مقتض للمبادرة إلى إعطاء العهد ظاهراً وباطناً والثبات عليه فما فعلوا؟ فقيل: بادروا إلى خلاف ذلك {وأشربوا} فأعظم الأمر بإسناد الفعل إليهم ثم إلى قلوبهم، وهو من الإشراب وهو مداخلة نافذة سائغة كالشراب وهو الماء المداخل كلية الجسم للطافته ونفوذه - قاله الحرالي: وقال الكشاف: وخلط لون بلون {في قلوبهم العجل} أي حبه وحذفه للإيذان بشدة التمكن بحيث صار المضاف هو المضاف إليه {بكفرهم} وفيه إشارة إلى أن من أعرض عن امتثال الأمر استحق الإبعاد عن مقام الأنس.
zahirde ve batında derhal ahit vermeyi ve onda sebat etmeyi gerektirir; peki ne yaptılar? Denildi ki: Bunun tam aksine koştular {وأشربوا} “ve içirildi”; fiili önce kendilerine sonra da kalplerine nispet ederek işi büyüttü. Bu, 'işrâb' kökünden olup, tıpkı latifliği ve nüfuzu sebebiyle bedenin tamamına işleyen su gibi, içe iyice işleyen ve benimsenen bir girişimdir -bunu Hırrâlî demiştir-. Keşşâf ise şöyle demiştir: Bir rengin diğer renge karışmasıdır. {في قلوبهم العجل} “kalplerine buzağı [sevgisi]”; yani onun sevgisi; tam bir yerleşmeyi bildirmek için sevgi kelimesi hazfedilmiş, öyle ki muzâf (tamlanan), muzâfun ileyh (tamlayan) yerine geçmiştir. {بكفرهم} “inkârları sebebiyle”; bunda, emre uymaktan yüz çevirenin yakınlık makamından uzaklaştırılmayı hak ettiğine bir işaret vardır.
قال الإمام أبو الحسن الحرالي في المفتاح الباب الثامن في وجوه بيان الإقبال والإعراض في القرآن: اعلم أن كل مربوب يخاطب بحسب ما
İmam Ebu'l-Hasan el-Hırrâlî el-Miftâh adlı eserinde, Kur'an'da Yönelme ve Yüz Çevirme Beyanının Yönleri Hakkındaki Sekizinci Bap'ta şöyle demiştir: Bil ki her kula, kavrayış gücünün
في وسعه لقنه وينفى عنه ما ليس في وسعه لقنه فلكل سن من أسنان القلوب خطاب إقبال بحسب لقنه، وربما كان له إباء عن بعض ذلك فيقع عنه الإعراض بحسب بادي ذلك الإباء، وربما تلافته النعمة فعاد الإقبال إليه بوجه ما دون صفاء الإقبال الأول، وربما تناسقت الإقبالات مترتبة فيعلو البيان والإفهام بحسب رتبة من توجه إليه الإقبال، ويشتد الإدبار بحسب بادي الإدبار، وربما تراجع لفف البيان فيها بعضها على بعض، فخطاب الإقبال على النبي ﷺ أعظم إفهام في القرآن
yettiği nisbette hitap edilir ve kavrayış gücünün yetmediği şeyler ondan nefyedilir. Kalplerin her mertebesi için anlayışına göre bir yöneliş hitabı vardır. Bazen kul bunun bir kısmına karşı diretir de, o direnişin başladığı nispette ondan yüz çevrilir. Bazen nimet imdada yetişir de ilk yönelişin duruluğu olmasa bile bir şekilde yöneliş ona geri döner. Bazen yönelişler peş peşe sıralanır; hitabın yöneldiği kimsenin rütbesine göre açıklama ve anlatım yücelir; yüz çevirmenin şiddeti de yüz çevirmenin başlangıcına göre artar. Bazen de bundaki beyan katmanları birbirini takip eder. Nitekim Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliş hitabı Kur'an'daki en büyük anlatımdır:
{ألم تر إلى ربك كيف مد الظل} [الفرقان: ٤٥] الآية {وهو الذي جعل لكم الليل لباساً} [الفرقان: ٤٧] الآية: تفاوت الخطابين بحسب تفاوت المخاطبين، {أو لم ير الذين كفروا أن السماوات والأرض كانتا رتقاً ففتقناهما} [الأنبياء: ٣٠] أعرض عنهما الخطاب ونفى عنهم ما ليس في حالهم رؤيته. {خذوا ما آتيناكم بقوة واسمعوا قالوا سمعنا وعصينا وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم قل بئسما يأمركم به إيمانكم} خاطبهم وأمرهم، فلما عصوا أعرض وجه الخطاب عنهم ثم تلافاهم بخطاب لسان نبي الرحمة لهم، واستمر إعراضه هو تعالى عنهم في تمادي الخطاب {يا أيها النبي إذا طلقتم النساء} [الطلاق: ١] تنزل الخطاب في الرتبتين ليبين للأعلى ما يبينه للأدنى {ذلك خير لكم وأطهر} [المجادلة: ١٢]
{ألم تر إلى ربك كيف مد الظل} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” [Furkan: 45] ayeti ile {وهو الذي جعل لكم الليل لباساً} “O, geceyi size bir örtü yapandır” [Furkan: 47] ayeti: Bu iki hitap, muhatapların farklılığına göre farklılaşmıştır. {أو لم ير الذين كفروا أن السماوات والأرض كانتا رتقاً ففتقناهما} “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi de biz onları ayırdık?” [Enbiyâ: 30] ayetinde hitap onlardan yüz çevirmiş ve hallerinde görmeleri mümkün olmayan şeyi onlardan nefyetmiştir. {خذوا ما آتيناكم بقوة واسمعوا قالوا سمعنا وعصينا وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم قل بئسما يأمركم به إيمانكم} “Size verdiğimize kuvvetle sarılın ve dinleyin. 'İşittik ve isyan ettik' dediler. İnkârları sebebiyle buzağı sevgisi kalplerine içirildi. De ki: İmanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!”; onlara hitap etti ve emretti, isyan edince hitabın yüzü onlardan çevrildi, sonra rahmet peygamberinin diliyle onlara hitap ederek durumu telafi etti; hitabın devamında ise Allah Teâlâ'nın bizzat onlardan yüz çevirmesi sürdü. {يا أيها النبي إذا طلقتم النساء} “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” [Talâk: 1] ayetinde hitap iki mertebeye inmiştir ki en üsttekine, en alttakine beyan ettiğini açıklasın. {ذلك خير لكم وأطهر} “Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir” [Mücadele: 12].
وهذا الباب عظيم النفع في الفهم لمن استوضح بيانه والتفاف موارده في القرآن - انتهى.
Kur'an'daki beyanını ve incelikli kaynaklarını açıkça kavramak isteyen kimse için bu babın faydası pek büyüktür -[söz] bitti-.
والدليل الوجودي على إشرابهم حب العجل مسارعتهم إلى عبادة ما يشبهه في عدم الضر والنفع والصورة، ففي السفر الرابع من التوراة في قصة بالاق ملك الأمورانيين الذي استنجد بلعام بن بعور ما نصه: وسكن بنو إسرائيل ساطيم وبدأ الشعب أن يسفح ببنات مواب ودعين الشعب إلى ذبائح آلهتهم وأكل الشعب من ذبائحهم وسجدوا لآلهتهم وكمل بنو إسرائيل العبادة بعليون الصنم واشتد غضب الله على بني إسرائيل - انتهى.
Onlara buzağı sevgisinin içirildiğine dair somut delil, fayda ve zarar vermeme ve sûret bakımından ona benzeyen şeylere tapmaya koşmalarıdır. Nitekim Tevrat'ın dördüncü sifrinde (Çölde Sayım), Bel'am b. Bâûrâ'dan yardım isteyen Amorilerin kralı Bâlâk kıssasında aynen şu ifadeler yer alır: 'Ve İsrailoğulları Şittim'de oturdu ve halk Moav kızlarıyla zina etmeye başladı. Ve halkı ilahlarının kurbanlarına çağırdılar; halk da onların kurbanlarından yedi ve ilahlarına secde etti. İsrailoğulları Ba'al-Peor putuna ibadeti tamamladı ve Allah'ın gazabı İsrailoğulları üzerine şiddetlendi' -[söz] bitti-.
ولما بين سبحانه عظيم كفرهم وعنادهم مع وقاحتهم بادعاء الإيمان والاختصاص بالجنان أمر نبيه ﷺ أن يقول لهم على وجه التهكم بهم مؤكداً لذمهم بالتعبير بما وضع لمجامع الذم فقال
Allah Teâlâ, iman iddiaları ve cennetlerin kendilerine ait olduğu savındaki yüzsüzlükleriyle birlikte inkâr ve inatlarının büyüklüğünü açıklayınca, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, bütün yergileri toplayan bir ifadeyle kınamalarını teyit ederek ve onlarla alay yoluyla şöyle demesini emretti:
{قل بئسما} أي بئس شيئاً الشيء الذي {يأمركم به} من الكفر {إيمانكم} هذا الذي ادعيتموه؛ وأوضح هذا التهكم بقوله على سبيل الفرض والتشكيك {إن كنتم مؤمنين} على ما زعمتم، فحصل من هذا أنهم إما كاذبون في دعواهم، وإما أنهم أجهل الجهلة حيث عملوا ما لا يجامعه الإيمان وهم لا يعلمون.
{قل بئسما} “De ki: Ne kötüdür” yani o şey ne kötü bir şeydir ki, {يأمركم به} “size onunla emrediyor” küfrü emrediyor, {إيمانكم} “imanınız” bu iddia ettiğiniz [imanınız]! Bu alayı, varsayım ve şüphe yoluyla zikrettiği şu buyruğuyla açıkladı: {إن كنتم مؤمنين} “eğer inanıyorsanız” iddia ettiğinize göre. Bundan şu netice çıkar ki onlar ya iddialarında yalancıdırlar ya da imanla bağdaşmayan şeyleri bilmeyerek işledikleri için cahillerin en cahilidirler.
ولما نهضت الأدلة على أنه لا حظ لهم في الآخرة غير النار وذلك نقيض دعواهم أنها لهم فقط في قولهم {لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة} [البقرة: ٨٠] تفسيرهم ذلك بأنها سبعة أيام وأنا نخلفهم فيها ختم سبحانه ذلك بدليل قطعي بديهي فقال {قل إن كانت} وقدم الجار إشعاراً بالاختصاص فقال: {لكم الدار الآخرة} أي كما زعمتم، وميزها بقوله: {عند الله} الذي له الكمال كله وبين المراد بقوله {خالصة} ولما ذكر الخلوص تأكيداً للمعنى زاده تأكيداً بقوله {من دون الناس} أي سائرهم لا يشرككم فيها أحد منهم من الخلوص وهو تصفية الشيء مما يمازجه في خلقته مما هو دونه - قاله الحرالي. {فتمنوا الموت} لأن ذلك علم على صلاح حال العبد مع ربه وعمارة ما بينه وبينه ورجائه للقائه.
Ahirette ateşten başka nasipleri olmadığına dair deliller ortaya konunca -ki bu, {لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة} “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” [Bakara: 80] sözleriyle ahiretin sadece kendilerine ait olduğu ve bunu yedi gün olup bizim onlara halef olacağımız şeklinde tefsir etmelerinin tam zıddıdır-, Allah Teâlâ bunu kesin ve apaçık bir delille mühürleyip şöyle buyurdu: {قل إن كانت} “De ki: Eğer [öyle] ise”; tahsis bildirmek üzere harf-i cerri öne alarak şöyle buyurdu: {لكم الدار الآخرة} “ahiret yurdu sizin için” yani iddia ettiğiniz gibi, ve onu şu buyruğuyla niteledi: {عند الله} “Allah katında” bütün kemalin sahibi olan [Allah katında], ve muradı şu buyruğuyla açıkladı: {خالصة} “has olarak”. Hulûs (katıksızlık) zikredilince anlamı pekiştirmek için şu buyruğuyla pekiştirmeyi artırdı: {من دون الناس} “insanlardan ayrı olarak” yani diğer bütün insanlardan ayrı, onlardan hiçbiri size onda ortak olmaksızın. Hulûs, bir şeyin kendi yaratılışında ona karışan ve kendisinden daha aşağı olan şeylerden arındırılmasıdır -bunu Hırrâlî demiştir-. {فتمنوا الموت} “öyleyse ölümü temenni edin”; çünkü bu, kulun Rabbi ile halinin düzgünlüğünün, Rabbi ile arasındaki bağın mamurluğunun ve O'na kavuşma ümidinin bir alametidir.
قال الحرالي: فعلى قدر نفرة النفس من الموت يكون ضعف منال النفس مع المعرفة التي بها تأنس بربها فتتمنى لقاءه وتحبه، ومن أحب لقاء الله أحب الله لقاءه، ومن كره لقاء الله كره الله لقاءه، يقع ذلك لعامة المؤمنين عند
Hırrâlî dedi ki: Nefsin ölümden kaçışı nisbetinde, Rabbiyle ünsiyet kurup O'na kavuşmayı temenni etmesini ve bunu sevmesini sağlayan marifetle nefsin irtibatı zayıf olur. Kim Allah'a kavuşmayı severse, Allah da ona kavuşmayı sever; kim Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz. Bu durum, genel müminler için
الكشف حال الغرغرة، ولخاصة المؤمنين في مهل الحياة لأنهم لو كشف لهم الغطاء لم يزدادوا يقيناً، فما هو للمؤمن بعد الكشف من محبة لقاء الله فهو للموقن في حياته ويقظته، لكمال الكشف له مع وجود حجاب الملك الظاهر؛ ولذلك ما مات نبي حتى يخير فيختار لقاء الله، لتكون وفادته على الله وفادة محب مبادر، ولتقاصر المؤمن عن يقين النبي يتولى الله الخيرة في لقائه، لأنه وليه، ومنه ما ورد: «ما ترددت في شيء ترددي في قبض روح عبدي المؤمن يكره الموت، وأنا أكره مساءته ولا بد له منه» ففي ضمن ذلك اختيار الله للمؤمن لقاءه، لأنه وليه يختار له فيما لا يصل إليه إدراكه - انتهى.
can çekişme anındaki keşif sırasında; havas müminler için ise hayatın genişlik zamanında gerçekleşir; çünkü perde kalksa bile onların yakîni artmaz. Dolayısıyla kaza perdesi açıldıktan sonra mümin için Allah'a kavuşma sevgisi ne ise, yakîn ehli için de hayatında ve uyanıklığında zahir mülk perdesi varken keşfin kemali sebebiyle odur. Bu yüzdendir ki hiçbir peygamber muhayyer bırakılmadan vefat etmemiştir ve hepsi de Allah'a kavuşmayı seçmiştir; ta ki Allah'ın huzuruna gelişi, koşan bir sevgilinin gelişi gibi olsun. Müminin yakîni peygamberin yakîninden noksan kaldığı için, Allah onun velisi olduğundan kavuşma seçimini bizzat Kendisi üstlenir. Nitekim rivayette şöyle buyrulmuştur: «Mümin kulumun ruhunu kabzetmekte tereddüt ettiğim gibi hiçbir şeyde tereddüt etmedim; o ölümden hoşlanmaz, ben de onu üzmekten hoşlanmam, fakat onun için bundan kaçış yoktur». İşte bunun zımnında, idrakinin ulaşamadığı hususlarda velisi olarak Allah'ın mümin kulu için Kendisine kavuşmayı seçmesi vardır -[söz] bitti-.
ثم سجل عليهم بالكذب فقال: {إن كنتم صادقين} أي معتقدين للصدق في دعواكم خلوصها لكم، ولما كان التقدير: فقال لهم فما تمنوه؟ عطف عليه قوله - إخباراً بالغيب قطعاً للعناد مؤكداً لأن ادعاءهم الخلوص أعظم من ادعائهم الولاية كما في سورة الجمعة: {ولن يتمنوه أبداً} ، ثم ذكر السبب في عدم التمني فقال: {بما قدمت} وهو من التقدمة وهي وضع الشيء قداماً وهو جهة القدم الذي هو الأمم والتجاه أي قبالة الوجه - قاله الحرالي: وعبر باليد التي بها أكثر الأفعال إشارة إلى أن أفعالهم لقباحتها كأنها خالية عن القصد فقال:
Sonra onların yalancılığını tescil ederek şöyle buyurdu: {إن كنتم صادقين} “eğer doğru sözlü iseniz” yani onun size has olduğu iddianızda doğruluğa inanıyorsanız. Takdiri "Onlara dedi, peki ölümü temenni ettiler mi?" şeklinde olduğundan, inadı kırmak üzere gaybı haber vererek ve ahiretin kendilerine has olduğu iddiası Cuma suresinde geçtiği üzere velayet iddialarından daha büyük olduğu için pekiştirerek şu buyruğunu ona atfetti: {ولن يتمنوه أبداً} “Onu ebediyen temenni etmeyeceklerdir”. Sonra temenni etmeyişlerinin sebebini zikrederek şöyle buyurdu: {بما قدمت} “takdim ettikleri sebebiyle”; bu, tekdıme (önceden gönderme) kelimesinden olup bir şeyi öne koymaktır ki o da ön ve yüzün baktığı taraf olan 'kadem' yönüdür -bunu Hırrâlî demiştir-. Fiillerin çoğunun yapıldığı uzuv olan 'el' ile ifade ederek, fiillerinin çirkinliği sebebiyle sanki kasıttan yoksunmuş gibi olduğuna işaret edip şöyle buyurdu:
{أيديهم} أي من الظلم وإلى ذلك أشار قوله: عاطفاً على ما تقديره: فالله عليم بذلك؟ {والله} الذي لا كفؤ له {عليم بالظالمين} أي كلهم حيث أظهر تنبيهاً على الوصف الموجب للحكم وتعميماً وتهديداً.
{أيديهم} “ellerinin” yani zulümden [yaptıklarının]. Takdiri "Allah bunu hakkıyla bilmektedir" şeklinde olan cümleye atfederek şu buyruğuyla buna işaret etti: {والله} “Ve Allah” hiçbir dengi olmayan [Allah], {عليم بالظالمين} “zalimleri hakkıyla bilendir” yani hükmü gerektiren vasfa dikkat çekmek, genelleştirmek ve tehdit etmek üzere açık isim kullanarak onların tamamını [hakkıyla bilendir].
ولما بين أنهم لا يتمنونه أثبت لهم ما هو فوق ذلك من تمني الضد الدال على علمهم بسوء منقلبهم فقال: {ولتجدنهم} أي بما تعلم من أحوالهم مما منه الوجدان. وهو إحساس الباطن بما هو فيه والإصابة أيضاً لما له علقة الباطن، كأنه فيه {أحرص} صيغة مبالغة من الحرص،
Onların ölümü temenni etmeyeceklerini açıklayınca, dönecekleri yerin kötülüğünü bildiklerine delalet eden bunun da ötesindeki zıt temennilerini onlar için tespit ederek şöyle buyurdu: {ولتجدنهم} “Andolsun onları bulacaksın” yani vicdan (iç duygu) kökünden gelen hallerine dair bildiklerinle; bu da insanın içinde bulunduğu şeyi batınen hissetmesi ve batınla alakası olan şeye sanki onun içindeymiş gibi isabet etmesidir. {أحرص} “en hırslıları”; hırs kökünden mübalağa sîgasıdır,
وهو طلب الاستغراق فيما يختص فيه الحظ - قاله الحرالي: {الناس على حياة} على أي حالة كانت وهم قاطعون بأنه لا يخلو يوم منها عن كدر فإنهم يعلمون أنها وإن كانت في غاية الكدر خير لهم مما بعد الموت {ومن} أي وأحرص من {الذين أشركوا} الذين لا بعث عندهم على الحياة علماً منهم بأنهم صائرون إلى العذاب الدائم بالسيئات المحيطة والشرك. قال الحرالي: إسناد الأمر المختص بواحد إلى من ليس له معه أمر - انتهى.
o da payına düşen şeye bütünüyle dalmayı istemektir -bunu Hırrâlî demiştir-: {الناس على حياة} “insanların yaşamaya” hangi hal üzere olursa olsun; oysa onlar bu hayattaki hiçbir günün kederden hali olmadığını kesin olarak bilmektedirler. Çünkü bu hayat en kederli halde bile olsa, ölümden sonraki durumdan kendileri için daha hayırlı olduğunu bilmektedirler. {ومن} “ve daha hırslı” yani [şu kimselerden] daha hırslı, {الذين أشركوا} “şirk koşanlardan”; kendilerini kuşatan kötülükler ve şirk sebebiyle daimi azaba gideceklerini bildiklerinden, hayata karşı hiçbir dirilme inancı olmayan o müşriklerden bile [daha hırslı]. Hırrâlî dedi ki: Tek bir kimseye mahsus olan işi, kendisiyle bir bağı olmayan kimseye nispet etmektir -[söz] bitti-.
ثم بين مقدار ما يتمنونه فقال: {يود} من الود وهو صحة نزوع النفس للشيء المستحق نزوعها له - قاله الحرالي. {أحدهم} أي أحد من تقدم من اليهود والمشركين بجميع أصنافهم، أو من اليهود خاصة، أو من المشركين فتكون ودادة اليهود من باب الأولى. قال الحرالي: وهو نحو من خطاب القرآن لا يصل إليه إبلاغ الخلق {لو يعمر} من التعمير وهو تمادي العمر كأنه تكرار، والعمر أمد ما بين بدو الشيء
Sonra temenni ettikleri miktarı açıklayarak şöyle buyurdu: {يود} “arzular/ister”; vudd kökünden olup o da nefsin yönelmeyi hak eden bir şeye doğru meylinin sıhhatidir -bunu Hırrâlî demiştir-. {أحدهم} “onlardan her biri” yani Yahudi ve müşriklerin geçmişteki her sınıfından birisi veya bilhassa Yahudilerden biri yahut müşriklerden biri -ki bu takdirde Yahudilerin arzusu evleviyetle sabit olur-. Hırrâlî dedi ki: Bu, Kur'an'ın kulların tebliğ gücünün erişemeyeceği hitap tarzlarındandır. {لو يعمر} “keşke yaşatılsa”; ta'mîr kökünden olup ömrün uzamasıdır, sanki bir tekrardır. Ömür ise bir şeyin başlangıcı
وانقطاعه - قاله الحرالي. {ألف سنة} خوفاً من الموت أو ما بعده، والألف كمال العدد بكمال ثالثة رتبة؛ والسنة أمد تمام دورة الشمس وتمام ثنتي عشرة دورة القمر - قاله الحرالي. وهذا المعنى وإن كان موجوداً في الحول والعام والحجة غير أن مأخذ الاشتقاق ملاحظ في الجملة، فلبلاغة القرآن لا يطلق واحد من هذه الألفاظ إلا فيما يناسب السياق من أصل اشتقاق هذه الألفاظ، فهذا السياق لما كان المراد به ذمهم بتهالكهم على بقائهم في الدنيا على أي حالة كانت علماً منهم بأنها ولو كانت أسوأ الأحوال خير لهم مما بعد الموت لتحقق شقائهم عبر بما منه الإسنات وهو القحط وسوء الزمان. أو ما منه الدوران الذي فيه كد وتعب إن كان أصلها من سنا يسنو إذا دار حول البئر قال السهيلي في الروض: وقد تسمى السنة داراً في الخبر: إن بين آدم ونوح ألف دار - أي سنة، ثم قال: فتأمل هذا فإن العلم بتنزيل الكلام ووضع الألفاظ في مواضعها اللائقة بها يفتح باباً من العلم بإعجاز القرآن والله المستعان. {وما هو} أي تعميره {بمزحزحه} والزحزحة إبعاد الشيء المستثقل المترامي لما يبعد عنه - قاله الحرالي: {من العذاب}
ile kesilmesi arasındaki süredir -bunu Hırrâlî demiştir-. {ألف سنة} “bin yıl” ölümden veya ölüm sonrasından korktukları için. Bin (elf), üçüncü mertebenin kemaliyle sayının kemalidir; sene ise güneşin dönüşünün ve ayın on iki devrinin tamamlanma süresidir -bunu Hırrâlî demiştir-. Bu anlam 'havl', 'âm' ve 'hıcce' kelimelerinde de bulunmakla birlikte, iştikakın (türeyişin) kaynağı genel olarak gözetilir. Kur'an'ın belagatine binaen bu lafızlardan hiçbiri, kök iştikakından bu lafızlara uygun bağlamın haricinde kullanılmaz. Bu bağlamda murat, bedbahtlıklarının kesinliği sebebiyle ölümden sonrasına kıyasla en kötü haller bile olsa dünyada kalmanın kendileri için daha hayırlı olduğunu bildiklerinden ötürü dünyada hangi hal üzere olursa olsun kalmaya can atmalarını yermek olduğundan; kuraklık, kıtlık ve kötü zaman demek olan 'isnat' kökünden gelen lafız kullanılmıştır. Yahut kuyu etrafında dolandığında 'senâ yesnû' denildiği üzere meşakkat ve yorgunluk barındıran dönme kökünden türemiştir. Süheylî er-Ravd'da şöyle demiştir: Hadiste 'Âdem ile Nuh arasında bin dâr vardı' yani sene vardı denildiği gibi, bazen seneye 'dâr' da denir. Sonra dedi ki: Bunu iyi düşün; zira kelamı yerli yerine koymayı ve lafızları layık olduğu mevkilere yerleştirmeyi bilmek, Kur'an'ın i'caz ilmine bir kapı açar; yardım dilenecek yalnız Allah'tır. {وما هو} “Halbuki o [uzun ömür]” yani yaşatılması, {بمزحزحه} “onu uzaklaştırıcı değildir”; zahzaha, ağır gelen ve kendisinden uzaklaşılan şeyi fırlatıp uzaklaştırmaktır -bunu Hırrâlî demiştir-. {من العذاب} “azaptan”
أي زحزحة مبتدأة من العذاب، وعبر بمن دون عن إعلاماً بأنهم لم يفارقوا العذاب دنيا ولا آخرة وإن لم يحسوا به في الدنيا، ثم فسر الضمير بقوله: {أن يعمر} إنما تزحزحه الطاعة المقرونة بالإيمان الصحيح الذي ليس فيه تفرقة. ولما كان التقدير: لأنهم يعملون في أعمارهم الأعمال السيئة المحيطة، عطف عليه قوله: {والله} الذي له الأمر كله {بصير بما يعملون} .
yani azaptan başlayan bir uzaklaştırma değildir. 'An' yerine 'min' ile ifade edilmesi, dünyada hissetmeseler bile dünyada da ahirette de azaptan ayrılmadıklarını bildirmek içindir. Sonra zamiri şu buyruğuyla açıkladı: {أن يعمر} “ömür verilmesi”; onu ancak tefrika barındırmayan sahih imanla birlikte olan itaat uzaklaştırır. Takdiri "Çünkü onlar ömürlerinde kendilerini kuşatan kötü ameller işlemektedirler" şeklinde olduğundan, şu buyruğu ona atfetti: {والله} “Ve Allah” bütün hükümranlığın sahibi olan [Allah], {بصير بما يعملون} “yaptıklarını hakkıyla görendir”.
ولما ذكر عداوتهم لأخص البشر واجتراءهم عليه بالتكذيب
İnsanların en seçkinlerine olan düşmanlıklarını, onları yalanlama
والقتل، وختم ذلك بعداوتهم لأكمل الخلق وأخصهم حسداً لنزول هذا الذكر عليه عبارة ثم إشارة بما رمزه إلى نصبهم لقتله وأنهى ذلك بأنه لا محيص لهم من العذاب، لأنه بصير بأعمالهم الموجبة له ذكر ما هو من دقيق أعمالهم في عراقتهم في الكفر بعداوتهم لخواص الملائكة الذين هم خير محض لا حامل أصلاً على بغضهم إلا الكفر، وبدىء بذكر المنزل للقرآن، لأن عداوتهم للمنزل عليه لأجل ما نزل عليه عداوة لمنزله، لأنه سبب ما كانت العداوة لأجله، فقال آمراً له ﷺ إعلاماً بما أبصره من خفي مكرهم القاضي بضرهم: {قل} أو يقال - وهو أحسن وأبين وأمتن: ولما أمره ﷺ بما دل على كذبهم في ادعائهم خلوص الآخرة لهم وأخبر بأنه لا بد من عذابهم أمره بدليل آخر على كلا الأمرين، فعلى تقدير كونه دليلاً على الأول يكون منسوقاً على {قل} الأولى بغير عاطف إشعار بأن كلاًّ من الدليلين كاف فيما سيق له: على تقدير كونه دليلاً على الثاني الذي خصه يكون جواباً لمن كأنه قال: لم لا يزحزحهم عن التعمير عن العذاب؟ {قل}
ve öldürme cüretlerini zikredip, bunu bu Zikr'in (Kur'an'ın) kendisine inmesine duydukları haset sebebiyle yaratılmışların en kâmiline ve en seçkinine duydukları düşmanlıkla -önce açıkça, sonra onu öldürmek için kurdukları tuzağa işaret ederek- mühürleyince ve azabı gerektiren amellerini gördüğü için azaptan kaçışları olmadığını belirterek sonlandırınca; meleklerin sadece hayır olan ve kendilerine buğzetmeye küfürden başka hiçbir sebep bulunmayan seçkinlerine düşmanlık beslemeleri hususundaki küfürde kökleşmiş ince amellerini zikretti. Kur'an'ı indirenin zikriyle başlandı; çünkü kendisine indirilen kimseye o indirilen şey sebebiyle düşmanlık etmek, onu indirene düşmanlıktır; zira düşmanlığın sebebi odur. Böylece onların kendilerine zarar verecek olan gizli tuzaklarını gördüğünü bildirerek ona sallallâhu aleyhi ve sellem emredip şöyle buyurdu: {قل} “De ki”. Yahut daha güzel, daha açık ve daha sağlam bir yaklaşımla şöyle denir: Ona sallallâhu aleyhi ve sellem ahiretin sadece kendilerine has olduğu iddiasındaki yalanlarına delalet eden şeyi emredip kendilerine azabın kaçınılmaz olduğunu haber verince, her iki husus için başka bir delil getirmesini emretti. Birinciye delil olması takdirinde, her iki delilin de sevk edildiği hususta yeterli olduğunu hissettirmek üzere atıfsız olarak ilk {قل} “De ki” buyruğuna atfedilmiş olur; tahsis ettiği ikinciye delil olması takdirinde ise sanki şöyle diyen birine cevap olur: Niçin ömür verilmesi onları azaptan uzaklaştırmıyor? {قل} “De ki”:
أي لهؤلاء الذين ادعوا أن دار الملك خالصة لهم وهم يعادون خواص جنده {من} وهي اسم مبهم يشمل الذوات العاقلة آحاداً وجموعاً واستغراقاً - قاله الحرالي: {كان عدواً لجبريل} أي فإنه لا يضر إلا نفسه، لأنه لا يبلغ ضره بوجه من الوجوه ولعداوته بعداوته له لله الذي خصه بقربه واختياره لرسالته، فكفر حينئذ هذا المعادي له بجميع كتب الله ورسله؛ وجبريل قال الحرالي: يقال هو اسم عبودية، لأن إيل اسم من أسماء الله ﷿ في الملأ الأعلى وهو يد بسط لروح الله في القلوب بما يحييها الله به من روح أمره إرجاعاً إليه في هذه الدار قبل إرجاع روح الحياة بيد القبض من عزرائيل ﵇ انتهى.
yani Hükümran'ın yurdunun sadece kendilerine ait olduğunu iddia edip O'nun seçkin ordusuna düşmanlık eden bu kimselere: {من} “Kim” bu lafız akıl sahibi fertleri, toplulukları ve hepsini içine alan müphem bir isimdir -bunu Hırrâlî demiştir-: {كان عدواً لجبريل} “Cebrail'e düşman olursa” yani bilsin ki o sadece kendine zarar verir; çünkü hiçbir şekilde ona bir zarar ulaştıramaz ve ona olan düşmanlığı sebebiyle, onu Kendisine yakın kılmak ve elçiliği için seçmekle şereflendiren Allah'a düşman olmuş olur. O vakit ona düşman olan bu kimse Allah'ın bütün kitaplarını ve peygamberlerini inkâr etmiş sayılır. Hırrâlî, Cebrail hakkında şöyle demiştir: 'Onun ubudiyet (kulluk) ismi olduğu söylenir; çünkü İyl, Mele-i A'lâ'da Allah'ın celle ve alâ isimlerinden biridir. O, Azrail'in aleyhisselâm kabz eliyle hayat ruhunu geri almasından önce, bu dünyada Allah'a döndürmek üzere O'nun emrinin ruhuyla kalpleri dirilttiği Allah'ın ruhunun yayılma elidir' -[söz] bitti-.
ثم علل هذا الخبر المحذوف بما أرشد إليه فقال: {فإنه} أي جبريل {نزله} أي القرآن الذي كفروا به، لحسدهم للذي أنزل عليه بعد ما كانوا يستفتحون به. الآتي بما ينفعهم، الداعي إلى ما يصلحهم
Sonra işaret ettiği bu mahzuf haberi gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {فإنه} “Şüphesiz o” yani Cebrail, {نزله} “onu indirmiştir” yani daha önce onunla fetih ve yardım diledikten sonra, kendisine indirilen kimseye haset etmeleri sebebiyle inkâr ettikleri o Kur'an'ı; kendilerine fayda vereni getiren, onları ıslah edene davet eden
فيرفعهم، ولما كان المراد تحقيق أنه كلام الله وأنه أمر بإبلاغه جمع بين {قل} وبين {على قلبك} أي وهو أكمل القلوب، دون أن يقال: على قلبي - المطابق لقل؛ وأداة الاستعلاء دالة على أن المنزل تمكن في القلب فصارت مجامعه مغمورة به، فكان مظهراً له {بإذن الله} الملك الأعظم الذي له الأمر كله. فليس لأحد إنكار ما أذن فيه. والنازل به لم يتعد شيئاً مما أمر به؛ والإذن رفع المنع وإيتاء المكنة كوناً وخلقاً ما لم يمنعه حكم تصريف - قاله الحرالي: {مصدقاً لما بين يديه} من كتب الله التي أعظمها كتابهم. فكانوا أحق الناس بالإيمان به وكان جبريل ﵇ أحق الملائكة بمحبتهم له
ve derecelerini yükselten [Kur'an'ı]. Onun Allah'ın kelamı olduğunu ve onu tebliğ etmekle emrolunduğunu pekiştirmek murat edildiğinde, 'De ki' ile uyumlu olan 'kalbime' denilmeyip {قل} “De ki” ile {على قلبك} “senin kalbine” -ki o kalplerin en kâmilidir- bir arada zikredildi. İstila (üzerine gelme) edatı olan 'alâ' (على), indirilenin kalbe iyice yerleştiğine, öyle ki onun bütün merkezlerinin bununla kaplandığına ve kalbin onun bir mazharı olduğuna delalet eder: {بإذن الله} “Allah'ın izniyle” bütün mülk ve emrin sahibi olan en yüce Hükümran'ın [izniyle]. Dolayısıyla O'nun izin verdiği şeyi inkâr etmek kimsenin haddi değildir. Onu indiren [melek] de emrolunduğu şeyin dışına zerre kadar çıkmamıştır. İzin; engelin kaldırılması ve tasarruf hükmü engellemedikçe kevnî ve halkî olarak imkân verilmesidir -bunu Hırrâlî demiştir-. {مصدقاً لما بين يديه} “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak” Allah'ın kitaplarından -ki en büyükleri onların kitabıdır- öncekileri [doğrulayıcı olarak]. Bu durumda ona iman etmeye insanların en layığı onlar idi ve onu indirmesi sebebiyle Cebrail aleyhisselâm
لإنزاله، وكان كفرهم به كفراً بما عندهم، فلا وجه لعداوتهم له؛ والبين حد فاصل في حس أو معنى - قاله الحرالي: {وهدى} إلى كل خير، لأنه بيان ما وقع التكليف به من أفعال القلوب والجوارح {وبشرى} أي ببيان الثواب {للمؤمنين} أي الذين لهم الإيمان وصف لازم، فلا يفرقون بين كتب الله ولا بين رسله، بل حيثما قادهم الحق انقادوا؛ فلا يدخل في ذلك الذين آمنوا بألسنتهم
melekler arasında sevmelerine en layık olanıydı; onu inkâr etmeleri ise yanlarındakini inkâr etmek demekti; dolayısıyla ona düşmanlık etmelerinin hiçbir haklı gerekçesi yoktu. Beyn (بين), hissi veya manevi olarak ayıran sınırdır -bunu Hırrâlî demiştir-. {وهدى} “ve bir hidayet” her hayra [hidayet]; çünkü kalplerin ve azaların fiillerinden mükellef kılınan şeylerin beyanıdır, {وبشرى} “ve bir müjdedir” yani sevabın beyanıyla, {للمؤمنين} “müminler için” yani iman kendileri için ayrılmaz bir vasıf olan, Allah'ın kitapları ve peygamberleri arasında ayrım yapmayan, bilakis hak onları nereye sevk ederse oraya boyun eğen kimseler için. Dilleriyle iman edip de
{فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به} [البقرة: ٨٩] ولا من علم الله منه ذلك ولو كان قبل مبعثه ﷺ الله أعلم بما كانوا عاملين؛ فلو أنهم مؤمنون لما عادوا من نزل به بشرى لهم ولكنهم كفرة فهم في العذاب، والآخرة ليست لهم بل عليهم.
{فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به} “Tanıdıkları [o şey] kendilerine gelince onu inkâr ettiler” [Bakara: 89] durumuna düşenler ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilmesinden önce olsa bile Allah'ın kendilerinden bu durumu bildiği kimseler bu kapsama girmez; ne yapacaklarını Allah en iyi bilendir. Şayet onlar mümin olsalardı, kendileri için bir müjde olarak onu indirene düşman olmazlardı; fakat onlar kâfirdirler ve bu yüzden azaptadırlar; ahiret onların lehine değil aleyhinedir.
ولما كانت عداوة واحد من الحزب لكونه من ذلك الحزب عداوة لجميع ذلك الحزب تلاه بقوله: {من كان عدواً لله} ذي الجلال والإكرام لعداوته واحداً من أوليائه لكونه من أوليائه {وملائكته}
Bir topluluktan bir ferde o topluluktan olması hasebiyle düşmanlık etmek bütün o topluluğa düşmanlık sayıldığından, bunu şu buyruğuyla takip etti: {من كان عدواً لله} “Kim Allah'a düşman olursa” Celâl ve İkram sahibi [Allah'a], O'nun velilerinden birine velisi olması hasebiyle düşmanlığı sebebiyle, {وملائكته} “ve meleklerine”
النازلين بأمره {ورسله} من البشر وغيرهم، وخص من بينهم بالذكر من حباه بالفضل فقال: {وجبريل وميكال} ، فإنه قد كفر فأهلك نفسه بكفره، وعلى ذلك دل قوله: {فإن الله} الملك الأعلى: {عدو للكافرين} حيث أظهر ولم يضمر، وعبر بالوصف اللازم صرفاً للخطاب عمن يتعظ منهم فيرجع فلا تلحقه المعاداة لذلك؛ وميكال يقال هو اسم عبودية أيضاً وهو يد بسط للأرزاق المقيمة للأجسام كما أن إسرافيل يد بسط للأرواح التي بها الحياة - قاله الحرالي.
O'nun emriyle inen [meleklerine], {ورسله} “ve peygamberlerine” insanlardan ve diğerlerinden olan [peygamberlerine], ve aralarından lütfuyla üstün kıldığı kimseleri tahsis ederek şöyle buyurdu: {وجبريل وميكال} “ve Cebrail'e ve Mikail'e”; zira o şüphesiz inkâr etmiş ve küfrüyle kendini helak etmiştir. Nitekim şu buyruğu buna delalet etmiştir: {فإن الله} “şüphesiz Allah” en yüce Hükümran, {عدو للكافرين} “kâfirlerin düşmanıdır”; zamir getirmeyip açık isim zikretmiş ve onlardan ibret alıp dönecek olanları bu düşmanlığın kapsamaması için hitabı çevirerek ayrılmaz vasıfla ifade etmiştir. Mikail'in de bir ubudiyet (kulluk) ismi olduğu söylenir; İsrafil hayatın kendisiyle kaim olduğu ruhların yayılma eli olduğu gibi, o da bedenleri ayakta tutan rızıkların yayılma elidir -bunu Hırrâlî demiştir-.
ولما فرغ من ترغيبهم في القرآن بأنه من عند الله وأنه مصدق لكتابهم وفي جبريل بأنه الآتي به بإذن الله ومن ترهيبهم من عداوته أتبعه مدح هذا القرآن وأنه واضح الأمر لمريد الحق وإن كفر به منهم أو من غيرهم فاسق أي خارج عما يعرف من الحق فإنه بحيث لا يخفى على أحد فقال تعالى - عطفاً على قوله: {فإنه نزله على قلبك بإذن الله} [البقرة: ٩٧] ، أو قوله: {ولقد جاءكم موسى بالبينات} [البقرة: ٩٢] ، أو على ما تقديره: فلقد بان بهذا الذي نزله جبريل ﵇ أن الآخرة ليست خالصة لهم وأنهم
Onları Kur'an'ın Allah katından olduğuna ve kendi kitaplarını doğruladığına, Cebrail'in de onu Allah'ın izniyle getirdiğine teşvik etmeyi ve ona düşmanlıktan sakındırmayı bitirince; bunun peşinden bu Kur'an'ı övmeyi ve hakkı arayan kimse için onun durumunun apaçık olduğunu, onlardan veya başkalarından onu inkâr eden kimsenin fâsık yani bilinen haktan dışarı çıkmış olduğunu, zira hiç kimseye gizli kalmayacak derecede açık olduğunu zikretti ve Allah Teâlâ -{فإنه نزله على قلبك بإذن الله} [Bakara: 97] buyruğuna veya {ولقد جاءكم موسى بالبينات} [Bakara: 92] buyruğuna yahut 'Cebrail'in aleyhisselâm indirdiği bu şeyle ahiretin onlara has olmadığı ve onların
ممن أحاطت به خطيئته لكفره -: {ولقد أنزلنا} بعظمتنا في ذلك وغيره {إليك} وأنت أعظم الخلق {آيات بينات} في الدلالة على صدقك وصحة أمرك، والبينة الدلالة الفاصلة بين القصة الصادقة والكاذبة، ففسقوا بكفرهم بها {وما يكفر بها} منهم ومن غيرهم {إلا الفاسقون} الذين الفسق لهم صفة لازمة، وعن الحسن أن الفسق إذا استعمل في نوع من المعاصي وقع على أعظمه من كفر وغيره
küfürleri sebebiyle günahlarının kendilerini kuşattığı kimselerden oldukları açıkça ortaya çıkmıştır' takdirindeki cümleye atıfla- şöyle buyurdu: {ولقد أنزلنا} “Andolsun ki biz indirdik” bundaki ve diğerlerindeki azametimizle, {إليك} “sana” -ki sen yaratılmışların en büyüğüsün-, {آيات بينات} “apaçık ayetler” doğruluğuna ve davandaki sıhhatine delalet etmesi bakımından apaçık [ayetler]. Beyyine (açık delil), doğru haber ile yalan olanı ayıran kesin delildir; onlar ise bunları inkâr ederek yoldan çıktılar. {وما يكفر بها} “Onları inkâr etmez” onlardan ve başkalarından, {إلا الفاسقون} “fâsıklardan başkası” fasıklık kendileri için ayrılmaz bir nitelik olanlar. Hasan'dan [el-Basrî] rivayet edildiğine göre fısk, günah çeşitlerinden birinde kullanıldığında küfür ve benzeri en büyük günahlara raci olur.
وفي ذلك رجوع إلى وصف الكتاب الذي هو مقصود السورة.
Bunda, surenin asıl maksadı olan Kitab'ın tavsifine bir dönüş vardır.
ولما أنكر عليهم أولاً ردهم للرسل لأمرهم بمخالفة الهوى في قوله: {أفكلما جاءكم رسول} [البقرة: ٨٧] وأتبعه بما يلائمه إلى أن ختم بأن آيات هذا الرسول من الأمر البين الذي يشهد به كتابهم وقد أخذ عليهم العهد باتباعه كما أرشد إلى قوله تعالى: {فإما يأتينكم مني هدى} [البقرة: ٣٨] الآية، أنكر عليهم ثانياً كفرهم بما أتى به الرسل بقوله: {أو كلما عاهدوا عهداً نبذه} أي طرحه محتقراً له {فريق منهم} أي ناس شأنهم السعي في الفرقة. ولما كان هذا متردداً بين التقليل والتكثير لتردد التنوين بين التعظيم والتحقير رد احتمال التقليل بقوله: {بل} أي وليس الفريق الكافر بالنبذ أقلهم بل {أكثرهم لا يؤمنون} حالاً ولا مآلاً.
İlk olarak {أفكلما جاءكم رسول} “Size ne zaman bir elçi gelse...” [Bakara: 87] buyruğunda nefislerinin hevasına muhalefet etmeyi emrettikleri için elçileri reddetmelerini kınayıp, ardından bu peygamberin ayetlerinin kendi kitaplarının da şahitlik ettiği apaçık bir hakikat olduğunu ve {فإما يأتينكم مني هدى} “Benden size bir hidayet geldiğinde...” [Bakara: 38] ayetinin işaret ettiği üzere ona tabi olmaya dair kendilerinden ahit alındığını beyanla mühürleyinceye kadar buna uygun açıklamalar getirince; ikinci olarak elçilerin getirdiği şeyleri inkâr etmelerini şu buyruğuyla kınadı: {أو كلما عاهدوا عهداً نبذه} “Onlar ne zaman bir ahitte bulunsalar onu fırlatıp atmadı mı?” yani onu hor görerek bir kenara atmadı mı, {فريق منهم} “içlerinden bir fırka?” yani işleri ayrılık çıkarmak olan bir güruh. Bu ifade tenvinin büyüklük veya küçüklük bildirme ihtimalinden ötürü azlık ile çokluk arasında tereddütlü olunca, şu buyruğuyla azlık ihtimalini reddetti: {بل} “Bilakis” yani ahdi bozarak inkâr eden fırka onların azı değil, bilakis {أكثرهم لا يؤمنون} “onların çoğu iman etmezler” ne şu anda ne de gelecekte.
ثم أتبع هذا الإنكار ذكر الكتاب والرسول كما فعل في الإنكار الأول غير أنه صرح هنا بما طواه هناك فقال: {ولما جاءهم رسول} أي عظيم محيطة دعوته بما أشعر به الاسم الأعظم في قوله {من عند الله} أي الملك الذي له جميع الملك والأمر {مصدق لما معهم} لكونه
Sonra ilk kınamada yaptığı gibi bu kınamanın peşinden de Kitap ve Elçi'nin zikrini getirdi; ancak orada kapalı bıraktığı hususu burada açıkça belirterek şöyle buyurdu: {ولما جاءهم رسول} “Onlara bir peygamber geldiğinde” yani daveti her şeyi kuşatan yüce bir elçi -ki {من عند الله} “Allah katından” buyruğundaki İsm-i A'zam bunu hissettirmektedir; bütün mülk ve emrin sahibi olan Hükümran'ın katından-, {مصدق لما معهم} “yanlarındakini doğrulayıcı olarak”; çünkü o,
أتى بكتاب محقق أنه من عند الله لإعجاز نظمه وتصديق معناه لكتابهم {نبذ} أي رمى رمي استخفاف {فريق من الذين أوتوا الكتاب} الأول {كتاب الله} الملك الأعلى الذي أخذ عليهم فيه الميثاق على لسان نبيهم باتباع النبي الأمي أسوأ النبذ بجعله لاستخفافهم به {وراء ظهورهم} بتركهم العمل به وإن حلوه بالذهب ووضعوه على الكراسي بين أيديهم. وأشعر بعنادهم بقوله: {كأنّهم لا يعلمون} ولما كانت سنة الله جارية بأنه ما أمات أحد سنة إلا زاد في خذلانه بأن أحيى على يده بدعة أعقبهم نبذهم لكلام الله أولى الأولياء إقبالهم على كلام الشياطين الذين هم أعدى الأعداء فقال تعالى: {واتبعوا ما تتلوا} أي تقرأ أو تتبع، وعبر بالمضارع إشارة إلى كثرته وفشوه
nazmının i'cazı ve manasının kitaplarını doğrulaması sebebiyle Allah katından olduğu kesinleşmiş bir kitap getirmiştir; {نبذ} “attı” yani küçümseyerek fırlatıp attı, {فريق من الذين أوتوا الكتاب} “kendilerine kitap verilenlerden bir fırka” ilk [kitap verilenlerden], {كتاب الله} “Allah'ın Kitabı'nı” peygamberlerinin diliyle ümmî Peygamber'e uymaları konusunda kendilerinden misak aldığı en yüce Hükümran'ın [Kitabı'nı]; onu küçümsemelerinden ötürü {وراء ظهورهم} “arkalarına [attılar]” -altınla süsleyip önlerindeki kürsülere koysalar bile- onunla amel etmeyi terk ederek en kötü şekilde fırlatıp attılar. {كأنّهم لا يعلمون} “Sanki bilmiyorlarmış gibi” buyruğuyla inatlarına dikkat çekti. Allah'ın kanunu, bir kimse bir sünneti yok ettiğinde onun eliyle bir bidati ihya ederek hüsranını artırması şeklinde cari olduğundan; dostların en yücesi olan Allah'ın kelamını fırlatıp atmalarının akabinde onları düşmanların en azılısı olan şeytanların sözlerine yöneltti. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {واتبعوا ما تتلوا} “Ve uydular okudukları şeylere” yani tilavet ettikleri veya peşine düştükleri şeylere; çokluğa ve yaygınlığa
واستمراره {الشياطين على ملك} أي زمن ملك {سليمان} من السحر الذي هو كفر. قال الحرالي: من حيث إن حقيقته أمر يبطل بذكر اسم الله ويظهر أثره فيما قصر عليه من التخييل والتمريض ونحوه بالاقتصار به من دون اسم الله الذي هو كفر - انتهى. وكأن السحر كان في تلك الأيام ظاهراً عالياً على ما يفهمه التعبير بعلى، وأحسن من هذا أن يضمن {تتلوا} تكذب، فيكون التقدير: تتلو كذباً على ملكه، كما أشار إليه ما رواه البغوي وغيره عن الكلبي وكذا ما روي عن السدي، وقال أبو حاتم أحمد بن حمدان الرازي في كتاب الزينة: وروى في الحديث: «أنه لما مات سليمان ﵇ عمدت الشياطين فكتبت أصناف السحر: من كان يحب أن يبلغ كذا فليفعل كذا، وجعلوه في كتاب ثم ختموه بخاتم سليمان وكتبوا في عنوانه: هذا كتاب آصف بن برخيا الصديق لسليمان بن داود ﵉ من ذخائر
ve sürekliliğe işaret etmek üzere muzari sîgasıyla ifade etti: {الشياطين على ملك} “şeytanların [aleyhinde/hükümranlığı boyunca] okudukları şeylere” yani mülkü zamanında, {سليمان} “Süleyman'ın” küfür olan büyüden [okudukları şeylere]. Hırrâlî dedi ki: 'Şu cihetten ki onun hakikati, Allah'ın isminin anılmasıyla iptal olan bir iştir ve eseri yalnızca küfür olan Allah'ın isminden soyutlamak suretiyle kuruntu, hastalık verme ve benzeri şeylerle sınırlı kaldığı alanda tezahür eder' -[söz] bitti-. 'Alâ' (على) ifadesinin hissettirdiği üzere sihir o günlerde galip ve açıktaydı; bundan daha güzeli ise {تتلوا} fiilinin 'yalan söylemek' manasını tazammun etmesidir ki takdiri şöyle olur: 'Onun mülkü hakkında yalan uyduruyorlardı'; nitekim Begavî ve diğerlerinin Kelbî'den rivayet ettiği ve aynı şekilde Süddî'den rivayet edilen husus da buna işaret etmektedir. Ebu Hâtim Ahmed b. Hamdân er-Râzî Kitâbu'z-Zîne'de dedi ki: Hadiste rivayet edildiğine göre: «Süleyman aleyhisselâm vefat edince şeytanlar yönelip sihir çeşitlerini yazdılar: 'Kim şöyle bir şeye ulaşmak isterse şöyle yapsın' dediler ve bunu bir kitaba koyup Süleyman'ın mührüyle mühürlediler ve başlığına da: 'Bu, Âsaf b. Berhiyâ es-Sıddîk'ın Süleyman b. Dâvûd aleyhimesselâm için hazinelerden [yazdığı] kitabıdır' diye yazdılar...»
كنوز العلم، ثم دفنوه تحت كرسيه؛ فاستخرجه بعد ذلك بقايا بني إسرائيل حين أحدثوا ما أحدثوا، فلما عثروا عليه قالوا: ما كان ملك سليمان إلا بهذا، فأفشوا السحر في الناس، فليس هو في أحد أكثر منه في يهود» انتهى.
...ilim hazinelerindendir' [diye yazdılar]. Sonra onu kürsüsünün altına gömdüler. Daha sonra İsrailoğulları'nın geride kalanları ihdas ettikleri şeyleri ihdas ettiklerinde onu çıkarıp buldular ve: 'Süleyman'ın mülkü ancak bununlaydı' dediler. Böylece sihri insanlar arasında yaydılar; nitekim o, Yahudilerde olduğundan daha çok kimsede bulunmaz» [sözü] bitti.
وسليمان - على ما ذكر في أول إنجيل متّى أثناء إنجيل لوقا - هو ابن داود بن لَسَّى ابن عونيد بن باعاز بن سلمون بن يصون بن عميناداب بن أرام بن يورام بن حصرون بن فارض بن يهودا بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم ﵈ والحاصل أنهم مع تركهم للكتب المصدقة لما معهم، الكفيلة بكل هدى وبركة، الآتية من عند الله المتحبب إلى عباده بكل جميل، على ألسنة رسله الذين هم أصدق الناس وأنصحهم وأهداهم، لا سيما هذا الكتاب المعجز الذين كانوا يتباشرون بقرب زمن صاحبه، اتبعوا السحر الذي هو أضر الأشياء وأبشعها، الآتي به الشياطين الذين هم أعدى الأعداء وأفظعها، وأعجب ما في ذلك أنهم نسبوا السحر إلى سليمان ﵇ كذباً وفجوراً وكفروه به ثم كانوا هم أشد الناس تطلباً له ومصاحبة علماً وعملاً وأكثر ما يوجد فيهم، فكانوا بذلك شاهدين على أنفسهم بالكفر؛ ومن المحاسن أيضاً أنه لما كان قوله:
Süleyman -Matta İncili'nin başında ve Luka İncili'nin içinde zikredildiğine göre- Dâvûd b. Yişay (İşây) b. Oved b. Bôaz b. Salmon b. Nahşon b. Amminadab b. Ram b. Hesron b. Peres b. Yehûda b. Ya'kûb b. İshâk b. İbrâhîm aleyhimesselâm'ın oğludur. Hâsılı onlar, yanlarındakini doğrulayan, her türlü hidayet ve bereketi temin eden, kullarına her güzellikle sevgisini gösteren Allah katından insanların en doğru sözlüsü, en samimisi ve en doğru yolu göstereni olan peygamberlerinin diliyle gelen kitapları, bilhassa sahibinin zamanının yakınlığıyla birbirlerini müjdeledikleri bu mûciz Kitabı terk etmekle beraber; en azılı ve en korkunç düşmanlar olan şeytanların getirdiği, şeylerin en zararlısı ve en çirkini olan sihrin peşine düştüler. Bu hususta en şaşırtıcı olanı ise yalan ve iftira ile sihri Süleyman aleyhisselâm'a nispet edip onu bununla tekfir etmeleri, sonra da ilim ve amel olarak onu en çok arzulayan ve ona en çok sarılan insanların kendileri olması ve sihrin en çok onlarda bulunmasıdır; böylece kendi küfürlerine bizzat kendileri şahit olmuş oldular. Güzelliklerden biri de şudur ki:
{ولقد آتينا موسى الكتاب وقفينا من بعده بالرسل} [البقرة: ٨٧] وما بعده في الكتب والأنبياء والرسل من البشر والملائكة كانت فذلكته أن الكفرة من أهل الكتاب نبذوا ذلك كله ونابذوه وأقبلوا على السحر الذي كان إبطاله من أول معجزات نبيهم وأعظمها؛ فهو أشد شيء منافاة لشرعهم مع علمهم بأن ذلك يضرهم في الدارين ولا ينفعهم.
{ولقد آتينا موسى الكتاب وقفينا من بعده بالرسل} [Bakara: 87] “Andolsun Biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve onun ardından peygamberleri peş peşe gönderdik” [ayeti] ile devamında insanlardan ve meleklerden olan kitaplar, peygamberler ve elçiler hakkında [geçen kısımların] özeti şudur: Ehl-i Kitap'tan olan kâfirler bütün bunları arkalarına atıp terk ettiler; peygamberlerinin ilk ve en büyük mucizelerinden biri [hükmünü] iptal etmek olan sihire yöneldiler. Oysa bu [sihir], onun kendilerine her iki dünyada da zarar vereceğini ve fayda sağlamayacağını bilmelerine rağmen, onların şeriatına en aykırı olan şeydir.
ولما اعتقد أهل الكتاب بعد موت سليمان ﵇ أن السحر منه، وأن انتظام ملكه على الإنس والجن والطير والوحش والريح إنما كان به، نفى الله تعالى ذلك عنه بقوله: {وما كفر سليمان} ، قال الحرالي: يقال هو من السلامة، فإنه من سلامة صدره من تعلقه بما خوله الله تعالى من ملكه {هذا من فضل ربي ليبلوني ءأشكر أم أكفر} [النمل: ٤٠]
Ehl-i Kitap, Süleyman aleyhisselâm'ın vefatından sonra sihrin ondan kaynaklandığına ve insanlara, cinlere, kuşlara, vahşi hayvanlara ve rüzgâra hükmettiği mülkünün düzeninin ancak onunla sağlandığına inanınca, Allah Teâlâ: {وما كفر سليمان} “Süleyman kâfir olmadı” buyurarak bunu ondan nefyetti. Hırrâlî şöyle demiştir: 'Onun, selamet kökünden geldiği söylenir; zira o, Allah Teâlâ'nın mülkünden kendisine bahşettiği şeye gönlünün bağlanmasından duyduğu selamet sebebiyle {هذا من فضل ربي ليبلوني ءأشكر أم أكفر} “Bu Rabbimin lütfundandır; şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak içindir” [Neml: 40] demiştir.
وهو واحد كمال في ملك العالم المشهود من الأركان الأربعة وما منها من المخلوقات - انتهى. أي ما وقع منه كفر ما فضلاً عن أن يكون بالسحر الذي هو أبعد الأشياء عن آيات الأنبياء {ولكن الشياطين كفروا} .
O, dört unsurdan ve bunlardan meydana gelen yaratılmışlardan oluşan müşahede edilen âlemin mülkünde bir kemal tekidir' -[söz] bitti-. Yani peygamberlerin âyetlerinden en uzak şey olan sihir vasıtasıyla olması bir yana, ondan hiçbir küfür sadır olmamıştır; {ولكن الشياطين كفروا} “Fakat şeytanlar kâfir oldular”.
ثم بين كفرهم بقوله: {يعلمون الناس} أي المضطرين الذين لم يصلوا إلى سِنّ الذين آمنوا {السحر} أي الذي ولدوه هم بما يزينونه من حاله ليعتقد أنه مؤثر بنفسه ونحو ذلك، كما أن الأنبياء وأتباعهم يعلمون الناس الحق بما يبينونه من أمره. والسحر قال الحرالي: هو قلب الحواس في مدركاتها عن الوجه المعتاد لها في صحتها عن سبب باطل لا يثبت مع ذكر الله عليه. وقال الكرماني: أمر خارق للعادة صادر عن نفس شريرة لا تتعذر معارضته. وقال الأصفهاني: اختلفوا في تعلمه على ثلاثة أوجه: أحدها أنه حرام، الثاني أنه مكروه، الثالث أنه مباح، والحق أنه إن كان تعلمه للعمل فهو حرام، وإن كان لتوقيه وعدم الاغترار به فهو مباح، وقال: والمراد بالسحر ما يستعان
Sonra: {يعلمون الناس} “İnsanlara öğretiyorlardı” yani iman edenlerin olgunluk çağına ulaşamamış çaresiz kimselere, {السحر} “sihri” yani bizzat kendisinin etkili olduğuna inanılması için süsledikleri halleriyle kendi ürettikleri sihri [öğretiyorlardı] buyurarak onların küfrünü beyan etti; nitekim nebîler ve tâbileri de insanlara hakikati, onun mahiyetini açıklayarak öğretirler. Sihir konusunda Hırrâlî şöyle demiştir: 'O, bâtıl bir sebepten ötürü duyuların algıladıkları şeylerde, sağlıklı hallerindeki alışılmış şekillerinden saptırılmasıdır ki üzerine Allah'ın adı anıldığında sebat bulmaz.' Kirmânî şöyle demiştir: 'Kötü bir nefisten sadır olan, karşı konulması imkânsız olmayan harikulade bir iştir.' İsfahânî ise şöyle demiştir: 'Onun öğrenilmesi hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi haram olduğu, ikincisi mekruh olduğu, üçüncüsü mubah olduğudur. Hak olan şudur ki, şayet onun öğrenilmesi amel etmek içinse haramdır; eğer sakınmak ve ona aldanmamak içinse mubahtır.' Yine şöyle demiştir: 'Sihirden maksat, elde edilmesinde
في تحصيله بالتقرب إلى الشيطان مما لا يستقل به الإنسان، وذلك لا يستتب إلا لمن يناسبه في الشرارة وخبث النفس، فإن التناسب شرط في التضام والتعاون وبهذا يميز الساحر عن الولي والنبي؛ وأما ما يتعجب منه كما يفعله أصحاب الحيل بمعونة الآلات والأدوية أو يريه صاحب خفة اليد فغير حرام، وتسميته سحراً على التجوز لما فيه من الدقة، لأنه في الأصل لما خفي سببه.
insanın tek başına muktedir olamayacağı şeylerde şeytana yakınlaşmak suretiyle yardım alınan şeydir. Bu da ancak şerirlikte ve nefis kötülüğünde ona denk olan kimse için gerçekleşir; zira uyum ve denk olmak, dayanışma ve yardımlaşmada şarttır ve büyücü, velîden ve peygamberden bu sayede ayırt edilir. Hile erbâbının aletler ve ilaçlar yardımıyla yaptığı veya el çabukluğu sahibinin sergilediği hayret verici şeylere gelince, bunlar haram değildir; bunlara sihir denmesi inceliğinden ötürü mecazidir, çünkü sihir aslen sebebi gizli olan şeydir.'
وقوله: {وما} ، أي واتبعوا أو ويعلمون {ما أنزل على الملكين} قال الحرالي: فيه إنباء بأن هذا التخييل ضربان: مودع في الكون هو أمر الشياطين، ومنزل من غيب هو المتعلم من الملكين؛ وقال: {ببابل} تحقيقاً لنزولهما إلى الأرض {هاروت وماروت} بدل من الملكين، كأنهما لما كانا مع الحاجة إليهما لا يحتاجان إلى أحد
{وما} “ve [indirilen şeye]” buyruğu, yani uydular yahut öğretiyorlardı: {ما أنزل على الملكين} “iki meleğe indirilene”. Hırrâlî dedi ki: 'Bunda, bu vehimlendirmenin iki kısım olduğuna dair haber vardır: Biri kâinata yerleştirilmiş olup şeytanların işidir; diğeri ise gaybdan indirilmiş olup iki melekten öğrenilendir.' Ve yere inmelerini tahkik etmek üzere: {ببابل} “Bâbil'de” buyurdu. {هاروت وماروت} “Hârût ve Mârût'a” ifadesi 'el-melekeyn'den (iki melek) bedeldir; sanki kendilerine ihtiyaç duyulmakla birlikte kendileri kimseye muhtaç olmadıkları için
وُصفا أيضاً بكونهما ملكين - بكسر اللام، وعبارة الحرالي: ملَكان جعلا ملِكين في الأرض، والآية من إظهار الله للملائكة أفضل الخليفة. ثم بين نصيحة الملكين بقوله: {وما} فأنبأ أن التقدير: وما كفر الملكان كما كفر الشياطين فإنهما ما {يعلمان} ، وزيادة من في قوله: {من أحد} لتأكيد الاستغراق {حتى يقولا إنما نحن فتنة} أي على صورة الاختبار من الله لعباده، فإنه يعلم نبأ من يختار السحر لما فيه من النفع العاجل على أمر النبوة فيكفر، ومن يعلم حقيقته لئلا يقع فيه وهو لا يشعر ثم يتركه إقبالاً على دين الله؛ ووحد والمخبر عنه اثنان لأنها مصدر وهو لا يثنى ولا يجمع. قال الحرالي: وأصل معناها من فتن الذهب وهو تسخيره ليظهر جوهره ويتخلص طيبه من خبيثه - انتهى. {فلا تكفر} بالعمل بما نعلمكه، فإن العمل به كفر، أو باعتقاد أنه حق مغن عما جاء عن الله، أو مؤثر بنفسه {فيتعلمون منهما ما يفرقون به} مخالفة للملكين في النهي عن ذلك، وذكر الفرقة في أشد الاتصال ليفهم منه ما دونه فقال: {بين المرء وزوجه} ، والمرء اسم سن من أسنان
aynı zamanda lâm harfinin kesresiyle iki hükümdar (melik) olarak da nitelenmişlerdir. Hırrâlî'nin ifadesi şöyledir: 'İki melek (melekân) yeryüzünde iki hükümdar (melikeyn) kılındı; bu âyet, Allah'ın meleklere yaratılmışların en faziletlisini göstermesindendir.' Sonra: {وما} “Ve [öğretmiyorlardı]” buyurarak iki meleğin nasihatini beyan etti; böylece takdirin: 'Şeytanların kâfir olduğu gibi iki melek kâfir olmadı, zira onlar öğretmiyorlardı' şeklinde olduğunu bildirdi: {يعلمان} “öğretiyorlardı”. {من أحد} “hiç kimseye” buyruğundaki 'min' (من) fazlalığı genellemenin tekidi içindir: {حتى يقولا إنما نحن فتنة} “'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz' demedikçe”; yani Allah'ın kullarına yönelik bir sınaması suretinde. Zira Allah, peygamberlik emrine karşı dünyevi peşin menfaati sebebiyle sihri tercih edip küfre girecek olanın da, farkında olmadan içine düşmemek için hakikatini öğrenip sonra da Allah'ın dinine yönelerek onu terk edecek olanın da haberini bilir. Haber verilen iki kişi olduğu halde 'fitne' kelimesi tekil getirilmiştir; zira o masdardır, masdar ise tesniye veya cemi yapılmaz. Hırrâlî dedi ki: 'Bunun asıl manası altının eritilmesinden (fetnü'z-zeheb) gelir; bu da cevherinin ortaya çıkması, iyisinin kötüsünden ayrışması için ateşe sokulmasıdır' -[söz] bitti-. {فلا تكفر} “Sakın kâfir olma”; sana öğrettiğimiz şeyle amel ederek kâfir olma, çünkü onunla amel etmek küfürdür; yahut onun hak olduğuna, Allah'tan gelene ihtiyaç bırakmadığına veya bizzat etkili olduğuna inanarak [kâfir olma]. {فيتعلمون منهما ما يفرقون به} “Böylece o ikisinden kendisiyle ayıracakları şeyi öğreniyorlardı”; bundan menedilme hususunda iki meleğe muhalefet ederek. Bağların en kuvvetlisindeki ayrılığı zikretti ki ondan daha aşağı olanlar anlaşılsın, şöyle buyurdu: {بین المرء وزوجه} “kişi ile eşinin arasını”. Mer' (المرء), tabiat çağlarından bir çağın adıdır
الطبع يشارك الرجل به المرأة ويكون له فيه فضل ما ويسمى معناه المروة - قاله الحرالي.
ki erkeğin onda kadınla ortaklığı bulunur ve erkekte ona dair bir üstünlük vardır; manasına da mürüvvet denir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
ولما ذكر السبب القريب للضرر رده إليه ترقية للذهن الثاقب إلى أعلى المراتب وصوناً له عن اعتقاده ما لا يناسب فقال: {وما هم بضارين} وهو من الضر - بالفتح والضم - وهو ما يؤلم الظاهر من الجسم وما يتصل بمحسوسه، في مقابلة الأذى وهو إيلام النفس وما يتصل بأحوالها، وتشعر الضمة في الضر بأنه عن علو وقهر، والفتحة بأنه ما يكون عن مماثل ونحوه، وقل ما يكون عن الأدنى إلا أذى ومنه {لن يضروكم إلا أذى} [آل عمران: ١١١] قاله الحرالي: {به من أحد} . ولما أكد استغراقه بضروب من التأكيد تلاه بمعيار العموم فقال: {إلا بإذن الله} المحيط بكل شيء قدرة وعلماً ولا كفؤ له، وفيه إعلام لهم بأن ضرره
Zararın yakın sebebini zikredince, keskin zihni en yüce mertebelere yükseltmek ve münasip olmayan inançtan korumak gayesiyle onu [asıl sebebine] döndürerek şöyle buyurdu: {وما هم بضارين} “Ve onlar zarar veremezler”; darr veya durr (الضر) kökünden gelir ki bedenin zahirini ve onun hislerine temas eden şeyleri acıtan durumdur. Bunun karşılığı ezâdır (الأذى) ki nefsi ve hallerini acıtan durumdur. 'Durr'daki zamme (ötre) onun üstünlük ve kahır cihetinden olduğuna, fetha (darr) ise denk ve benzerinden geldiğine işaret eder; daha aşağı olandan gelen ise pek nadir olup ancak ezâdır; nitekim {لن يضروكم إلا أذى} “Size ezadan başka bir zarar veremezler” [Âl-i İmrân: 111] buyruğu bundandır -bunu Hırrâlî söylemiştir-: {به من أحد} “onunla hiçbir kimseye”. Kapsamını çeşitli tekitlerle pekiştirince, ardından umum ölçütünü getirerek şöyle buyurdu: {إلا بإذن الله} “Allah'ın izni olmaksızın”; kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan ve hiçbir dengi bulunmayan Allah'ın [izni olmadan]. Bunda, onun vereceği zararın
لرسول الله ﷺ ذلك الضرر الضعيف حيث سحره لبيد بن الأعصم إنما هو كضرر غيره من الأسباب التي قد تخفى فيضاف الأمر في ضررها إلى الله تعالى، وقد تعرف فيضاف الضرر إليها كما كان يحصل لغيره من إخوانه من الأنبياء منهم ومن غيرهم، والعلم حاصل بأن المؤثر في الجميع في الحقيقة هو الله تعالى، وسيأتي عند قوله تعالى:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e -Lebîd b. el-A'sam ona büyü yaptığında- o zayıf zararının, tıpkı bazen gizli kalıp zararı Allah Teâlâ'ya nispet edilen, bazen de bilinip zararı kendisine nispet edilen diğer sebeplerin zararı gibi olduğunu bildirmek vardır; nitekim onun dışındaki peygamber kardeşlerine de onlardan ve başkalarından bu tür şeyler isabet etmiştir. Gerçekte hepsinde müessir olanın Allah Teâlâ olduğu kesin bir ilimdir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda gelecektir:
{وهو الذي جعل لكم النجوم لتهتدوا بها} [الأنعام: ٩٧] في سورة الأنعام ما ينفع استحضاره هنا.
{وهو الذي جعل لكم النجوم لتهتدوا بها} “O, kara ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var edendir” [En'âm: 97]; En'âm Suresi'nde burada hatırlanması faydalı olacak açıklamalar gelecektir.
ولما كان هذا الذي تقدم وإن كان للعامل به نفع على زعمه فضره أكبر من نفعه اتبعه قسماً آخر ليس للعامل به شيء غير الضر؛ فليس الحامل على تعلمه إلا إيثاراً للحاق بإبليس وحزبه فقال: {ويتعلمون} ، أي من السحر الذي ولده الشياطين لا من الملكين {ما يضرهم} لأن مجرد العمل به كفر أو معصية ثم حقق أنه ضرر كله لا شائبة للنفع فيه بقوله: {ولا ينفعهم}
Önceki zikredilen şeyde onunla amel eden kimse için -kendi zannınca- bir menfaat olsa bile zararı menfaatinden daha büyük olduğundan; ardından onunla amel eden için zarardan başka hiçbir şey olmayan diğer bir kısmı zikretti ki onu öğrenmeye sevk eden tek şey İblis'e ve fırkasına katılmayı tercih etmekten ibarettir. Şöyle buyurdu: {ويتعلمون} “Ve öğreniyorlardı” yani iki melekten değil, şeytanların ürettiği sihirden, {ما يضرهم} “kendilerine zarar verecek şeyi”; çünkü sadece onunla amel etmek bile küfür veya günahtır. Sonra onun tamamen zarar olduğunu ve içinde hiçbir menfaat şaibesi bulunmadığını şu buyruğuyla pekiştirdi: {ولا ينفعهم} “ve kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak şeyi”;
لأنه لا تأثير له أصلاً، والنفع وصول موافق الجسم الظاهر وما يتصل به في مقابلة الضر، ولذلك يخاطب به الكفار كثيراً لوقوع معنيهما في الظاهر الذي هو مقصدهم من ظاهر الحياة الدنيا - قاله الحرالي.
çünkü onun aslında hiçbir [müsbet] tesiri yoktur. Menfaat (en-nef'), zararın (ed-durr) karşılığı olarak bedenin zahirine ve onunla irtibatlı şeylere uygun olan şeyin ulaşmasıdır; bu sebeple kâfirlere bununla çokça hitap edilir, çünkü her iki anlam da onların dünya hayatının zahirinden ibaret olan hedefleri gereği zahirde gerçekleşir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
ثم أتبعه ما يعرف أنهم ارتكبوه على علم فقال محققاً مؤكداً: {ولقد علموا} ، بياناً لأنهم أسفه الناس {لمن اشتراه} أي آثره على ما يعلم نفعه من الإيمان {ما له في الآخرة} الباقية الباقي نفعها {من خلاق} أي نصيب موافق أصلاً، والخلاق الحظ اللائق لمن يقسم له النصيب من الشيء كأنه موازن به خلق نفسه وخلق جسمه - قاله الحرالي.
Sonra bunu bilerek irtikâp ettiklerini bildiren ifadeyi getirerek tahkik ve tekit ile şöyle buyurdu: {ولقد علموا} “Andolsun ki pek iyi biliyorlardı”; insanların en sefihi olduklarını beyan etmek üzere: {لمن اشتراه} “onu satın alan kimsenin” yani faydasını bildiği imana karşı onu tercih eden kimsenin, {ما له في الآخرة} “ahirette hiçbir [şeyi olmadığını]” faydası baki olan ebedî yurtta, {من خلاق} “nasibi [olmadığını]” yani hiçbir uygun payı olmadığını. Halâk (الخلاق), kendisinden bir pay ayrılan kimseye layık olan nasiptir; sanki onunla nefsinin yaratılışı ve bedeninin yaratılışı dengelenmiştir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
ثم جمع لهم المذامّ على وجه التأكيد فقال: {ولبئس ما شروا} ، أي باعوا على وجه اللجاجة {به أنفسهم} إشارة إلى أنه مما أحاط بهم فاجتثت نفوسهم من أصلها فأوجب لهم الخلود في النار، ثم قال بعد إثبات العلم لهم: {لو كانوا يعلمون} ، أي لو كان لهم قابلية لتلقي واردات
Sonra kınamaları tekitli bir şekilde onlar için bir araya getirerek şöyle buyurdu: {ولبئس ما شروا} “Karşılığında sattıkları şey ne kötüdür” yani inatlaşarak sattıkları şey; {به أنفسهم} “kendilerini”; bu durumun onları kuşattığına, nefislerini kökünden söküp attığına ve kendilerine ateşte ebedî kalmayı vacip kıldığına işaret etmektedir. Sonra onların ilmini ispat ettikten sonra: {لو كانوا يعلمون} “keşke bilselerdi” buyurdu; yani
الحق، إشارة إلى أن هذا لا يقدم عليه من له أدنى علم، فعلمهم الذي أوجب لهم الجرأة على هذا عدم بل العدم خير منه.
hakkın tecellilerini kabul etme kabiliyetleri olsaydı. Bu, en ufak bir ilmi olan kimsenin dahi buna cüret etmeyeceğine işarettir; zira onlara bu cüreti veren 'ilimleri' aslında bir yokluktur, hatta yokluk ondan daha hayırlıdır.
ولما بين ما عليهم فيما ارتكبوه من المضار اتبعه ما في الإعراض عنه من المنافع فقال: {ولو أنهم آمنوا} أي بما دعوا إليه من هذا القرآن، ومن اعتقاد أن الفاعل في كل شيء إنما هو الله لا السحر {واتقوا} ما يقدح في الإيمان من الوقوف مع ما كان حقاً فنسخ من التوراة فصار باطلاً، ومن الإقدام على ما لم يكن حقاً أصلاً من السحر لأثيبوا خيراً مما تركوا، لأن من ترك شيئاً عوضه الله خيراً منه؛ هكذا الجواب ولكنه عبر عنه بما يقتضي الثبوت والدوام والشرف إلى غير ذلك مما يقصر عنه الأذهان من بلاغات القرآن فقال: {لمثوبة} صيغة مفعلة من الثواب وهو الجزاء بالخير، وفي الصيغة
İrtikâp ettikleri şeylerdeki zararları beyan edince, ondan yüz çevirmedeki faydaları zikrederek şöyle buyurdu: {ولو أنهم آمنوا} “Şayet onlar iman etselerdi” yani davet edildikleri bu Kur'an'a ve her şeyde failin sihir değil ancak Allah olduğuna inanarak, {واتقوا} “ve sakınsalardı” vaktiyle hak olup Tevrat'tan neshedilerek batıl hale gelen şeylere bağlı kalmak ve aslen hak olmayan sihre cüret etmek gibi imana zarar veren şeylerden [sakınsalardı], terk ettikleri şeyden daha hayırlısıyla mükâfatlandırılırlardı; çünkü kim bir şeyi terk ederse Allah ona ondan daha hayırlısını verir. Cevap böyledir; fakat O, bunu sebat, devam ve şeref ifade eden ve Kur'an'ın zihinlerin kavramakta yetersiz kaldığı belağatından olan bir üslupla ifade ederek şöyle buyurdu: {لمثوبة} “elbette bir sevap”; sevap (es-sevâb) kökünden 'mef'uletün' kalıbıdır ki hayırla mükâfatlandırmaktır. Bu kalıpta
إشعار بعلو وثبات - قاله الحرالي، وشرفها بقوله: {من عند الله} الذي له جميع صفات الكمال، وزادها شرفاً بقوله: {خير} ، مع حذف المفضل عليه.
yücelik ve sebat hissettirilir -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Onu: {من عند الله} “Allah katından” buyruğuyla şereflendirdi ki bütün kemal sıfatları O'na aittir; ve üstün tutulanı (mufaddalun aleyh) hazfederek: {خير} “daha hayırlıdır” buyruğuyla şerefini daha da artırdı.
قاله الحرالي: وسوى بين هذه المثوبة ومضمون الرسالة في كونهما من عند الله تشريفاً لهذه المثوبة وإلحاقاً لها بالنمط العلي من علمه وحكمته ومضاء كلمته - انتهى. وهذه المثوبة عامة لما يحصل في الدنيا والأخرى من الخيرات التي منها ما يعطيه الله لصالحي عباده من التصرف بأسماء الله الحسنى على حسب ما تعطيه مفهوماتها من المنافع، ومن ذلك واردات الآثار ككون الفاتحة شفاء وآية الكرسي حرز من الشيطان ونحو ذلك من منافع القرآن والأذكار والتبرك بآثار الصالحين ونحوه.
Hırrâlî dedi ki: 'Bu mükâfatı şereflendirmek ve onu ilminin, hikmetinin ve kelimesinin geçerliliğinin yüce tarzına dahil etmek için, bu mükâfat ile risaletin muhtevasını Allah katından olma noktasında eşit tuttu' -[söz] bitti-. Bu sevap/mükâfat, dünyada ve ahirette elde edilen hayırları kuşatıcıdır ki bunlardan biri de Allah'ın salih kullarına esmâ-i hüsnânın ifade ettiği menfaatler ölçüsünde bu isimlerle tasarruf bahşetmesidir; nitekim Fâtiha'nın şifa olması, Âyetü'l-Kürsî'nin şeytandan bir sığınak/kalkan olması ve Kur'an'ın, zikirlerin diğer menfaatleri ile salihlerin eserleriyle teberrük etmek gibi rivayetlerde gelen hususlar da bundandır.
ثم أكد الخبر بأن علمهم جهل بقوله: {لو كانوا يعلمون} وقال الحرالي: فيه إشعار برتبة من العلم أعلى وأشرف من الرتبة التي كانت تصرفهم عن أخذ السحر، لأن تلك الرتبة تزهد في علم ما هو
Sonra: {لو كانوا يعلمون} “keşke bilselerdi” buyurarak onların ilminin bir cehalet olduğunu tekit etti. Hırrâlî dedi ki: 'Bunda, onları sihri almaktan alıkoyacak mertebeden daha yüce ve daha şerefli bir ilim mertebesine işaret vardır; çünkü o mertebe
شر وهذه ترغب في منال ما هو خير؛ وفيه بشرى لهذه الأمة بما في كيانها من قبول هذا العلم الذي هو علم الأسماء ومنافع القرآن يكون لهم عوضاً من علم السيميا الذي هو باب من السحر، وعساه أن يكون من نحو المنزل على الملكين، قال ﷺ: «من اقتبس علماً من النجوم اقتبس باباً من السحر، زاد ما زاد» .
şer olan şeyin ilminden yüz çevirtir, bu [mertebe] ise hayır olan şeye nail olmaya teşvik eder. Bunda, bu ümmetin yapısında bulunan, esmâ ilmi ve Kur'an'ın menfaatleri olan bu ilmi kabul etme kabiliyetine dair bir müjde vardır ki bu, sihrin bir kapısı olan ve belki de iki meleğe indirilen türden olan simya ilmine karşılık onlar için bir bedel olur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim yıldızlardan bir ilim iktibas ederse sihirden bir kapı iktibas etmiş olur; [yıldız ilmi] arttıkça [sihir de] artar».'
وحقيقة السيميا أمر من أمر الله أظهر آثاره في العالم الأرضي على سبيل أسماء وأرواح خبيثة من مواطن الفتن في العلويات من النيرات والكواكب والصور، وما أبداه منه في علوم وأعمال لا يثبت شيء منه مع اسمه تعالى، بل يشترط في صحته إخلاؤه عن اسم الله وذكره والقيام بحقه وصرف التحنثات والوجهة إلى ما دونه، فهو لذلك كفر موضوع فتنة من الله تعالى لمن شاء أن يفتنه به، حتى كانت فتنة اسم السيميا من هدى الاسم بمنزلة اسم اللات والعزى من هداية اسم الله العزيز، ولله كلية الخلق والأمر هدى وإضلالاً إظهاراً لكلمته الجامعة الشاملة لمتقابلات الأزواج التي منتهاها قسمة إلى دارين: دار نور رحماني من اسمه العزيز الرحيم، ودار نار انتقامي من اسمه الجبار المنتقم {ويوم تقوم الساعة يومئذ يتفرقون} [الروم: ١٤] .
Simyanın hakikati, Allah'ın bir emridir ki O, bunun eserlerini yeryüzü âleminde göklerdeki ışık saçan gök cisimleri, yıldızlar ve suretlerdeki fitne mahallerinden kaynaklanan kötü isimler ve habis ruhlar şeklinde ortaya çıkarmıştır. İlimler ve amellerden bundan izhar ettiği hiçbir şey, Allah Teâlâ'nın ismiyle birlikte sebat bulmaz; aksine onun sahih olması için Allah'ın isminden, zikrinden, O'nun hakkını yerine getirmekten soyutlanması ve ibadetlerin/yönelişlerin O'ndan başkasına sarf edilmesi şarttır. Bu sebeple o, dilediği kimseyi onunla imtihan etmesi için Allah Teâlâ tarafından konulmuş bir küfür ve fitnedir. Hatta 'simya' isminin [esmâullahın] hidayetine nispetle fitnesi, el-Lât ve el-Uzzâ isimlerinin Allah'ın el-Azîz isminin hidayetine nispeti gibidir. Hidayet ve dalalet olarak yaratmanın ve emrin tamamı Allah'a aittir; bu da O'nun zıt çiftleri kuşatan, nihayeti iki yurda ayrılan câmi kelimesini izhar etmek içindir: el-Azîz er-Rahîm isminden kaynaklanan Rahmânî nur yurdu ve el-Cebbâr el-Müntekim isminden kaynaklanan intikam ateş yurdu; {ويوم تقوم الساعة يومئذ يتفرقون} “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün birbirlerinden ayrılırlar” [Rûm: 14].
ولما جعل سبحانه من المضرة في السحر ونحوه كان من المثوبة لمن
Sübhânehu ve Teâlâ sihir ve benzeri şeylerde zarar kıldığında, bu ümmetten
آمن واتقى من هذه الأمة سورة الفلق والناس والمعوذتان حرزاً وإبطالاً وتلقفاً لما يأفك سحر الساحرات عوضاً دائماً باقياً لهذه الأمة من عصا موسى، فهما عصا هذه الأمة التي تلقف ما يأفك سحر الساحرات عوضاً دائماً بما فيهما من التعويذ الجامع للعوذة من شر الفلق الذي من لمحة منه كان السحر مفرقاً، فهما عوذتان من وراء ما وراء السحر ونحوه، وذلك من مثوبة الدفع مع ما أوتوا من مثوبة النفع، ويكاد أن لا يقف من جاءه هذه الآية لهذه الأمة عند غاية من منال الخيرات ووجوه الكرامات - انتهى.
iman edip sakınan kimseler için sevap ve mükâfat kabilinden; Mûsâ'nın asâsına karşılık bu ümmet için daimi ve baki bir bedel olarak Felak ve Nâs surelerini, yani Muavvizeteyn'i bir korunak, iptal edici ve büyücü kadınların sihir uydurmalarını yutucu kıldı. Bu iki sure, bu ümmetin büyücü kadınların uydurduğu sihri yutan asâsıdır; bir parıltısıyla sihri darmadağın eden Felak'ın şerrinden sığınmayı cem eden istiaze muhtevasıyla daimi bir bedeldir. Bu iki sure, sihir ve benzerinin ötesinin de ötesinden sığınak olan iki sığınmadır; bu da onlara verilen menfaat sevabının yanında defetme mükâfatındandır. Bu ümmet için bu âyetin kendisine ulaştığı kimse, hayırlara ve keramet türlerine nail olmada adeta hiçbir sınırda durmaz' -[söz] bitti-.
ولما كان من الحق كما قال الحرالي إجراء الأمور على حكم ما أثبتها الحق لأنها بذلك حق هو مثال للحق المبين وصرفها إلى من لم يثبتها الحق في حيزه إفك وقلب عن وجهه فهو خيال باطل هو في باب الرأي بمنزلة السحر في الحس فهو خيال لما صحة النسبة فيه مثال اتبع الآيات الذامة للسحر الحقيقي التنبيه على السحر المجازي الذي حيلوا به الخير وقصدوا به الشر ليكون النهي عنه نهياً عن الأول بطريق الأولى فقال ملتفتاً عن ذكرهم إلى خطاب المؤمنين الذي هو أخص من {يا بني إسرائيل} الأخص من {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١] {يا أيها الذين آمنوا} ، أي أقروا بالإيمان صدقوا إقراركم به بأن {لا تقولوا} للنبي ﷺ: {راعنا} التي تقصدون بها الرعاية والمراقبة لمقصد الخير وخفض الجانب، فاغتنمها اليهود لموافقة كلمة سيئة عندهم فصاروا يلوون بها ألسنتهم ويقصدون بها الرعونة وهي إفراط الجهالة فنهاهم عن موافقتهم في القول منعاً للصحيح الموافق في الصورة لشبهه من القبيح وعوضهم منها ما لا يتطرق إليه فساد فقال: {وقولوا انظرنا} فأبقى المعنى وصرف اللفظ. قال الحرالي: ففيه إلزام تصحيح الصور لتطابق تصحيح المقاصد وليقع الفرق بين الصورتين كما وقع الفرق بين المعنيين فهي آية فرقان خاصة بالعرب. قال الأصفهاني:
Harâlî'nin dediği gibi, işleri Hakk'ın onları sabit kıldığı hüküm üzere yürütmek haktan olduğu için -çünkü bu sayede o, apaçık hakkın bir misali olan bir haktır- ve işleri Hakk'ın kendi sahasında sabit kılmadığı kimseye yönlendirmek bir iftira ve aslî mecrasından saptırma olup, fikir sahasında histeki sihir konumunda bulunan bâtıl bir hayalden ibaret bulunduğundan -ki o, nisbetinin sahihliği hususunda bir misal teşkil eden bir hayaldir-, gerçek sihri yeren ayetlerin ardından, hayrı alet edip onunla şerri amaçladıkları mecazî sihre dikkat çekmeyi ekledi; ta ki bundan nehiy, öncelikle birincisinden de bir nehiy olsun. [Böylece Cenâb-ı Hak], onların anılmasından yüz çevirip {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [el-Bakara: 21] “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” hitabından daha özel olan {يا بني إسرائيل} “Ey İsrailoğulları!” [hitabından da] daha özel bulunan müminlerin hitabına dönerek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” Yani imanı ikrar edenler! Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e, hayır maksadı ve tevazu ile gözetmeyi ve kollamayı kastettiğiniz {راعنا} “Râinâ (bizi gözet)” [ifadesini] {لا تقولوا} “demeyin” [hitabına uyarak] bu ikrarınızı doğrulayın. Yahudiler kendi dillerindeki kötü bir kelimeye uygun düşmesi sebebiyle bu ifadeyi fırsat bilip dillerini eğip bükmeye başladılar ve onunla cehalette aşırılık anlamına gelen reûneti kastettiler. Bu yüzden [Allah], suret bakımından benzeri olan çirkin lafza uyan sahih ifadenin önüne geçmek amacıyla sözde onlara uymalarını yasakladı ve kendilerine içine hiçbir fesadın sızamayacağı bir lafzı bedel kılarak {وقولوا انظرنا} “ve ‘Bizi gözet’ deyin” buyurdu; böylece anlamı koruyup lafzı değiştirdi. Harâlî şöyle demiştir: "Bunda, suretlerin düzeltilmesinin maksatların düzeltilmesine uygun olması ve iki anlam arasında fark meydana geldiği gibi iki suret arasında da farkın hâsıl olması için [suretleri düzeltme] zorunluluğu vardır; dolayısıyla bu, Araplara has bir Furkan (ayırıcı) ayetidir." el-Isfehânî şöyle demiştir:
وهذا النهي اختص بهذا الوقت، قال الواحدي لإجماع الأمة على جواز المخاطبة بهذا اللفظ الآن وقال: {واسمعوا} أي قولوا ما أمرتكم به وامتثلوا جميع أوامري ولا تكونوا كاليهود في حملهم السماع على حقيقته وقولهم {سمعنا وعصينا} وعطف {وللكافرين} على غير معطوف عليه مذكور مرشد إلى أن التقدير: فإن السماع أي القبول إيمان وللسامعين نعيم كريم والإعراض كفر وللكافرين من اليهود وغيرهم {عذاب أليم} .
'Bu nehiy o vakte mahsustu.' Vâhidî, ümmetin şu anda bu lafızla hitap etmenin caiz olduğuna dair icmaı sebebiyle böyle demiştir. Ve: {واسمعوا} “Ve dinleyin” buyurdu; yani size emrettiğim şeyi söyleyin ve bütün emirlerime boyun eğin; işitmeyi zahirine hamledip {سمعنا وعصينا} “İşittik ve isyan ettik” diyen Yahudiler gibi olmayın. {وللكافرين} “Ve kâfirler için vardır” ifadesinin zikredilmeyen bir matûfa atfedilmesi, takdirin şöyle olduğuna delalet eder: Şüphesiz dinlemek yani kabul etmek imandır ve dinleyenler için kerim bir nimet vardır; yüz çevirmek ise küfürdür ve Yahudiler ile diğerlerinden olan kâfirler için {عذاب أليم} “elem verici bir azap [vardır]”.
ولما أرشد ختم الآية إلى العلة الحاملة على الامتثال علل بعلة أخرى فقال: {ما يود الذين كفروا} مطلقاً {من أهل الكتاب} اليهود والنصارى {ولا} من المشركين بأي نوع كان من أنواع
Âyetin sonu itaate sevk eden illete işaret edince, başka bir illetle gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {ما يود الذين كفروا} “İnkâr edenler istemezler” mutlak olarak, {من أهل الكتاب} “Ehl-i Kitap'tan” Yahudiler ve Hristiyanlar, {ولا} “ne de... [isterler]” şirk koşanlardan, hangi türden olursa olsun
الشرك بغضاً فيكم حسداً لكم {أن ينزل عليكم} وأكد الاستغراق بقوله: {من خير من ربكم} أي المحسن إليكم، فكأنه قيل: للسماع علتان حاملتان عليه داعيتان إليه: إحداهما أخروية وهي النعيم للمطيع والعذاب للعاصي، والأخرى دنيوية وهي مخالفة الأعداء، فإنهم ما يودون أن ينزل عليكم شيء لكم فيه خير فضلاً عن أن تمتثلوه، ومخالفة الأعداء من الأغراض العظيمة للمتمكنين في الأخلاق الفاضلة من ذوي الأدوات الكاملة، ولم يعطف {ما يود} لأنه مع ذلك علة للعلة، فكأنه قيل: لهم عذاب أليم لأنهم يودون لكم خيراً؛ فسماعكم من جملة عذابهم، لأنه واقع على خلاف ودادتهم مع ما يدخر لهم في الآخرة بكفرهم وتمنيهم كفركم، ولا يخفى ما فيها وفي التي بعدها من التحريض على الكتاب الذي لا ريب فيه.
şirkin [türlerinden]: Size olan buğuzları ve hasetleri sebebiyle, {أن ينزل عليكم} “üzerinize indirilmesini”. {من خير من ربكم} “Rabbinizden hiçbir hayrın” yani size ihsanda bulunan [Rabbinizden] buyruğuyla umumiliği tekit etti. Sanki şöyle denilmiştir: Dinlemenin kendisini gerektiren ve ona çağıran iki illeti vardır: Biri uhrevidir ki o itaat edene nimet, isyan edene azaptır; diğeri ise dünyevidir ki o da düşmanlara muhalefet etmektir. Zira onlar, sizin emre uymanız bir yana, içinde sizin için hayır olan hiçbir şeyin üzerinize indirilmesini istemezler. Düşmanlara muhalefet etmek ise faziletli ahlakta kökleşmiş yetkin donanım sahiplerinin yüce gayelerindendir. {ما يود} ifadesi atıf harfiyle bağlanmamıştır, çünkü bununla birlikte o, illetin illetidir; sanki şöyle denilmiştir: Onlar sizin için bir hayır istemedikleri için onlara elem verici bir azap vardır; dolayısıyla sizin dinlemeniz onların azabının bir parçasıdır, zira bu onların arzularının hilafına gerçekleşmektedir; ayrıca küfürleri ve sizin de kâfir olmanızı temenni etmeleri sebebiyle ahirette kendileri için saklanan azap da cabasıdır. Bunda ve sonrakinde şüphe götürmeyen Kitab'a teşvik bulunduğu gizli değildir.
ولما بين سبحانه ما يودون أتبعه التعريف بأن له التصرف التام، رضي من رضي وسخط من سخط فقال معلقاً الأمر بالاسم الأعظم
Sübhânehu ve Teâlâ onların ne arzuladığını beyan edince, razı olan olsun kızan kızsın tam tasarrufun Kendisine ait olduğunu bildirmeyi bunun peşine ekleyerek meseleyi İsm-i A'zam olan câmi isme bağlayıp şöyle buyurdu:
الجامع: {والله} أي ما يودون والحال أن ذا الأسماء الحسنى {يختص} ولما كان المنزل أتم الرحمة عبر عنه بقوله: {برحمته} التي وسعت كل شيء من الهداية والعلم وغير ذلك {من يشاء} أي يجعله مختصاً أي منفرداً بها من بين الناس، ولو كان عند غيره بمحل الاحتقار كما كان العرب عند بني إسرائيل لما كانوا يرون من جهلهم وضلالهم وجفائهم واختلال أحوالهم؛ و «الاختصاص» عناية تعين المختص لمرتبة ينفرد بها دون غيره، و «الرحمة» نحلة ما يوافي المرحوم في ظاهره وباطنه، أدناه كشف الضر وكف الأذى، وأعلاه الاختصاص برفع الحجاب - قاله الحرالي. ولما كان ذلك ربما أوهم أنه إذا فعله لم يبق من رحمته ما يسع غير المختص نفاه بقوله مصدراً له بالاسم الأعظم أيضاً عاطفاً على ما أفهمه الاختصاص من نحو أن يقال
{والله} “Oysa Allah”; yani onlar istemezler, halbuki esmâ-i hüsnâ sahibi olan Allah: {يختص} “tahsis eder”. İndirilen şey rahmetin en tamı olduğundan onu şu buyruğuyla ifade etti: {برحمته} “rahmetini”; hidayet, ilim ve diğer hususlardan her şeyi kuşatan [rahmetini], {من يشاء} “dilediğine”; yani insanlar arasından onu rahmetiyle seçkin, yani müstakil kılar; başkalarının nezdinde -İsrailoğulları'nın cehaletlerini, sapıklıklarını, kabalıklarını ve hallerinin bozukluğunu gördükleri için Arapları hakir görmeleri gibi- hakir bir mevkide olsa bile. 'İhtisas' (tahsis etme), seçilen kimseyi başkasının sahip olamayacağı bir mertebeye tahsis eden bir inayettir. 'Rahmet' ise merhamet olunan kimseye zahirinde ve batınında ulaşan bir ihsandır; en aşağısı zararın giderilmesi ve ezanın engellenmesi, en yücesi ise perdenin kaldırılmasıyla seçkin kılınmaktır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Bu durum, Allah bunu yaptığında rahmetinden seçilenin dışındakileri kuşatacak bir şey kalmayacağı vehmini uyandırabileceğinden, bunu yine İsm-i A'zam ile başlatıp tahsisin hissettirdiği şu manaya atfederek nefyetti; sanki Yahudilere tarizle şöyle denilmektedir:
تعريضاً باليهود: فالله بمن يزوي عنه الرحمة عليم {والله} أي الملك الأعلى الذي له جميع العظمة والرحمة فلا كفؤ له {ذو الفضل العظيم} أي الذي لا يحصر بحد ولا يدخل تحت عد.
'Allah rahmetini kimden esirgeyeceğini çok iyi bilir.' {والله} “Ve Allah” yani bütün azamet ve rahmete sahip olup hiçbir dengi bulunmayan en yüce Hükümran, {ذو الفضل العظيم} “büyük lütuf sahibidir”; yani hiçbir sınırla sınırlandırılamayan ve sayıma gelmeyen [lütuf sahibidir].
ولما حرم سبحانه قوله {راعنا} بعد حله وكان ذلك من باب النسخ وأنهى ما يتعلق به بالوصف بالفضل العظيم بعد التخصيص الذي من مقتضاه نقل ما يكون من المنافع من ملك أو دين أو قوة أو علم من ناس إلى ناس، وكان اليهود يرون أن دينهم لا ينسخ، فكان النسخ لذلك من مطاعنهم في هذا الدين وفي كون هذا الكتاب هدى للمتقين، لأنه على زعمهم لا يجوز على الله، قالوا: لأنه يلزم منه البدا - أي بفتح الموحدة مقصوراً - وهو أن يبدو الشيء أي يظهر بعد أن لم يكن، وذلك لا يجوز على الله تعالى، هذا مع أن النسخ في كتابهم الذي بين أظهرهم، فإن فيه أنه تعالى أمرهم بالدخول إلى بيت المقدس بعد مقاتلة الجبارين، فلما أبوا حرم عليهم دخولها ومنعهم منه ومن القتال بالقدرة والأمر، كما ستراه عن نص التوراة في سورة المائدة إن شاء الله
Sübhânehu ve Teâlâ helal kıldıktan sonra {راعنا} sözünü haram kılıp bu da nesh kabilinden olunca ve bununla ilgili kısmı tahsisin ardından büyük lütufla niteleyerek bitirince -ki bu tahsisin gereği, mülk, din, güç veya ilimden kaynaklanan menfaatlerin bir topluluktan başka bir topluluğa nakledilmesidir-; Yahudiler de dinlerinin neshedilemeyeceğini düşündüklerinden nesh, onların bu dine ve bu Kitab'ın müttakiler için bir hidayet rehberi oluşuna yönelttikleri itirazlardan biri olmuştu. Çünkü onların iddiasına göre nesh Allah hakkında caiz değildir; zira dediler ki: 'Bundan bedâ -yani bâ harfinin fethasıyla ve maksur olarak- lazım gelir; bu da bir şeyin yokken sonradan belirmesi, yani ortaya çıkmasıdır; bu ise Allah Teâlâ hakkında caiz olamaz.' Oysa nesh bizzat önlerindeki kendi kitaplarında mevcuttur; zira onda, Allah Teâlâ'nın zorbalarla savaştıktan sonra Beyt-i Makdis'e girmelerini emrettiği, onlar bundan kaçınınca oraya girmelerini kendilerine haram kıldığı ve kudretiyle ve emriyle onları hem oraya girmekten hem de savaşmaktan menettiği yazılıdır; nitekim Tevrat'ın metninden bunu Mâide Suresi'nde inşâallah göreceksin
تعالى، وأمرهم بالجمعة فاختلفوا فيه، كما قاله النبي ﷺ ويأتي في قوله تعالى: {إنما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه} [النحل: ١٢٤] واختاروا السبت، ففرض عليهم وشدد عليهم فيه وأحل لهم جميع اللحوم والشحوم، لما اتخذوا العجل حرم عليهم الشحوم؛ وأعظم من ذلك تعاطيهم من النسخ ما لم يأذن به الله في تحريفهم الكلم عن مواضعه، وتحريم الأحبار والرهبان وتحليلهم لهم ما شاؤوا من الأحكام التي تقدم عد جملة منها أصولاً وفروعاً، كما قال تعالى: {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله} [التوبة: ٣١] ، ولما قال عدي بن حاتم للنبي ﷺ: «يا رسول الله! إنهم لم يكونوا يعبدونهم، قال: أليسوا يحلون لهم ويحرمون؟ قال: بلى، قال: فتلك عبادتهم لهم» كما هو مبين في السيرة في وفادة عدي؛ وكما فعلوا في إبدال الرجم في الزنا بالتحميم والجلد؛ وفي اتباع ما تتلو الشياطين مع أن فيه إبطال كثير من شرعهم؛ وفي نبذ فريق منهم كتاب الله؛ وفي قولهم: {سمعنا وعصينا} [البقرة: ٩٣] ، وفي اتخاذهم العجل مع النهي عن ذلك - وكل ما شاكله في كثير من فصول التوراة وفيما أشير إليه بقوله: {أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض} [البقرة: ٨٥] إلى غير ذلك، لما كان ذلك قال تعالى جواباً عن طعنهم
Teâlâ. Onlara cuma gününü emrettiğinde onda ihtilaf ettiler; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi ve Allah Teâlâ'nın: {إنما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه} “Cumartesi [yasağı] ancak onda ihtilaf edenlere farz kılındı” [Nahl: 124] buyruğunda geleceği üzere, cumartesiyi seçtiler; böylece onlara farz kılınıp bu konuda üzerlerine ağırlaştırıldı. Bütün etleri ve iç yağlarını onlara helal kılmışken, buzağıya taptıklarında iç yağlarını onlara haram kıldı. Bundan daha da büyüğü, kelimeleri yerlerinden tahrif ederek, haham ve rahiplerin asıl ve fer'î meselelerden birçoğu daha önce zikredilen diledikleri hükümleri onlara haram ve helal kılmasıyla Allah'ın izin vermediği nesh cüretinde bulunmalarıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله} “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” [Tevbe: 31]. Adiyy b. Hâtim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Allah'ın Resûlü! Onlar onlara ibadet etmiyorlardı ki» deyince, O: «Onlar helali haram, haramı helal kılıyor, onlar da buna uymuyorlar mıydı?» buyurdu. Adiyy: «Evet» deyince, «İşte bu, onların onlara ibadet etmesidir» buyurdu; nitekim bu, Adiyy'in heyetinde siyerde açıklandığı üzeredir. Zinada recm cezasını yüzü karalama ve kırbaçla değiştirmelerinde; şeriatlarının çoğunu iptal etmesine rağmen şeytanların okuduklarının peşine düşmelerinde; onlardan bir grubun Allah'ın Kitabı'nı arkaya atmasında; {سمعنا وعصينا} “İşittik ve isyan ettik” [Bakara: 93] sözlerinde ve yasaklanmış olmasına rağmen buzağıyı ilah edinmelerinde -ve Tevrat'ın birçok bölümündeki benzerlerinde ve: {أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض} “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” [Bakara: 85] buyruğunda işaret edilen hususlarda- yaptıkları gibi... Bütün bunlar vaki olunca, Allah Teâlâ onların bu itirazlarına cevap olarak
سابقاً له في مظهر العظمة معلماً أنه قد ألبس العرب المحسودين ما كان قد زين به أهل الكتاب دهوراً فابتذلوه ودنسوا محياه ورذلوه وغيروه وبدّلوه إشارة إلى أن الحسد لكونه اعتراضاً على المنعم يكون سبباً لإلباس المحسود ثوب الحاسد: {ما ننسخ} والنسخ قال الحرالي: نقل بادٍ من أثر أو كتاب ونحوه من محله بمعاقب يذهبه.
onların itirazından önce azamet tecellisiyle şöyle buyurdu; kendilerine haset edilen Araplara, Ehl-i Kitap'ı çağlar boyu süslediği halde onların değersizleştirip çehresini kirlettikleri, rezil edip değiştirdikleri ve tahrif ettikleri şeyleri giydirdiğini bildirdi -ki bu, hasedin nimeti verene itiraz olması hasebiyle haset edilen kimseye haset edenin elbisesinin giydirilmesine sebep olduğuna işarettir-: {ما ننسخ} “Biz her neyi neshedersek”. Nesh hakkında Hırrâlî şöyle demiştir: 'Görünen bir izin veya yazının ve benzerinin, onu gideren peşi sıra gelen bir şeyle yerinden nakledilmesidir.
أو باقتباس يغني عن غيبته وهو وارد الظهور في المعنيين في موارد الخطاب؛ والمعاقبة في هذا أظهر - انتهى. وساقها بغير عطف لشدة التباسها بما قبلها لاختصاصنا لأجل التمشية على حسب المصالح بالفضل والرحمة، لأنه إن كان المراد نسخ جميع الشرائع الماضية بكتابنا فلما فيه من التشريف بالانفراد بالذكر وعدم التبعية والتخفيف للأحمال التي كانت، وإن كان المراد نسخ ما شرع لنا فللنظر في المصالح الدنيوية والأخروية بحسب ما حدث
Yahut onun yokluğunu telafi eden bir iktibas iledir; hitabın geçtiği yerlerde her iki manada da zuhur etmiştir; peşi sıra geliş bu manada daha açıktır' -[söz] bitti-. Maslahatlara göre yürütülmek üzere lütuf ve rahmetle bize tahsis kılınması sebebiyle öncekiyle kuvvetli irtibatından ötürü onu atıf harfi olmaksızın sevk etti. Çünkü şayet murat edilen geçmiş bütün şeriatların bizim kitabımızla neshedilmesi ise, bunda anılmada tek kılınmakla şereflendirilme, tâbi olmama ve daha önceki ağır yüklerin hafifletilmesi vardır; şayet murat edilen bizim için şeriat kılınan şeylerin neshi ise, meydana gelen
من الأسباب {من آية} أي فنرفع حكمها، أو تلاوتها بعد إنزالها، أو نأمر بذلك على أنها من النسخ على قراءة ابن عامر، سواء كانت في شرع من قبل كاستقبال بيت المقدس أو لم تكن؛ وفي صيغة نفعل إشعار بأن من تقدم ربما نسخ عنهم ما لم يعوضوا به مثلاً ولا خيراً، ففي طيه ترغيب للذين آمنوا في كتابهم الخاص بهم وأن يكون لهم عند النسخ حسن قبول فرحاً بجديد أو اغتباطاً بما هو خير من المنسوخ، ليكون حالهم عند تناسخ الآيات مقابل حال الآبين من قبوله المستمسكين بالسابق المتقاصرين عن خير لاحق وجدِّته - قاله الحرالي: {أو ننسأها} أي نؤخرها، أي نترك إنزالها عليكم أصلاً، وكذا معنى {أو نُنسها} من أنسى في قراءة غير ابن كثير وأبي عمرو، أي نأمر بترك إنزالها
sebeplere göre dünyevi ve uhrevi maslahatları gözetmek içindir: {من آية} “bir âyetten”; yani hükmünü kaldırırız yahut indirildikten sonra tilavetini kaldırırız veya İbn Âmir'in kıraatine göre 'ensaha' (نسخ) fiilinden olarak bunu emrederiz; ister Beyt-i Makdis'e yönelmek gibi öncekilerin şeriatında bulunsun ister bulunmasın. Bizim 'yaparız' (nef'alü) kalıbımızda, öncekilerden bazen benzeriyle yahut daha hayırlısıyla telafi edilmeksizin neshedildiğine dair bir işaret vardır. Bunun zımnında iman edenleri kendilerine mahsus kitaplarına teşvik etmek ve nesh anında yenisine sevinerek veya neshedilenden daha hayırlı olanla ferahlayarak güzel bir kabul göstermelerini sağlamak vardır; ta ki âyetler birbirini neshettiğinde onların hali, onu kabulden kaçınan, önceki hükme sarılan ve sonradan gelenin hayrından ve yeniliğinden geri kalanların haline tezat teşkil etsin -bunu Hırrâlî söylemiştir-: {أو ننسأها} “yahut onu unutturur/ertelersek” yani ertelersek; yani üzerinize indirilmesini tamamen bırakırsak. İbn Kesîr ve Ebû Amr dışındakilerin kıraatindeki 'ünsihâ' (أو نُنسها) manası da böyledir ki 'ensâ' (unutturdu) fiilindendir; yani indirilmesinin terk edilmesini emrederiz
{نأت بخير منها أو مثلها} كما فعلنا في {راعنا} وغيرها. أو يكون المعنى {ما ننسخ من آية} فنزيل حكمها أو لفظها عاجلاً كما فعلنا في {راعنا} أو {ننسأها} بأن نؤخر نسخها أو نتركه - على قراءة {ننسها} زمناً ثم ننسخها كالقبلة {نأت} عند نسخها {بخير منها أو مثلها} ،، وقال الحرالي: وهو الحق إن شاء الله تعالى. والنسء تأخير عن وقت إلى وقت، ففيه مدار بين السابق واللاحق بخلاف النسخ، لأن النسخ معقب للسابق والنسء مداول للمؤخر، وهو نمط من الخطاب عليٌ خفي المنحى، لم يكد يتضح معناه لأكثر العلماء إلا للأئمة من آل محمد ﷺ لخفاء الفرقان بين ما شأنه المعاقبة وما شأنه المداولة. ومن أمثاله ما وقع في النسء من نهي النبي ﷺ عن لحوم الأضاحي فتقبله الذين آمنوا نسخاً، وإنما كان إنساء وتأخيراً لحكم
{نأت بخير منها أو مثلها} “ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz”; {راعنا} ve diğerlerinde yaptığımız gibi. Yahut mana şöyle olur: {ما ننسخ من آية} bir âyeti neshedersek yani {راعنا} lafzında yaptığımız gibi onun hükmünü veya lafzını peşinen kaldırırsak; yahut {ننسأها} neshini erteler veya -{ننسها} kıraatine göre- bir süre bırakıp sonra kıble meselesinde olduğu gibi neshedersek, nesh edildiği vakit {نأت} getiririz {بخير منها أو مثلها} “ondan daha hayırlısını veya benzerini”. Hırrâlî dedi ki: 'İnşâallah hak olan budur. Nes' (النسء), bir vakitten diğer bir vakte ertelemektir; dolayısıyla neshin aksine onda önceki ile sonraki arasında bir deveran vardır; zira nesh öncekinin peşine geçip onu iptal eder, nes' ise ertelenenle nöbetleşir. Bu, anlaşılması güç, yüce bir hitap tarzıdır; peşi sıra gelip iptal eden ile nöbetleşe dönen arasındaki farkın inceliğinden ötürü, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in âlinden olan imamlar müstesna, âlimlerin çoğuna manası pek açık olmamıştır. Bunun nes'teki misallerinden biri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurban etlerini [üç günden fazla saklamayı] yasaklamasıdır; iman edenler bunu nesh olarak telakki ettiler, oysa bu sadece
الاستمتاع بها بعد ثلاث إلى وقت زوال الدافّة التي كانت دفت عليهم من البوادي، فلم يلقن ذلك عن النبي ﷺ حتى فسره فقال: «إنما نهيتكم من أجل الدافة» ، ففي متسع فقهه أن أحكاماً تؤخر فتشابه النسخ من وجه ثم تعاد فتخالفه من هذا الوجه من حيث إن حكمة المنسوخ منقطعة وحكمة المنَسء متراجعة. ومنه المقاتلة للعدو عند وجدان المنة والقوة والمهادنة عند الضعف عن المقاومة هو من أحكام المنسء، وكل ما شأنه أن يمتنع في وقت لمعنى مّا ثم يعود في وقت لزوال ذلك المعنى فهو من المنَسء الذي أهمل علمه أكثر الناظرين وربما أضافوا أكثره إلى نمط النسخ لخفاء الفرقان بينهما؛ فبحق أن هذه الآية من جوامع آي الفرقان، فهذا حكم النسء والإنساء وهو في العلم بمنزلة تعاقب الفصول بما اشتملت عليه من الأشياء المتعاقبة في وجه المتداولة في الجملة.
çölden kendilerine gelen aç topluluk (dâffe) gidene kadar üç günden sonra onlardan istifade hükmünün ertelenmesi ve geri bırakılmasıydı. Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu tefsir edip: «Sizi ancak dâffe (aç gelen topluluk) sebebiyle nehyetmiştim» buyurana kadar O'ndan doğrudan kavranamamıştı. Onun geniş fıkhında şu vardır ki birtakım hükümler ertelenir, bir yönden neshe benzer, sonra tekrar geri döner ve neshedilenin hikmetinin kesilmiş, ertelenenin (münse') hikmetinin ise geri dönücü olması bakımından bu yönden neshe muhalif olur. Kudret ve kuvvet bulunduğunda düşmanla savaşmak, mukavemetten âciz kalındığında ise mütareke yapmak da ertelenen (münse') hükümlerdendir. Bir vakitte bir sebepten ötürü yasaklanıp sonra o sebebin zevaliyle başka bir vakitte geri dönen her şey, araştırmacıların çoğunun ilmini ihmal ettiği ve aralarındaki farkın gizliliğinden ötürü çoğunu nesh tarzına dahil ettiği münse'dendir. Hakikaten bu âyet, Furkan'ın câmi âyetlerindendir. İşte nes' ve insâ hükmü budur; ilimdeki yeri, bir yönden birbirini takip eden, genelde ise nöbetleşe dönen şeyleri ihtiva etmesiyle mevsimlerin birbirini takip etmesi mesabesindedir.'
قلت: وحاصله تأخير الحل كما ذكر أو الحرمة كما في المتعة ونحو ذلك إلى وقت آخر وذلك هو مدلول النسء على ما كانت العرب تتعارفه كما سيأتي تحريره في سورة براءة عند {إنما النسيء زيادة في الكفر} [التوبة: ٣٧] قال: وأما النسيان والتنسية فمعناه أخفى من النسيء وهو ما يظهره الله
Derim ki: Bunun hâsılı, zikredildiği gibi helalliğin veya mut'a nikâhı ve benzerinde olduğu gibi haramlığın başka bir vakte ertelenmesidir; bu da Berâe Suresi'nde: {إنما النسيء زيادة في الكفر} “Haram ayları ertelemek ancak inkârda bir artıştır” [Tevbe: 37] âyetinde tahkiki geleceği üzere Arapların örfünde bildiği 'nesî'in manasıdır. Dedi ki: Nisyan ve tensiyeye gelince, onun manası nesî'den daha kapalıdır; o, Allah'ın
من البيانات على سبيل إدخال النسيان على من ليس شأنه أن ينسء كالسنن التي أبداها النبي ﷺ عن تنسيته كما ورد من قوله: إني لأُنَسَّى لأسُنَّ. وقال ﵊ في إفصاح القول فيه: «بئسما لأحدكم أن يقول: نسيت، بل هو نُسي» ومنه قيامه من اثنتين وسلامه من اثنتين حتى أظهر الله سنة ذلك لأمته، وكانت تلك الصلاة بسهوها ليست بدونها من غير سهو بل هي مثلها أو خير؛ ومن نحوه منامه عن الصلاة حتى أظهر الله توقيت الصلاة بالذكر كما كان قد أظهرها
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine unutturulması yoluyla izhar ettiği sünnetlerde olduğu gibi, normalde unutması söz konusu olmayan kimseye unutturma yoluyla izhar ettiği beyanlardır; nitekim: «Ben ancak bir sünnet koyayım diye unutturulurum» buyruğunda rivayet edilmiştir. Peygamber aleyhisselâm bu hususta açıkça şöyle buyurmuştur: «Birinizin 'unuttum' demesi ne kötüdür! Bilakis ona unutturulmuştur.» İkinci rekâttan [oturmaksızın] ayağa kalkması ve iki rekâtta selam vermesi de bundandır ki Allah bunun sünnetini ümmetine göstersin; sehivle kılınan o namaz sehvsiz olandan aşağı değil, bilakis onun dengi yahut daha hayırlısıydı. Allah'ın namazın vaktini
بالوقت الزماني، فصار لها وقتان: وقت نور عياني من مدارها مع الشمس، ووقت نور وجداني من مدارها مع الذكر، ولصحة وقوعها للوقتين كانت الموقتة بالذكر أداء بحسبه، قضاء بحسب فوت الوقت الزماني؛ فلله تعالى على هذه الأمة فضل عظيم فيما يكمل لها على طريق النسخ وعلى سبيل النسء وعلى جهة النسيان الذي ليس عن تراخ ولا إهمال وإنما يوقعه إجباراً مع إجماع العزم، وفي كل ذلك إنباء بأن ما وقع من الأمر بعد هذا النسيان خير من موقع ذلك الأمر الذي كان يقع على إجماع ورعاية لتستوي أحوال هذه الأمة في جميع تقلبات أنفسها، كل ذلك من اختصاص رحمته وفضله العظيم - انتهى. واستدل سبحانه على إتيانه بذلك بقدرته، والقدرة الشاملة التامة مستلزمة للعلم أي وليس هو كغيره من الملوك إذا أمر بشيء خاف غائلة أتباعه ورعاياه في نقضه، واستدل على القدرة بأن له جميع الملك وأنه ليس لأحد معه
zamansal vakitle izhar ettiği gibi hatırlamakla da belirlenen vaktini izhar etmesi için namaza uyuya kalması da bunun gibidir. Böylece namazın iki vakti oldu: Güneş ile deveranından kaynaklanan ayanî nur vakti ve zikir/hatırlama ile deveranından kaynaklanan vicdanî nur vakti. Her iki vakitte vuku bulmasının sıhhatinden ötürü, zikir ile vakitlenen namaz ona nispetle edâ, zamansal vaktin kaçması nispetiyle kazâ olmuştur. Nesh yoluyla, nes' vasıtasıyla ve bir gevşeklik veya ihmalden kaynaklanmayıp bilakis kesin bir azimle birlikte cebren vuku buldurduğu nisyan cihetiyle bu ümmet için tekemmül eden hususlarda Allah Teâlâ'nın bu ümmete pek büyük bir lütfu vardır. Bütün bunlarda, bu nisyandan sonra vuku bulan emrin, bu ümmetin halleri nefislerinin bütün değişkenliklerinde dengelensin diye tam bir azim ve dikkatle vuku bulacak o emrin konumundan daha hayırlı olduğuna dair haber vardır; bütün bunlar O'nun rahmetini tahsis etmesinden ve büyük lütfundandır' -[söz] bitti-. Sübhânehu ve Teâlâ bunu getirmeye kudretiyle delil getirdi; zira şamil ve tam kudret ilmi gerektirir; yani O, bir şeyi emrettiğinde onu bozma konusunda tâbilerinin ve tebaasının kötülüğünden korkan diğer hükümdarlar gibi değildir. Kudretine ise bütün mülkün Kendisine ait olmasıyla ve Kendisiyle beraber hiç kimsenin
أمر، وحاصل ذلك أنه لما ذكر سبحانه هذا الكتاب وأكد أمره مراراً وكان ناسخاً لفروع شريعتهم ولا سيما ما فيها من الآصار والأغلال أشار سبحانه إلى أن من أعظم ضلالهم وغيهم ومحالهم، ادعاؤهم أن النسخ لا يجوز على الله، فمنعوا من {لا يسأل عما يفعل} [الأنبياء: ٢٣] مما هو موجود في كتابهم كما أمر آنفاً، ومما سوغوه لأنفسهم بالتحريف والتبديل، ولزم من ذلك تكذيب كل رسول أتاهم بما لا تهوى أنفسهم، وفعلوا خلاف حال المؤمنين المصدقين بما أنزل إلى نبيهم وما أنزل إلى غيره، وضمن ذلك عيبهم بالقدح في الدين بالأمر بالشيء اليوم والنهي عنه غداً، وأنه لو كان من عند الله لما تغير لأنه عالم بالعواقب، ولا يخلو إما أن يعلم أن الأمر بذلك الشيء مصلحة فلا ينهى عنه بعدُ، أو مفسدة فلا يأمر به اليوم، جوابهم عن ذلك معرضاً عن خطابهم تعريضاً بغباوتهم إلى خطاب أعلم الخلق بقوله: {ألم تعلم أن الله} أي الحائز لجميع أوصاف الكمال {على كل شيء قدير} على وجه الاستفهام المتضمن للإنكار والتقرير المشار فيه للتوعد والتهديد، فيخلق بقدرته من الأسباب ما يصير الشيء في وقت مصلحة وفي وقت آخر مفسدة لحكم ومصالح دبرها لتصرم هذا العالم.
bir tasarruf ve emrinin bulunmamasıyla delil getirdi. Bunun hâsılı şudur: Sübhânehu ve Teâlâ bu Kitab'ı zikredip onun şanını defalarca tekit edince ve o da onların şeriatının füruunu, bilhassa oradaki ağır bağları ve zincirleri neshedici olunca; Sübhânehu ve Teâlâ, onların neshin Allah hakkında caiz olmadığı yönündeki iddialarının en büyük sapıklıklarından, azgınlıklarından ve batıllarından olduğuna işaret etti. Böylece az önce geçtiği üzere kendi kitaplarında mevcut olan ve tahrif ile tebdil yoluyla kendilerine mubah kıldıkları şeyler arasından {لا يسأل عما يفعل} “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [Enbiyâ: 23] hükmünü [Allah'tan] nefyettiler. Bundan da nefislerinin hoşlanmadığı şeyleri getiren her elçiyi yalanlamaları lazım geldi ve peygamberlerine ve başkalarına indirileni tasdik eden müminlerin halinin aksini yaptılar. Bunun zımnında, bugün bir şeyi emredip yarın onu yasaklamakla dine dil uzatma ayıpları ve şayet bu Allah katından olsaydı değişmeyeceği zira O'nun akıbetleri bildiği; o şeyin emredilmesinin maslahat olduğunu bilip sonra onu nehyetmemesi veya mefsedet olduğunu bilip bugün onu emretmemesi gerektiği şeklindeki iddiaları yer alıyordu. Onların aptallıklarına tarizle onlara hitap etmekten yüz çevirerek, mahlûkatın en bilgilisine yönelik şu hitabıyla onlara cevap verdi: {ألم تعلم أن الله} “Bilmez misin ki şüphesiz Allah” yani bütün kemal vasıflarına sahip olan Allah, {على كل شيء قدير} “her şeye hakkıyla kadirdir”; tehdit ve gözdağına işaret eden, inkâr ve takriri tazammun eden bir istifham üslubuyla. Böylece O, bu âlemin akışı için takdir ettiği hikmetler ve maslahatlar sebebiyle bir şeyi bir vakitte maslahat, başka bir vakitte ise mefsedet kılan sebepleri kudretiyle yaratır.
ويقضي هذا الكون بشمول علمه بكل ما تقدم وما تأخر.
Bu kâinat, O'nun ilminin geçmiş ve gelecek her şeyi kuşattığına hükmeder.
ولو أراد لجعل الأمر على سنن واحد والناس على قلب رجل واحد {ولو شاء ربك لأمن من في الأرض كلهم جميعاً} [يونس: ٩٩] {لجعل الناس أمة واحدة} [هود: ١١٨] ولكنه مالك الملك وملك السماوات والأرض، يتصرف على حسب ما يريد، لا راد لأمره ولا معقب لحكمه، ولا يسوغ الاعتراض عليه بوجه، وهل يجوز أن يعترض العبد الذي لا ينفك أصلاً من الرق على السيد الثابت السودد على أنه لا يلزمه شيء أصلاً فلا يلزمه الأمر على حسب المصالح؛ ثم أتبع ذلك بما هو كالدليل على شمول القدرة فقال: {ألم تعلم أن الله} الجامع لأنواع العظمة {له ملك السماوات والأرض} يفعل في ذواتهما وأحوالهما ما يشاء. قال الحرالي: فهو بما هو على كل شيء قدير يفصل الآيات، وهو بما له ملك السماوات والأرض يدبر الأمر - انتهى.
Eğer dileseydi işi tek bir düzen üzere, insanları da tek bir kişinin kalbi üzere kılardı: {ولو شاء ربك لأمن من في الأرض كلهم جميعاً} “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi” [Yûnus: 99], {لجعل الناس أمة واحدة} “insanları tek bir ümmet yapardı” [Hûd: 118]. Fakat O, mülkün sahibidir; göklerin ve yerin Hükümranıdır; dilediği gibi tasarruf eder, O'nun emrini geri çevirecek ve hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur ve O'na hiçbir şekilde itiraz caiz değildir. Kölelikten asla kurtulamayacak bir kulun, efendiliği sabit olan Efendi'ye itiraz etmesi caiz olur mu? Kaldı ki O'na hiçbir şey vacip değildir, dolayısıyla maslahatlara göre emretmek O'na zorunlu olmaz. Sonra bunu kudretin şümulüne bir delil mesabesinde olan ifadeyle takip ederek şöyle buyurdu: {ألم تعلم أن الله} “Bilmez misin ki şüphesiz Allah” her türlü azameti kendinde toplayan Allah, {له ملك السماوات والأرض} “göklerin ve yerin mülkü yalnızca O'nundur”; onların zatlarında ve hallerinde dilediğini yapar. Hırrâlî dedi ki: 'O, her şeye kadir olması hasebiyle âyetleri açıklar; göklerin ve yerin mülkünün Kendisine ait olması hasebiyle de işi tedbir eder' -[söz] bitti-.
ولما أتم سبحانه ما أراد من إظهار قدرته وسعة ملكه وعظمته بالاسم العلم الذي هو أعظم من مظهر العظمة في ننسخ وننسا بالإقبال على خطاب من لا يعلم ذلك حق علمه غيره فتهيأت قلوب السامعين وصغت لفت الخطاب إليهم ترهيباً في إشارة إلى ترغيب فقال: {وما لكم من دون الله} المتصف بجمع صفات العظمة {من ولي} يتولى أموركم، وهو من الولاية، قال الحرالي: وهي القيام بالأمر عن وصلة واصلة {ولا نصير} فأقبلوا بجميع قلوبكم إليه ولا تلفتوها عنه، وفي ذلك تعريض بالتحذير للذين آمنوا ولم يبلغوا درجة المؤمنين من مخالفة أمره إذا حكم عليهم بما أراد كائناً ما كان لئلا تلقن بواطنهم عن اليهود نحواً مما لقنت ظواهر ألسنتهم، بأن تستمسك بسابق فرقانها فتتثاقل عن قبول لاحقه ومكمله، فيكون ذلك تبعاً لكثرة أهل الكتاب في إبائها نسخ ما لحقه التغيير من أحكام كتابها - أفاده الحرالي وقال: وهو في الحقيقة خطاب جامع لتفصيل ما يرد من النسخ في تفاصيل الأحكام والأحوال بمنزلة الخطاب المتقدم في صدر السورة المشتمل على جامع ضرب الأمثال في قوله تعالى:
Sübhânehu [ve Teâlâ], kudretini, mülkünün genişliğini ve azametini —ki bu alem isimle zikredilmesi, “nensah ve nünsehâ”daki azamet tezahüründen daha büyüktür— bunu hakkıyla kendisinden başkasının bilmediği kimselere hitap etmeye yönelerek ortaya koymayı murat ettiği şekliyle tamamlayınca, dinleyenlerin kalpleri hazır hale gelip can kulağıyla dinlediğinde, bir rağbet ettirmeye (terğîb) işaret zımnında korkutmak (terhîb) amacıyla hitabı onlara yönelterek şöyle buyurdu: {وما لكم من دون الله} “Sizin için Allah'tan başka” —ki O, azamet sıfatlarının tamamıyla nitelenmiştir— {من ولي} işlerinizi üstlenecek “ne bir dost” —bu kelime velâyet kökünden gelir. el-Harrâlî şöyle demiştir: Velâyet, kopmaz bir bağ üzerinden bir işi üstlenip yürütmektir— {ولا نصير} “ne de bir yardımcı vardır”. O halde bütün kalplerinizle O'na yönelin ve yüzünüzü O'ndan çevirmeyin. Bunda, iman edip de henüz kâmil müminler mertebesine ulaşamamış olanlara, her ne olursa olsun dilediği şekilde haklarında hüküm verdiğinde O'nun emrine muhalefet etmekten sakındırma yönünde üstü kapalı bir uyarı vardır; tâ ki dillerinin zahirinin telkin aldığı gibi bâtınları da Yahudilerden benzer bir telkin almasın, yani ellerindeki önceki Furkan'a sımsıkı sarılıp onun peşinden gelen ve onu tamamlayan [hükmü] kabul etmekte ağır davranmasınlar ve böylece kitaplarının hükümlerinden değişime uğrayanların neshedilmesini reddetme hususunda Ehl-i Kitab'ın çoğunluğuna uymuş olmasınlar. —Bunu el-Harrâlî ifade etmiş ve şöyle demiştir: “Bu, hakikatte, hükümlerin ve durumların ayrıntılarında vuku bulacak neshe dair tafsilatı bir araya toplayan kapsamlı bir hitaptır; tıpkı surenin başında Yüce Allah'ın şu kavlindeki mesel darbının bütününü içeren hitap gibidir:
{إن الله لا يستحي أن يضرب مثلاً ما} [البقرة: ٢٦] الآية، وذلك لأن هذه السورة هي فسطاط القرآن
{إن الله لا يستحي أن يضرب مثلاً ما} “Şüphesiz Allah herhangi bir misal vermekten çekinmez” [Bakara: 26] âyetidir. Zira bu sure, Kur'an'ın çadırıdır (otağıdır);
الجامعة لجميع ما تفصّل فيه؛ وهي سنام القرآن، وسنام الشيء أعلاه؛ وهي سيدة سور القرآن؛ ففيها لذلك جوامع ينتظم بعضها ببعض أثر تفاصيله خلالها في سنامية معانيها وسيادة خطابها نحواً من انتظام آي سورة الفاتحة المنتظمة من غير تفصيل وقع أثناءها ليكون بين المحيط الجامع والابتداء الجامع مشاكلة مّا - انتهى. ولما كان رسخ ما ذكره سبحانه من تمام قدرته وعظيم مملكته وما أظهر لذاته المقدس من العظم بتكرير اسمه العلَم وإثبات أن ما سواه عدم فتأهلت القلوب للوعظ صدعها بالتأديب بالإنكار الشديد فقال: {أم} أي أتريدون أن تردوا أمر خالقكم في النسخ أم {تريدون أن} تتخذوا من دونه إلهاً لا يقدر على شيء بأن {تسألوا رسولكم} أن يجعل لكم إلهاً غيره {كما سئل موسى} ذلك. ولما كان سؤالهم ذلك في زمن يسير أثبت الجار فقال: {من قبل} أي قبل هذا الزمان إذ قال قومه بعد ما رأوا من الآيات وقد مرّوا بقوم يعكفون على أصنام لهم: {اجعل لنا إلهاً كما لهم آلهة} [الأعراف: ١٣٨] وقالوا: {أرنا الله جهرة} [النساء: ١٥٣] . وقالوا: {لن نصبر على طعام واحد} [البقرة: ٦١] وكانوا يتعنتون عليه في أحكام الله بأنواع التعنتات كما تقدم. و «الإرادة» في الخلق نزوع النفس لباد تستقبله - قاله الحرالي. وأدل دليل على ما قدرته قوله عطفاً على ما تقديره: فيكفروا فإنه من سأل ذلك فقد تبدل الكفر بالإيمان {ومن يتبدل الكفر بالإيمان} أي يأخذ الكفر بدلاً من الإيمان بالإعراض عن الآيات وسؤال غيرها أو التمسك بما نسخ منه، وعبر بالمضارع استجلاباً لمن زل بسؤال شيء من ذلك إلى الرجوع بالتوبة ليزول عنه الاستمرار فيزول الضلال {فقد ضل سواء السبيل} أي عدله ووسطه فلم يهتد إليه وإن كان في بينات منه، فإن من حاد عن السواء أوشك أن يبعد بعداً لا سلامة معه {وإن هذا صراطي مستقيماً فاتبعوه ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله} [الأنعام: ١٥٣] وكثيراً ما كان يتزلزل طوائف من الناس عند تبدل الآيات وتناسي الأحكام وبحسب ما يقع في النفس من تثاقل عنه أو تحامل على قبوله
...onda detaylandırılan her şeyi toplayandır; o, Kur'an'ın zirvesidir (senâm); bir şeyin zirvesi (senâm) ise onun en üstüdür; o, Kur'an surelerinin efendisidir. Bu sebeple onda, mana cihetiyle zirve oluşunda ve hitabının efendiliğinde, aralarında geçen detaylarının ardından bazısı bazısına bağlanan öyle kapsamlı ilkeler vardır ki, tıpkı Fatiha suresinin -kapsayıcı kuşatıcı ile kapsayıcı başlangıç arasında bir tür uyum olsun diye- arasına bir detay girmeksizin düzenli olan ayetlerinin intizamı gibidir. -[Söz]- bitti. Sübhânehu [ve Teâlâ]'nın tam kudretine ve muazzam mülküne dair zikrettiği hususlar, O'nun zat-ı mukaddesine ait büyüklüğü özel ismini (lâfza-i celâli) tekrarlamak suretiyle ortaya koyması ve O'ndan gayrısının yok hükmünde olduğunu ispat etmesi [zihinlerde] iyice yerleşip kalpler de vaaz ve nasihate hazır hale gelince, şiddetli bir kınama ile terbiye ederek onları sarstı ve şöyle buyurdu: { أَمْ } “Yoksa...” yani nesh hususunda Yaratıcınızın emrini geri çevirmek mi istiyorsunuz, yoksa { تُرِيدُونَ أَنْ } “...istiyor musunuz?” { تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ } “Resulünüzden istemek” suretiyle O'ndan başka hiçbir şeye gücü yetmeyen bir ilah edinmek [ve böylece] kendinize O'ndan başka bir ilah yapmasını [mı istiyorsunuz]; { كَمَا سُئِلَ مُوسَى } “Daha önce Musa'dan istendiği gibi” bu talep edilmişti. Onların bu talebi pek az bir zaman [sonra] olduğu için harf-i cerri zikredip şöyle buyurdu: { مِنْ قَبْلُ } “Daha önce” yani bu zamandan önce; nitekim kavmi, [onca] mucizeleri gördükten sonra, kendilerine ait putlara tapınmakta olan bir topluluğa rastladıklarında: { اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” [el-A'râf: 138] demişlerdi. Yine: { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı apaçık göster” [en-Nisâ: 153] demişler ve: { لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ } “Biz tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz” [el-Bakara: 61] demişlerdi. Daha önce geçtiği üzere Allah'ın hükümleri hakkında ona karşı türlü türlü inatçılık ve zorluklar çıkarıyorlardı. Yaratılmışlarda "irade" (el-irâde), nefsin karşılayacağı beliren bir şeye meylidir -bunu el-Harrâlî söylemiştir-. Benim takdir ettiğim manaya en açık delil, takdiri "böylece inkâr etsinler, zira bunu kim isterse muhakkak küfrü imana değişmiş olur" şeklinde olan söze atıfla gelen şu buyruktur: { وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ } “Kim imanı küfre değişirse” yani ayetlerden yüz çevirip başkalarını isteyerek yahut nesh edilmiş olan hükme tutunarak imanın yerine küfrü alırsa. Böyle bir şeyi talep ederek ayağı kayan kimseyi tövbe ile geri dönmeye çekmek, üzerindeki süreklilik kalksın ve böylece sapkınlık yok olsun diye muzari (şimdiki/geniş zaman) kipiyle ifade etmiştir. { فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ } “O, şüphesiz dosdoğru yolun ortasından sapmıştır.” Yani onun adaletinden ve vasatından [sapmış], onda açık deliller bulunsa dahi ona hidayet bulamamıştır. Çünkü vasat yoldan sapan kimse, neredeyse kendisiyle kurtuluşun mümkün olmadığı bir uzaklığa düşer: { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” [el-En'âm: 153]. İnsanlardan birtakım gruplar, ayetlerin değişmesi ve hükümlerin unutulması (neshi) esnasında ve nefiste ona karşı oluşan ağırlık yahut onu kabul etmedeki zorlanma nispetinde çokça sarsılırlardı.
يلحقه من هذا الضلال عن سواء هذا السبيل؛ وفيه إشعار بأن الخطاب للذين آمنوا، لأن المؤمنين المعرفين بالوصف لا يتبدل أحوالهم من إيمان الكفر، لأن أحداً لا يرتد عن دينه بعد أن خالط الإيمان بشاشة قلبه {فمن يكفر بالطاغوت ويؤمن بالله فقد استمسك بالعروة الوثقى لا انفصام لها}
[nefse gelen bu ağırlık oranında] bu dosdoğru yoldan sapma ona ilişirdi. Bunda, hitabın iman etmiş olanlara yönelik olduğuna bir işaret vardır; çünkü [gerçek] vasıfla nitelenmiş müminlerin halleri imandan küfre dönüşmez. Zira iman sevinci bir kimsenin kalbine karıştıktan sonra hiç kimse dininden dönmez: {فمن يكفر بالطاغوت ويؤمن بالله فقد استمسك بالعروة الوثقى لا انفصام لها} “Kim tağûtu inkâr edip Allah'a inanırsa, kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmış olur”
[البقرة: ٢٥٦] {ومن يسلم وجهه إلى الله وهو محسن فقد استمسك بالعروة الوثقى} ؛ [لقمان: ٢٢] وقال ﵊: «إن الله لا ينتزع العلم انتزاعاً بعد أن أعطاكموه» فبذلك يتضح مواقع خطاب القرآن مع المترتبين في أسنان القلوب بحسب الحظ من الإيمان والإسلام والإحسان - قاله الحرالي. وعرف {السبيل} بأنه المشتمل على قوام السائر فيه والسالك له من نحو الرعي والسقي وشبهه، والسواء بأنه من الشيء أسمحه
[Bakara: 256]; {ومن يسلم وجهه إلى الله وهو محسن فقد استمسك بالعروة الوثقى} “Kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, şüphesiz en sağlam kulpa yapışmıştır” [Lokman: 22]. Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, ilmi size verdikten sonra çekip alırcasına söküp almaz.» İşte bununla, iman, İslam ve ihsandan alınan paya göre kalplerin mertebelerinde sıralanan kimselere Kur'an hitabının yöneldiği mevkiler açıklık kazanmaktadır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. {السبيل} (Yol) kelimesini; otlatma, sulama ve benzeri şeylerden onda yürüyen ve seyrüsefer eden kimsenin ihtiyacını karşılayacak şeyleri ihtiva eden yer olarak; 'sevâ' (سواء) kelimesini ise, bir şeyin hedeflenen amaca en elverişli ve en uygun olanı olarak tarif etmiştir.
بالأمر الذي قصد له، قال: ويقال هو وسطه وخياره.
[Hırrâlî] dedi ki: 'Onun, şeyin ortası ve en hayırlısı olduğu da söylenir.'
ولما كان أكثر المثيرين لهذه الشكوك في صور أهل الإسلام قال تعالى مخاطباً للمؤمنين وهم في غمارهم تنفيراً لهم عن الضلال الذي هو في نفسه أهل لأن ينفر عنه فكيف وهو شماتة العدو وبتخييله وودادته تحذيراً لهم من مخالطتهم: {ود كثير} وهو تعليل لمعنى الكلام وهو: فلا تتبدلوا الكفر بالإيمان، بعد تعليله بالضلال؛ وذلك كما مضى في {ما يود الذين كفروا} [البقرة: ١٠٥] سواء.
Bu şüpheleri körükleyenlerin çoğu İslam ehlinden göründükleri için, Allah Teâlâ müminler onların arasında bulunurken, bizzat kendisinden nefret edilmesi gereken sapkınlıktan onları uzaklaştırmak -kaldı ki bu durum düşmanın sevinmesi, onun kuruntusu ve arzusu iledir- ve onlarla içli dışlı olmaktan sakındırmak üzere müminlere hitap ederek şöyle buyurdu: {ود كثير} “Birçoğu arzu etti”. Bu, sapkınlıkla gerekçelendirilmesinden sonra, kelamın 'İmanı küfürle değişmeyin' şeklindeki manasının bir gerekçesidir; tıpkı daha önce geçen {ما يود الذين كفروا} “İnkâr edenler arzu etmezler” [Bakara: 105] âyetinde olduğu gibidir.
ولما كان المشركون عرباً عالمين بأن طبع العرب الثبات لم يدخلهم معهم في هذا الود وقال: {من أهل الكتاب} فأنبأ أن المصافي منهم قليل وبشر سبحانه بأن ما يودونه من قسم المحال بسوقه سوق المتمني فقال: {لو يردونكم} أي بأجمعكم؛ ثم حقق أمر التمني في كونه محالاً مشيراً بإثبات الجار إلى قناعتهم به ولو في زمن يسير فقال: {من بعد إيمانكم} أي الراسخ {كفاراً} أي لتكونوا مثلهم فتخلدوا معهم في النار {حسداً} على ما آتاكم الله من الخير الهادي إلى الجنة، والحسد قلق النفس من رؤية النعمة على الغير، وعبر عن بلوغ الحسد
Müşrikler Arap olup Arapların tabiatının sebatkâr olduğunu bildiklerinden, onları bu arzuya dahil etmedi ve şöyle buyurdu: {من أهل الكتاب} “Kitap ehlinden”; böylece onlardan samimi ve dost olanların pek az olduğunu haber verdi. Sübhânehu ve Teâlâ onların arzu ettikleri şeyin imkânsız türden olduğunu, onu temenni kipiyle sevk ederek müjdeledi ve şöyle buyurdu: {لو يردونكم} “keşke sizi döndürseler” yani hepinizi. Sonra harf-i cerri sabit kılarak kısa bir süre için bile olsa buna razı olacaklarına işaret etmek suretiyle temenni edilen şeyin imkânsızlığını perçinledi ve şöyle buyurdu: {من بعد إيمانكم} “imanınızdan sonra” yani kökleşmiş [imanınızdan sonra], {كفاراً} “kâfirler olarak” yani kendileri gibi olasınız da onlarla beraber ateşte ebedi kalasınız diye; {حسداً} “kıskançlıklarından ötürü” Allah'ın size cennete ulaştıran hayırdan vermiş olmasına karşı [haset ederek]. Haset; nefsin, başkası üzerindeki nimeti görmekten dolayı tedirgin olmasıdır. Hasetlerinin,
إلى غاية لا حيلة معها في تركه بقوله: {من عند أنفسهم} أي إنه راسخ في طبائعهم فلا تطمعوا في صرفه بشيء، فإن أنفسهم غالبة على عقولهم، ثم زاده تأكيداً بقوله مشيراً بإثبات الجار إلى ذمهم بأنهم استمروا على الضلال بعد الدعوة، لا يطلبون الحق مع القدرة على تعرفه، حتى هجم عليهم بيانه وقهرهم عرفانه، ثم لم يرجعوا إليه؛ وما كفاهم ضلالهم في أنفسهم حتى تمنوا إضلال غيرهم بالرجوع عنه {من بعد ما تبين} أي بياناً عظيماً بوضوحه في نفسه {لهم الحق} أي من صحة رسالة محمد ﷺ وأنه خاتم النبيين المرسل إلى الناس
onu terk etmeye hiçbir çare bulunmayan son raddeye ulaştığını şu buyruğu ile ifade etti: {من عند أنفسهم} “kendi nefislerinden kaynaklanan” yani bu onların tabiatlarına öyle kök salmıştır ki, onu herhangi bir şeyle bertaraf etmeyi ummayın; zira onların nefisleri akıllarına galiptir. Sonra harf-i cerri sabit kılarak, davetten sonra sapıklıkta ısrar etmeleri, hakkı öğrenmeye güçleri yettiği halde onu aramamaları, nihayet onun beyanı kendilerine ansızın gelip marifeti onları boyunduruk altına aldığı halde yine de ona dönmemeleri sebebiyle kınandıklarına işaret ederek bunu daha da pekiştirdi. Nefislerindeki sapıklık kendilerine yetmemiş gibi bir de başkalarını ondan döndürerek saptırmayı temenni ettiler: {من بعد ما تبين} “apaçık belli olduktan sonra” yani bizzat kendiliğindeki açıklığıyla büyük bir beyanla ortaya çıktıktan sonra, {لهم الحق} “hak kendilerine” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletinin sıhhati, onun peygamberlerin sonuncusu ve bütün insanlara gönderilmiş olduğu gerçeği,
كافة بشهادة ما طابقه من التوراة، ومن أنهم خالدون في النار، لأنهم ممن أحاطت به خطيئته بما دل عليه سبحانه في جميع هذه الآيات إبطالاً لدعواهم في مس النار لهم أياماً معدودة.
Tevrat'tan buna muvafık olan kısımların şehadetiyle ve onların ateşte ebedi kalacakları hususu [kendilerine apaçık belli olduktan sonra]; zira onlar, ateşin kendilerine sayılı günler dokunacağı yönündeki iddialarını iptal etmek üzere Sübhânehu ve Teâlâ'nın bütün bu âyetlerde delalet ettiği veçhile günahlarının kendilerini çepeçevre kuşattığı kimselerdendir.
ثم أرشد إلى الدواء بقوله مسبباً عن الإخبار بأن ودهم محال وبعدم رجوعهم: {فاعفوا} أي عاملوهم معاملة العافي بأن لا تذكروا لهم شيئاً مما تظهره تلك الودادة الناشئة عن هذا الحسد من الأقوال والأفعال ولا تأخذوا في مؤاخذتهم به، فإنهم لا يضرونكم ولا يرجعون إليكم، {واصفحوا} أي أظهروا لهم أنكم لم تطلعوا على شيء من ذلك، وأصل معناه من الإعراض بصفحة العنق عن الشيء كأنه لم يره، وأمرهم بمطلق الصفح ولم يفيده بالجميل الذي اختص به خطاب نبيهم ﷺ في قوله:
Sonra onların arzularının imkânsız olduğunu ve geri dönmeyeceklerini haber vermesinin bir neticesi olarak ilaca şöyle işaret etti: {فاعفوا} “Artık affedin” yani affeden kimse gibi muamele edin; bu hasetten doğan o arzunun açığa vurduğu söz ve fiillerden hiçbir şeyi onların yüzüne vurmayın ve bundan dolayı onları muaheze etmeye kalkışmayın; zira onlar size zarar veremezler ve size dönmezler; {واصفحوا} “ve hoşgörün” yani bunlardan hiçbir şeye muttali olmamışsınız gibi onlara davranın. Bu kelimenin asıl manası, boynun yan tarafını bir şeye doğru çevirip adeta onu görmüyormuş gibi davranmaktan gelir. Onlara mutlak olarak hoşgörüyü emretmiş, Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olan hitaptaki gibi onu 'cemîl' (güzel) vasfıyla kayıtlamamıştır. Nitekim o buyruk şöyledir:
{فاصفح الصفح الجميل} [الحجر: ٨٥] لتنزل الخطاب على مراتبه ومستحق مواقعه. وحثهم على أن يكون فعلهم ذلك اعتماداً على تفريجه سبحانه بقوله: {حتى يأتي الله} الذي لا أمر لأحد معه {بأمره} فبشرهم
{فاصفح الصفح الجميل} “Artık sen güzel bir hoşgörüyle muamele et” [Hicr: 85]; tâ ki hitap kendi mertebelerine ve hak ettiği konumlara indirilsin. Onları bu fiillerini, Sübhânehu ve Teâlâ'nın bir ferahlık getirmesine güvenerek yapmaya şu buyruğuyla teşvik etti: {حتى يأتي الله} “Allah getirinceye kadar” Kendisiyle birlikte kimsenin bir emri/hükmü bulunmayan Allah, {بأمره} “kendi emrini”. Böylece onları,
بذلك بظهورهم على من أمروا بالصفح والعفو عنهم، وقد كان مبدأ ذلك ويتم في زمن عيسى ﵇.
kendilerini hoşgörmek ve affetmekle emrolundukları kimselere karşı üstün gelecekleriyle müjdeledi. Bunun başlangıcı gerçekleşmiştir ve İsa aleyhisselâm zamanında tamamlanacaktır.
ولما كان النصر وهم في القلة والضعف بحال عظيم وقوة عدوهم وكثرتهم أعظم مستبعداً قال: {إن الله} وأظهر موضع الإضمار تحقيقاً للبشرى بالإيماء إلى استحضار ما يدل عليه هذا الاسم الأعظم من صفات الجلال والإكرام {على كل شيء قدير} ففي هذا الختم بشرى للمؤمنين بتقديرهم كما أن في الختم بالعلم بشرى بتعليمهم. وفي إفهامه نذارة للكافرين بمقابل ذلك.
Onlar azlık ve zayıflık içindeyken, düşmanlarının gücü ve çokluğu ise son derece büyükken yardım ve zafer uzak bir ihtimal olarak görüldüğünden şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”. Zamir makamında açık ismi (lafza-i celali) zikretti; bu, celal ve ikram sıfatlarından bu İsm-i A'zam'ın delalet ettiği manaları hatırda tutmaya işaret ederek müjdeyi pekiştirmek içindir: {على كل شيء قدير} “her şeye hakkıyla kadirdir”. Âyetin bu şekilde bitirilmesinde, [nasıl ki] ilimle bitirilişinde müminlere öğretileceklerine dair bir müjde varsa, [burada da] onların güçlü kılınacağına dair bir müjde vardır. Mefhumunda ise kâfirler için bunun zıddıyla bir korkutma vardır.
ولما أمرهم بالثقة بهذا الكتاب ما نسخ منه وما لم ينسخ وأن
Onlara bu Kitap'a, ondan neshedilenine de neshedilmeyenine de güvenmelerini ve
لا يعوقهم عنه طعن الطاعنين ولا حسد الحاسدين وأمرهم بالإعراض عن الغير أمرهم بالإقبال على إصلاح النفس والإحسان إلى الغير مما اتصف به المهتدون في قوله تعالى: {ويقيمون الصلاة ومما رزقناهم ينفقون} [البقرة: ٢] ولما كان المقصود من الصلاة قصر الهمة والنية على الحضرة الإلهية وتفريغ البال من جميع الشواغل علم أن التقدير بعد الختم بشمول القدرة فاعلموا ذلك وثقوا به {وأقيموا الصلاة} التي هي مع كونها سنبتليكم في قبلتها بالنسخ قوام الدين والمعينة على جميع النوائب بإعانة الخالق الذي قصد بها الإقبال عليه والتقرب إليه {وآتوا الزكاة} التي هي قرينة الصلاة، فمن فرق بينهما فقد نسخ ما أثبت الله فاستحق القتال ليرجع عما ارتكب من الضلال، وهي من أعظم نفقات المؤمنين إحساناً إلى الخلائق إن كنتم مصلين بالحقيقة، فإن المال بعض
dili uzatanların yermelerinin ve hasetçilerin hasedinin kendilerini ondan alıkoymamasını emredip başkalarından yüz çevirmelerini buyurunca, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda hidayete erenlerin nitelendiği: {ويقيمون الصلاة ومما رزقناهم ينفقون} “Namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” [Bakara: 2] vasıflardan olarak kendi nefislerini ıslah etmeye ve başkalarına ihsanda bulunmaya yönelmelerini emretti. Namazdan maksat, gayret ve niyeti ilahî huzura hasretmek ve zihni bütün meşguliyetlerden arındırmak olduğundan, kudretin şümulü ile yapılan hitimden sonraki takdirin şöyle olduğu anlaşıldı: 'Bunu bilin ve O'na güvenin: {وأقيموا الصلاة} “Namazı dosdoğru kılın”; ki o, kıblesi hususunda sizi nesh ile imtihan edecek olmamızla birlikte, dinin direğidir ve kendisine yönelmek ve yakınlaşmak kastolunan Yaratıcının yardımıyla bütün musibetlere karşı yardımcıdır. {وآتوا الزكاة} “Zekâtı verin”; ki o namazın eşidir. Kim ikisinin arasını ayırırsa Allah'ın sabit kıldığını neshetmiş olur ve irtikâp ettiği sapıklıktan dönmesi için kendisiyle savaşılmayı hak eder. Eğer hakikatte namaz kılanlar iseniz bu, müminlerin mahlukata ihsan sadedinde yapacağı en büyük infaklardandır; zira mal,
ما صرفت عنه الصلاة من أعراض الدنيا.
namazın kendisinden yüz çevirttiği dünya arazlarından biridir.'
ولما كان قوله: {يا أيها الذين آمنوا لا تقولوا راعنا} [البقرة: ١٠٤] وما بعده خطاباً للمؤمنين تحذيراً من كيد أعدائهم بالنهي عما يرديهم والأمر بما ينجيهم وختمه بهذه الآية فذلكة لذلك كله جميعاً لمعانيه وفتحها برأس العبادات البدنية والمالية وكانت «أل» مشيرة إلى الواجب من ذلك ختم الآية نفسها بالأمر العام الجامع فقال: {وما تقدموا لأنفسكم من خير} أي من الصلاة والزكاة وغيرهما فرضاً ونفلاً {تجدوه} وزاد ترغيباً فيه بقوله: {عند الله} أي الجامع لصفات الكمال. فهو يحفظه بما له من العلم والقدرة ويربيه بما له من الكرم والرحمة - إلى غير ذلك من أمور الفضل.
{يا أيها الذين آمنوا لا تقولوا راعنا} “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin” [Bakara: 104] buyruğu ve devamı, kendilerini helak edecek şeylerden nehyedip kurtaracak şeyleri emrederek düşmanlarının tuzaklarından sakındırmak üzere müminlere yönelik bir hitap olup, bu âyetle hitama erdirilmesi bütün bunların bir özeti ve manalarını toplayıcı mahiyette olduğundan ve bedenî ile malî ibadetlerin başıyla açıldığından -ki 'el' takısı bunlardan farz olana işaret etmektedir- âyetin kendisini kapsamlı ve genel bir emirle mühürleyerek şöyle buyurdu: {وما تقدموا لأنفسكم من خير} “Kendiniz için hayır olarak önceden ne takdim ederseniz” yani farz ve nafile olarak namaz, zekât ve diğerlerinden [ne yaparsanız], {تجدوه} “onu bulursunuz”. Şu buyruğuyla ona olan teşviki daha da artırdı: {عند الله} “Allah katında” yani bütün kemal sıfatlarını kendinde toplayan Allah'ın katında. O, ilmi ve kudretiyle onu muhafaza eder; keremi ve rahmetiyle onu büyütüp artırır -ve diğer lütuf tecellileriyle mükafatlandırır-.
ولما كان الشيء قد يهمل لكونه صغيراً وقد لا يطلع عليه لكونه خفياً حقيراً قال مرغباً مرهباً: {إن الله} المحيط قدرة وعلماً {بما تعملون بصير} وأظهر الاسم في موضع الإضمار إشعاراً بالاستئناف للخير ليكون ختماً جامعاً. لأنه لو عاد على خصوص هذا الخطاب لكان «إنه» ، وذلك لأن تجديد الإظهار يقع بمعنى رد
Bir şey küçük olduğu için ihmal edilebildiğinden yahut gizli ve önemsiz olduğu için ona muttali olunamayabildiğinden, hem teşvik hem de sakındırma sadedinde şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” kudret ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah, {بما تعملون بصير} “yaptıklarınızı hakkıyla görendir”. Câmi bir hitam olsun diye hayır için yeni bir başlangıcı bildirmek üzere zamir makamında açık ismi zikretti. Çünkü şayet bu özel hitaba dönseydi 'innehu' (şüphesiz O) şeklinde olurdu; zira açık ismin yeniden zikredilmesi,
ختم الخطاب على إحاطة جملته - قاله الحرالي. والمعنى أنه لو أضمر لكان ربما أفهم تقيد علمه بحيثية ما تقدم من عمل الخير؛ وعلى مثل هذا دل قول العلامة شمس الدين الغزي في أول شرحه لإيساغوجي: الغالب في المضمر إرادة المعنى الأول، وأما حديث: إعادة الشيء معرفة.
hitabın hitamını onun bütününü kuşatmaya hamletmek manasında gerçekleşir -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Manası şudur: Şayet zamir kullanılsaydı, belki de ilminin önceden geçen hayır ameli haysiyetiyle kayıtlı olduğu anlaşılabilirdi. Allâme Şemseddin el-Gazzî'nin, Îsâgūcî şerhinin başında söylediği şu söz de buna benzer bir duruma delalet eder: 'Zamirde galip olan, ilk mananın murad edilmesidir; 'bir şeyin marife olarak tekrarı [aynılığı bildirir]' kaidesine gelince,