce Allah bunu 'neşr-i müşevveş' (karmaşık sıralama) yoluyla haber verdi ki bu da darlık ve zorluk (be'sâ ve darrâ) hakkında anladığım şeyi desteklemektedir; zira bunun Kur'an'daki kullanımı düzenli olandan daha çoktur. Böylece bununla muhatap olanların her ikisini sorup sormadığını soran kimseye bildirerek şöyle buyurdu: {يسئلونك ماذا} “Sana neyi”; yani hangi şeyi

{ينفقون} من الأموال. وقال الحرالي: لما كان منزل القرآن على نحو متصرف المرء في الأزمان كان انتظام خطابه متراجعاً بين خطاب دين يتلقى عن الله وبين إقامة بحكم يكون العبد فيه خليفة الله في نفاذ أمره وبين إنفاق يكون فيه خليفة في أيصال فضله، لأن الشجاعة والجود - خلافة والجبن والبخل عزل عنها، فكان في طي ما تقدم من الخطاب الإحسان والإنفاق، وكان حق ذلك أن لا يسأل عماذا ينفق، لأن المنفق هو الفضل كله، قال ﷺ: «يا ابن آدم! إن تبذل الفضل خير لك وإن تمسكه شر لك» ففي هذا السؤال ممن سأله له نوع تلدد من نحو ما تقدم لبني إسرائيل في أمر البقرة من مرادة المسألة، لم يستأذن الصديق رضي الله تعالى عنه حين أتى بماله كله ولا استأذن عمر ﵁ حين أتى بشطر

{ينفقون} “infak edeceklerini soruyorlar”; mallardan. Harallî der ki: 'Kur'an'ı indiren Zat, insanın zamanlar içindeki tasarrufları doğrultusunda [indirdiği için], hitabının intizamı; Allah'tan alınan bir din hitabı ile kulun Allah'ın emrinin infazında O'nun halifesi olduğu bir hükümle ikame hitabı ve lütfunu ulaştırmada halife olduğu bir infak hitabı arasında gidip gelmekteydi. Çünkü cesaret ve cömertlik hilafettir, korkaklık ve cimrilik ise ondan azledilmektir. Geçen hitabın zımnında ihsan ve infak vardı; bunun gereği ise neyi infak edeceğini sormamaktı, çünkü infak edilecek şey fazlalığın tamamıdır. O sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Âdemoğlu! İhtiyaç fazlasını vermen senin için hayırlıdır, onu tutman ise senin için şerdir» buyurmuştur. Bunu soran kimseden gelen bu soruda, meselenin tekrarı bakımından İsrâiloğullarının buzağı/sığır meselesinde geçen türden bir nevi tereddüt vardır. Sıddîk radıyallâhu anh malının tamamını getirdiğinde izin istemedi; Ömer radıyallâhu anh da [malının] yarısını getirdiğinde izin istemedi.'

ماله ولا استأذن سعد بن الربيع حين خرج لعبد الرحمن بن عوف رضي الله تعالى عنهما عن شطر ماله وإحدى زوجتيه؛ فكان في هذا السؤال إظهار مثل الذين خلوا من قبلهم ولولا أن الله رحيم لكان جوابهم: تنفقون الفضل، فكان يقع واجباً ولكن الله لطف بالضعيف لضعفه وأثبت الإنفاق وأبهم قدره في نكس الإنفاق بأن يتصدق على الأجانب مع حاجة من الأقارب فقال تعالى خطاباً للنبي ﷺ وإعراضاً منه عن السائلين لما في السؤال من التبلد الإسرائيلي - انتهى. فقال: {قل ما أنفقتم من خير} أي من مال وعدل عن بيان المنفق ما هو إلى بيان المصرف لأنه أنفع على وجه عرف منه سؤالهم وهو كل مال عدّوه خيراً فقال معبراً بالماضي ليكون أشمل: {ما أنفقتم من خير} فعمم المنفق منه وهو كل ماله تعدونه خيراً وخص المصرف مبيناً أهمه لأن النفقة

...malının [yarısını getirdiğinde izin istemedi]; Sa'd b. er-Rebî' de malının yarısından ve iki hanımından birinden Abdurrahman b. Avf radıyallâhu anhümâ lehine feragat ettiğinde izin istemedi. Dolayısıyla bu soruda, onlardan önce gelip geçenlerin misalinin ortaya konması vardı. Eğer Allah çok merhametli olmasaydı, onların cevabı: "İhtiyaç fazlasını infak edersiniz" şeklinde olurdu ve bu da [üzerlerine] vacip kılınırdı. Fakat Allah güçsüz olana güçsüzlüğünden dolayı lütufta bulundu, infakı sabit kıldı ve akrabaların ihtiyacı varken yabancılara sadaka vermek suretiyle infakı tersine çevirme hususunda onun miktarını müphem bıraktı. Yüce Allah, sorudaki İsrâiloğullarına benzer anlayışsızlıktan ötürü soranlardan yüz çevirerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben şöyle buyurdu -[Harallî'nin sözü] bitti-: Şöyle buyurdu: {قل ما أنفقتم من خير} “De ki: İnfak ettiğiniz her hayır”; yani her mal. Neyi infak edeceklerini açıklamaktan vazgeçip harcama yerini (sarf yerini) açıklamaya yöneldi; çünkü bu, sorularının anlaşıldığı cihetle daha faydalıdır ki o da hayır saydıkları her maldır. Daha kapsamlı olması için geçmiş zaman kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {ما أنفقتم من خير} “İnfak ettiğiniz her hayır”. Böylece kendisinden infak edilen şeyi genel kıldı ki bu da hayır saydığınız her maldır; harcama yerini ise en önemlisini açıklayarak tahsis etti; çünkü infak

لا يعتد بها إلا أن تقع موقعها فقال: فللوالدين} لأنهما أخرجاه إلى الوجود في عالم الأسباب {والأقربين} لما لهم من الحق المؤكد بأنهم كالجزء لما لهم من قرب القرابة {واليتامى} لتعرضهم للضياع لضعفهم.

...yerine ulaşmadıkça muteber sayılmaz. Şöyle buyurdu: {فللوالدين} “[ana-baba] içindir”; çünkü onlar sebepler âleminde onu varlığa çıkarmışlardır. {والأقربين} “ve yakınlar [içindir]”; akrabalık yakınlıkları sebebiyle bir parça gibi olmalarından doğan kesinleşmiş haklarından dolayı. {واليتامى} “ve yetimler [içindir]”; güçsüzlükleri sebebiyle zayi olma tehlikesiyle karşı karşıya olduklarından dolayı.

وقال الحرالي: لأنهم أقارب بعد الأقارب باليتم الذي أوجب خلافة الغير عليهم - انتهى {والمساكين} لمشاركتهم الأيتام في الضعف وقدرتهم في الجملة على نوع كسب.

Harallî der ki: 'Çünkü onlar, başkalarının onların üzerinde halife olmasını (bakımını üstlenmesini) gerektiren yetimlik sebebiyle yakınlardan sonraki yakınlardır' -[sözü] bitti-. {والمساكين} “ve yoksullar [içindir]”; güçsüzlükte yetimlere ortak olmaları ve genel olarak bir tür kazanca güç yetirebilmeleri sebebiyle.

قال الحرالي: وهم المتعرضون لغة والمستترون الذين لا يفطن لهم ولا يجدون ما يغنيهم شرعاً ولغة نبوية - انتهى. {وابن السبيل} لضعفه بالغربة والآية محكمة فحمل ما فيها على ما يعارض غيرها.

Harallî der ki: 'Onlar lügatte [ihtiyacını] arz edenler; şer'an ve nebevî lisanla ise farkına varılmayan ve kendilerini zengin kılacak bir şey bulamayan gizlenen kimselerdir' -[sözü] bitti-. {وابن السبيل} “ve yolda kalmış [içindir]”; gurbet sebebiyle güçsüzlüğünden dolayı. Ayet muhkemdir, bu sebeple içindekiler başka şeylerle çelişen hususlara hamledilir.

ولما خص من ذكر عمم وبشر بقوله: {وما تفعلوا من خير} أي مما يعد خيراً من عين أو معنى من هذا أو غيره مع هؤلاء أو غيرهم {فإن الله} المحيط علماً وقدرة بكل شيء. ولما كان على طريق الاستئناف في مقام الترغيب والترهيب لكونه وكل الأمر إلى المنفقين وكان سبحانه عظيم الرفق بهذه الأمة أكِد علمه بذلك فقدم بذلك فقدم الظرف إشارة إلى أن له غاية النظر إلى أعمالهم الحسنة فقال: {به عليم *} أي بالغ العلم

Zikredilenleri tahsis edince, şu buyruğuyla genel kıldı ve müjdeledi: {وما تفعلوا من خير} “Hayır olarak ne yaparsanız”; yani bunlarla veya başkalarıyla, aynî veya manevî, bundan veya diğerlerinden hayır sayılan şeylerden ne yaparsanız, {فإن الله} “şüphesiz Allah”; ilmi ve kudretiyle her şeyi kuşatandır. İşi infak edenlere havale ettiği için rağbet ettirme ve sakındırma makamında bir istînâf (yeni başlangıç) yoluyla olup, Sübhânehu bu ümmete karşı pek lütufkâr olduğundan O'nun bunu bilmesi tekit edildi; güzel amellerine son derece nazar ettiğine işaret etmek üzere zarf öne alındı ve şöyle buyurdu: {به عليم *} “onu hakkıyla bilendir.”; yani ilmi eksiksiz olandır

وهو أولى من جازى على الخير. وقال الحرالي: ختم بالعلم لأجل دخول الخلل على النيات في الإنفاق لأنه من أشد شيء تتباهى به النفس فيكاد لا يسلم لها منه إلا ما لا تعلمه شمالها التي هي التفاتها وتباهيها ويختص بيمينها التي هي صدقها وإخلاصها - انتهى. ولما أخبروا بما سألوا عنه من إحدى الخصلتين المضمنتين لآية الزلزال كان ذلك موضع السؤال عن الأخرى فأجيبوا على طريق الاستئناف بقوله: {كتب} . وقال الحرالي: لما التف حكم الحج بالحرب تداخلت آيات اشتراكهما وكما تقدم تأسيس فرض الحج في آية {فمن فرض فيهن الحج} [البقرة: ١٩٧] انتظم به كتب القتال، والفرض من الشيء ما ينزل بمنزلة الجزء منه، والكتب ما خُرز بالشيء فصار كالوصلة فيه، كما جعل الصوم لأن في الصوم جهاد النفس كما أن في القتال جهاد العدو، فجرى ما شأنه

ve O, hayra karşılık verenlerin en lâyığıdır. Harallî der ki: 'İlim ile bitirildi; çünkü infakta niyetlere halel gelmesi söz konusudur. Zira o, nefsin kendisiyle en çok övündüğü şeylerden biridir; öyle ki, [nefsin] iltifatı ve övünmesi olan sol elinin bilmediği ve [nefsin] sıdkı ve ihlası olan sağ eline has kılınan şey hariç, nefis bundan neredeyse salim kalamaz' -[sözü] bitti-. Zelzele ayetinin tazammun ettiği iki hasletten biri hakkında sordukları şey kendilerine haber verilince, burası diğerini sorma yeri oldu ve onlara istînâf yoluyla şu buyrukla cevap verildi: {كتب} “Yazıldı (farz kılındı)”. Harallî der ki: 'Hac hükmü savaş ile iç içe geçince, ortak oldukları ayetler birbiri içine girdi. Haccın farziyetinin temeli {فمن فرض فيهن الحج} [Bakara: 197] “Kim o aylarda hacca başlarsa” ayetinde geçtiği gibi, savaşın yazılması da onunla intizam kazandı. Bir şeyin farzı, ondan bir cüz mesabesinde olan şeydir. Ketb (yazılma/farz kılınma) ise bir şeye dikilip onda ek gibi olan şeydir; nitekim oruç da böyle kılınmıştır, çünkü oruçta nefis cihadı vardır, nitekim savaşta da düşman cihadı vardır. Böylece şanı...

المدافعة بمعنى الكتب وما شأنه العمل والإقبال بمعنى الفرض، وهما معنيان مقصودان في الكتاب والسنة تحق العناية بتفهمهما لينزل كل من القلب في محله ويختص النية في كل واحد على وجهه وقد كان من أول منزلة آي القتال {أذن للذين يقاتلون} [الحج: ٣٩] فكان الأول إذناً لمن شأنه المدافعة عن الدين بداعية من نفسه من نحو ما كانت الصلاة قبل الفرض واقعة من الأولين بداعية من حبهم لربهم ورغبتهم إليه في الخلوة به والأنس بمناجاته فالذين كانت صلاتهم حباً كان الخطاب لهم بالقتال إذناً لتلفتهم إليه في بذل أنفسهم لله الذين كان ذلك حباً لهم يطلبون الوفاء به حباً للقاء ربهم بالموت كما أحبوا لقاء ربهم بالصلاة «حين عقلوا» وأيقنوا أنه لا راحة لمؤمن إلا في لقاء ربه، فكان من عملهم لقاء ربهم بالصلاة في السلم، وطلب لقائه بالشهادة «في الحرب» ، فلما اتسع أمر الدين ودخلت الأعراب والأتباع الذين لا يحملهم صدق المحبة للقاء الله على البدار للجهاد نزل كتبه كما نزل فرض الصلاة

...müdafaa olan şey ketb (yazılma) anlamında, amelde bulunup yönelmek olan şey ise farz anlamında cereyan etti. Bu ikisi Kitap ve Sünnet'te kastedilen iki anlamdır; kalpten her birinin kendi yerine inmesi ve her birinde niyetin kendi vechi üzere tahsis edilmesi için bunların anlaşılmasına özen gösterilmelidir. Savaş ayetlerinden ilk inenlerden biri: {أذن للذين يقاتلون} [Hac: 39] “Savaşa maruz kalanlara izin verildi” ayetiydi. Birincisi, farz kılınmadan önce ilklerin namazı Rablerine olan sevgileri, O'nunla baş başa kalmaya olan rağbetleri ve O'na münacattan duydukları ünsiyet sebebiyle kılması gibi, dinden müdafaada bulunması kendi nefsinin içten gelen bir dürtüsüyle olan kimseye bir izin idi. Namazları sevgi olan kimselere savaşa dair hitap, canlarını Allah yolunda feda etmeye olan meylleri sebebiyle bir izin oldu; bu onlar için bir sevgiydi, namazla Rablerine kavuşmayı sevdikleri gibi ölümle Rablerine kavuşma sevgisiyle buna vefa göstermeyi talep ediyorlardı, [bunu kavradıklarında] ve bir mümin için Rabbine kavuşmaktan başka rahatlık olmadığını kesin olarak bildiklerinde böyleydi. Onların amellerinden biri barışta namazla Rablerine kavuşmak, [savaşta] ise şehadetle O'na kavuşmayı talep etmekti. Dinin sınırları genişleyip Allah'a kavuşmanın sadık sevgisi kendilerini cihada koşmaya sevk etmeyen bedeviler ve tâbiler [İslam'a] girince, namazın farziyeti indiği gibi onun yazılması (farz kılınması) da...

استدراكاً فقال: {كتب عليكم القتال} أي أيتها الأمة! وكان في المعنى راجعاً لهذا الصنف الذين يسألون عن النفقة، وبمعنى ذلك انتظمت الآية بما قبلها فكأنهم يتبلدون في الإنفاق تبلداً إسرائيلياً ويتقاعدون عن الجهاد تقاعد أهل التيه منهم الذين قالوا:

...bir telafi/hüküm tesisi olarak indi ve şöyle buyurdu: {كتب عليكم القتال} “Savaş üzerinize farz kılındı”; yani ey ümmet! Anlam bakımından bu, infakı soran bu sınıfa dönüktü. Bu anlam ile ayet kendinden öncekiyle intizam kazandı; sanki onlar İsrâiloğulları gibi infakta gevşeklik/anlayışsızlık gösteriyorlar ve onlardan Tîh ehlinin şöyle diyerek geri durduğu gibi cihaddan geri duruyorlardı:

{اذهب أنت وربك فقاتلا} [المائدة: ٢٤] انتهى. {وهو كره} وهو ما يخالف غرض النفس وهواها، ولعله لكونه لما كان خيراً عبر باللام في {لكم} وهذا باعتبار الأغلب وهو كما قال الحرالي عند المحبين للقاء الله من أحلى ما تناله أنفسهم حتى كان ينازع الرجل منهم في أن يقف فيقسم على الذي يمسكه أن يدعه والشهادة، قال بعض التابعين: لقد أدركنا قوماً كان

{اذهب أنت وربك فقاتلا} [Mâide: 24] “Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın!” -[Harallî'nin sözü] bitti-. {وهو كره} “Oysa o, hoşunuza gitmeyen bir şeydir”; nefsin amacına ve hevasına aykırı olan şeydir. Bir hayır olduğu için {لكم} “sizin için” buyruğunda [zarar bildiren 'alâ yerine] 'lâm' harf-i ceri kullanılmıştır. Bu, çoğunluğun durumuna göredir. Harallî'nin dediği gibi, Allah'a kavuşmayı sevenler katında ise nefislerinin elde edeceği en tatlı şeydir; öyle ki onlardan bir adam durdurulmaya çalışıldığında tartışır, kendisini tutan kimseye onu şehadetle baş başa bırakması için yemin ettirirdi. Tâbiînden biri şöyle demiştir: 'Biz öyle bir topluluğa yetiştik ki...

الموت لهم أشهى من الحياة عندكم اليوم وإنما كان ذلك لما خربوه من دنياهم وعمروه من أخراهم فكانوا يحبون النقلة من الخراب إلى العمارة - انتهى.

...ölüm onlara, bugün sizin katınızda hayatın olduğundan daha sevimliydi. Bu da ancak onların dünyalarını harap edip ahiretlerini imar etmelerinden ötürüydü; dolayısıyla harabeden mamur olana göçmeyi seviyorlardı' -[sözü] bitti-.

ولما كان هذا مكروهاً لما فيه على المال من المؤونة وعلى النفس من المشقة وعلى الروح من الخطر من حيث الطبع شهياً لما فيه من الوعد بإحدى الحسنيين من حيث الشرع أشار إلى ذلك بجملة حالية فقال: {وعسى أن} وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة براءة من شرح معاني {عسى} ما يوضح أن المعنى: وحالكم جدير وخليق لتغطية علم العواقب عنكم بأن {تكرهوا شيئاً} أي كالغزو

Bu durum mal açısından külfet, nefis açısından meşakkat ve ruh açısından tehlike içermesi hasebiyle tabiat bakımından hoşlanılmayan, şeriat açısından ise iki güzellikten birinin vaat edilmiş olması sebebiyle arzu edilen bir şey olunca, buna hâl cümlesiyle işaret ederek şöyle buyurdu: {وعسى أن} “Olur ki”; Berâe (Tevbe) suresinde {عسى} kelimesinin anlamlarının şerhinde inşâallâhu teâlâ gelecektir ki anlam şudur: Akıbetlerin ilminin sizden gizlenmiş olması sebebiyle durumunuz {تكرهوا شيئاً} “bir şeyden hoşlanmazsınız”; yani gazve gibi...

فتعرضوا عنه لظنكم أنه شر لكم {وهو} أي والحال أنه {خير لكم} لما فيه من الظفر والغنيمة أو الشهادة والجنة فإنكم لا تعلمون والذي كلفكم ذلك عالم بكل شيء غير محتاج إلى شيء وما كلفكم ذلك إلا لنفعكم. قال الحرالي: فشهد - لهم لما لم يشهدوا مشهد الموقنين الذين يشاهدون غيب الإيمان كما يشهدون عن الحس، كما قال ثعلبة: «كأني أنظر إلى أهل الجنة في الجنة ينعمون وأنظر إلى أهل النار في النار يعذبون» ولم يبرم لهم الشهادة ولكن ناطها بكلمة {عسى} لما علمه من ضعف قبول من خاطبه بذلك، وفي إعلامه إلزام بتنزل العلي الأدنى رتبة لما أظهر هذا الخطاب من تنزل الحق في مخاطبة الخلق إلى حد مجاوزة المترفق في الخطاب - انتهى.

...ve sizin için şer olduğunu zannettiğinizden dolayı ondan yüz çevirirsiniz, {وهو} “oysa o”; yani durum şu ki, {خير لكم} “sizin için bir hayırdır”; çünkü onda zafer ve ganimet yahut şehadet ve cennet vardır. Zira siz bilmezsiniz; size bunu teklif eden ise her şeyi bilendir, hiçbir şeye muhtaç değildir ve size bunu ancak menfaatiniz için yüklemiştir. Harallî der ki: 'Duyularla şahit oldukları gibi imanın gaybına şahit olan yakîn ehlinin şahit olduğu manzaraya şahit olmadıkları için onlara bu şekilde tanıklık etti; nitekim Sa'lebe: «Sanki ben cennet ehline cennette nimetlendiklerini görür gibi, cehennem ehline de cehennemde azap edildiklerini görür gibi bakıyorum» demiştir. Onlar için şahitliği kesinleştirmemiş, bilakis bunu kendilerine hitap edilen kimselerin kabulündeki zayıflığı bildiği için {عسى} “olur ki” kelimesine bağlamıştır. Bu bildirimde, hitapta nezaket gösterenin sınırını aşacak derecede Hakk'ın mahlukata hitapta tenezzülünü ortaya koyduğu için Yüce olanın en alt mertebeye tenezzülü mecburiyeti vardır' -[sözü] bitti-.

ولما رغبهم ﷾ في الجهاد بما رجالهم فيه من الخير رهبهم من القعود عنه بما يخشى فيه من الشر. قال الحرالي: فأشعر أن المتقاعد له في تقاعده آفات وشر في الدنيا والآخرة ليس أن لا ينال خير الجهاد فقط بل وينال شر التقاعد والتخلف - انتهى.

O [celle ve alâ], kendileri için onda umduğu hayır sebebiyle onları cihada teşvik edince, onda korkulan şer sebebiyle de [cihaddan] geri kalmaktan onları sakındırdı. Harallî der ki: 'Geri kalan kimse için geri kalmasında dünyada ve ahirette afetler ve şer olduğunu hissettirdi; mesele sadece cihadın hayrına erişememek değil, aynı zamanda geri kalmanın ve muhalefet etmenin şerrine de uğramaktır' -[sözü] bitti-.

فقال تعالى: {وعسى أن تحبوا شيئاً} أي كالقعود فتقبلوا عليه لظنكم أنه خير لكم {وهو} أي والحال أنه {شر لكم} لما فيه من الذل والفقر وحرمان الغنيمة والأجر وليس أحد منكم إلا قد جرب مثل ذلك مراراً في أمور دنياه، فإذا صح ذلك في فرد صار كل شيء كذلك في إمكان خيريته وشريته فوجب ترك الهوى والرجوع إلى العالم المنزه عن الغرض ولذلك قال عاطفاً على ما تقديره: فالله قد حجب عنكم سر التقدير {والله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {يعلم} أي له علم كل شيء وقد أخبركم في صدر هذا الأمر أنه رؤوف بالعباد فهو لا يأمركم إلا بخير.

Yüce Allah şöyle buyurdu: {وعسى أن تحبوا شيئاً} “Ve olur ki bir şeyi seversiniz”; yani [cihaddan] geri durmak gibi, sizin için hayırlı olduğunu zannettiğinizden ona yönelirsiniz, {وهو} “oysa o”; yani durum şu ki, {شر لكم} “sizin için bir şerdir”; çünkü onda zillet, fakirlik, ganimetten ve ecirden mahrumiyet vardır. Sizden hiç kimse yoktur ki dünya işlerinde bunun benzerini defalarca tecrübe etmiş olmasın. Bu durum tek bir fertte doğru olunca, her şey hayırlı ve şerli olma ihtimalinde böyle olur; dolayısıyla heva ve hevesi terk edip her türlü garazdan münezzeh olan Âlim'e dönmek vacip olur. Bu yüzden takdiri şöyle olan bir söze atfederek buyurdu ki: Allah takdir sırrını sizden perdelemiştir: {والله} “Allah”; yani mutlak ihata sahibi olan, {يعلم} “bilir”; yani her şeyin ilmine sahiptir; nitekim bu emrin başında O size kullarına çok şefkatli olduğunu haber vermiştir, dolayısıyla size ancak hayrı emreder.

وقال الحرالي: شهادة بحق العلم يرجع إليها عند الأغبياء في تنزل الخطاب - انتهى.

Harallî der ki: 'Hitabın tenezzülünde anlayışsız kimseler katında kendisine başvurulacak olan ilim hakkına bir şahitliktir' -[sözü] bitti-.

والآية من الاحتباك ذكر الخير أولاً دال على حذفه ثانياً وذكر الشر ثانياً دال على حذفه مثله أولاً.

Ayet ihtibâk sanatındandır: Birincide hayrın zikredilmesi ikincide hazfedildiğine delildir; ikincide şerrin zikredilmesi de birincide benzerinin hazfedildiğine delildir.

ولما أثبت ﷾ شأنه العلم لنفسه نفاه عنهم فقال: {وأنتم لا تعلمون *] أي ليس لكم من أنفسكم علم وإنما عرض لكم ذلك من قبل ما علمكم فثقوا به وبادروا إلى كل ما يأمركم به وإن شق. وقال الحرالي: فنفى العلم عنهم لكلمة «لا» أي التي هي للاستقبال حتى تفيد دوام الاستصحاب {وما أوتيتم من العلم إلا قليلاً} [الإسراء: ٨٥] قال من حيث رتبة هذا الصنف من الناس من الأعراب وغيرهم، وأما المؤمنون أي الراسخون فقد علمهم الله من علمه ما علموا أن القتال خير لهم وأن التخلف شر لهم - انتهى. حتى أن علمهم ذلك أفاض على ألسنتهم ما يفيض الدموع وينير القلوب، «حتى شاورهم النبي ﷺ في التوجه إلى غزوة بدر» فقام أبو بكر رضي الله تعالى عنه فقال وأحسن، ثم قام عمر رضي الله تعالى عنه فقال وأحسن، ثم قام المقداد رضي الله تعالى عنه فقال: يا رسول الله! امض لما أراك الله فنحن معك، والله لا نقول لك كما قالت بنو إسرائيل لموسى: {فاذهب أنت وربك فقاتلا إنا هاهنا قاعدون} [المائدة: ٢٤]

Şanı yüce olan [Allah] ilmi Kendisine nispet edip sabit kılınca, onlardan bunu nefyetti ve şöyle buyurdu: {وأنتم لا تعلمون *] “Siz ise bilmezsiniz”; yani sizin kendinizden bir ilminiz yoktur, bu size ancak O'nun size öğrettiği cihetten gelmiştir. O halde O'na güvenin ve zor gelse bile size emrettiği her şeye koşun! Harallî der ki: Gelecek zaman bildiren ve böylece süreklilik ifade eden «lâ» (لا) kelimesi sebebiyle onlardan ilmi nefyetti: {وما أوتيتم من العلم إلا قليلاً} “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” [İsrâ: 85]. [Harallî] dedi ki: [Bu nefy], bedevîler ve diğerlerinden oluşan bu insan zümresinin mertebesi bakımındandır. Müminlere, yani ilimde derinleşenlere (râsihûn) gelince; Allah onlara Kendi ilminden öyle bir şey öğretmiştir ki onlar savaşın kendileri için hayır, geri kalmanın ise kendileri için şer olduğunu bilmişlerdir -[Harallî'nin sözü] bitti-. Hatta onların bu bilgisi, dillerine gözleri dolduran ve kalpleri aydınlatan sözler dökmüştür. «Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir Gazvesi'ne yönelme hususunda onlarla istişare ettiğinde» Ebû Bekir radıyallâhu anh kalkıp pek güzel konuştu; sonra Ömer radıyallâhu anh kalkıp pek güzel konuştu; sonra Mikdâd radıyallâhu anh kalkıp şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın sana gösterdiği doğrultuda yürü, biz seninle beraberiz. Vallahi İsrâiloğullarının Mûsâ'ya dediği gibi demeyiz: {فاذهب أنت وربك فقاتلا إنا هاهنا قاعدون} “Haydi sen ve Rabbin gidin savaşın, biz burada oturup duracağız” [Mâide: 24].'

ولكن اذهب أنت وربك فقاتلا إنا معكما مقاتلون، فوالذي بعثك بالحق! لو سرت إلى برك الغماد لجالدنا معك من دونه حتى تبلغه؛ فقال له رسول الله ﷺ خيراً ودعا له، ثم قال رسول الله ﷺ: «أشيروا عليّ أيها الناس! فقال سعد بن معاذ الأنصاري رضي الله تعالى عنه: والله لكأنك تريدنا يا رسول الله؟ قال: أجل، قال: فقد آمنا بك وصدقناك وشهدنا أن ما جئت به هو الحق وأعطيناك على ذلك عهودنا ومواثيقنا على السمع والطاعة، فامض يا رسول الله لما أردت فنحن معك. فوالذي بعثك بالحق! لو استعرضت بنا هذا البحر فخضته لخضناه معك! ما تخلف منا رجل واحد، وما نكره أن تلقى بنا عدونا غداً! إنا لصبر في الحرب صدق في اللقاء، لعل الله يريك منا ما تقرّ به عينك، فسر بنا على بركة الله تعالى» .

...'Lakin sen ve Rabbin gidin savaşın, biz de sizinle beraber savaşanlarız! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, sen bizi Berkü'l-Gımâd'a yürütsen bile oraya varıncaya kadar senin önünde savaşırız!' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona hayır söyledi ve dua etti. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana görüş bildirin ey insanlar!» buyurdu. Sa'd b. Muâz el-Ensârî radıyallâhu anh kalkıp şöyle dedi: 'Vallahi sanki bizi kastediyorsun ey Allah'ın Resûlü?' [Resûlullah]: «Evet» buyurdu. Sa'd dedi ki: 'Biz sana iman ettik, seni tasdik ettik, getirdiğin şeyin hak olduğuna şahitlik ettik ve işitip itaat etmek üzere sana ahitlerimizi ve kesin sözlerimizi verdik. Dilediğin yolda yürü ey Allah'ın Resûlü, biz seninle beraberiz! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, bize şu denizi göstersen ve ona dalsan, seninle birlikte dalarız! İçimizden tek bir adam bile geri kalmaz. Yarın bizi düşmanımızla karşılaştırmandan da hoşnutsuzluk duymayız! Biz savaşta sabırlı, karşılaşmada sadığız. Umulur ki Allah sana bizden gözünü aydın edecek şeyler gösterir. O halde Allah Teâlâ'nın bereketiyle bizi yürüt!'

ولما أخبرهم ﷾ بإيجاب القتال عليهم مرسلاً في جميع الأوقات وكان قد أمرهم فيما مضى بقتلهم حيث تقفوهم ثم قيد عليهم في القتال في المسجد الحرام كان بحيث يسأل هنا: هل

O [celle ve alâ], savaşın her vakitte mutlak olarak üzerlerine farz kılındığını onlara haber verince ve daha önce onları buldukları yerde öldürmelerini emredip ardından Mescid-i Haram'da savaşmayı onlar için kayıt altına alınca; burada şöyle sorulacak durumda olundu:

الأمر في الحرم والحرام كما مضى أم لا؟ وكان المشركون قد نسبوهم في سرية عبد الله بن جحش التي قتلوا فيها من المشركين عمرو بن الحضرمي إلى التعدي بالقتال في الشهر الحرام واشتد تعييرهم لهم به فكان موضع السؤال: هل سألوا عما عيرهم به الكفار من ذلك؟ فقال مخبراً عن سؤالهم مبنياً لحالهم: {يسئلونك} أي أهل الإسلام لا سيما أهل سرية عبد الله بن جحش رضي الله تعالى عنهم {عن الشهر الحرام} فلم يعين الشهر وهو رجب ليكون أعم، وسميت الحرم لتعظيم حرمتها حتى حرموا القتال فيها، فأبهم المراد من السؤال ليكون للنفس إليه التفات ثم بينه ببدل الاشتمال في قوله: {قتال فيه} ثم أمر بالجواب في قوله: {قل قتال فيه} أيّ قتال كان فالمسوغ العموم.

[Harem] ve haram [aylar] konusundaki hüküm eskisi gibi devam etmekte midir, yoksa değil midir? Müşrikler, Abdullah b. Cahş seriyyesinde —ki bu seriyyede müşriklerden Amr b. el-Hadramî'yi öldürmüşlerdi— Müslümanları haram ayda savaşarak haddi aşmakla itham etmişler ve bu hususta onları kınamayı son derece şiddetlendirmişlerdi. Bu sebeple sorunun mevzusu şuydu: Kâfirlerin kendilerini kınadıkları bu mesele hakkında [hükmü] sordular mı? [Allah Teâlâ] onların durumunu açıklayarak ve sorularını haber vererek şöyle buyurdu: {يسئلونك} “Sana soruyorlar” yani İslâm ehli, bilhassa da Abdullah b. Cahş (radıyallâhu teâlâ anhüm) seriyyesi ehli; {عن الشهر الحرام} “haram ayı [soruyorlar]”. Daha genel olması için ayın hangisi olduğunu —ki o Receb ayıydı— tayin etmedi. [Bu aylara] hürmetlerinin büyüklüğünden ötürü 'haram' denilmiştir; öyle ki onlarda savaşı haram kılmışlardır. Nefsin ona dikkat kesilmesi için sorudan murat edilen hususu önce müphem bıraktı, ardından {قتال فيه} “onda savaşmayı” sözüyle [onu] iştimal bedeli olarak açıkladı. Sonra da {قل قتال فيه} “De ki: Onda savaşmak...” kavliyle cevabı emretti; yani her ne türlü savaş olursa olsun, [burada nekirenin mübteda olmasına] imkân veren şey lafzın umumiliğidir.

ولما كان مطلق القتال فيه في زعمهم لا يجوز حتى ولا لمستحق القتل وكان في الواقع القتال عدواناً فيه أكبر منه في غيره قال: {كبير} أي في الجملة.

Onların zannınca haram ayda mutlak olarak savaşmak -öldürülmeyi hak eden için bile- caiz olmayınca ve gerçekte onda haksız yere savaşmak diğer aylardakinden daha büyük olunca şöyle buyurdu: {كبير} “büyük [bir günahtır]”; yani genel olarak.

ولما كان من المعلوم أن المؤمنين في غاية السعي في تسهيل سبيل الله فليسوا من الصد عنه ولا من الكفر في شيء لم يشكل أن ما بعده كلام مبتدأ هو للكفار وهو قوله: {وصد} أيّ صد كان {عن سبيل الله} الملك الذي له الأمر كله أي الذي هو دينه الموصل إليه أي إلى رضوانه، أو البيت الحرام فإن النبي ﷺ سمى الحج سبيل الله. قال الحرالي: والصد صرف إلى ناحية بإعراض وتكره، والسبيل طريق الجادة السابلة عليه الظاهر لكل سالك

Müminlerin Allah'ın yolunu kolaylaştırma hususunda son derece gayret içinde oldukları, dolayısıyla O'nun yolundan alıkoyma ve inkârla hiçbir ilgilerinin bulunmadığı bilindiğinden; bundan sonrasının kâfirlere ait yeni bir söz (mübteda kelam) olduğu hususunda şüphe kalmadı. O da şu buyruğudur: {وصد} “ve alıkoymak”; her türlü alıkoyma, {عن سبيل الله} “Allah'ın yolundan”; her işin sahibi olan Hükümran'ın yolundan; yani O'na, yani O'nun rızasına ulaştıran dininden yahut Beyt-i Harâm'dan; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haccı 'Allah'ın yolu' olarak isimlendirmiştir. Harallî der ki: 'Sed (alıkoyma), yüz çevirme ve hoşnutsuzlukla bir tarafa meylettirmektir. Sebîl ise yoldan geçenlerin üzerinde bulunduğu, her yolcuya açık olan ana caddedir...

منهجه {وكفر به} أيّ كفر كان، أي بالدين، أو بذلك الصد أي بسببه فإنه كفر إلى كفرهم، وحذف الخبر لدلالة ما بعده عليه دلالة بينة لمن أمعن النظر وهو أكبر أي من القتال في الشهر الحرام، والتقييد فيما يأتي بقوله: {عند الله} يدل على ما فهمته من أن المراد بقوله: {كبير} في زعمهم وفي الجملة لا أنه من الكبائر.

...yolu açık olandır.' {وكفر به} “ve O'nu inkâr etmek”; her ne türlü inkâr olursa olsun; yani dine yahut o engellemeye, yani onun sebebiyle; zira bu onların küfürlerine ek bir küfürdür. Dikkatle bakan kimse için sonrasının açıkça delalet etmesi sebebiyle haber hazfedilmiştir ki o da: Haram ayda savaşmaktan daha büyüktür. İleride gelecek olan {عند الله} “Allah katında” kaydı, {كبير} “büyük” buyruğundan kastedilenin onların zannınca ve genel olarak olduğu, yoksa büyük günahlardan (kebâir) olmadığı yönündeki anlayışıma delalet eder.

ولما كان في تقدم الإذن بالقتال في الشهر الحرام وفي المسجد الحرام بشرط كما مضى كان مما يوجب السؤال عن القتال فيه في الجملة بدون ذلك الشرط أو بغيره توقعاً للإطلاق لا سيما والسرية التي كانت سبباً لنزول هذه الآية وهي سرية عبد الله بن جحش كان الكلام فيها كما رواه ابن إسحاق عن الأمرين كليهما فإنه قال: إنهم لقوا الكفار الذين قتلوا منهم وأسروا وأخذوا عيرهم في آخر يوم من رجب فهابوهم فلطفوا لهم حتى سكنوا فتشاوروا في أمرهم وقالوا: لئن تركتموهم

Haram ayda ve Mescid-i Haram'da savaşa izin verilmesinin daha önce geçtiği üzere bir şarta bağlı olması; mutlak kılınması beklentisiyle, o şart olmaksızın veya başka şekilde onda genel olarak savaş hakkında soru sormayı gerektiren bir durumdu. Bilhassa bu ayetin inmesine sebep olan seriyye -ki o da Abdullah b. Cahş seriyyesidir- hakkında İbn İshâk'ın her iki durum hakkında rivayet ettiği gibi konuşulmuştu; nitekim o şöyle demiştir: 'Onlar, içlerinden öldürdükleri, esir aldıkları ve kervanlarına el koydukları kâfirlerle Receb ayının son gününde karşılaştılar. Onlardan çekindiler, sonra onlar sakinleşinceye kadar onlara yumuşak davrandılar ve durumlarını aralarında istişare edip dediler ki: Eğer onları...

هذه الليلة ليدخلن الحرم ولئن قتلتموهم لتقتلنهم في الشهر الحرام، فترددوا ثم شجعوا أنفسهم ففعلوا ما فعلوا فعيرهم المشركون بذلك فاشتد تعييرهم لهم واشتد قلق الصحابة رضوان الله عليهم أجمعين لا سيما أهل السرية من ذلك ولا شك أنهم أخبروا النبي ﷺ بكل ذلك فإخبارهم له على هذه الصورة كاف في عدة سؤالاتهم فضلاً عن دلالة ما مضى على التشوف إلى السؤال عنه لما كان ذلك قال تعالى: {والمسجد} أي ويسألونك عن المسجد {الحرام} أي الحرم الذي هو للصلاة والعبادة بالخضوع لا لغير ذلك «قتال فيه قل قتال فيه كبير» عندكم على نحو ما مضى ثم ابتدأ قائلاً: {وإخراج} كما ابتدأ قوله: {وصد عن سبيل الله} وقال: {أهله} أي المسجد الذي كتبه الله لهم في القدم وهم أولى الناس به {منه أكبر} أي من القتال في الشهر الحرام خطأ وبناء على الظن والقتل فيه {عند الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً

...bu gece bırakırsanız mutlaka Harem'e girecekler; şayet onları öldürürseniz haram ayda öldürmüş olacaksınız. Tereddüt ettiler, sonra cesaretlenip yapacaklarını yaptılar. Müşrikler onları bununla ayıpladı; ayıplamaları şiddetlendi ve sahâbilerin -rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn-, bilhassa seriyye ehlinin bundan dolayı endişeleri arttı. Şüphe yok ki onlar bütün bunları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdiler. Onların bunu bu şekilde haber vermeleri, geçmiş ifadelerin bunu sormaya duyulan iştiyaka delalet etmesi bir yana, onların soruları sayılmak için kâfidir. Durum böyle olunca Yüce Allah şöyle buyurdu: {والمسجد} “Ve Mescid-i...”; yani sana Mescid-i Haram'ı da soruyorlar, {الحرام} “Haram'ı da”; yani başka bir şey için değil, sadece namaz ve huşû ile ibadet için olan Harem'i [soruyorlar. Onda savaşmayı; de ki: Onda savaşmak] daha önce geçtiği üzere sizin katınızda büyük bir günahtır. Sonra {وصد عن سبيل الله} buyruğuna başladığı gibi şöyle diyerek başladı: {وإخراج} “ve çıkarmak”; ve buyurdu ki: {أهله} “halkını”; yani Allah'ın ezelde kendilerine yazdığı ve ona en lâyık insanlar olan o Mescid'in [halkını], {منه أكبر} “ondan [çıkarmak] daha büyüktür”; yani haram ayda hataen ve zanna dayanarak savaşmaktan ve onda öldürmekten daha büyüktür, {عند الله} “Allah katında”; yani kudreti ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah katında

فقد حذف من كل جملة ما دل عليه ما ثبت في الأخرى فهو من وادي الاحتباك، وسر ما صنع في هذا الموضع من الاحتباك أنه لما كان القتال في الشهر الحرام قد وقع من المسلمين حين هذا السؤال في سرية عبد الله بن جحش أبرز السؤال عنه والجواب، ولما كان القتال في المسجد الحرام لم يقع بعد وسيقع من المسلمين أيضاً عام الفتح طواه وأضمره، ولما كان الصد عن سبيل الله الذي هو البيت والكفر الواقع بسببه لم يقع وسيقع من الكفار عام الحديبية أخفى خبره وقدّره، ولما كان الإخراج قد وقع منهم ذكر خبره وأظهره؛ فأظهر ﷾ ما أبرزه على يد الحدثان، وأضمر ما أضمره في صدر الزمان، وصرح بما صرح به لسان الواقع، ولوح إلى ما لوح إليه صارم الفتح القاطع - والله الهادي.

Her cümleden, diğerinde sabit olanın delalet ettiği kısım hazfedilmiştir; dolayısıyla bu, ihtibâk kabilindendir. Bu makamda yapılan ihtibâkın sırrı şudur: Bu soru esnasında Abdullah b. Cahş seriyyesinde haram ayda savaş Müslümanlardan vaki olunca, buna dair soruyu ve cevabı açıkça ortaya koydu. Mescid-i Haram'da savaş henüz vaki olmayıp ileride fetih yılında yine Müslümanlardan vaki olacağı için onu dürüp gizledi. Allah'ın yolu olan Beytullah'tan alıkoyma ve bunun sebebiyle vaki olan inkâr henüz vaki olmayıp Hudeybiye yılında kâfirlerden vaki olacağı için onun haberini gizleyip takdir etti. [Yurdundan] çıkarma ise onlardan vaki olduğu için onun haberini zikredip açığa vurdu. Böylece O [celle ve alâ], hadiselerin eliyle ortaya çıkardığı şeyi aşikâr etti; zamanın başlangıcında gizlediğini gizledi; vukuat lisanının sarahaten söylediğini sarahaten ifade etti ve fethin keskin kılıcının işaret ettiğine işaret buyurdu -hidayet veren Allah'tır-.

والمراد بالمسجد الحرام الحرم كله، قال الماوردي من أصحابنا: كل موضع ذكر الله فيه المسجد الحرام فالمراد به الحرم إلا قوله تعالى: {فول وجهك شطر المسجد الحرام} [البقرة: ١٤٩] فإن المراد به الكعبة - نقله عن ابن الملقن. وقال غيره: إنه يطلق أيضاً على نفس مكة مثل {سبحان الذي أسرى بعبده ليلاً من المسجد الحرام} [الإسراء: ١] فإن في بعض طرق البخاري: «فُرج سقف بيتي وأنا بمكة فنزل جبريل ففرج صدري ثم غسله بماء زمزم ثم جاء بطست - إلى أن قال: ثم أخذ بيدي فعرج بي إلى السماء» ويطلق أيضاً على نفس المسجد نحو قوله تعالى: {ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام الذي جعلناه للناس سواء العاكف فيه والباد}

Mescid-i Haram ile kastedilen, Harem bölgesinin tamamıdır. Ashabımızdan (Şâfiî âlimlerinden) el-Mâverdî şöyle demiştir: "Allah'ın Mescid-i Haram'ı zikrettiği her yerde kastedilen Harem bölgesidir; sadece Yüce Allah'ın: {فول وجهك شطر المسجد الحرام} [el-Bakara: 149] “Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” buyruğu müstesnadır, zira burada kastedilen Kâbe'dir." -Bunu İbnü'l-Mülakkın'dan nakletmiştir.- Bir başkası ise şöyle demiştir: [Mescid-i Haram ifadesi] tıpkı {سبحان الذي أسرى بعبده ليلاً من المسجد الحرام} [el-İsrâ: 1] “Kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan yürüten [Allah her türlü noksanlıktan] münezzehtir” ayetinde olduğu gibi bizzat Mekke'nin kendisi için de kullanılır. Nitekim Buhârî'nin bazı rivayet yollarında: «Ben Mekke'de iken evimin tavanı açıldı; Cibril indi, göğsümü yardı, sonra onu zemzem suyuyla yıkadı, ardından bir leğen getirdi... -şöyle diyene kadar-: Sonra elimden tuttu ve beni semaya yükseltti» [ifadeleri yer almaktadır]. Yine [bu ifade], Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi bizzat Mescid'in kendisi için de kullanılır: {ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام الذي جعلناه للناس سواء العاكف فيه والباد} “[Onlar hem inkâr eden] hem de Allah'ın yolundan ve içinde yerleşik olanla dışarıdan gelenin eşit kılındığı Mescid-i Haram'dan alıkoyanlardır.”

[الحج: ٢٥] .

[Hac: 25] “...ve hem orada yerleşik olan hem dışarıdan gelen insanlar için eşit kıldığımız Mescid-i Haram'dan ve Allah'ın yolundan alıkoyarlar.”

ولما كان كل ما تقدم من أمر الكفار فتنة كان كأنه قيل: أكبر، لأن ذلك فتنة {والفتنة} أي بالكفر والتكفير بالصد والإخراج وسائر أنواع الأذى التي ترتكبونها بأهل الله في الحرم والأشهر الحرم {أكبر من القتل} ولو كان في الشهر الحرام لأن همه يزول وغمها يطول.

Kâfirlerin geçen bütün fiilleri birer fitne olunca sanki: 'Daha büyüktür, çünkü bu bir fitnedir' denildi. {والفتنة} “Fitne ise”; yani küfür, engelleme ve çıkarma suretiyle küfre zorlama ve Harem'de ve haram aylarda Allah'ın ehline karşı işlediğiniz diğer bütün eziyet türleri, {أكبر من القتل} “öldürmekten daha büyüktür”; haram ayda olsa bile; çünkü onun kederi geçer, fitnenin gamı ise uzun sürer.

ولما كان التقدير: وقد فتنوكم وقاتلوكم وكان الله ﷾ عالماً بأنهم إن تراخوا في قتالهم ليتركوا الكفر لم يتراخوا هم في قتالهم

Takdiri: 'Onlar size fitne çıkardılar ve sizinle savaştılar' şeklinde olup, Allah [celle ve alâ] da şayet onlar küfrü bıraksınlar diye Müslümanlar savaşta gevşeklik gösterseler bile onların...

ليتركوا الإسلام وكان أشد الأعداء من إذا تركته لم يتركك قال تعالى عاطفاً على ما قدرته: {ولا يزالون} أي الكفار {يقاتلونكم} أي يجددون قتالكم كلما لاحت لهم فرصة.

...İslam'ı bıraksınlar diye savaşta asla gevşeklik göstermeyeceklerini bildiğinden ve düşmanların en şiddetlisi sen onu bıraktığında seni bırakmayan düşman olduğundan, takdir ettiğim söze atfederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولا يزالون} “Onlar [şöyle olmaya] devam edeceklerdir”; yani kâfirler, {يقاتلونكم} “sizinle savaşmaya”; yani her fırsat bulduklarında sizinle savaşlarını yenileyeceklerdir.

ولما كان قتالهم إنما هو لتبديل الدين الحق بالباطل علله تعالى بقوله: {حتى} ولكنهم لما كانوا يقدرون أنه هيّن عليهم لقلة المسلمين وضعفهم تصوروه غاية لا بد من انتهائهم إليها، فدل على ذلك بالتعبير بأداة الغاية، {يردوكم} أي كافة ما بقي منكم واحد {عن دينكم} الحق، ونبه على أن «حتى» تعليلية بقوله مخوفاً من التواني عنهم فيستحكم كيدهم ملهباً للأخذ في الجد في حربهم وإن كان يشعر بأنهم لا يستطيعون: {إن استطاعوا} أي إلى ذلك سبيلاً،

Onların savaşması ancak hak dini batıl ile değiştirmek için olduğundan, Yüce Allah bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {حتى} “tâ ki”. Fakat onlar Müslümanların azlığı ve zayıflığı sebebiyle bunun kendilerine kolay olduğunu takdir ettiklerinden, bunu mutlaka ulaşacakları bir gaye olarak tasavvur ettiler; bu sebeple gaye edatıyla ifade edilerek buna delalet edildi: {يردوكم} “sizi döndürünceye kadar”; yani hiçbiriniz kalmayacak şekilde hepinizi, {عن دينكم} hak “dininizden”. Onlara karşı gevşeklik göstermekten sakındırarak -ki böylece tuzakları pekişir- ve güç yetiremeyeceklerini hissettiriyor olsa da onlarla savaşta ciddiyete sarılmaya teşvik ederek «hattâ»nın tâlîliyye (sebep bildiren) olduğuna şu buyruğuyla dikkat çekti: {إن استطاعوا} “şayet güçleri yeterse.”; yani buna bir yol bulabilirlerse.

فأنتم أحق بأن لا تزالوا كذلك، لأنكم قاطعون بأنكم على الحق وأنكم منصورون وأنهم على الباطل وهم مخذولون؛ ولا بد وإن طال المدى لاعتمادكم على الله واعتمادهم على قوتهم، ومن وكل إلى نفسه ضاع؛ فالأمر الذي بينكم وبينهم أشد من الكلام فينبغي الاستعداد له بعدته والتأهب له بأهبته فضلاً عن أن يلتفت إلى التأثر بكلامهم الذي توحيه إليهم الشياطين طعناً في الدين وصداً عن السبيل وشبههم التي أضَلوا عليهم دينهم ولا أصل لها، وفي الآية إشارة إلى ما وقع من الردة بعد موت النبي ﷺ فإن القتال على الدين لم ينقض إلا بعد الفروغ من أمرهم. قال الحرالي: الاستطاعة مطاوعة النفس في العمل وإعطاؤها الانقياد فيه، ثم قال: فيه إشعار بأن طائفة ترتد عن دينها وطائفة تثبت، لأن كلام الله لا يخرج في بته واشتراطه إلا لمعنى واقع لنحو ما ويوضحه تصريح الخطاب في قوله: {ومن يرتدد} إلى آخره؛ وهو من الردة ومنه الردة وهو كف بكره لما شأنه الإقبال بوفق - انتهى. وكان صيغة الافتعال المؤذنة بالتكلف والعلاج إشارة إلى أن الدين لا يرجع عنه إلا بإكراه النفس لما في مفارقة الإلف من الألم؛ وإجماع القراء على الفك هنا للإشارة إلى أن الحبوط

O halde siz böyle [kararlı] kalmaya daha lâyıksınız; çünkü siz hak üzere olduğunuza ve yardım olunacağınıza, onların ise batıl üzere olduğuna ve yüzüstü bırakılacaklarına kesin olarak inanmaktasınız. Ne kadar uzarsa uzasın bu kaçınılmazdır; çünkü siz Allah'a dayanıyorsunuz, onlar ise kendi güçlerine dayanıyorlar. Kendi nefsine havale edilen kimse ise ziyan eder. Aranızdaki mesele laftan daha çetindir; bu yüzden şeytanların dine dil uzatmak ve yoldan alıkoymak için onlara fısıldadığı sözlerden ve dinlerini saptırdıkları hiçbir aslı olmayan şüphelerinden etkilenmeye iltifat etmek şöyle dursun, ona hazırlığıyla hazırlanmak ve techizatıyla hazır olmak gerekir. Ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra meydana gelen irtidad hareketlerine (dinden dönmelere) bir işaret vardır; zira din uğruna savaş ancak onların meselesi halledildikten sonra sona ermiştir. Harallî der ki: 'İstitâat (güç yetirme), nefsin amelde itaat etmesi ve onda boyun eğmesidir.' Sonra şöyle demiştir: 'Bunda bir taifenin dininden döneceğine, bir taifenin ise sebat edeceğine bir işaret vardır; çünkü Allah'ın kelamı kesinlik ve şart bildirme hususunda ancak vaki olan bir mana için ortaya çıkar. Şu buyruktaki sarih hitap bunu açıklamaktadır: {ومن يرتدد} “Kim dinden dönerse” -ayetin sonuna kadar-. Bu, irtidâd kökündendir, reddetmek de bundandır ki o da uyumla yönelmesi gereken şeyden hoşnutsuzlukla geri durmaktır' -[sözü] bitti-. Külfet ve çaba bildiren ifti'âl kalıbı, alışılmış olandan ayrılmadaki elem sebebiyle ancak nefsi zorlamakla dinden dönüleceğine işaret etmekteydi. Burada [müddâm olmayan] 'fek' (harflerin ayrılması) kıraati üzerindeki icma, amellerin boşa çıkmasının...

مشروط بالكفر ظاهراً باللسان وباطناً بالقلب فهو مليح بالعفو عن نطق اللسان مع طمأنينة القلب، وأشارت قراءة الإدغام في المائدة إلى أن الصبر أرفع درجة من الإجابة باللسان وإن كان القلب مطمئناً.

...dille zahiren ve kalple bâtınen kâfir olma şartına bağlı olduğuna işaret içindir; bu sebeple kalbin mutmain olmasıyla birlikte dilin telaffuzunun affedilmesi pek güzeldir. Mâide suresindeki idğam kıraati ise sabrın, kalp mutmain olsa bile dille icabet etmekten daha üstün bir derece olduğuna işaret etmiştir.

ولما حماهم ﷾ بإضافة الدين إليهم بأنهم يريدون سلبهم ما اختاروه لأنفسهم لحقيته وردهم قهراً إلى ما رغبوا عنه لبطلانه خوفهم من التراخي عنهم حتى يصلوا إلى ذلك فقال: {ومن يرتدد منكم} أي يفعل ما يقصدونه من الردة {عن دينه} وعطف على الشرط قوله: {فيمت} أي فيتعقب ردته أنه يموت {وهو} أي

O [celle ve alâ], hak olmasından ötürü kendileri için seçtikleri şeyi ellerinden almak ve batıl olmasından ötürü yüz çevirdikleri şeye onları zorla döndürmek istediklerini belirterek dini onlara nispet etmek suretiyle onları koruyunca, bu noktaya ulaşmalarına kadar onlara karşı gevşeklik göstermekten onları korkuttu ve şöyle buyurdu: {ومن يرتدد منكم} “Sizden kim irtidad ederse”; yani onların kastettiği dinden dönme fiilini işlerse, {عن دينه} “dininden”; ve şarta şu buyruğunu atfetti: {فيمت} “ve ölürse”; yani dinden dönmesinin ardından ölürse, {وهو} “o kimse”; yani...

والحال أنه {كافر} .

...durum şu ki, {كافر} “kâfir olarak [ölürse].”.

ولما أفرد الضمير على اللفظ نصاً على كل فرد فرد جمع لأن إخزاء الجمع إخزاء لكل فرد منهم ولا عكس، وقرنه بفاء السبب إعلاماً بأن سوء أعمالهم هو السبب في وبالهم فقال: {فأولئك} البعداء البغضاء {حبطت أعمالهم} أي بطلت معانيها وبقيت صورها؛ من حبط الجرح إذا برأ ونفي أثره. وقال الحرالي: من الحبط وهو فساد في الشيء الصالح يأتي عليه من وجه يظن به صلاحه وهو في الأعمال بمنزلة البطح في الشيء القائم الذي يقعده عن قيامه كذلك الحبط في الشيء الصالح يفسده عن وهم صلاحه {في الدنيا} بزوال ما فيها من روح الأنس بالله ﷾ ولطيف الوصلة به وسقوط إضافتها إليهم إلا مقرونة ببيان حبوطها فقط بطل ما كان لها من الإقبال من الحق

Lafza binaen zamiri tekil yaparak her bir ferdi açıkça belirttikten sonra çoğul yaptı; çünkü topluluğun rezil rüsvay edilmesi içlerindeki her ferdin rezil edilmesidir, aksi ise böyle değildir. Kötü amellerinin uğursuzluklarının sebebi olduğunu bildirmek için bunu sebebiyyet bildiren fâ ile birleştirdi ve şöyle buyurdu: {فأولئك} “İşte onların”; o uzak ve buğzedilen kimselerin, {حبطت أعمالهم} “amelleri boşa çıkmıştır”; yani manaları iptal olmuş, geriye sadece suretleri kalmıştır. Yara iyileşip eseri silindiğinde kullanılan «habita'l-cerhu» tabirindendir. Harallî der ki: 'Habat (boşa çıkma) kelimesindendir; bu da salih bir şeyde, iyi olduğu zannedilen bir yönden ona arız olan bozulmadır. Amellerdeki yeri, ayaktaki bir şeyin ayakta durmasını engelleyen yere yıkılma (batıh) mesabesindedir; aynı şekilde salih şeydeki habat da onun salihlik vehmini bozar.' {في الدنيا} “dünyada”; onda bulunan Allah celle ve alâ ile ünsiyet ruhunun ve O'na olan latif vuslatın zail olmasıyla ve sadece amellerinin boşa çıktığının beyanıyla birlikte anılması hariç amellerin onlara nispetinin düşmesiyle; Hakk'ın ona olan yönelişi...