عن نفيه - قاله الحرالي.
- bunu Hırrâlî söylemiştir.
ونعم جواب لكلام لا جحد فيه. ولما أضرب سبحانه عما قالوه من القضاء في الأعيان قاضياً عليهم بالخسران علل ذلك بوصف هم به متلبسون معلماً بأن من حق الجاهل بالغيب الحكم على الأوصاف التي ناط علام الغيوب بها الأحكام فقال: {من كسب سيئة} أي عملاً من حقه أن يسوء {وأحاطت به خطيئة} بحيث لم يكن شيء من أحواله خارجاً عن الخطيئة بل كانت غامرة لكل ما سواها من أعماله، ولا يكون ذلك إلاّ للكفر الهادم لأساس الأعمال الذي لا يتأتى بقاء الأعمال بدونه. ولما كان إفراد الضمير أنصّ على جزاء كل فرد والحكم بالنكال على الكل أنكأ وأروع وأقبح وأفظع وأدل على القدرة أفرد ثم جمع فقال آتياً بالفاء دليلاً أن أعمالهم سبب دخولهم النار: {فأولئك} أي البعداء البغضاء {أصحاب النار هم} خاصة {فيها خالدون *} .
«Ne'am» (نعم) ise içinde inkâr bulunmayan bir söze cevaptır. Allah Teâlâ onların şahıslar hakkındaki hükümlerinden yüz çevirip onların hüsranına hükmedince, bunu bizzat büründükleri bir vasıfla gerekçelendirdi; böylece gaybı bilmeyen kimsenin hakkının, Gaybları Bilen'in hükümleri kendilerine bağladığı vasıflara göre hüküm vermek olduğunu bildirdi ve şöyle buyurdu: {من كسب سيئة} “Kim bir kötülük kazanır” yani tabiatı gereği kötü olan bir amel [işlerse], {وأحاطت به خطيئة} “ve günahı kendisini kuşatırsa” öyle ki hallerinden hiçbir şey günahın dışında kalmaz, bilakis diğer bütün amellerini kaplar; bu da ancak amellerin temelini yıkan ve onsuz amellerin bekasının mümkün olmadığı küfür ile olur. Zamirin tekil getirilmesi her bir ferdin cezasını açıkça belirtmede daha kesin, azap hükmünün bütününe verilmesi ise daha ezici, daha ürpertici, daha çirkin, daha dehşetli ve kudrete daha delalet edici olduğundan önce tekil sonra çoğul getirdi ve amellerinin ateşe girişlerinin sebebi olduğuna delil olmak üzere fâ (ف) harfi ile şöyle buyurdu: {فأولئك} “işte onlar” o uzak ve nefret edilen kimseler, {أصحاب النار هم} “ateş ehlidirler; onlar” özellikle, {فيها خالدون *} “orada ebedi kalıcıdırlar.”
ولما بان بهذا مالهم ولكل من شاركهم في هذا الوصف عطف عليه ما لمن ادّعوا أنهم يخلفونهم في النار ولكل من شاركهم في وصفهم الذي استحقوا به ذلك فقال: {والذين آمنوا} أي أقروا بالوحدانية بألسنتهم {وعملوا الصالحات} بياناً لأن قلوبهم مطمئنة بذلك {أولئك} العالو المراتب الشريفو المناقب، ولم يأت بالفاء دلالة على أن سبب سعادتهم إنما هو الرحمة {أصحاب الجنة} لا غيرهم {وهم} أي خاصة {فيها خالدون *} .
Bununla onların ve bu vasıfta onlara ortak olan herkesin akıbeti ortaya çıkınca, ateşte onların yerine geçeceklerini iddia ettikleri kimselerin ve bunu hak ettikleri vasıfta onlara ortak olan herkesin durumunu buna atfederek şöyle buyurdu: {والذين آمنوا} “İman edenler” yani dilleriyle birliği ikrar edenler {وعملوا الصالحات} “ve salih ameller işleyenler” kalplerinin bununla mutmain olduğunu beyan etmek üzere; {أولئك} “işte onlar” mertebeleri yüce, meziyetleri şerefli olan kimselerdir; saadetlerinin sebebinin ancak rahmet olduğuna delalet etsin diye fâ harfi getirilmemiştir; {أصحاب الجنة} “cennet ehlidirler” başkaları değil, {وهم} “ve onlar” yani özellikle, {فيها خالدون *} “orada ebedi kalıcıdırlar.”
ثم شرع سبحانه يقيم الدليل على أنهم ممن أحاطت به خطيئته فقال: {وإذ} أي اذكروا ما تعلمون في كتابكم من حال من كسب سيئة محيطة واذكروا إذ {أخذنا} بما لنا من تلك العظمة التي أشهدناكم كثيراً منها ميثاقكم ولكنه أظهر لطول الفصل بذكر وصف يعمهم وغيرهم فقال: {ميثاق بني إسرائيل} ويجوز أن يكون معطوفاً على {نعمتي} في قوله تعالى: {يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي التي أنعمت عليكم} لأن الكل في مخاطبتهم وبيان أمورهم.
Sonra Allah Teâlâ onların, günahı kendisini kuşatan kimselerden olduğuna dair delil getirmeye başlayarak şöyle buyurdu: {وإذ} “Hani bir vakit” yani kitabınızda bildiğiniz, kendisini kuşatan bir kötülük kazanan kimsenin halini hatırlayın ve hatırlayın hani {أخذنا} “almıştık” size birçoğunu müşahede ettirdiğimiz o azametimizle [almıştık] ahdinizi; fakat araya onları ve başkalarını kapsayan bir vasfın zikriyle uzun fasıla girdiği için açık isimle getirerek şöyle buyurdu: {ميثاق بني إسرائيل} “İsrailoğullarının sözünü”. Bunun, Allah Teâlâ'nın: {يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي التي أنعمت عليكم} [Bakara: 40] buyruğundaki {نعمتي} kelimesine matuf olması da caizdir; zira hepsi onlara hitap etme ve durumlarını açıklama bağlamındadır.
ولما كان الدين إنما هو الأدب مع الخالق والخلق ذكر المعاهد عليه من ذلك مرتباً له على الأحق فالأحق فقال ذاكراً له في صيغة الخبر مريداً به النهي والأمر وهو أبلغ من حيث إنه كأنه وقع امتثاله ومضى ودل على إرادة ذلك بعطف {وقولوا} عليه: {لا تعبدون إلا الله} المنعم الأول الذي له الأمر كله لتكونوا محسنين بذلك إحساناً هو الإحسان كله {و} أحسنوا أو تحسنون {بالوالدين} ولو كانا كافرين. قال الحرالي: تثنية والد من الولادة لاستبقاء ما يتوقع ذهابه بظهور صورة منه تخلف صورة نوعه - انتهى {إحساناً} عظيماً لا يبلغ كنهه، لكونهما في الرتبة الثانية لجعلهما سبحانه السبب في نعمة الإيجاد الأول والمباشرين للتربية، وغيّر السياق فلم يقل: ولا تحسنون إلا إلى الوالدين، إفهاماً لأن الإحسان إليهما يشركهما فيه من بعدهما، لو جبر فوات هذا الحصر بتقديمهما إيذاناً بالاهتمام {وذي القربى} وهم المتوسلون بالوالدين لما لهم من أكيد الوصلة
Din ancak Yaratıcıya ve yaratılmışlara karşı edepten ibaret olunca, bu hususta söz alınan şeyleri en liyakatliden başlayarak sırasıyla zikretti ve nehiy ile emri kastederek haber kipiyle zikretti; bu, sanki yerine getirilip geçmiş gibi olması bakımından daha beliğdir; bunu murat ettiğine de üzerine {وقولوا} lafzını atfetmesi delalet etmektedir: {لا تعبدون إلا الله} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyiniz” ilk nimet veren ve bütün emir kendisine ait olan [Allah'tan başkasına], ta ki bununla ihsanın bütünü olan bir ihsanda bulunmuş olasınız; {و} “ve” ihsanda bulununuz veya bulunursunuz {بالوالدين} “ana babaya” kâfir olsalar bile. Hırrâlî dedi ki: «Vâlid (والد), türünün suretinin yerini alacak bir suretinin ortaya çıkmasıyla yok olması beklenen şeyin baki kalması için veladetten (doğumdan) türetilmiş bir tesniyedir» -[söz] bitti-. {إحساناً} “iyilik [ediniz]” künhüne ulaşılamayacak büyük bir iyilikle; zira onlar, Allah Teâlâ'nın ilk yaratma nimetine sebep kılınmaları ve terbiyeyi bizzat üstlenmeleri sebebiyle ikinci mertebededirler. İfadeyi değiştirip «ve lâ tuhsinûne illâ ile'l-vâlideyni» (ana babadan başkasına ihsanda bulunmayınız) demedi; zira onlara yapılacak ihsana onlardan sonrakiler de ortak olur; bu hasrın (sınırlamanın) kaçırılması ise öneme binaen onları öne almakla telafi edilmiştir; {وذي القربى} “ve akrabaya” onlar, kuvvetli bağlarından ötürü ana baba vasıtasıyla ulaşılan kimselerdir;
{واليتامى} لضعفهم، واليُتم قال الحرالي: فقد الأب حين الحاجة، ولذلك أثبته مثبت في الذكر إلى البلوغ، وفي البنت إلى الثيوبة لبقاء حاجتها بعد البلوغ، والقربى فعلى من القرابة وهو قرب في النسب الظاهر أو الباطن - انتهى {المساكين} لكسرهم.
{واليتامى} “yetimlere” zayıflıklarından ötürü; yetimlik (يُتم) hakkında Hırrâlî şöyle demiştir: «İhtiyaç vaktinde babayı kaybetmektir; bundan dolayı bir görüşe göre erkekte büluğ çağına, kızda ise büluğdan sonra da ihtiyacı devam ettiği için evleninceye kadar sabit kabul edilmiştir. Kurbâ (قربى), karabetten (yakınlık) türemiş 'fu'lâ' vezninde olup zâhir veya bâtın neseptik yakınlıktır» -[söz] bitti-. {المساكين} “ve yoksullara” kırgınlıklarından ve çaresizliklerinden ötürü.
ولما لم يكن وسع الناس عامة بالإحسان بالفعل ممكناً أمر بجعل
Bütün insanları fiilî ihsanla kuşatmak mümkün olmayınca, bunun
ذلك بالقول فقال عطفاً على الخبر الذي معناه الإنشاء: {وقولوا للناس} عامة {حسناً} أي حَسَناً بالتحريك وهو لغة فيه كالبُخْل والبَخَل، وذلك بأن يأمروهم بما أمر الله به وينهوهم عما نهى عنه. ولما أمرهم بما إن امتثلوه اجتمعت كلمتهم ذكر أعظم جامع على الله من الأعمال فقال: {وأقيموا الصلاة} ثم ذكر ما به تمام الجمع ودوامه فقال: {وآتوا الزكاة} ولما كان الإعراض عن هذه المحاسن في غاية البعد فكيف إذا كانت بعهد فكيف إذا كان من الله أشار إلى ذلك بأداة التراخي فقال: {ثم توليتم} أي عن ذلك أو عن كثير منه، وأشار بصيغة التفعل إلى أن الأمور الدينية لحسنها لا يعرض عنها إلا بعلاج بين الفطرة الأولى والأمارة {إلا قليلاً منكم وأنتم} أي والحال أنكم
söz ile yapılmasını emretti ve manası inşa (emir) olan habere atfederek şöyle buyurdu: {وقولوا للناس} “insanlara söyleyin” genel olarak herkese, {حسناً} “güzel söz” yani harekeyle 'hasenen' (حَسَناً); bu, bu kelimede 'buhl' ve 'bahal' gibi bir lügattir; bu da onlara Allah'ın emrettiği şeyleri emretmeleri ve yasakladığı şeylerden onları nehyetmeleridir. Onlara yerine getirdikleri takdirde birliklerini sağlayacak şeyleri emredince, Allah'a yönelten amellerin en büyük toplayıcısını zikrederek şöyle buyurdu: {وأقيموا الصلاة} “Namazı dosdoğru kılın”. Sonra bu birlikteliğin tamamlanmasını ve devamını sağlayan şeyi zikrederek şöyle buyurdu: {وآتوا الزكاة} “zekâtı verin”. Bu güzelliklerden yüz çevirmek son derece uzak bir ihtimal olunca -kaldı ki bu bir ahit ile olunca, hele hele bu ahit Allah'tan olunca nasıl olur?- terâhî edatıyla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم توليتم} “Sonra yüz çevirdiniz” yani bundan yahut bunun birçoğundan; tefe‘‘ul kalıbıyla, dinî işlerin güzelliğinden ötürü onlardan ancak ilk fıtrat ile emmâre nefis arasındaki bir çatışmayla yüz çevrilebileceğine işaret etti; {إلا قليلاً منكم وأنتم} “ancak pek azınız müstesna; ve siz” yani durum şu ki siz,
{معرضون} عادتكم ذلك، لم يكن ذلك منكم عن غير علم، والإعراض صرف الشيء إلى العُرض التي هي الناحية.
{معرضون} “yüz çevirip duranlarsınız.” Bu sizin âdetinizdir; bu sizden bilgisizlikten ötürü meydana gelmiş değildir. İ'râz (إعراض), bir şeyi yan taraf demek olan urza (عُرض) çevirmektir.
قال السمين: وروى عن أبي عمرو وغيره: إلا قليل - بالرفع، وفيه أقوال، أصحها رفعه على الصفة بتأويل إلا وما بعدها بمعنى غير - انتهى. ويأتي إن شاء الله تعالى بسط هذا الإعراب عند قوله: {فشربوا منه إلا قليلاً منهم} [البقرة: ٢٤٩] ذكر ما يشهد لذلك من التوراة، قال في السفر الثاني منها لما ذكر أمر المناجاة وحضورهم عند الجبل وقال الله جميع هذه الآيات كلها: أنا الرب إلهك الذي أصعدتك من أرض مصر من العبودية والرق، لا تكون لك آلهة غيري، لا تعملن شيئاً من الأصنام والتماثيل التي مما في السماء فوق وفي الأرض من تحت ومما في الماء أسفل الأرض، لا تسجدن لها ولا تعبدنها، لأني أنا الرب، إلهك إله غيور، أجازي الأبناء بذنوب
Semîn dedi ki: «Ebû Amr ve başkalarından 'illâ kalîlün' (إلا قليل) şeklinde merfû olarak da rivayet edilmiştir; bunda muhtelif görüşler vardır, en sahihi 'illâ' ve sonrasının 'gayr' manasında tevil edilmesiyle sıfat olarak merfû olmasıdır» -[söz] bitti-. İnşâallahu Teâlâ bu irabın geniş açıklaması {فشربوا منه إلا قليلاً منهم} [Bakara: 249] ayetinde gelecektir. Buna Tevrat'tan şahitlik eden şeylerin zikri: Tevrat'ın ikinci سفر (bölümünde) münâcât emrini ve onların dağdaki huzurlarını zikrettiğinde şöyle dedi: «Ve Allah bütün bu ayetlerin tamamını söyledi: Ben seni Mısır diyarından, kölelik ve esirlikten çıkaran Rabbin, senin Tanrınım. Benden başka tanrıların olmayacak. Yukarıda gökte, aşağıda yerde ve yerin altındaki sularda olan şeylerden hiçbir put ve suret yapmayacaksın. Onlara secde etmeyecek ve onlara kulluk etmeyeceksin; çünkü Ben Rabbin, senin Tanrın kıskanç bir Tanrıyım; düşmanlarımdan olan babaların günahlarını çocuklarına
الآباء إلى ثلاثة أحقاب وأربعة من أعدائي، وأثبت النعمة إلى ألف حقب لأحبائي وحافظي وصاياي، لا تقسم بالرب إلهك كذباً، لأن الرب لا يزكي من حلف باسمه كذباً. أكرم أباك وأمك ليطول عمرك في الأرض التي يعطيكها الرب إلهك، لا تقتل، لا تزن، لا تسرق، لا تشهد على صاحبك شهادة زور، لا تتمن بنت صاحبك، ولا تشتهين امرأة صاحبك ولا كل شيء لصاحبك - وكان جميع الشعب يسمعون الأصوات ويرون المصابيح. وقال في موضع آخر من السفر الثالث: لا تسرقوا، ولا تغدروا، ولا تحلفوا باسمي كذباً، ولا تنجسوا اسم الرب إلهكم، أنا الرب وليس غيري، لا تظلمن صاحبك، ولا تشتمن الأخرس، ولا تضع عثرة بين يدي الضرير، اتق الله ربك، لا تحيفوا في القضاء، ولا تأثموا، ولا تحابين المسكين ولا تحاب الكبير أيضاً بل أقض بالبر والعدل، لا تبغض أخاك في قلبك بل بكّت صاحبك
üç ve dört nesle kadar ödetirim; Beni seven ve emirlerimi tutanlar için ise bin nesle kadar lütfumu sabit kılarım. Rabbinin, Tanrının adıyla yalan yere yemin etme; zira Rab, Kendi adıyla yalan yere yemin edeni temize çıkarmaz. Günlerin Rabbin, Tanrının sana vereceği toprakta uzun olsun diye babana ve anana hürmet et. Öldürmeyeceksin. Zina etmeyeceksin. Çalmayacaksın. Komşuna karşı yalancı şahitlik yapmayacaksın. Komşunun kızına göz dikmeyeceksin; komşunun karısına ve komşuna ait hiçbir şeye tamah etmeyeceksin.» Bütün halk ise sesleri işitiyor ve meşaleleri görüyordu. Üçüncü سفر (bölümün) başka bir yerinde şöyle dedi: «Çalmayacaksınız; hıyanet etmeyeceksiniz; Benim adımla yalan yere yemin etmeyeceksiniz; Rabbiniz olan Tanrınızın adını kirletmeyeceksiniz; Ben Rabbim, başkası yoktur. Komşuna zulmetmeyeceksin; dilsizi ayıplamayacaksın; körün önüne tökez koymayacaksın; Rabbin olan Tanrıdan kork; hükümde haksızlık etmeyin, günah işlemeyin; yoksula iltimas geçme, büyüğe de taraf tutma; bilakis doğruluk ve adaletle hükmet. Kalbinde kardeşine buğzetme; bilakis arkadaşını uyar
ووبخه بالحق لكيلا يلزمك خطيئة في سببه، ولا تحقدن على أحد بل أحبب صاحبك كما تحب نفسك، ولا تتطيروا بسنح الطير، ولا يكونن فيكم عراف، ولا تُطوّلن شعر رؤوسكم، ولا تحلقوا عنافق لحاكم، ولا تخدشوا وجوهكم على الميت، ولا تكتبوا على لحومكم بالإبر، أنا الله ربكم، لا تتبعوا العرّافين والقافة ولا تنطلقوا إليهم ولا تسألوهم عن شيء لئلا تتنجسوا بهم، أكرم الشيخ وقم إليه إذا رأيته، وأكرم من هو أكبر منك، واتق الله ربك، أنا الله ربكم، وإذا سكن بينكم الذي يقبل إليّ فلا تظلموه بل أنزلوه منزلة أحدكم وصيروه منكم، الذين يقبلون إليّ ويسكنون معكم أحبوهم كما تحبون أنفسكم لأنكم كنتم سكاناً بأرض مصر، أنا الله ربكم، لا تأثموا في القضاء ولا تأثموا في الأوزان والمكاييل بل اتخذوا ميزان الحق واتخذوا مكاييل الحق، أنا الله ربكم الذي أخرجكم من أرض مصر احفظوا جميع وصاياي وأحكامي بها، أنا الرب وليس غيري.
ve onun yüzünden günaha girmeyesin diye onu hak ile azarla. Hiç kimseye kin besleme, bilakis kendini sevdiğin gibi arkadaşını da sev. Kuşların uçuşuyla uğursuzluk saymayın; aranızda kâhin ve falcı bulunmasın; başınızın saçlarını uzatmayın; sakallarınızın kenarlarını tıraş etmeyin; ölü için yüzlerinizi tırmalamayın; iğnelerle etlerinizin üzerine yazı yazmayın (dövme yapmayın). Ben Allah'ım, sizin Rabbinizim. Kâhinlere ve iz sürücülere uymayın, onlara gitmeyin ve onlardan kirlenmeyesiniz diye bir şey sormayın. Yaşlıya hürmet et, onu gördüğün zaman ayağa kalk; senden büyük olana saygı göster; Rabbin olan Allah'tan kork; Ben Allah'ım, sizin Rabbinizim. Aranıza sığınan garip kimseye zulmetmeyin; onu kendinizden biri yerine koyun ve kendinizden sayın; aranıza katılıp sizinle yaşayanları kendinizi sevdiğiniz gibi sevin; çünkü siz de Mısır diyarında yabancı idiniz. Ben Allah'ım, sizin Rabbinizim. Hükümde günah işlemeyin; ölçü ve tartılarda günaha girmeyin; bilakis hak teraziyi ve hak ölçüleri edinin. Sizi Mısır diyarından çıkaran Rabbiniz olan Allah Benim; bütün emirlerimi ve hükümlerimi yerine getirerek koruyun; Ben Rabbim, başkası yoktur.»
وقال في الثاني: ومن تبع العرافين والقافة وضل بهم أنزل
İkincisinde ise şöyle dedi: «Kâhinlere ve iz sürücülere uyup onlarla sapan kimsenin üzerine
به غضبي الشديد وأهلكه من شعبي، وأي رجل شتم والديه يقتل قتلاً ودمه في عنقه؛ ثم قال بعده: وأي رجل أو امرأة صار عرافاً أو منجماً يقتلان قتلاً، ويكون قتلهما الرجم بالحجارة، ودمهما في أعناقهما؛ وقال قبل ذلك: وكل من ضرب رجلاً فمات فليقتل قتلاً، ومن ضرب أباه وأمه فليقتل قتلاً، ومن سرق إنساناً فوجد معه يريد بيعه فليقتل قتلاً، ومن شتم أباه وأمه فليقتل قتلاً، ثم قال: لا يؤذّن الساكن بينكم ولا تعقّوهم تحوّجوهم، لأنكم كنتم سكاناً بأرض مصر، ولا تؤذوا الأرامل والأيتام، فإن آذيتموهم فصلوا بين يدي أسمع صلاتهم وأستجيب لهم فيشتد غضبي وأقتلكم في الحرب وتكون نساؤكم أرامل وبنوكم يصيرون يتامى، وإن أسلفت رزقك للمسكين الذي معك من شعبي فلا تكونن له كالغريم، ولا تأخذن منه رباً؛ ثم قال: ولا تقبلن الرشوة، فإن الرشوة تعمي أبصار الحكماء في القضاء وترد فلج الصالحين.
şiddetli gazabımı indirir ve onu kavmimden yok ederim. Hangi adam ana babasına söverse kesinlikle öldürülsün, kanı boynunadır.» Sonra onun ardından şöyle dedi: «Hangi erkek veya kadın kâhin ya da müneccim olursa kesinlikle öldürülsünler; onların öldürülmesi taşlanarak olsun, kanları boyunlarınadır.» Bundan önce de şöyle demişti: «Bir adama vurup da onu öldüren kimse kesinlikle öldürülsün. Babasına ve anasına vuran kimse kesinlikle öldürülsün. Bir insanı kaçırıp satmak isterken yanında bulunan kimse kesinlikle öldürülsün. Babasına ve anasına lanet eden kimse kesinlikle öldürülsün.» Sonra şöyle dedi: «Aranızda oturan yabancıya eziyet edilmesin, onları muhtaç bırakıp sıkıntıya sokmayın; çünkü siz de Mısır diyarında yabancı idiniz. Dullara ve yetimlere eziyet etmeyin; şayet onlara eziyet ederseniz ve onlar Benim huzurumda dua ederlerse dualarını işitir ve onlara icabet ederim; gazabım şiddetlenir, sizi savaşta öldürürüm; kadınlarınız dul, çocuklarınız yetim kalır. Kavmimden seninle beraber olan bir yoksula rızkından borç verirsen ona alacaklı gibi davranma ve ondan faiz alma.» Sonra şöyle dedi: «Rüşvet kabul etmeyin; zira rüşvet hükümde hikmet sahiplerinin gözlerini kör eder ve salihlerin haklı sözünü geri çevirir.»
ولما كان أكبر الكبائر بعد الشرك القتل تلاه بالتذكير بما أخذ عليهم فيه من العهد، وقرن به الإخراج من الديار لأن المال عديل الروح والمنزل أعظم المال وهو للجسد كالجسد للروح فقال: {وإذ أخذنا ميثاقكم}
Şirkten sonra en büyük günah adam öldürmek olunca, bunun peşinden bu hususta kendilerinden alınan ahdi hatırlattı; yurtlarından çıkarmayı da buna ekledi; zira mal canın dengidir, mesken ise malın en büyüğüdür ve ceset için ruh ne ise mesken de beden için öyledir. Şöyle buyurdu: {وإذ أخذنا ميثاقكم} “Hani sizden kesin söz almıştık”
يا بني إسرائيل {لا تسفكون دماءكم} أي لا يسفك بعضكم دماء بعض {ولا تخرجون أنفسكم} بإخراج بعضكم لبعض لأن المتواصلين بنسب أو دين كالنفس الواحدة {من دياركم} ، قال الحرالي: وأصلها ما أدارته العرب من البيوت كالحلقة استحفاظاً لما تحويه من أموالها - انتهى.
ey İsrailoğulları! {لا تسفكون دماءكم} “Kanlarınızı dökmeyeceksiniz” yani bir kısmınız diğerlerinin kanını dökmeyecek, {ولا تخرجون أنفسكم} “ve birbirinizi çıkarmayacaksınız” bir kısmınız diğerlerini çıkarmak suretiyle; zira nesep veya din bağıyla bağlı olanlar tek bir nefis gibidir; {من دياركم} “yurtlarınızdan.” Hırrâlî dedi ki: «Bunun aslı, Arapların mallarını muhafaza etmek için halka gibi çevreledikleri evlerdir» -[söz] bitti-.
ولما كانوا قد نكصوا عند حقوقِ الأمر فلم يقبلوا ما أتاهم من الخير حتى خافوا الدمار بسقوط الطور عليهم أشار إلى ذلك بقوله: {ثم أقررتم} أي بذلك كله بعد ليّ وتوقف، والإقرار إظهار الالتزام بما خفي أمره - قاله الحرالي: {وأنتم تشهدون} بلزومه وتعاينون تلك الآيات الكبار الملجئة لكم إلى ذلك، وقد مضى مما يصدق هذا
Emir kesinleştiğinde geri adım atıp üzerlerine Tûr dağının düşmesiyle helak olmaktan korkuncaya kadar kendilerine gelen hayrı kabul etmeyince, şu buyruğuyla buna işaret etti: {ثم أقررتم} “Sonra ikrar ettiniz” yani eğip bükme ve duraklamadan sonra bütün bunları [ikrar ettiniz]. İkrar (إقرار), gizli kalan bir işin gereğini açıkça üstlenmektir - bunu Hırrâlî söylemiştir: {وأنتم تشهدون} “ve sizler de şahittiniz” onun lüzumuna şahitlik ederek ve sizi buna mecbur kılan o büyük ayetleri bizzat görerek. Tevrat'tan bunu doğrulayan hususlar az önce geçti,
عن التوراة آنفاً ما فيه كفاية للموفق، وسيأتي في المائدة بقيته، إن شاء الله تعالى. ولما كان هذا بما أكد به من ذكر الميثاق في مظهر العظمة وإضافة الجناية إلى نفس الجاني جديراً بالبعد منه أشار إلى ذلك بقوله: {ثم أنتم هؤلاء} الحقيرون المقدور عليهم المجهولون الذين لا يعرف لهم اسم ينادون به، أو الموجودون الآن؛ ثم استأنف البيان عن هذه الجملة فقال: {تقتلون أنفسكم} من غير التفات إلى هذا العهد الوثيق {وتخرجون فريقاً منكم} أي ناساً هم أشقّاء لكم فهم جديرون منكم بالإحسان لا بالإخراج {من ديارهم} .
muvaffak kılınan kimse için onda yeterli açıklama vardır; kalanı ise Mâide suresinde gelecektir inşâallahu Teâlâ. Bu durum, azamet makamında ahdin zikredilmesi ve cinayetin bizzat failin nefsine izafe edilmesiyle teyit edildiği halde uzak durulması gereken bir husus olunca, şu buyruğuyla buna işaret etti: {ثم أنتم هؤلاء} “Sonra siz öyle kimselersiniz ki” o değersiz, güç yetirilen, kendilerine seslenilecek bir isimleri dahi bilinmeyen meçhul kimselersiniz yahut şu anda mevcut olanlarsınız; sonra bu cümleyi açıklamak üzere sözü şöyle başlattı: {تقتلون أنفسكم} “birbirinizi öldürüyorsunuz” bu sağlam ahde hiç iltifat etmeksizin, {وتخرجون فريقاً منكم} “ve içinizden bir fırkayı çıkarıyorsunuz” yani sizin öz kardeşiniz olan, dolayısıyla çıkarılmaya değil ihsana layık olan insanları, {من ديارهم} “yurtlarından.”
ولما كان من المستبعد جداً بعد الاستبعاد الأول أن يقعوا في
İlk uzak görmeden sonra onların
ذلك على طريق العدوان استأنف البيان لذلك بقوله: {تظاهرون} أي تتعاونون، من التظاهر، وهو تكلف المظاهرة وهي تساند القوة كأنه استناد ظهر إلى ظهر - قاله الحرالي: {عليهم بالإثم} أي مصاحبين للإثم وهو أسوأ الاعتداء في قول أو فعل أو حال، ويقال لكذوب: أثوم، لاعتدائه بالقول على غيره، والإثم الخمر لما يقع بها من العدواة والعدوى - قاله الحرالي: {والعدوان} أي والامتلاء في مجاوزة الحدود {وإن يأتوكم} أي هؤلاء الذين تعاونتم أو عاونتم عليهم {أسارى} جمع أسرى جمع أسير، وأصله المشدود بالأسر، وهو القد وهو ما يقد أي يقطع من السير {تفادوهم} أي تخلصوهم بالمال، من الفداء وهو الفكاك بعوض، و {تفادوهم} من المفاداة وهي الاستواء في العوضين.
buna düşmanlık yoluyla düşmeleri son derece uzak bir ihtimal olunca, bunu açıklamak üzere sözü şöyle başlattı: {تظاهرون} “yardımlaşıyorsunuz” tezahür (تظاهر) kelimesinden olup arkalamayı tekellüf etmektir; o da sanki sırt sırta dayanmak gibi güçlerin birbirine destek olmasıdır - bunu Hırrâlî söylemiştir: {عليهم بالإثم} “onlara karşı günah ile” yani söz, fiil veya haldeki en kötü tecavüz olan günahla birlikte; yalancı kimseye de başkasına sözle tecavüz ettiği için 'esûm' (أثوم) denir; ism (الإثم) kelimesi, sebep olduğu düşmanlık ve bulaşma sebebiyle şarap için de kullanılır - bunu Hırrâlî söylemiştir: {والعدوان} “ve düşmanlıkla” yani haddi aşmada taşkınlık göstererek; {وإن يأتوكم} “şayet onlar size gelirlerse” yani aleyhlerine yardımlaştığınız veya destek verdiğiniz kimseler, {أسارى} “esirler olarak” esrâ'nın çoğulu, o da esîr'in çoğuludur; aslı bağ ile bağlanan kimsedir; o da kayıştır, yani meşinden kesilen parçadır; {تفادوهم} “onları fidyeyle kurtarırsınız” yani malla kurtarırsınız; fidâ (فداء), bir bedel karşılığında kurtarmaktır; «tufâdûhum» (تفادوهم) ise iki bedelin eşit olması demek olan müfâdât (مفاداة) kökündendir.
قاله الحرالي.
Bunu Hırrâlî söylemiştir.
ثم أكد تحريم الإخراج بزيادة الضمير والجملة الاسمية في قوله:
Sonra şu buyruğunda zamiri ve isim cümlesini ziyade ederek yurtlarından çıkarmanın haramlığını teyit etti:
{وهو محرم} من التحريم وهو تكرار الحرمة بالكسر وهي المنع من الشيء لدنايته، والحرمة بالضم المنع من الشيء لعلوه - قاله الحرالي: {عليكم} ولما كان يُظن أن الضمير للفداء عينه فقال: {إخراجهم} ثم أنكر عليهم التفرقة بين الأحكام فقال: {أفتؤمنون ببعض الكتاب} أي التوراة وهو الموجب للمفاداة {وتكفرون ببعض} وهو المحرم للقتل والإخراج، ثم سبب عن ذلك قوله: {فما جزاء من يفعل ذلك} الأمر العظيم الشناعة {منكم إلا خزي} ضد ما قصدتم بفعلكم من العز، والخزي إظهار القبائح التي يستحي من إظهارها عقوبة - قاله الحرالي: {في الحياة الدنيا} تعجيلاً للعقوبة له في الدار التي جعلها محط قصده.
{وهو محرم} “oysa o haram kılınmıştı” tahrîm (تحريم) kökünden olup kesre ile hırmetin (حِرمة) tekrarlanmasıdır; o da bayağılığından ötürü bir şeyden menetmektir; damme ile hürmet (حُرمة) ise yüceliğinden ötürü bir şeyden menetmektir - bunu Hırrâlî söylemiştir: {عليكم} “size”. Zamirin bizzat fidyeye ait olduğu zannedilmesin diye şöyle buyurdu: {إخراجهم} “onların yurtlarından çıkarılması.” Sonra hükümler arasında ayrım yapmalarını inkâr ederek şöyle buyurdu: {أفتؤمنون ببعض الكتاب} “Yoksa siz Kitabın bir kısmına inanıp” yani fidyeyi vacip kılan Tevrat'ın [bir kısmına], {وتكفرون ببعض} “bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” yani öldürmeyi ve çıkarmayı haram kılan kısmını. Sonra bundan doğan neticeyi şu buyruğuyla bildirdi: {فما جزاء من يفعل ذلك} “Sizden bunu yapan kimsenin cezası nedir?” o son derece çirkin olan işi, {منكم إلا خزي} “ancak bir rezilliktir” bu yaptığınızla elde etmeyi kastettiğiniz izzetin zıddı olarak; hızy (خزي), ceza olarak açığa vurulmasından utanılan çirkinlikleri ortaya dökmektir - bunu Hırrâlî söylemiştir: {في الحياة الدنيا} “dünya hayatında” maksat edindiği yurtta cezasını peşin vermek üzere.
وقد فعل سبحانه ذلك بأنواع الذل والقتل فما دونه، {ويوم القيامة} هي فعالة تفهم فيها التاءُ المبالغةَ والغلبة، وهو قيام أمر مستعظم، والقيام هو الاستقلال بأعباء ثقيلة {يردون} أي بالبعث، والرد هو الرجوع إلى ما كان منه بدء المذهب - قاله الحرالي: {إلى أشد العذاب} لأنه الخزي الأعظم.
Allah Teâlâ bunu zilletin ve katlin her türlüsü ve daha aşağısıyla bizzat gerçekleştirdi; {ويوم القيامة} “Kıyamet gününde ise” fe'âle (فعالة) vezninde olup sonundaki tâ (تاء) mübalağa ve galibiyeti ifade eder; o da pek büyük bir işin ayakta durmasıdır; kıyâm (القيام) ise ağır yükleri yüklenmektir; {يردون} “uğratılırlar” yani diriltilerek; redd (الرد), gidilen yolun başlangıcına dönmektir - bunu Hırrâlî söylemiştir: {إلى أشد العذاب} “azabın en şiddetlisine;” çünkü en büyük rezillik odur.
ولما كانت المواجهة بالتهديد أدل على الغضب التفت إليهم في قراءة الجماعة فعطف على ما تقديره ذلك بأن الله عالم بما قصدتموه في ذلك فهو يجازيكم بما تستحقون قوله: {وما الله} أي المحيط علماً وقدرة {بغافل عما} أي عن شيء بما {تعملون} من ذلك ومن غيره، وقراءة نافع وابن كثير بالغيب على الأسلوب الماضي.
Tehdit ile yüz yüze gelinmesi gazaba daha çok delalet ettiğinden, cemaat kıraatinde onlara yöneldi ve takdiri: «Bu, Allah'ın bunda kastettiğiniz şeyleri bilmesinden ötürüdür; dolayısıyla O sizi müstahak olduğunuz şeyle cezalandıracaktır» şeklinde olan söze şu buyruğunu atfetti: {وما الله} “Allah değildir” ilim ve kudretle kuşatan [Allah], {بغافل عما} “gafil [değildir] hiçbir şeyden” {تعملون} “yaptıklarınızdan” bundan ve diğer şeylerden; Nâfi' ve İbn Kesîr kıraatinde ise geçmiş üslup üzere gâib sığasıyladır.
ولما كانت هذه الآيات كلها كالدليل على قوله تعالى: {وضربت عليهم الذلة والمسكنة - ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله} [البقرة: ٦١] فذلكة ذلك قوله تعالى: {أولئك} أي البعداء البغضاء {الذين اشتروا} أي لجوا فأخذوا {الحياة الدنيا} على خساستها {بالآخرة} مع نفاستها، والدنيا فُعلى من الدنو وهو الأنزل رتبة، في مقابلة عليا، ولأنه لزمتها العاجلة صارت في مقابلة الأخرى اللازمة للعلو، ففي الدنيا نزول قدر وتعجل وفي الأخرى علو قدر وتأخر، فتقابلتا على ما يفهم تقابلين من معنى كل واحدة منهما - قاله الحرالي: فالآية من الاحتكاك، ذكر الدنيا أولاً يدل على حذف العليا ثانياً، وذكر الآخرة ثانياً يدل على حذف العاجلة أولاً.
Bütün bu ayetler, Allah Teâlâ'nın: {وضربت عليهم الذلة والمسكنة - ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله} [Bakara: 61] buyruğuna bir delil gibi olunca, bunun hulâsası Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {أولئك} “İşte onlar” o uzak ve nefret edilen kimseler, {الذين اشتروا} “satın almış kimselerdir” yani hırs gösterip almışlardır, {الحياة الدنيا} “dünya hayatını” bayağılığına rağmen, {بالآخرة} “ahiret karşılığında” onun kıymetliliğine rağmen. Dünyâ (دنيا), dünüvden (yakınlık/aşağılık) türemiş 'fu'lâ' veznidir ve rütbece en aşağı olan demektir, ulyâ'nın (en yüce) karşılığıdır; ona peşin olan lâzım geldiği için, yüceliği lâzım kılan uhrâ'nın (ahiret) karşılığı olmuştur; dolayısıyla dünyada derece düşüklüğü ve acelecilik, ahirette ise derece yüksekliği ve sonralık vardır; her ikisinin manasından anlaşıldığı üzere iki zıtlıkla birbirlerine karşıt olmuşlardır - bunu Hırrâlî söylemiştir. Ayette ihtibâk sanatı vardır; önce dünyânın zikredilmesi ikincide ulyânın hazfedildiğine delalet eder, sonra âhiretin zikredilmesi de birincide âcilenin (peşin olanın) hazfedildiğine delalet eder.
{فلا} أي فتسبب عن ذلك أنه لا {يخفف} من التخفيف وهو
{فلا} “Artık [hafifletilmez]” yani bundan ötürü şu netice doğar ki, {يخفف} “hafifletilmez” tahfîf (تخفيف) kelimesinden olup
مصير الثقيل والمستفل إلى حال الطافي المستعلي كحال ما بين الحجر والهواء - قاله الحرالي: {عنهم العذاب} في واحدة من الدارين {ولا هم ينصرون} وهو أيضاً من أعظم الأدلة على خذلان من غزا لأجل المغنم أو غل، وقد ورد في كثير من الأحاديث والآثار التصريح بذلك، منها ما رواه مالك عن ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ قال: «ما ظهر الغلول في قوم إلا ألقى الله في قلوبهم الرعب» وهو أيضاً شرع قديم ففي سفر يوشع بن نون ﵊ أنه لما فتح مدينة أريحا بعد موت موسى ﵇ بعث إلى مدينة عاي ثلاث آلاف مقاتل ليفتحوها، فقتل منهم أهل عاي جماعة وهزموهم، فاضطربت قلوبهم وصارت كالماء، فسجد يشوع على الأرض أمام تابوت الرب هو ومشيخة بني إسرائيل، فقال له الرب: انهض قائماً، وأخبره أن قومه قد غلوا فلا يقدرون الآن أن يثبتوا لأعدائهم حتى ينحوا الحرام عنهم، وقال الله له: وإذا كان غد فقدموا أسباطكم ليقترعوا، والسبط الذي تصيبه قرعة الرب تتقدم عشائره، والعشيرة التي تصيبها القرعة تتقدم بيوتاتها، والبيت الذي يصيبه قرعة الرب
ağır ve aşağıda olanın, taş ile hava arasındaki hal gibi suyun yüzüne çıkan ve yükselenin haline dönüşmesidir - bunu Hırrâlî söylemiştir: {عنهم العذاب} “onlardan azap” iki yurttan birinde bile; {ولا هم ينصرون} “ve onlara yardım da edilmez.” Bu ayet aynı zamanda ganimet için savaşan veya ganimetten aşıran (gulûl yapan) kimsenin yüzüstü bırakılacağına dair en büyük delillerdendir. Pek çok hadis ve rivayette bunu açıkça belirten ifadeler gelmiştir; bunlardan biri Mâlik'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir kavimde gulûl (ganimetten çalma) zuhur ederse Allah onların kalplerine mutlaka korku düşürür» buyurmuştur. Bu aynı zamanda eski bir şeriattır; Yûşa b. Nûn'un aleyhisselâm سفر'inde (kitabında) geçtiğine göre, o Mûsâ'nın aleyhisselâm vefatından sonra Eriha şehrini fethettiğinde, fethetmeleri için Ay şehrine üç bin savaşçı gönderdi; Ay halkı onlardan bir topluluğu öldürüp onları hezimete uğrattı; bunun üzerine kalpleri sarsıldı ve su gibi eridi. Yeşu ve İsrailoğullarının ileri gelenleri Rabbin sandığının önünde yere kapandılar. Bunun üzerine Rab ona: «Ayağa kalk» dedi ve kavminin hıyanet edip ganimetten aşırdığını, haramı aralarından uzaklaştırıncaya kadar artık düşmanlarına karşı tutunamayacaklarını bildirdi. Allah ona şöyle dedi: «Yarın olunca kabilelerinizi kur'a çekmek üzere öne çıkarın; Rabbin kur'asının isabet ettiği kabile oymaklarını öne çıkarsın; kur'anın isabet ettiği oymak ev halkını öne çıkarsın; Rabbin kur'asının isabet ettiği ve
ويصاب الحرام عنده يحرق بالنار هو وكل شيء له، لأنه تعدى على أمر الرب ولأنه أثم بإسرائيل؛ ففعل ما أمره الرب فأصابت القرعة عاجار بن كرمى من سبط يهودا، فأحضره وبنيه وبناته ومواشيه وخيمته وكل من كان له، فأصعدهم إلى غور عاجار، ورجمهم جميع بني إسرائيل بالحجارة، وأحرقوهم بالنار، وجعلوا فوقه تلاً من الحجارة الكبار إلى اليوم، ولذلك دعي اسم ذلك الموضع غور عاجار إلى اليوم، ثم أتوا من الغد إلى عاي فقتلوا جميع من فيها من بني آدم الذكور والإناث وأحرقوها.
yanında haram mal bulunan ev halkı, kendisi ve ona ait her şey ateşle yakılsın; çünkü o Rabbin emrine karşı gelmiş ve İsrail'e günah işletmiştir.» Rabbin kendisine emrettiği şeyi yaptı; kur'a Yahuda kabilesinden Kerem oğlu Acar'a isabet etti; onu, oğullarını, kızlarını, hayvanlarını, çadırını ve sahip olduğu her şeyi getirdi; onları Acar vadisine çıkardı; bütün İsrailoğulları onları taşladılar, ateşle yaktılar ve bugüne kadar üzerinde büyük taşlardan bir tepe yaptılar; bu sebeple o yerin adı bugüne kadar Acar vadisi olarak anıldı. Ertesi gün Ay şehrine gelip oradaki bütün insanları, erkekleri ve kadınları öldürdüler ve şehri yaktılar.
ولما بين لهم أنهم نقضوا العهود فأحاطت بهم الخطايا فاستحقوا الخلود في النار توقع السائل الإخبار عن سبب وقوعهم في ذلك هل هو جهل أو عناد فبشع سبحانه ذلك عليهم بما افتتحه بحرف التوقع فقال: {ولقد}
Onların ahitleri bozduklarını, günahların kendilerini kuşattığını ve böylece ateşte ebedi kalmayı hak ettiklerini beyan edince; dinleyen kimse onların bu duruma düşmelerinin sebebinin cehalet mi yoksa inat mı olduğunun haber verilmesini bekledi. Bunun üzerine Allah Teâlâ beklenti harfiyle söze başlayarak onların bu durumunun çirkinliğini ortaya koydu ve şöyle buyurdu: {ولقد}
باللام التي هي توكيد لمضمون الكلام، و «قد» هي لوقوع مرتقب مما كان خبراً أو مما سيكون علماً - قاله الحرالي. {آتينا} أي بعظمتنا {موسى الكتاب} أي نقضتم تلك العهود مع أن عندكم فيها كتاب الله التوراة تدرسونه كل حين، فلم ندعكم هملاً بعد موسى ﵇ بل ضبطنا أمركم بالكتاب {وقفينا} من التقفية وهي متابعة شيء شيئاً كأنه يتلو قفاه، وقفاء الصورة منها خلفها المقابل الموجه - قاله الحرالي: {من بعده} أي بعد موسى {بالرسل} أي ثم لم نقتصر على الضبط بالكتاب الذي تركه فيكم موسى بل واترنا من بعده إرسال الرسل
sözün içeriğini teyit eden lâm harfi ve vuku bulmuş bir haberden veya bilinecek bir şeyden beklenen bir olayın gerçekleştiğini bildiren «kad» (قد) edatıyla - bunu Hırrâlî söylemiştir: {آتينا} “Andolsun biz verdik” yani azametimizle, {موسى الكتاب} “Musa'ya Kitabı” yani yanınızda her an dersini yaptığınız Allah'ın Kitabı Tevrat bulunduğu halde o ahitleri bozdunuz; dolayısıyla Musa'dan aleyhisselâm sonra sizi başıboş bırakmadık, bilakis işinizi Kitap ile disipline ettik; {وقفينا} “ve peş peşe gönderdik” takfiye (تقفية) kelimesinden olup bir şeyin ardı sıra diğerini getirmektir, sanki onun ensesini (ardını) takip eder gibidir; bir suretin kafâsı (arkası) ise onun yöneldiği yüzünün zıddı olan arkasıdır - bunu Hırrâlî söylemiştir: {من بعده} “ondan sonra” yani Musa'dan sonra, {بالرسل} “peygamberleri” yani Musa'nın aranızda bıraktığı Kitap ile nizamı sağlamakla yetinmedik, bilakis ondan sonra peygamberler göndermeyi ardı ardına sürdürdük,
مواترة، وجعلنا بعضهم في قفاء بعض ليجددوا لكم أمر الدين ويؤكدوا عليكم العهود والرسالة انبعاث أمر من المرسل إلى المرسل إليه {وآتينا} بما لنا من العظمة {عيسى} اسم معرب.
kesintisiz kıldık; din işini sizin için yenilesinler ve ahitleri sizin aleyhinize teyit etsinler diye bazısını bazısının ardınca gönderdik. Risalet, gönderenden gönderilene bir emrin intikal etmesidir. {وآتينا} “Ve verdik” azametimizle, {عisa} “İsa'ya” muarreb (Arapçalaşmış) bir isimdir,
أصله يسوع {ابن مريم} الذي أرسلناه لنسخ بعض التوراة تجديد ما درس من بقيتها {البينات} من الآيات العظيمة التي لا مرية فيها لذي عقل، والبينة من القول والكون ما لا ينازعه منازع لوضوحه - قاله الحرالي: {وأيدناه} أي
aslı Yeşû'dur; {ابن مريم} “Meryem oğluna” Tevrat'ın bir kısmını neshetmek ve kalanından unutulup gidenleri yenilemek üzere gönderdiğimiz [Meryem oğluna verdik], {البينات} “apaçık delilleri” akıl sahibi için hiçbir şüpheye yer bırakmayan o büyük ayetleri; beyyine (بينة), sözden ve varlıktan açıklığı sebebiyle hiçbir itirazcının itiraz edemeyeceği şeydir - bunu Hırrâlî söylemiştir: {وأيدناه} “ve onu destekledik” yani
قويناه على ذلك كله، من التأييد وهو من الأيد وهو القوة، كأنه يأخذ معه بيده في الشيء الذي يقويه فيه، كأخذ قوة المظاهرة من الظهر، لأن الظهر موضع قوة الشيء في ذاته، واليد موضع قوة تناوله لغيره - قاله الحرالي: {بروح القدس} أي الروح الطاهر وهو جبريل ﵇ كما أيدنا به غيره من أولي العزم. قال الحرالي: والروح لمحة من لمحات أمر الله، وأمر الله قيوميته في كلية خلقه ملكاً وملكوتاً، فما هو قوام الخلق كله ملكاً وملكوتاً هو الأمر {ألا له الخلق والأمر} ، [الأعراف: ٥٤] ، وما هو قوام صورة من جملة الخلق هو الروح الذي هو لمحة من ذلك الأمر؛ ولقيام عالم الملكوت وخصوصاً جملة العرش بعالم الملك وخصوصاً أمر الدين الباقي سماهم الله روحاً، ومن أخصهم روح القدس، والقدس
bütün bunlara karşı onu kuvvetlendirdik; te'yîd (تأييد) kelimesinden olup o da eyd'den (أيد) gelir ki kuvvet demektir; sanki kendisini kuvvetlendirdiği şeyde onunla birlikte elinden tutmak gibidir, nitekim yardımlaşma kuvveti sırttan alınır; çünkü sırt bir şeyin bizzat kendisindeki kuvvet mahallidir, el ise başkasına uzanmadaki kuvvet mahallidir - bunu Hırrâlî söylemiştir: {بروح القدس} “Rûhu'l-Kudüs ile” yani tertemiz olan ruh ile ki o Cibrîl'dir aleyhisselâm; nitekim diğer azim sahibi peygamberleri de onunla desteklemiştik. Hırrâlî dedi ki: «Ruh, Allah'ın emrinin parıltılarından bir parıltıdır; Allah'ın emri ise mülk ve melekût olarak bütün yaratılışındaki kayyûmiyeti (idareciliği)dir; dolayısıyla mülk ve melekût olarak bütün mahlûkatın kıvamı emirdir: {ألا له الخلق والأمر} [A'râf: 54] 'Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir'; mahlûkatın tamamından bir suretin kıvamı olan şey ise o emirden bir parıltı olan ruhtur. Melekût âleminin ve bilhassa Arş bütününün mülk âlemini ve bilhassa baki kalan din işini ayakta tutması sebebiyle Allah onlara ruh adını vermiştir; onların en has olanı ise Rûhu'l-Kudüs'tür. Kuds (القدس)
الطهارة العلية التي لا يلحقها تنجس على ما تقدم، ومن أخص الروح به جبريل ﵇ بما له من روح الأمر الديني، وإسرافيل ﵇ بما له من روح النفخ الصوري - انتهى. وقد كان لعيسى ﵇ بالروح مزيد اختصاص لكثرة ما أحيى من الموتى؛ والمعنى فعلنا بكم يا بني إسرائيل ذلك ولم تزالوا في عهد جميع من ذكر ناقضين للعهود، فلا أحد أحق منكم بالخلود في النار، ثم جاء محمد ﷺ فلم تصدقوه.
daha önce geçtiği üzere hiçbir pisliğin bulaşmadığı yüce temizliktir; ona ait ruhun en hassı, dînî emir ruhuna sahip olması sebebiyle Cibrîl aleyhisselâm ve sûra üfürme ruhuna sahip olması sebebiyle İsrâfîl'dir aleyhisselâm» -[söz] bitti-. Çok sayıda ölüyü diriltmesi sebebiyle İsa'nın aleyhisselâm ruha daha fazla bir tahsisi vardı. Manası şudur: Ey İsrailoğulları, Biz size bunları yaptık; siz ise zikredilen peygamberlerin tamamının döneminde ahitleri bozan kimseler olmaya devam ettiniz; dolayısıyla ateşte ebedi kalmaya sizden daha layık hiç kimse yoktur; sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, onu da tasdik etmediniz.
ذكر شيء من الإنجيل يدل على أنه ﵇ أتى بالبينات مع تأييده بروح القدس مستخلصاً من الأناجيل الأربعة وقد جمعت بين ألفاظها، قال متى - ومعظم السياق له: فلما سمع يسوع أن يوحنا - يعني يحيى بن زكريا ﵉ قد أسلم - يعني خذله أصحابه مضى إلى الجليل وترك الناصرة وجاء وسكن كَفَرناحوم التي على ساحل البحر في تخوم زابلون وبغتاليم ليكمل ما قيل في أشعيا النبي إذ يقول: أرض زابلون أرض بغتاليم طريق البحر عبر الأردن جليل الأمم الشعب الجالس في الظلمة أبصر نوراً عظيماً الجلوس في الكورة وظلال الموت نوراً أشرق عليهم، ومن ذلك بعد حبس يوحنا وافى يسوع إلى الجليل يكرز بإنجيل
Dört İncil'den derlenmiş ve lafızları bir araya getirilmiş olarak, İsa'nın aleyhisselâm Rûhu'l-Kudüs ile desteklenmesinin yanı sıra apaçık delillerle (beyyinelerle) geldiğini gösteren İncil'den bazı kısımların zikri: Matta -ki bağlamın çoğu ona aittir- şöyle demiştir: İsa, Yuhanna'nın -yani Zekeriyya oğlu Yahya'nın aleyhimesselâm- teslim edildiğini -yani taraftarlarının onu yüzüstü bıraktığını- işitince Celile'ye gitti, Nâsıra'yı bırakıp Zabulon ve Naftali sınırlarında deniz kıyısında olan Kefernahum'a gelip yerleşti; ta ki Peygamber İşaya vasıtasıyla söylenen şu söz yerine gelsin: «Zabulon diyarı, Naftali diyarı, deniz yolu, Şeria'nın öte yakası, milletlerin Celilesi; karanlıkta oturan halk büyük bir ışık gördü; ölüm diyarında ve gölgesinde oturanların üzerine bir ışık doğdu». Bundan sonra, Yuhanna hapsedildikten sonra İsa, Celile'ye gelip Allah'ın
ملكوت الله قائلاً: قد كمل الزمان وقربت ملكوت الله! فتوبوا وآمنوا بالإنجيل. قال متى: وكان يمشي على بحر الجليل فأبصر أخوين سمعان الذي يدعى بطرس واندراوس أخاه يلقيان شباكهما في البحر لأنهما كانا صيادين، فقال لهما: اتبعاني أجعلكما تكونان صيادي الناس وللوقت تركا شباكهما وتبعاه؛ وجاز من هناك فرأى أخوين آخرين يعقوب بن زبدي ويوحنا أخاه في سفينة مع أبيهما زبدي يصلحون شباكهم فدعاهما، فللوقت تركا السفينة وأباهما زبدي وتبعاه وفي إنجيل يوحنا بعد قصة يحيى بن زكريا الآتية في آل عمران: هذا كان في بيت عينا في عبر الأردن حيث كان يوحنا يعمد، ومن الغد نظر يسوع مقبلاً إليه فقال: هذا حمل الله الذي يرفع خطيئة العالم! هذا ذلك الذي قلت من أجله: إنه يأتي وهو كان قبلي لأنه أقدم مني وأنا لم أكن أعرفه لكن ليظهر لإسرائيل، من أجل هذا جئت أنا لأعمد بالماء؛ وشهد يوحنا وقال: إني رأيت الروح نزل من السماء مثل حمامة وحل عليه ولم أعرفه، لكن من أرسلني لأعمد بالماء هو الذي قال: الذي ترى الروح ينزل ويثبت عليه هو يعمد بروح القدس.
hükümranlığının müjdesini (İncil'ini) tebliğ ederek şöyle diyordu: «Zaman doldu ve Allah'ın hükümranlığı yaklaştı! Tövbe edin ve İncil'e iman edin». Matta dedi ki: Celile Denizi kıyısında yürürken iki kardeşi, Petrus denilen Simun ile kardeşi Andreas'ı denize ağ atarken gördü; çünkü onlar balıkçıydılar. Onlara: «Ardımdan gelin, sizi insan tutan balıkçılar yapayım» dedi. Hemen ağlarını bırakıp ardınca gittiler. Oradan ileri geçip başka iki kardeşi, Zebedi'nin oğlu Yakub ile kardeşi Yuhanna'yı, babaları Zebedi ile birlikte teknede ağlarını onarırken gördü ve onları çağırdı. Onlar da hemen tekneyi ve babaları Zebedi'yi bırakıp ardınca gittiler. Yuhanna İncili'nde ise Âl-i İmrân'da gelecek olan Zekeriyya oğlu Yahya kıssasından sonra şöyle denmektedir: «Bu, Şeria'nın öte yakasındaki Beyt-Anyada, Yuhanna'nın vaftiz ettiği yerde oldu. Ertesi gün İsa'nın kendisine doğru geldiğini görünce şöyle dedi: İşte dünyanın günahını ortadan kaldıran Allah'ın kuzusu! 'Benden sonra bir adam geliyor ki benden öncedir; çünkü benden daha kadimdir' dediğim kimse budur. Ben onu tanımıyordum; fakat İsrail'e açıklansın diye ben su ile vaftiz etmeye geldim». Yuhanna şahitlik edip dedi ki: «Ruhun gökten güvercin gibi indiğini ve onun üzerine konduğunu gördüm. Ben onu tanımazdım; fakat su ile vaftiz etmek için beni gönderen bana dedi ki: 'Ruhun inip üzerinde durduğunu gördüğün kimse, Rûhu'l-Kudüs ile vaftiz edecek olandır'.
وأنا عاينت
Ben de gördüm
وشهدت: وفي الغد كان يوحنا واقفاً واثنان من تلاميذه فنظر يسوع فقال: هذا حمل الله! فسمع تلميذاه كلامه فتبعا يسوع، فالتفت يسوع فرآهما يتبعانه فقال لهما: ماذا تريدان؟ قالا له: ربي - الذي تأويله يا معلم - أين تكون؟ فقال لهما: تعاليا لتنظرا، فأتيا وأبصرا موضعه أين يكون، وأقاما عنده يومهما ذلك وكان نحو عشر ساعات، وإن واحداً من اللذين سمعا من يوحنا وتبعا يسوع كان اندراوس أخا سمعان وإنه أبصر أولاً سمعان أخاه وقال له: قد وجدنا مسياً - الذي تأويله المسيح - فجاء به إلى يسوع؛ فلما نظر إليه يسوع قال له: أنت سمعان بن يونان الذي يدعى الصفا - الذي تأويله بطرس ومن الغد أراد الخروج إلى الجليل فلقي فيليس ناتاناييل وقاله له: الذي كتب موسى من أجله في الناموس والأنبياء وجدناه وهو يسوع الذي من الناصرة، فقال له: ناتاناييل هل يمكن أن يخرج من الناصرة شيء فيه صلاح؟ فقال له فيليس: تعال وانظر، فلما رأى يسوع ناتاناييل مقبلاً إليه قال: من أجله هذا حقاً إسرائيلي لا غش فيه، فقال له ناتاناييل: من أين تعرفني؟ فقال له يسوع: قبل أن يدعوك فيليس وأنت تحت التينة رأيتك فقال له: يا معلم! أنت هو ملك إسرائيل، قال له يسوع: لأني قلت لك
ve şahitlik ettim». Ertesi gün Yuhanna ve öğrencilerinden ikisi duruyorlardı; İsa'yı görünce: «İşte Allah'ın kuzusu!» dedi. İki öğrencisi onun sözünü işitip İsa'nın ardınca gittiler. İsa dönüp onların kendisini takip ettiğini görünce onlara: «Ne istiyorsunuz?» dedi. Ona: «Rabbî -ki tevili 'Ey Muallim'dir- nerede kalıyorsun?» dediler. Onlara: «Gelin ve görün» dedi. Geldiler ve nerede kaldığını gördüler; o gün onun yanında kaldılar, vakit de yaklaşık onuncu saat idi. Yuhanna'dan işitip İsa'nın ardınca giden iki kişiden biri Simun'un kardeşi Andreas idi. O, önce kardeşi Simun'u bulup ona: «Biz Mesih'i -ki tevili Mesîh'tir- bulduk» dedi ve onu İsa'ya getirdi. İsa ona bakınca: «Sen Yûnus oğlu Simun'sun; sana Kifas -ki tevili Petrus'tur- denecek» dedi. Ertesi gün Celile'ye çıkmak istedi; Filipus, Natanael'i bulup ona: «Musa'nın Tevrat'ta (Nâmûs'ta) ve peygamberlerin hakkında yazdığı kişiyi bulduk; o, Nâsıralı İsa'dır» dedi. Natanael ona: «Nâsıra'dan iyi bir şey çıkabilir mi?» dedi. Filipus ona: «Gel ve gör» dedi. İsa, Natanael'in kendisine doğru geldiğini görünce onun hakkında: «İşte içinde hile olmayan gerçek bir İsrailli!» dedi. Natanael ona: «Beni nereden tanıyorsun?» dedi. İsa ona: «Filipus seni çağırmadan önce, sen incir ağacının altındayken seni gördüm» dedi. Ona: «Ey Muallim! Sen Allah'ın oğlusun, sen İsrail'in kralısın» dedi. İsa ona: «Sana
إني رأيتك تحت التينة آمنت سوف تعاين ما هو أعظم من هذا، وقال له: الحق الحق أقول لكم، إنكم من الآن ترون السماء مفتحة وملائكة الله ينزلون ويصعدون على ابن البشر. وفي اليوم الثالث كان عرش في قانا الجليل وكانت أم يسوع هناك ودُعي يسوع وتلاميذه إلى العرش وكان الخمر قد فرغ، فقالت أم يسوع له: ليس لهم خمر، فقال لها يسوع: ما لي ولك أيتها المرأة لم تأت ساعتي بعد؟ فقالت أمه للخدام: افعلوا ما يأمركم به، وكان هناك ستة أجاجين من حجارة موضوعة لتطهير اليهود تسع كل واحدة مطرين أو ثلاثة، فقال لهم يسوع: املؤوا الأجاجين ماء، فملؤوها إلى فوق، وقال لهم: اغرفوا الآن وناولوا رئيس السقاة، فلما ذاق رئيس السقاة ذلك الماء المتحول خمراً لم يعلم من أين هو، فدعا رئيس السقاة العريس وقال له: كل إنسان إنما يأتي بالشراب الجيد أولاً فإذا سكروا عند ذلك يأتي بالدون وأنت أبقيت الجيد إلى الآن! هذه الآية الأولى التي فعلها يسوع في قانا الجليل وأظهر مجده وآمن به تلاميذه.
seni incir ağacının altında gördüm dediğim için mi inandın? Bundan daha büyük şeyleri göreceksin» dedi ve ekledi: «Doğrusu, doğrusu size derim ki, bundan böyle göğün açıldığını ve Allah'ın meleklerinin İnsanoğlu üzerine inip çıktıklarını göreceksiniz». Üçüncü gün Celile'nin Kana köyünde bir düğün vardı ve İsa'nın annesi de oradaydı. İsa ve öğrencileri de düğüne çağrılmışlardı. Şarap bitince İsa'nın annesi ona: «Şarapları kalmadı» dedi. İsa ona: «Ey kadın, benden sana ne? Benim saatim henüz gelmedi» dedi. Annesi hizmet edenlere: «Size ne emrederse onu yapın» dedi. Orada Yahudilerin temizlenme usulüne göre konulmuş, her biri iki veya üç kova alan taştan altı küp vardı. İsa onlara: «Küpleri su ile doldurun» dedi; onları ağzına kadar doldurdular. Onlara: «Şimdi bundan alın ve ziyafet sorumlusuna götürün» dedi. Ziyafet sorumlusu şaraba dönüşmüş suyu tadınca, onun nereden olduğunu bilmedi; güveyi çağırıp ona: «Herkes önce iyi şarabı sunar, sarhoş olduklarında ise kötüsünü getirir; sen ise iyi olanı şimdiye kadar saklamışsın!» dedi. Bu, İsa'nın Celile'nin Kana köyünde yaptığı, yüceliğini gösterdiği ilk mucizesiydi ve öğrencileri ona iman ettiler.
وبعد هذا انحدر إلى كفرناحوم هو وأمه وإخوته وتلاميذه فأقاموا هناك أياماً يسيرة؛ ثم قال: وعلم السيد يسوع أن الفريسيين سمعوا أنه قد اتخذ تلاميذ كثيرة وأنه يعمد أكثر من يوحنا إذ ليس هو يعمد بل
Bundan sonra kendisi, annesi, kardeşleri ve öğrencileri Kefernahum'a indiler ve orada birkaç gün kaldılar. Sonra şöyle dedi: Efendi İsa, Ferisilerin kendisinin birçok öğrenci edindiğini ve Yuhanna'dan daha çok vaftiz ettiğini işittiklerini öğrendi; gerçi vaftiz eden kendisi değil,
تلاميذه فترك اليهودية ومضى إلى الجليل وكان قد أزمع أن يعبر على موضع السامرة، فأقبل إلى مدينة السامرة التي تسمى بسوخار إلى جانب القرية التي كان يعقوب وهبها ليوسف ابنه وكان هناك بئر يعقوب وكان يسوع قد عيى من تعب الطريق، فجلس على البئر في ست ساعات، فجاءت امرأة من السامرة تستقي ماء، فقال لها يسوع أعطيني أشرب - وكان تلاميذه قد دخلوا إلى المدينة ليبتاعوا لهم طعاماً - فقالت له تلك المرأة: كيف وأنت يهودي تستقي الماء وأنا امرأة سامرية واليهود لا يختلطون بالسامرة! أجاب يسوع وقال لها: لو كنت تعرفين عطية الله ومن هذا الذي قال لك: ناوليني أشرب، لكنت أنت تسألينه أن يعطيك ماء الحياة! قالت المرأة: يا سيد! إنه لا دلو لك والبئر عميقة فمن أين لك ماء الحياة؛ لعلك أعظم من أبينا يعقوب الذي أعطانا هذه البئر ومنها شرب هو وبنوه وماشيته! فقال لها: كل من يشرب من هذا الماء يعطش أيضاً، فأما من يشرب من الماء الذي أعطيه لا يعطش إلى الأبد، قالت المرأة: يا سيد! أعطني من هذا الماء لئلا أعطش ولا أجيء ولا أستقي من ههنا، فقال: انطلقي وادعي زوجك وتعالي إلى هاهنا، قالت: ليس لي زوج، قال لها: حسناً قلت:
öğrencileriydi. Bunun üzerine Yahudiye'den ayrılıp Celile'ye gitti ve Samiriye bölgesinden geçmesi gerekiyordu. Yakub'un oğlu Yusuf'a vermiş olduğu arazinin yanındaki Suhar denilen Samiriye kentine geldi. Orada Yakub'un kuyusu vardı. İsa yol yorgunluğundan bitkin düşmüştü; altıncı saat civarında kuyunun yanına oturdu. Samiriye'den bir kadın su çekmeye geldi. İsa ona: «Bana içecek su ver» dedi -öğrencileri ise yiyecek satın almak için şehre gitmişlerdi-. O kadın ona: «Sen bir Yahudi olduğun halde, benden nasıl su istersin? Ben Samiriye'li bir kadınım, zira Yahudiler Samiriyelilerle temas kurmazlar!» dedi. İsa cevap verip ona: «Eğer Allah'ın bağışını ve sana 'bana su ver içeyim' diyenin kim olduğunu bilseydin, sen ondan isterdin, o da sana hayat suyunu verirdi!» dedi. Kadın dedi ki: «Efendim! Kovan yok ve kuyu derin; hayat suyunu nereden bulacaksın? Yoksa sen bize bu kuyuyu veren, kendisi, oğulları ve davarları ondan içmiş olan atamız Yakub'dan daha mı büyüksün?» Ona dedi ki: «Bu sudan içen herkes yine susar; fakat benim vereceğim sudan içen asla susamaz». Kadın: «Efendim! Bu sudan bana ver ki susamayayım, su çekmek için buraya kadar da gelmeyeyim» dedi. [İsa]: «Git, kocanı çağır ve buraya gel» dedi. [Kadın]: «Kocam yok» dedi. Ona şöyle dedi: «Doğru söyledin,
إنه لا بعل لي، لأنه قد كان لك خمسة بعولة والذي هو لك الآن ليس هو زوجك، أما هذا فحقاً قلت، قالت: يا سيد! إني أرى أنك نبي، آباؤنا سجدوا في هذا الجبل وأنتم تقولون: إنه ياروشليم المكان الذي ينبغي أن يسجد فيه، قال: أيتها المرأة! آمني به، إنه ستأتي ساعة لا في هذا الجبل ولا في يروشليم يسجدون للأب، أنتم تسجدون لما لا تعلمون ونحن نسجد لما نعلم، لكن ستأتي ساعة وهي الآن لكيما الساجدون المحقون يسجدون بالروح والحق، والرب إنما يريد مثل هؤلاء الساجدين، والذين يسجدون له بالروح والحق ينبغي أن يسجدوا، قالت المرأة: قد علمت أن مَسيا الذي هو المسيح يأتي، فإذا جاء ذاك فهو يعلمنا كل شيء، فقال: أنا هو الذي أكلمك وفي هذا جاء تلاميذه وتعجبوا من كلامه مع امرأة ولم يقل أحد: ماذا تريد ولم تكلمها فتركت المرأة جرّتها ومضت إلى المدينة وقالت للناس: تعالوا انظروا رجلاً أعلمني كل ما فعلت، لعل هذا هو المسيح، فخرجوا من المدينة وأقبلوا نحوه؛ وفي هذا سأله تلاميذه قائلين: يا معلم! كل، فقال: إن لي طعاماً لا تعرفونه أنتم، فقالوا فيما بينهم: لعل إنساناً وافاه
'kocam yok' diye; çünkü beş kocan oldu ve şimdi seninle olan kimse de kocan değildir; bu hususta doğruyu söyledin». [Kadın] dedi ki: «Efendim! Görüyorum ki sen bir peygambersin. Atalarımız bu dağda secde ettiler; siz ise secde edilmesi gereken yerin Kudüs olduğunu söylüyorsunuz». [İsa] dedi ki: «Ey kadın! Bana inan, öyle bir saat geliyor ki, ne bu dağda ne de Kudüs'te Baba'ya secde edeceksiniz. Siz bilmediğinize secde ediyorsunuz, biz ise bildiğimize secde ediyoruz. Fakat öyle bir saat geliyor ve şimdidir ki, gerçek secde edenler ruhta ve hakikatte secde edeceklerdir; zira Rab böyle secde edenleri ister. O'na secde edenlerin ruhta ve hakikatte secde etmeleri gerekir». Kadın: «Biliyorum ki Mesih denilen kimse gelecektir; o geldiğinde bize her şeyi bildirecektir» dedi. [İsa]: «Seninle konuşan ben, O'yum» dedi. Bu sırada öğrencileri geldiler ve bir kadınla konuşmasına şaştılar; ancak hiçbiri 'Ne istiyorsun?' veya 'Onunla niçin konuşuyorsun?' demedi. Kadın testisini bırakıp şehre gitti ve insanlara: «Gelin, yaptığım her şeyi bana bildiren bir adamı görün; acaba Mesih bu mudur?» dedi. Şehirden çıkıp ona doğru geldiler. Bu esnada öğrencileri ona: «Ey Muallim! Ye» diye ricada bulundular. O ise: «Benim, sizin bilmediğiniz bir yiyeceğim var» dedi. Birbirlerine: «Acaba biri ona
بشيء فطعمه، فقال: طعامي أنا أن أعمل مسرة من أرسلني وأتم عمله أليس أنتم تقولون: إن الحصاد يأتي بعد أربعة أشهر، وأنا قائل لكم: ارفعوا أعينكم وانظروا إلى الكور قد ابيضت وبلغت الحصاد، والذي يحصد يأخذ الأجرة ويجمع ثمار الحياة الدائمة، والزارع والحاصد يفرحان معاً، لأنه في هذا توجد كلمة الحق، إن واحداً يزرع وآخر يحصد، أنا أسألكم تحصدون شيئاً ليس أنتم تعبتم فيه بل آخرون تعبوا فيه وأنتم دخلتم على تعب أولئك؛ فآمن به في تلك المدينة سامريون كثيرون من أجل كلمة تلك المرأة، ولما صار إليه السامريون طلبوا إليه أن يقيم عندهم، فمكث عندهم يومين فآمن به كثير، وكانوا يقولون للمرأة: لسنا من أجل قولك نؤمن به لكنا قد سمعنا وعلمنا أن هذا هو المسيح بالحقيقة مخلص العالم.
yiyecek bir şey mi getirdi?» dediler. Dedi ki: «Benim yiyeceğim, beni gönderenin hoşnutluğunu yerine getirmek ve O'nun işini tamamlamaktır. Sizler: 'Hasada daha dört ay var' demiyor musunuz? Ben ise size derim ki: Gözlerinizi kaldırın ve tarlalara bakın, beyazlaşmış ve hasat olgunluğuna erişmiştir. Biçen kişi ücretini alır ve ebedî hayatın meyvelerini toplar; eken de biçen de birlikte sevinirler. Zira bu hususta 'Biri eker, diğeri biçer' hak sözü gerçekleşir. Ben sizi, uğrunda emek vermediğiniz bir şeyi biçmeye gönderdim; başkaları emek verdiler, siz ise onların emeğine girdiniz». O şehirdeki Samiriyelilerden birçoğu kadının bu sözü sebebiyle ona iman ettiler. Samiriyeliler onun yanına gelince, yanlarında kalmasını rica ettiler; o da yanlarında iki gün kaldı ve pek çok kişi ona iman etti. Kadına şöyle diyorlardı: «Artık sadece senin sözünden dolayı iman ediyor değiliz; bizzat işittik ve bildik ki bu, gerçekten dünyanın kurtarıcısı olan Mesih'tir».
وبعد يومين خرج يسوع إلى الجليل ومضى من هناك، لأنه شهد أن النبي لا يكرم في مدينته، ولما صار إلى الجليل قبله الجليليون، لأنهم عاينوا كل ما عمل بايروشليم في العيد؛ ثم جاء يسوع حيث صنع الماء خمراً وكان في كفرناحوم عند الملك ابن مريض فسمع أن يسوع قد جاء من يهودا إلى الجليل، فمضى إليه وسأله أن ينزل ويبرىء ولده، لأنه قد كان قارب الموت، فقال له يسوع: إن لم تعاينوا الآيات الأعاجيب لا تؤمنون، فقال له الملك: انزل يا سيد
İki gün sonra İsa Celile'ye çıktı ve oradan ayrıldı; zira kendisi bir peygamberin kendi memleketinde itibar görmeyeceğine şahitlik etmişti. Celile'ye vardığında Celileliler onu kabul ettiler; çünkü bayramda Kudüs'te yaptığı her şeyi görmüşlerdi. Sonra İsa suyu şaraba dönüştürdüğü yere geldi. Kefernahum'da kralın [memurlarından birinin] hasta bir oğlu vardı; İsa'nın Yahudiye'den Celile'ye geldiğini işitince yanına gitti ve inip oğlunu iyileştirmesini istedi; çünkü çocuk ölüm döşeğindeydi. İsa ona: «Mucizeler ve harikalar görmedikçe iman etmezsiniz» dedi. Kral[ın adamı] ona: «Efendim,
قبل أن يموت فتاي، قال له يسوع: امض فابنك حي، فآمن الرجل بالكلمة التي قالها يسوع ومضى، وفيما هو ماض استقبله علمانه وبشروه بأن ابنه قد عاش، فسألهم: في أي وقت؟ فقالوا له: أمس في الساعة السابعة تركته الحمى، فعلم أبوه أنه في تلك الساعة التي قال له يسوع فيها: إن ابنك قد حيي، فآمن هو وبيته بأسره؛ وهذه أيضاً آية ثانية عملها يسوع لما جاء من يهودا إلى الجليل. قال مرقس: فأقبل إلى كفرناحوم وبقي يعلم في مجامعهم يوم السبت، فتعجبوا من تعليمه لأنه كان كالمسلط. قال متى: وكان يسوع يطوف في كل الجليل ويعلم في مجامعهم ويكرز ببشارة الملكوت ويبرىء كل برص ووجع في الشعب، فخرج خبره في جميع الشام فقدم إليه كل من به أصناف الأمراض والأوجاع المختلفة والذين بهم الشياطين والمعترين في رؤوس الأهلة والمخلعين فأبرأهم، وتبعه جموع كثيرة من الجليل والعشرة المدن ويروشليم واليهودية وعبر الأردن، فلما أبصر الجميع صعد إلى الجبل وجلس، وجاء إليه تلاميذه وفتح فاه يعلمهم قائلاً: طوبى للمساكين بالروح! فإن لهم ملكوت السماوات، طوبى للحزانى! فإنهم يعزون،
çocuğum ölmeden önce in» dedi. İsa ona: «Git, oğlun yaşıyor» dedi. Adam İsa'nın söylediği söze inandı ve gitti. O yoldayken uşakları onu karşıladılar ve oğlunun iyileştiğini müjdelediler. Onlara: «Hangi saatte?» diye sordu. Ona: «Dün yedinci saatte humma onu terk etti» dediler. Babası anladı ki, İsa'nın kendisine «Oğlun iyileşti» dediği saat tam o saattir. Kendisi ve bütün ev halkı iman ettiler. Bu da İsa'nın Yahudiye'den Celile'ye geldiğinde yaptığı ikinci mucizedir. Markos dedi ki: Kefernahum'a geldi ve Sebt günü onların havralarında öğretmeye devam etti; öğretisine şaştılar, çünkü yetki sahibi biri gibiydi. Matta dedi ki: İsa bütün Celile'yi dolaşıyor, havralarında öğretiyor, hükümranlığın müjdesini duyuruyor, halktaki her türlü cüzzamı ve hastalığı iyileştiriyordu. Haberi bütün Şam'a yayıldı; her türlü hastalığa ve çeşitli illetlere yakalanmış olanları, cin tutmuş olanları, sara hastalarını ve felçlileri ona getirdiler, o da onları iyileştirdi. Celile'den, Dekapolis'ten (On Şehir), Kudüs'ten, Yahudiye'den ve Şeria'nın ötesinden büyük kalabalıklar onun ardınca gitti. Kalabalıkları görünce dağa çıktı ve oturdu; öğrencileri yanına geldiler. Ağzını açıp onlara şöyle öğretti: «Ruhça fakir olanlara ne mutlu! Çünkü göklerin melekûtu onlarındır. Yaslı olanlara ne mutlu! Çünkü onlar teselli edileceklerdir.
طوبى للمتواضعين! فإنهم يرثون الأرض، طوبى للجياع والعطاش من أجل البر! فإنهم يشبعون، طوبى للرحماء! فإنهم يرحمون، طوبى للنقية قلوبهم! فإنهم يعاينون الله، طوبى لفاعلي السلامة! فإنهم بني الله يُدعون، طوبى للمطرودين من أجل البر! فإن لهم ملكوت السماوات طوبى لكم إذا طردوكم وعَيَّروكم وقالوا فيكم كل كلمة شر من أجلي؛ افرحوا وتهللوا، فإن أجركم عظيم في السماوات، لأن هكذا طردوا الأنبياء الذين قبلكم.
Alçakgönüllü olanlara ne mutlu! Çünkü onlar yeryüzünü miras alacaklardır. Doğruluk için acıkıp susayanlara ne mutlu! Çünkü onlar doyurulacaklardır. Merhametli olanlara ne mutlu! Çünkü onlar merhamet göreceklerdir. Kalpleri temiz olanlara ne mutlu! Çünkü onlar Allah'ı göreceklerdir. Barışı sağlayanlara ne mutlu! Çünkü onlara Allah'ın oğulları denecektir. Doğruluk uğruna zulüm görenlere ne mutlu! Çünkü göklerin melekûtu onlarındır. Benim yüzümden sizi kovalayıp ayıpladıkları ve aleyhinizde her türlü kötü sözü söyledikleri zaman size ne mutlu! Sevinin ve coşun; çünkü göklerdeki mükâfatınız büyüktür; zira sizden önceki peygamberlere de böyle zulmettiler».
وقال لوقا: هكذا كان آباؤكم يصنعون بالأنبياء الويل لكم أيها الأغنياء! لأنكم قد أخذتم عزاكم، الويل لكم أيها الشباعى الآن! فإنكم ستجوعون؛ الويل لكم أيها الضاحكون الآن! فإنكم ستبكون وتحزنون، الويل لكم إذا قال الناس فيكم قولاً حسناً! لأن آباءهم كذلك فعلوا بالأنبياء الكذبة - يعني المتنبئين - وفيه من الألفاظ التي لا يجوز إطلاقها في شرعنا حمل الله والأب، وقوله: بني الله، وسيأتي إن شاء الله تعالى في آل عمران تأويل مثل هذا على تقدير صحته عنه وأنه يرد إلى المحكم على أوضح وجه مثل الألفاظ التي وردت في شرعنا ورددناها إلى المحكم، وضل بها من حملها على ظاهرها ممن يدعي الإسلام والله الموفق.
Luka ise şöyle dedi: «Atalarınız peygamberlere böyle yapardı. Yazıklar olsun size ey zenginler! Çünkü siz tesellinizi almışsınızdır. Yazıklar olsun şimdi doymuş olan sizler! Çünkü acıkacaksınız. Yazıklar olsun şimdi gülen sizler! Çünkü ağlayacak ve yas tutacaksınız. İnsanlar sizin hakkınızda güzel sözler söylediğinde yazıklar olsun size! Çünkü onların ataları da sahte peygamberlere -yani peygamberlik taslayanlara- böyle yapmışlardı». Bu metinlerde, şeriatımızda kullanılması caiz olmayan 'Allah'ın kuzusu', 'Baba' ve 'Allah'ın oğulları' gibi ifadeler yer almaktadır. İnşâallahu Teâlâ Âl-i İmrân'da, bunun onun tarafından sahihliği varsayımı üzerinden tevili ve -şeriatımızda varid olup muhkTheme arz ettiğimiz ve İslam iddiasında bulunanlardan zahirine hamledip sapanların durumunda olduğu gibi- en açık biçimde muhkTheme irca edileceği açıklanacaktır. Başarı Allah'tandır.
ولما كان هذا حالهم مع الرسل مع أنسهم بهم ومعرفتهم بأحوالهم واتصالهم بالله وكمالهم علم أنهم في منابذتهم لهم عبيد الهوى وأسرى الشهوات، فتسبب عن ذلك الإنكار عليهم فقال: {أفكلما} أي أفعلتم ما فعلتم من نقض العهود مع مواترة الرسل ووجود الكتاب فكلما {جاءكم رسول} أي من عند الله ربكم {بما لا تهوى أنفسكم}
Peygamberlere olan yakınlıkları, onların hallerini ve Allah ile olan irtibatlarını ve kemallerini bilmelerine rağmen, elçilere karşı tavırları bu minvalde olunca; onlara düşmanlıklarında hevalarının kulu ve şehvetlerinin esiri oldukları anlaşıldı. Bundan ötürü onları kınama hükmü doğdu ve şöyle buyurdu: {أفكلما} “Her ne zaman... öyle mi?” yani peygamberlerin peş peşe gelmesine ve Kitab'ın mevcudiyetine rağmen ahitleri bozarak yaptığınızı yaptınız da, her defasında {جاءكم رسول} “size bir elçi geldiyse” Rabbiniz olan Allah katından, {بما لا تهوى أنفسكم} “canlarınızın hoşlanmadığı bir şeyle”
من الهوى وهو نزوع النفس لسفل شهوتها في مقابلة معتلى الروح لمنبعث انبساطه، كأن النفس ثقيل الباطن بمنزلة الماء والتراب، والروح خفيف الباطن بمنزلة الهواء والنار، وكأن العقل متسع الباطن بمنزلة اتساع النور في كلية الكون علواً وسفلاً - قاله الحرالي: وقد دل على أن المراد الباطل بالتعبير بالهوى والنفس {استكبرتم} أي طلبتم الكبر وأوجدتموه بما لكم من الرئاسة على قومكم عن قبول الحق ميلاً إلى سنة إبليس مع إعطائكم العهد قبل ذلك على الدوام على اتباعه {ففريقاً} أي
hevadan; heva (هوى), ruhun yayılma meylinin yüceliği karşısında nefsin süfli şehvetine meyledip yönelmesidir; sanki nefsin bâtını su ve toprak misali ağır, ruhun bâtını ise hava ve ateş misali hafiftir; akıl ise bâtını kâinatın tamamında yücelik ve süflîlik olarak nurun yayılması misali geniş olandır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Heva ve nefis ifadesiyle kastedilenin bâtıl olduğuna delalet edilmiştir: {استكبرتم} “büyüklük tasladınız” yani kavminiz üzerindeki reisliğiniz sebebiyle, daha önce O'na sürekli tabi olacağınıza dair ahit vermişken İblis'in yoluna meylederek hakkı kabul etmekten kibirlendiniz ve bu kibri ortaya koydunuz; {ففريقاً} “böylece bir kısmını” yani
فتسبب عن طلبكم الكبر أنكم فريقاً {كذبتم} كعيسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام {وفريقاً تقتلون} أي قتلتم ولم تندموا على قتلهم بل عزمتم على مثل ذلك الفعل كلما جاءكم أحد منهم بما يخالف الهوى وهم لم يبعثوا إلا لصرف الأنفس عن الهوى لأن دعوة الرسول إلى الأعلى الذي هو ضد هوى النفس؛ والظاهر أنه سبحانه أشار بهذه الصيغة المستقبلة إلى قتلهم النبي ﷺ بالسم في خيبر كما أشار إليه الحديث الماضي آنفاً.
büyüklenmeyi istemeniz sebebiyle bir grubu {كذبتم} “yalanladınız” İsa ve Muhammed aleyhimesselatü vesselâm gibi; {وفريقاً تقتلون} “bir kısmını da öldürüyorsunuz” yani öldürdünüz ve onları öldürmekten pişmanlık duymadınız, bilakis onlardan biri hevanıza aykırı bir şeyle her geldiğinde benzer bir fiili işlemeye azmettiniz; oysa onlar nefisleri hevadan çevirmekten başka bir amaçla gönderilmemişlerdi, zira elçinin daveti nefsin hevasının zıddı olan en yüceye doğrudur. Zahir olan odur ki, Allah Teâlâ bu muzari (gelecek zaman) sığasıyla, az önce geçen hadisin de işaret ettiği gibi, Hayber'de Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem zehirle öldürmelerine işaret etmiştir.
ولما بين سبحانه مخازيهم حتى ختمها بعظيم ما ارتكبوا من الرسل من القتل المعنوي بالتكذيب والحسي بإزهاق الروح مع العلم بأنهم أتوا بالبينات والآيات المعجزات فأرشد المقام إلى أن التقدير فقالوا للأنبياء لما أتوهم أموراً كثيرة يعجب من صدورها عن عاقل وأتوا في الجواب عن تكذيبهم وقتلهم من التناقضات بما لا يرضاه عالم ولا جاهل عطف
Allah Teâlâ, onların apaçık deliller ve mucizevi ayetlerle geldiklerini bilmelerine rağmen, peygamberlere karşı yalanlama suretiyle manevî ve canlarını alma suretiyle maddî katliam olarak işledikleri bu büyük cürümlerle sonlandırıncaya kadar rezilliklerini beyan edince; makamın gereği olarak takdir şöyle oldu: Akıl sahibi bir kimseden sadır olmasına hayret edilecek pek çok şeyi peygamberler kendilerine geldiğinde onlara söylediler ve onları yalanlamalarına ve öldürmelerine karşılık ne âlimin ne de cahilin razı olacağı çelişkiler getirdiler; bunu
عليه أو على {وقالوا لن تمسّنا النار} [البقرة: ٨٠] قوله - بياناً لشدة بهتهم وقوة عنادهم: {وقالوا} في جواب ما كانوا يلقون إليهم من جواهر العلم التي هي أوضح من الشمس {قلوبنا غلف} جمع أغلف وهو المغشى الذكر بالقلفة التي هي جلدته، كأن الغلفة في طرفي المرء: ذكره وقلبه، حتى يتم الله كلمته في طرفيه بالختان والإيمان - قاله الحرالي. فالمعنى: علهيا أغطية فهي لا تفهم ما تقولون. فكان المراد بذلك مع أنهم أعلم
ona veya {وقالوا لن تمسّنا النار} “Ve dediler ki: 'Ateş bize asla dokunmayacaktır'” [Bakara: 80] ayetine atfederek, onların iftiralarının şiddetini ve inatlarının gücünü beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki” güneşten daha açık olan ilim cevherlerinden kendilerine tebliğ edilen şeylere cevap olarak: {قلوبنا غلف} “kalplerimiz kılıflıdır/örtülüdür”; ağlef (أغلف) kelimesinin çoğuludur, o da sünnet derisi olan kılıfla örtülü erkektir; sanki kılıf insanın iki ucundadır: zekerinde ve kalbinde; ta ki Allah sünnet ve iman ile onun iki ucundaki kelimesini tamamlayıncaya kadar -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Manası şudur: Kalplerimiz üzerinde örtüler vardır, bu yüzden söylediklerinizi anlamamaktadır. İnsanların en bilgilisi
الناس أن ما يقولونه ليس بأهل لأن يوجه إليه الفهم، ولذلك أضرب الله سبحانه عنه بقوله: {بل} أي ليس الأمر كما قالوا من أن هناك غلفاً حقيقة بل {لعنهم الله} أي طردهم الملك الأعظم عن قبول ذلك لأنهم ليسوا بأهل للسعادة بعد أن خلقهم على الفطرة الأولى القويمة لا غلف على قلوبهم، لأن اللعن إبعاد في المعنى والمكانة إلى أن يصير الملعون بمنزلة النعل في أسفل القامة يلاقي به ضرر الموطي - قاله الحرالي.
olmalarına rağmen bununla kastedilen, onların söylediklerinin zihni yöneltmeye layık olmadığıydı. Bu sebeple Allah Teâlâ şu buyruğuyla bunu reddetti: {بل} “Bilakis” yani durum onların iddia ettiği gibi hakikatte bir örtünün bulunması değildir, bilakis {لعنهم الله} “Allah onları lânetlemiştir” yani en yüce Hükümran, onları kalpleri üzerinde hiçbir örtü bulunmaksızın dosdoğru ilk fıtrat üzere yarattıktan sonra, saadete ehil olmadıkları için bunu kabul etmekten onları kovmuştur. Çünkü lânet (لعن), lânetlenenin ayak basılan yerdeki zararla karşılaşan en alttaki ayakkabı konumuna düşmesine varıncaya kadar manevî ve mevkî olarak uzaklaştırılmasıdır -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
ثم بين علة ذلك بقوله: {بكفرهم} . قال الحرالي: أعظم الذنوب ما تكون عقوبة الله تعالى عليها الإلزام بذنوب أشد منها، فأعقب استكبارهم اللعن كما كان في حق إبليس مع آدم ﵇، فانتظم صدر هذه السورة إظهار الشيطنتين من الجن والإنس الذي انختم به القرآن في قوله: {من الجنة والناس} [الناس: ٦] ليتصل طرفاه، فيكون ختماً لا أول
Sonra bunun illetini şu buyruğuyla açıkladı: {بكفرهم} “inkârları sebebiyle”. Hırrâlî dedi ki: «Günahların en büyüğü, Allah Teâlâ'nın ona karşılık cezasının bundan daha şiddetli günahlara mahkûm etmek olduğu günahtır; böylece onların kibrinin ardından, Âdem aleyhisselâm karşısında İblis hakkında olduğu gibi lânet gelmiştir. Dolayısıyla bu surenin başı, cin ve insan şeytanlıklarının açıklanmasını ihtiva etmiştir ki bu, Kur'an'ın {من الجنة والناس} “Gerek cinlerden gerek insanlardan” [Nâs: 6] kavliyle nihayete ermiş olup iki ucu birleşsin; böylece ne bir ilki
له ولا آخر، والفاتحة محيطة به لا يقال: هي أوله ولا آخره، ولذلك ختم بعض القراء بوصله حتى لا يتبين له طرف، كما قالت العربية لما سئلت عن بنيها: هم كالحلقة المفرغة لا يدرى أين طرفاها. ولما أخبر بلعنهم سبب عنه قوله: {فقليلاً ما يؤمنون} ، فوصفه بالقلة وأكده بما إيذاناً بأنه مغمور بالكفر لا غناء له.
ne de bir sonu olan bir hatim olsun. Fâtiha ise onu kuşatıcıdır; ne onun başıdır ne de sonudur denir. Bu sebeple bazı kurrâ, onun bir ucu belirgin olmasın diye onu vasl ile bağlayarak bitirmiştir; nitekim bir Bedevî kadına oğulları sorulduğunda: 'Onlar kapalı bir halka gibidir, iki ucunun nerede olduğu bilinmez' demiştir». Onların lânetlendiğini haber verince, bundan ötürü şu buyruğu sebep kıldı: {فقليلاً ما يؤمنون} “Bu yüzden pek az inanırlar”; onu azlıkla niteledi ve [inançlarının] küfürle örtülü olduğunu ve hiçbir fayda sağlamadığını bildirmek için 'mâ' edatıyla pekiştirdi.
ولما ذكر سبحانه من جلافتهم ما ختمه بلعنهم وكان قد قدم ذكر كتابهم مراراً وأشار إلى الإنجيل بإيتاء عيسى ﵇ البينات ذكر سبحانه كفرهم بهذا الكتاب الذي مقصود السورة وصفه بالهدى وبهذا الرسول الآتي به دليلاً على إغراقهم في الكفر، لأنهم مع استفتاحهم به ﷺ قبل مبعثه على من يعاديهم واستبشارهم به وإشهادهم أنفسهم بالسرور بمجيئه كانوا أبعد الناس من دعوته تمادياً في الكفر
Allah Teâlâ, onların kabalıklarından lânetleriyle sonlanan kısmı zikredince ve daha önce kitaplarını defalarca anıp İsa'ya aleyhisselâm apaçık deliller verilmesine işaret etmiş olduğundan; bu surenin maksadı hidayetle nitelenen bu Kitab'ı ve onu getiren bu Elçi'yi inkâr ettiklerini, onların küfürde ne kadar ileri gittiklerinin bir delili olarak zikretti. Zira onlar, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce düşmanlarına karşı onunla fetih ve yardım diledikleri, onunla müjdelendikleri ve onun gelişinden sevinç duyacaklarına kendilerini şahit tuttukları halde; küfürde diretme
وتقيداً بالضلال، فكان هذا الدليل أبين من الأول عند أهل ذلك العصر وذلك قوله تعالى: {ولما جاءهم كتاب} أي جامع لجميع الهدى لعظمته لكونه {من عند الله} الجامع لجميع صفات الكمال، ثم ذكر من المحببات لهم في اتباعه قوله {مصدقاً لما معهم} على لسان نبي يعرفون صحة أمره بأمور يشهد بها كتابهم، وبتصديق هذا الكتاب له بإعجاز نظمه وتصديق معناه لكتابهم، والجواب محذوف ودل ما بعد على أنه كفروا به، وفي ذلك قاصمة لهم لأن كتابهم يكون شاهداً على كفرهم، ولما بين شهادة كتابهم أتبعه شهادتهم لئلا يحرفوا معنى ذلك فقال {وكانوا} أي والحال أنهم كانوا، ولما كان استفتاحهم في بعض الزمان أثبت الجار فقال: {من قبل} أي قبل مجيئه {يستفتحون} أي يسألون الله الفتح بالاسم الآتي به تيمناً بذكره!! {على الذين كفروا} يعني أنهم لم يكونوا في غفله عنه بل كانوا أعلم الناس به وقد وطنوا
ve sapıklığa bağlanma sebebiyle onun davetinden en uzak insanlar oldular. Dolayısıyla bu delil, o asrın ehli nezdinde ilkinden daha açıktı. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {ولما جاءهم كتاب} “Onlara bir kitap geldiğinde” yani yüceliği sebebiyle bütün hidayeti toplayan [bir kitap], çünkü o {من عند الله} “Allah katındandır” bütün kemal sıfatlarını kendinde toplayan [Allah katından]. Sonra ona uymayı kendilerine sevdirecek hususlardan olarak şu buyruğunu zikretti: {مصدقاً لما معهم} “yanlarındakini doğrulayıcı olarak”; kitaplarının şahitlik ettiği hususlarla doğruluğunu bildikleri bir peygamberin diliyle ve bu Kitab'ın nazmının mucizeliğiyle onu doğrulaması ve manasının da kitaplarını tasdik etmesiyle. Cevap cümlesi mahzuftur ve sonraki ifade onun 'onu inkâr ettiler' olduğuna delalet etmektedir. Bunda onlar için büyük bir darbe vardır; çünkü kitapları onların küfrüne şahitlik etmektedir. Kitaplarının şahitliğini açıklayınca, bunun manasını tahrif etmesinler diye onların kendi şahitliklerini ardından getirerek şöyle buyurdu: {وكانوا} “ve idiler” yani şu hal üzere idiler; fetih talepleri belirli bir zamanda olduğu için harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önce” yani onun gelişinden önce, {يستفتحون} “fetih/yardım istiyorlar[dı]” yani zikrini teberrük sayarak onun getireceği isimle Allah'tan fetih diliyorlardı!! {على الذين كفروا} “inkâr edenlere karşı”; yani ondan habersiz değillerdi, bilakis onu en iyi bilen insanlardılar ve nefislerini
أنفسهم على تصديقه ومع ذلك كله {فلما جاءهم} برسالة محمد ﷺ علم {ما عرفوا} أي ما صدقه بما ذكر من نعوته في كتابهم {كفروا به} اعتلالاً بأنواع من العلل البينة الكذب، منها زعمهم أن جبريل ﵇ عدوهم وهو الآتي به؛ قال الثعلبي والواحدي: «روى ابن عباس ﵄ أن عبد الله بن صوريا حاجّ رسول الله ﷺ عن أشياء، فلما اتجهت الحجة عليه قال: أي ملك يأتيك من السماء؟ قال: جبريل، ولم يبعث الله نبياً إلا وهو وليه - وفي رواية: وسأله عمن يهبط عليه بالوحي، فقال: جبريل - فقال: ذاك عدونا، ولو كان غيره لآمنا بك» وقال ابن إسحاق في السيرة: حدثني عبد الله ابن عبد الرحمن بن أبي حسين المكي عن شهر بن حوشب الأشعري «أن نفراً من أحبار يهود جاؤوا رسول الله ﷺ فقالوا: خبرنا عن أربع نسألك عنهن، فإن فعلت اتبعناك وصدقناك وآمنا بك، فقال لهم رسول الله ﷺ: عليكم بذلك عهد الله وميثاقه لئن أنا أخبرتكم بذلك لتصدقني، قالوا: نعم، قال: فاسألوا عما بدا لكم!
onu tasdik etmeye hazırlamışlardı. Bütün bunlara rağmen: {فلما جاءهم} “Onlara geldiğinde” Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletiyle, {ما عرفوا} “tanıyıp bildikleri şey” yani kitaplarındaki zikredilen nitelikleriyle kendisini tasdik ettiği şeyi bildikleri halde {كفروا به} “onu inkâr ettiler”; yalanlığı apaçık türlü bahaneler ileri sürerek; bunlardan biri de Cibrîl'in aleyhisselâm kendilerinin düşmanı olduğu ve onu getirenin de o olduğu iddiasıydı. Sa'lebî ve Vâhidî şöyle demiştir: «İbn Abbas radıyallâhu anhümâ rivayet etti ki: Abdullah b. Sûriyâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile bazı hususlarda münazara etti. Aleyhine delil kesinleşince dedi ki: 'Sana gökten hangi melek geliyor?' Buyurdu ki: 'Cibrîl; ve Allah hiçbir peygamber göndermemiştir ki o onun velisi olmasın'. -Bir rivayette: 'Ona vahyi kimin indirdiğini sordu, o da: Cibrîl, buyurdu'-. Bunun üzerine [İbn Sûriyâ]: 'O bizim düşmanımızdır; eğer başkası olsaydı sana iman ederdik' dedi». İbn İshâk es-Sîre'de dedi ki: Bana Abdullah b. Abdirrahman b. Ebî Hüseyn el-Mekkî, Şehr b. Havşeb el-Eş'arî'den anlattı: «Yahudi hahamlarından bir grup Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip dediler ki: 'Sana soracağımız dört şeyi bize haber ver; eğer yaparsan sana uyar, seni tasdik eder ve sana iman ederiz'. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara dedi ki: 'Eğer bunları size haber verirsem beni tasdik edeceğinize dair üzerinize Allah'ın ahdi ve mîsâkı olsun'. 'Evet' dediler. 'Aklınıza geleni sorun!' buyurdu.
قالوا: فأخبرنا: كيف يشبه الولد أمه وإنما النطفة من الرجل؟ فقال رسول الله ﷺ: أنشدكم بالله وبأيامه عند بني إسرائيل هل تعلمون أن نطفة الرجل بيضاء غليظة ونطفة المرأة صفراء رقيقة فأيتهما علت صاحبتها كان الشبه لها؟ قالوا: اللهم نعم، قالوا: فأخبرنا عن كيف نومك؟ قال: أنشدكم بالله وبأيامه عند بني إسرائيل هل تعلمون أن نوم الذي تزعمون أني لست به تنام عينه وقلبه يقظان؟ قالوا: اللهم نعم، قال: فكذلك نومي، تنام عيني وقلبي يقظان، قالوا: فأخبرنا عما حرم إسرائيل على نفسه، قال: أنشدكم بالله وبأيامه عند بني إسرائيل هل تعلمون أنه كان أحب الطعام والشراب إليه ألبان الإبل ولحومها وأنه اشتكى شكوى فعافاه الله منها فحرم على نفسه أحب الطعام والشراب إليه شكراً لله فحرم على نفسه لحوم الإبل وألبانها؟ قالوا: اللهم نعم؛ قالوا: فأخبرنا عن الروح، قال: أنشدكم بالله وبأيامه هل تعلمون جبريل وهو الذي يأتيني؟ قالوا: اللهم نعم ولكنه يا محمد لنا عدو، وهو ملك إنما يأتي بالشدة وسفك الدماء، ولولا ذلك لاتبعناك.
Dediler ki: 'Bize haber ver: Nutfe erkekten olduğu halde çocuk nasıl annesine benzer?' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Allah adına ve İsrailoğulları nezdindeki günleri adına size and veriyorum; bilir misiniz ki erkeğin nutfesi beyaz ve koyudur, kadının nutfesi ise sarı ve incedir; hangisi diğerine üstün gelirse benzerlik ona ait olur?' 'Allah için evet' dediler. Dediler ki: 'Bize uykunun nasıl olduğunu haber ver?' Buyurdu ki: 'Allah adına ve İsrailoğulları nezdindeki günleri adına size and veriyorum; bilir misiniz ki benim olmadığımı iddia ettiğiniz o [peygamberin] uykusunda gözleri uyur, kalbi ise uyanıktır?' 'Allah için evet' dediler. Buyurdu ki: 'Benim uykum da öyledir; gözüm uyur, kalbim ise uyanıktır'. Dediler ki: 'Bize İsrail'in kendisine neyi haram kıldığını haber ver'. Buyurdu ki: 'Allah adına ve İsrailoğulları nezdindeki günleri adına size and veriyorum; bilir misiniz ki onun en sevdiği yiyecek ve içecek deve sütü ve eti idi; bir hastalığa yakalandı ve Allah onu bundan iyileştirince, Allah'a şükran olarak en sevdiği yiyecek ve içeceği kendisine haram kıldı, böylece deve etini ve sütünü kendisine haram kıldı?' 'Allah için evet' dediler. Dediler ki: 'Bize Ruh'tan haber ver'. Buyurdu ki: 'Allah adına ve günleri adına size and veriyorum; bilir misiniz ki o Cibrîl'dir ve bana gelen de odur?' Dediler ki: 'Allah için evet, lâkin ey Muhammed, o bizim düşmanımızdır; o şiddet ve kan dökmekle gelen bir melektir, eğer böyle olmasaydı sana tabi olurduk'».
فأنزل الله فيهم {من كان عدواً لجبريل فإنه نزله على قلبك بإذن الله مصدقاً لما بين يديه وهدى وبشرى للمؤمنين} [البقرة: ٩٧] إلى قوله:
Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında şu ayeti indirdi: {من كان عدواً لجبريل فإنه نزله على قلبك بإذن الله مصدقاً لما بين يديه وهدى وبشرى للمؤمنين} “Kim Cibrîl'e düşman ise bilsin ki, şüphesiz onu Allah'ın izniyle, kendinden öncekini doğrulayıcı, bir hidayet ve müminler için bir müjde olarak senin kalbine o indirmiştir” [Bakara: 97]; şu buyruğuna kadar:
{أو كلما عاهدوا عهداً نبذه فريق منهم بل أكثرهم لا يؤمنون} [البقرة: ١٠٠] ، وأصل ذلك في البخاري في خلق آدم والهجرة والتفسير عن أنس بن مالك ﵁ من روايات جمعت بين ألفاظها - قال: (أقبل نبي الله ﷺ إلى المدينة أي في الهجرة - إلى أن قال: فأقبل يسير حتى نزل إلى جانب دار أبي أيوب ﵁، فإنه ليحدث أهله إذ سمع به عبد الله بن سلام وهو في نخل لأهله يخترف لهم، فعجل أن يضع التي يخترف لهم فيها فجاء وهي معه،
{أو كلما عاهدوا عهداً نبذه فريق منهم بل أكثرهم لا يؤمنون} “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler.” [el-Bakara: 100]. Bunun aslı el-Buhârî'de Âdem'in yaratılışı, hicret ve tefsir [bölümlerinde], lafızları bir araya getirilmiş rivayetlerden olmak üzere Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) nakledilmiştir; şöyle dedi: (Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye yöneldi -yani hicrette- nihayet şöyle dedi: İlerlemeye devam etti, nihayet Ebû Eyyûb'un (radıyallâhu anh) evinin yanına indi. O ailesiyle konuşurken, ailesine ait bir hurmalıkta onlar için hurma toplamakta olan Abdullah b. Selâm onun [gelişini] işitti. [Hurma] topladığı sepeti bırakmakta acele etti ve o yanındayken geldi,
فسمع من نبي الله ﷺ ثم رجع إلى أهله، فقال نبي الله ﷺ : (أي بيوت أهلنا أقرب (- فذكر نزوله على أبي أيوب ﵁ ثم قال: (فلما جاء نبي الله ﷺ جاء عبد الله بن سلام ﵁ فقال: أشهد أنك رسول الله وأنك جئت بحق وقد علمت يهود أني سيدهم وابن سيدهم وأعلمهم وابن أعلمهم فادعهم فسلهم عني قبل أن يعلموا أني قد أسلمت، فإنهم إن يعلموا أني قد أسلمت قالوا فيّ ما ليس فيّ (وفي رواية: (بلغ عبد الله بن سلام مقدم النبي ﷺ وهو في أرض يخترف فأتاه فقال: إني سائلك عن ثلاث لا يعلمهن إلا نبي، ما أول اشراط الساعة؟ وما أول طعام يأكله أهل الجنة؟ ومن أي شيء ينزع الولد إلى أبيه ومن أي شيء ينزع إلى أخواله (وفي رواية:) وما ينزع الولد إلى أبيه أو إلى أمه - فقال رسول الله ﷺ : أخبرني بهن جبريل آنفاً، فقال عبد الله: ذاك عدو اليهود من الملائكة، فقرأ رسول الله ﷺ هذه الآية:
Allah'ın Peygamberi'nden sallallâhu aleyhi ve sellem dinledi, sonra ailesine döndü. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: (Akrabalarımızın evlerinden hangisi en yakındır?) buyurdu -Ebû Eyyûb'un radıyallâhu anh evine inişini zikretti, sonra şöyle dedi-: (Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem gelince Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh geldi ve: 'Şahitlik ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün ve sen hak ile geldin. Yahudiler bilirler ki ben onların efendisi ve efendilerinin oğluyum, en âlimleri ve en âlimlerinin oğluyum; benim müslüman olduğumu bilmeden önce onları çağır ve beni onlara sor. Zira benim müslüman olduğumu öğrenirlerse, hakkımda bende olmayan şeyleri söylerler' dedi). Bir rivayette: (Abdullah b. Selâm'a bir arazide hurma devşirirken Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gelişi haberi ulaştı. Yanına gelip dedi ki: 'Sana ancak bir peygamberin bilebileceği üç şeyi soracağım: Kıyametin ilk alameti nedir? Cennet ehlinin yiyeceği ilk yiyecek nedir? Çocuk neden babasına çeker ve neden dayılarına çeker?'). Bir rivayette: (Çocuğu babasına veya annesine çeken nedir?). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Bunları bana az önce Cibrîl haber verdi) buyurdu. Abdullah: 'O, meleklerden Yahudilerin düşmanıdır' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu:
{من كان عدواً لجبريل فإنه نزله على قلبك بإذن الله} [البقرة: ٩٧] (أما أول أشراط الساعة فنار تحشر الناس من المشرق إلى المغرب، وأما أول طعام يأكله أهل الجنة فزيادة كبد حوت) وفي رواية (الحوت) (وأما الشبه في الولد فإن الرجل إذا غشي المرأة فسبقها ماؤه كان
{من كان عدواً لجبريل فإنه نزله على قلبك بإذن الله} “Kim Cibrîl'e düşman ise bilsin ki, şüphesiz onu Allah'ın izniyle senin kalbine o indirmiştir” [Bakara: 97]. (Kıyametin ilk alametine gelince, insanları doğudan batıya toplayacak bir ateştir. Cennet ehlinin yiyeceği ilk yiyeceğe gelince, balık ciğerinin fazlalığıdır). Bir rivayette (balığın). (Çocuktaki benzerliğe gelince; erkek kadına yaklaşıp onun menisi kadınınkini geçerse benzerlik
الشبه له، وإذا سبقت كان الشبه لها) وفي رواية: (وإذا سبق ماء الرجل ماء المرأة نزع الولد، وإذا سبق ماء المرأة نزعت) (قال: اشهد أنك رسول الله ثم قال: يا رسول الله إن اليهود قوم بهت، إن علموا بإسلامي قبل أن تسألهم بهتوني عندك، فأرسل نبي الله ﷺ فدخلوا عليه) وفي رواية: (فجاءت اليهود ودخل عبد الله البيت - فقال لهم رسول الله ﷺ : يا معشر اليهود ويلكم اتقوا الله، فوالله الذي لا إله إلا هو إنكم لتعلمون أني رسول اللهوأني جئتكم بحق فأسلموا، قالوا: ما نعلمه - قالوا للنبي ﷺ وقالها ثلاث مرار، قال: فأي رجل فيكم عبد الله بن سلام؟ قالوا: ذاك سيدنا وابن سيدنا وأعلمنا وابن أعلمنا وأخيرنا وابن أخيرنا، قال: أفرأيتم إن أسلم قالوا: حاشا لله ما كان ليسلم) وفي رواية: (أعاذه الله من ذلك) قال: (يا ابن سلام اخرج عليهم) ، فخرج فقال: أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمداً رسول الله، يا معشر اليهود اتقوا الله فوالله الذي لا إله إلا هو إنكم لتعلمون أنه رسول الله وأنه جاء بحق، قالوا: كذبت، وقالوا: شرنا وابن شرنا، ووقعوا فيه فانتقصوه، قال: فهذا الذي كنت أخاف يا رسول الله فأخرجهم رسول الله ﷺ (وللواحدي في أسباب النزول عن عمر ﵁ قال: (كنت آتي
ona olur; kadınınki geçerse benzerlik kadına olur). Bir rivayette: (Erkeğin suyu kadının suyunu geçerse çocuk babaya çeker, kadının suyu geçerse anneye çeker). (Dedi ki: 'Şahitlik ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün'. Sonra dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yahudiler iftiracı bir kavimdir; eğer sen beni sormadan önce müslüman olduğumu öğrenirlerse senin yanında bana iftira atarlar'. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem haber gönderdi ve huzuruna girdiler). Bir rivayette: (Yahudiler geldi, Abdullah da eve girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Ey Yahudi topluluğu! Yazıklar olsun size, Allah'tan korkun! Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin ederim ki, siz benim Allah'ın Resûlü olduğumu ve size hak ile geldiğimi pekâlâ biliyorsunuz; öyleyse müslüman olun' buyurdu. 'Bunu bilmiyoruz' dediler -bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem söylediler ve bunu üç kez tekrarladı-. Buyurdu ki: 'İçinizde Abdullah b. Selâm nasıl bir adamdır?' Dediler ki: 'O bizim efendimiz ve efendimizin oğludur, en âlimimiz ve en âlimimizin oğludur, en hayırlımız ve en hayırlımızın oğludur'. Buyurdu ki: 'Peki o müslüman olursa ne dersiniz?' Dediler ki: 'Hâşâ, Allah korusun, o asla müslüman olmaz!'). Bir rivayette: ('Allah onu bundan korusun'). Buyurdu ki: ('Ey İbn Selâm! Karşılarına çık'). Dışarı çıkıp dedi ki: 'Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve Muhammed Allah'ın Resûlüdür. Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun, kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin ederim ki, siz onun Allah'ın Resûlü olduğunu ve hak ile geldiğini pekâlâ biliyorsunuz'. 'Yalan söyledin' dediler ve: 'En şerlimiz ve en şerlimizin oğludur' dediler; aleyhinde konuşup onu kötülediler. Dedi ki: 'İşte korktuğum buydu ey Allah'ın Resûlü!' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları dışarı çıkardı). Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl'ünde Ömer'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: (Ben
اليهود عند دراستهم التوراة فأعجب من موافقة القرآن التوراة وموافقة التوراة القرآن، فقالوا: يا عمر ما أحد أحب إلينا منك، قلت: ولم؟ قالوا: لأنك تأتينا وتغشانا، قلت: إنما أجيء لأعجب من تصديق كتاب الله بعضه بعضاً وموافقة التوراة القرآن وموافقة القرآن التوراة، فبينا أنا عندهم ذات يوم إذ مر رسول الله ﷺ خلف ظهري فقالوا: إن هذا صاحبك فقم إليه، فالتفت فإذا رسول الله ﷺ قد دخل خوخة من المدينة، فأقبلت عليهم فقلت: أنشدكم الله وما أنزل عليكم من كتاب أتعلمون أنه رسول الله؟ قال سيدهم: قد نشدكم بالله فأخبروه، فقالوا: أنت سيدنا فأخيره، فقال سيدهم: نعلم أنه رسول الله، قلت: فأني أهلككم إن كنتم تعلمون أنه رسول الله ﷺ ثم لم تتبعوه، فقالوا: إن لنا عدواً من الملائكة وسلماً من الملائكة، فقلت: من عدوكم ومن سلمكم؟ قالوا: عدونا جبريل، قلت: ومن سلمكم؟ قالوا: ميكائيل، قلت: فإني اشهد ما يحل لجبريل أن يعادي سلم ميكائيل، وما يحل لميكائيل، قلت: فإني أشهد ما يحل لجبريل أن يعادي سلم ميكائيل، وما يحل لميكائيل، أن يسالم عدو جبريل، وإنهما جميعاً ومن معهما أعداء لمن عادوا وسلم لمن سالموا، ثم قمت فاستقبلني - يعني رسول الله ﷺ - فقالوا: يا ابن الخطاب ألا أقرئك آيات؟ فقرأ {من كان عدواً لجبريل فإنه نزله على قلبك (حتى بلغ) وما يكفر بها إلا الفاسقون} [البقرة: ٩٩] قلت والذي بعثك بالحق ما جئتك إلا أخبرك بقول اليهود فإذا اللطيف
Yahudilerin Tevrat'ı okudukları sırada yanlarına gider ve Kur'an'ın Tevrat'a, Tevrat'ın da Kur'an'a uygunluğuna hayret ederdim. Dediler ki: 'Ey Ömer, bize senden daha sevimli kimse yoktur'. 'Neden?' dedim. 'Çünkü sen bize geliyor ve bizi ziyaret ediyorsun' dediler. Dedim ki: 'Ben ancak Allah'ın Kitabı'nın birbirini doğrulamasına, Tevrat'ın Kur'an'a ve Kur'an'ın Tevrat'a uygunluğuna hayret ettiğim için geliyorum'. Bir gün onların yanındayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arkamdan geçti. 'İşte bu senin arkadaşındır, kalk onun yanına git' dediler. Döndüm, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'nin bir geçidine girmiş. Onlara yönelip dedim ki: 'Allah adına ve size indirilen Kitap adına size and veriyorum, onun Allah'ın Resûlü olduğunu biliyor musunuz?' Efendileri dedi ki: 'Size Allah adına and verdi, ona haber verin'. Dediler ki: 'Sen bizim efendimizsin, ona sen haber ver'. Efendileri dedi ki: 'Onun Allah'ın Resûlü olduğunu biliyoruz'. Dedim ki: 'Eğer onun Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu bilip de sonra ona uymazsanız, helakınız ne kadar yakındır!' Dediler ki: 'Meleklerden bizim bir düşmanımız, bir de dostumuz vardır'. 'Düşmanınız kimdir, dostunuz kimdir?' dedim. 'Düşmanımız Cibrîl'dir' dediler. 'Dostunuz kimdir?' dedim. 'Mîkâîl'dir' dediler. Dedim ki: 'Ben şahitlik ederim ki Cibrîl'e, Mîkâîl'in dostuna düşmanlık etmek helal olmaz; Mîkâîl'e de Cibrîl'in düşmanıyla barışık olmak helal olmaz. Şüphesiz her ikisi ve yanındakiler, onların düşman olduklarına düşman, barışık olduklarına dostturlar'. Sonra kalktım ve -yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem- beni karşıladı. 'Ey İbnü'l-Hattâb, sana bazı ayetler okuyayım mı?' buyurdu ve {من كان عدواً لجبريل فإنه نزله على قلبك} ayetini {وما يكفر بها إلا الفاسقون} [Bakara: 99] kısmına kadar okudu. Dedim ki: 'Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, sana ancak Yahudilerin sözünü haber vermek için gelmiştim; bir de baktım ki Latîf
الخبير قد سبقني بالخبر قال عمر: (فلقد رأيتني في دين الله أشد من حجر) انتهى.
ve Habîr olan [Allah] bu haberle benden önce davranmış'. Ömer dedi ki: 'Kendimi Allah'ın dininde taştan daha sert gördüm'). [Söz] bitti.
وقد سألت بعض فضلاء اليهود الموجودين
Asrımızda mevcut Yahudilerin faziletli
في زماننا عن عداوتهم لجبريل ﵇ فلم يسمح بالتصريح وقال: ما يعطى ذلك.
olanlarından bazılarına Cibrîl'e aleyhisselâm olan düşmanlıklarını sordum; açıkça ifade etmeye yanaşmadı ve: «Buna izin verilmez» dedi.
وقد روى هذا الحديث أيضاً إسحاق بن راهويه في مسنده عن الشعبي عن عمر ﵁، قال شيخنا البوصيري: وهو مرسل صحيح الإسناد وفيه: أنه قال لهم: (وكيف منزلتهما من ربهما؟ قالوا: أحدهما عن يمينه والآخر من الجانب الآخر، وإني أشهد أنهما وربهما سلم لمن سالموا وحرب لمن حاربوا) .
Bu hadisi İshâk b. Râhûye de Müsned'inde Şa'bî'den, o da Ömer'den radıyallâhu anh rivayet etmiştir. Şeyhimiz Bûsîrî dedi ki: «O, senedi sahih bir mürseldir». Orada şu da vardır: Onlara şöyle dedi: (İkisinin Rableri katındaki makamı nasıldır? Dediler ki: 'Biri sağında, diğeri öbür tarafındadır. Ben şahitlik ederim ki ikisi ve Rableri, barışık olduklarına dost, savaştıklarına düşmandırlar').
ولما بين سبحانه بهذا أنهم أعتى الناس وأشدهم تدليساً وبهتاً بل كذباً وفسقاً كانوا أحق الناس بوصف الكفر فسبب عن ذلك قوله: (فلعنة الله) أي الذي له الأمر كله) على الكافرين (فأظهر موضع الإضمار تعليقاً للحكم بالوصف ليعم وإشعاراً بصلاح من شاء الله منهم.
Allah Teâlâ bununla onların insanların en azgını, hile ve iftirada, hatta yalan ve fıskta en aşırısı olduklarını açıklayınca; küfür vasfına insanların en layığı oldular. Bundan dolayı şu buyruğunu sebep kıldı: {فلعنة الله} “Allah'ın lâneti” yani bütün işin sahibi olan [Allah'ın lâneti], {على الكافرين} “kâfirlerin üzerinedir”; hükmün genel olması için ve içlerinden Allah'ın dilediği kimselerin ıslahına işaret etmek üzere zamir makamında açık ismi (zahir ismi) zikretti.
ولما استحقوا بهذا وجوه المذامّ كلها وصل به قوله) بئسما (فأتى بالكلمة الجامعة للمذام المقابلة لنعم الجامعة لوجوه المدائح كلها أي
Bununla yerilmelerin bütün yönlerini hak ettiklerinde, peşine şu buyruğunu ekledi: {بئسما} “Ne kötü bir şeydir”; bütün övgü yönlerini toplayan ni'me (نِعْمَ) kelimesinin karşılığı olan, bütün yergileri toplayan kelimeyi getirdi; yani
بئس شيء) اشتروا به أنفسهم) أي حظوظهم، فقدموها وآقروها فكان ذلك عين فأخبرها عكس ما فعل المؤمنون من بيعهم لأنفسهم وخروجهم عنها بتعبدهم لله بإيثار ما يرضيه ع لى هوى أنفسهم، فكان ذلك عين تحصيلها وتقديمها، ثم فسر الضمير العائد على المبهم المأخوذ في إحراز النفس فقال: (أن يكفروا) أي يستروا على التجدد والاستمرار علمهم) بما أنزل الله (الذي لا كفؤ له، أي اشتروا أنفسهم فأبقوها لهم على زعمهم بالكفر ولم يجعلوها تابعة؛ ويجوز أن يكون) اشتروا (بمعنى باعوا، لأنهم بذلوها للشيطان بالكفر كما بذل المؤمنون أنفسهم لله بالإيمان.
{اشتروا به أنفسهم} “karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür” yani kendi paylarını [sattıkları]; onları öne aldılar ve tercih ettiler, böylece bu durum onların en kötü hali oldu; müminlerin nefislerini Allah'a satmaları ve O'nun rızasını nefislerinin hevasına tercih ederek kullukla nefislerinden çıkmaları fiilinin tam zıddı oldu; ki bu durum [müminler için] nefsi elde etmenin ve öne çıkarmanın ta kendisiydi. Sonra nefsi koruma bağlamında kapalı kalan şeye dönen zamiri tefsir ederek şöyle buyurdu: {أن يكفروا} “inkâr etmeleridir” yani sürekli ve yenilenen bir şekilde bilgilerini örtmeleridir, {بما أنزل الله} “Allah'ın indirdiğini” hiçbir dengi bulunmayan [Allah'ın indirdiğini]; yani küfürle nefislerini satın alıp kendi zanlarınca kendilerine bıraktılar ve onu tabi kılmadılar. {اشتروا} kelimesinin 'sattılar' (bâ'û) manasında olması da caizdir; zira müminlerin iman ile nefislerini Allah'a adamaları gibi, onlar da küfür ile nefislerini şeytana sunmuşlardır.
ثم علل كفرهم بقوله: (بغياً) أي حسداً وظلماً لأن تكون النبوة في بني إسماعيل ﵇.
Sonra onların inkârını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {بغياً} “kıskançlık/hased sebebiyle” yani peygamberliğin İsmail oğullarında aleyhisselâm olmasına duyulan haset ve zulüm yüzünden.
وقال الحرالي: هو اشتداد في
Hırrâlî dedi ki: O, bir şeyi istemede
طلب شيء ما - انتهى.
aşırılıktır -[söz] bitti-.
وأصله مطلق الطلب والإرادة، كأن الإنسان لما كان مجبولاً علىا لنقصان ومطبوعاً على الشر والعصيان إلا من عصم الله وأعان كان مذموماً على مطلق الإرادة، لأن من حقه أن لا تكون له خيرة ولا إرادة بل تكون إرادته تابعة لإرادة مولاه كما هو شأن العبد - والله الموفق.
Aslı mutlak isteme ve iradedir; sanki insan -Allah'ın koruduğu ve yardım ettiği kimseler müstesna- noksanlık üzere yaratılmış ve şerre ve isyana meyilli kılındığı için, mutlak iradeden dolayı kınanmıştır; çünkü kulun hakkı, bir seçimi ve iradesi olmaması, bilakis kulun şanına uygun olarak iradesinin Mevlâsının iradesine tabi olmasıdır. Başarı Allah'tandır.
ثم علل بغيهم بقوله: (أن ينزل الله (ذو الجلال والإكرام) من فضله (وفي صيغة) ينزل (إشعار بتمادي ما يغيظهم فيما يستقبل، وبشرى للنبي ﷺ والمؤمنين) على من يشاء من عباده (من العرب الذين حسدوهم.
Sonra onların haset ve taşkınlıklarını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {أن ينزل الله} “Allah'ın indirmesine” Celâl ve İkram sahibi [Allah'ın indirmesine], {من فضله} “lütfundan”; {ينزل} sîgasında, gelecekte onları öfkelendirecek şeylerin devam edeceğine bir işaret, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere bir müjde vardır; {على من يشاء من عباده} “kullarından dilediği kimseye” haset ettikleri Araplardan.
ثم سبب عن ذلك قوله) فباؤوا) أي رجعوا لأجل ذلك) بغضب (في حسدهم لهذا النبي ﷺ لكونه من العرب) على غضب (كانوا استحقوه بكفرهم بأنبيائهم عناداً.
Sonra bundan ötürü şu buyruğunu netice kıldı: {فباؤوا} “Böylece döndüler/uğradılar” yani bundan dolayı döndüler, {بغضب} “bir gazaba” Araplardan olması sebebiyle bu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem duydukları hasetteki [gazaba], {على غضب} “gazap üstüne” peygamberlerini inatla inkâr etmeleri sebebiyle hak etmiş oldukları [gazap üstüne].
ثم علق الحكم الذي استحقوه بوصفهم تعميماً
Sonra hak ettikleri hükmü, genelleştirmek
وإشارة إلى أنه سيؤمن بعضهم فقال: (وللكافرين) أي الذين هم راسخون في هذا الوصف منهم ومن غيرهم) عذاب مهين (من الإهانة وهي الإطراح إذلالاً واحتقاراً.
ve içlerinden bazılarının iman edeceğine işaret etmek üzere vasıflarına bağlayarak şöyle buyurdu: {وللكافرين} “Ve kâfirler için vardır” yani onlardan ve başkalarından bu vasıfta kökleşmiş olanlar için, {عذاب مهين} “alçaltıcı bir azap”; ihâne (إهانة) kelimesinden olup o da hor ve hakir görerek yüzüstü bırakmaktır.
ولما أقام سبحانه الدليل على استحقاقهم للخلود في النار بكفرهم بالكتاب الذي كانوا يستفتحون بالآتي به أقام دليلاً آخر على ذلك أبين منه وذلك بكفرهم بكتابهم نفسه فقال: (وإذا قيل لهم) أي هؤلاء الذين نقضوا عهود كتابهم) آمنوا بما أنزل الله) أي الملك الذي له
Allah Teâlâ, onu getiren peygamber ile daha önce fetih ve yardım diledikleri Kitab'ı inkâr etmeleri sebebiyle ateşte ebedi kalmayı hak ettiklerine delil getirince; buna bundan daha açık bir diğer delil getirdi ki o da bizzat kendi kitaplarını inkâr etmeleridir; şöyle buyurdu: {وإذا قيل لهم} “Onlara denildiği zaman” yani kitaplarının ahitlerini bozan bu kimselere, {آمنوا بما أنزل الله} “Allah'ın indirdiğine iman edin” yani Hükümran olan ve
الأمر كله مطلقاً.
bütün işin sahibi olan [Allah'ın indirdiğine] mutlak olarak,
وعلى جهة العموم من الكتب والصحف.
kitaplardan ve sahifelerden genel manada [indirilenlere].
ولما رفع مقدارهم بالدعاء إلى الإيمان بما أسند إلى هذا الاسم الأعظم) قالوا (تسفيلاً لأنفسهم) نؤمن بما أنزل علينا (فأسقطوا اسم من يتشرف بذكره ويتبرك باسمه وخصوا بعض ما أنزله.
Bu İsm-i A'zam'a nispet edilen şeye iman etmeye çağrılarak dereceleri yükseltildiğinde, kendilerini alçaltarak {قالوا} “Dediler ki:”, {نؤمن بما أنزل علينا} “Bize indirilene inanırız”; böylece anılmasıyla şeref duyulan ve ismiyle bereketlenilen Zat'ın ismini düşürdüler ve indirdiği şeylerin bir kısmını kendilerine tahsis ettiler.
ثم عجب من دعواهم هذه بقوله: (ويكفرون) أي قالوا ذلك والحال أنهم يكفرون) بما وراءه) أي وراء ما أنزل عليهم مما أنزل الله على رسله، وهو يشمل ما قبل التوراة وما بعدها، لأن وراء يراد بها تارة خلف وتارة قدام، فإذا قلت: زيد ورائي، صح أن يراد في المكان الذي أورايه أنا بالنسبة غلى من خلفي فيكون أمامي، وأن يراد في المكان الذي هو متوار عني فيكون خلفي.
Sonra onların bu iddialarını şu buyruğuyla hayretle karşıladı: {ويكفرون} “Ve inkâr ederler” yani onlar böyle derler, oysa inkâr etmektedirler, {بما وراءه} “onun gerisinde/ardında olanı” yani Allah'ın peygamberlerine indirdiği şeylerden kendilerine indirilenin ötesindekileri; bu da Tevrat'tan öncekileri ve sonrakileri kapsar. Çünkü 'verâ' (وراء) kelimesi bazen arka, bazen de ön anlamında kullanılır. 'Zeyd arkamdadır/verâîmdedir' dediğinde, arkamdakine nispetle benim arkamda bıraktığım yer kastedilip önümde olması da, benden gizlenen bir yerde bulunup arkamda olması da kastedilmiş olabilir.
وقال الحرالي: وراء ما لا يناله الحس ولا العلم حيث ما كان من المكان، فربما اجتمع أن يكون الشيء وراء من حيث أنه
Hırrâlî dedi ki: Verâ, mekân olarak nerede olursa olsun, duyuların ve ilmin erişemediği şeydir. Bazen bir şeyin bilinmemesi hasebiyle 'verâ' (geride/ötede) olması ile
لا يعلم ويكون أماماً في المكان - انتهى.
mekân olarak önde olması bir arada bulunabilir -[söz] bitti-.
) وهو) أي والحال أن ذلك الذي وراءه هو) الحق (الواصل إلى أقصى غاياته بما دلت عليه (أل) قال الحرالي: فأنهاه لغاية الحق بكلمة (أل) لأن ما ثبت ولا زوال له لانتهائه هو) الحق (وما ثبت وقتاً ما ثم يتعقبه تكملة أو يقبل زيادة فإنما هو (حق) منكر اللفظ، فإن بين المعروف بكلمة (أل) وبين المنكر أشد التفاوت في المعنى - انتهى.
{وهو} “Halbuki o” yani onun ötesindeki o [kitap], {الحق} “hakkın ta kendisidir” (el-) takısının delalet ettiği üzere en nihai gayesine ulaşmış [haktır]. Hırrâlî dedi ki: (El-) kelimesiyle onu hakkın nihayetine erdirdi; çünkü nihayete ermesi sebebiyle sabit olup zeval bulmayan şey {الحق} “el-Hak”tır. Bir süre sabit olup ardından bir tamamlama gelen veya fazlalık kabul eden şey ise lafzı nekire olan 'hak'tır. Zira (el-) ile marife olan ile nekire olan arasında mana bakımından pek büyük bir fark vardır -[söz] bitti-.
) مصدقاً لما معهم (فصح أنهم كافرون بما عندهم، لأن المكذب بالمصدق لشيء مكذب بذلك الشيء.
{مصدقاً لما معهم} “Yanlarında olanı doğrulayıcı olarak”; böylece yanlarındakini de inkâr etmiş oldukları sabit oldu. Çünkü bir şeyi doğrulayanı yalanlayan, o şeyin kendisini de yalanlamış olur.
ثم كشف ستر مقالتهم هذه بأبين نقض فقال) قل فلم) أي تسبب عن دعواكم هذه أن يقال لكم: لم) تقتلون أنبياء الله (الملك الأعظم مع أن كتابكم محرم لمطلق القتل فكيف بقتل الأنبياء ثم بين أن كفرهم بهذا القتل إنما هو بطريق الرضى بقتل أسلافهم بقوله مثبتاً الجار لأن ذلك كان منهم في بعض الأزمان الماضية) من قبل (وفي صيغة المضارع تصوير لشناعة هذا القتل بتلك الحال الفظيعة ورمز إلى أنهم لو قدروا الآن فعلوا فعلهم، لأن التقدير: وتُصرّون على قتلهم من بعد؛ وفيه إيماء إلى حرصهم على قتل النبي ﷺ تحذيراً منهم، ولقد صدق هذا الإيماء الواقع، فقد عزم بنو النضير على أن يلقوا عليه صخرة، وسمّه أهل خيبر.
Sonra onların bu sözlerinin örtüsünü en açık bir çürütmeyle kaldırarak şöyle buyurdu: {قل فلم} “De ki: O halde niçin” yani bu iddianız şu sorunun sorulmasını gerektirdi: Niçin {تقتلون أنبياء الله} “Allah'ın peygamberlerini öldürüyordunuz?” -ki O en büyük Hükümrandır- oysa kitabınız mutlak olarak öldürmeyi haram kılmışken peygamberleri öldürmek nasıl olur? Sonra bu قتل (öldürme) sebebiyle inkârlarının, geçmişlerinin cinayetine razı olmak yoluyla olduğunu, bu durumun geçmiş bazı zamanlarda vuku bulduğunu harf-i cer ile teyit ederek {من قبل} “daha önce” buyruğuyla açıkladı. Muzari sîgasında, bu öldürme fiilinin o korkunç haliyle ne kadar çirkin olduğunu tasvir etme ve eğer şimdi güç yetirselerdi onların yaptığını yapacaklarına bir işaret vardır; zira takdiri şöyledir: "Ve bundan sonra da onları öldürmekte ısrar ediyorsunuz". Bunda Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem öldürme hırslarına karşı [müminleri] uyaran bir ima vardır. Nitekim bu ima vakıa ile doğrulanmıştır; zira Benî Nadîr onun üzerine kaya fırlatmaya azmetmiş, Hayber ehli de onu zehirlemiştir.
ثم أورد مضمون دعواهم بأداة الشك فقال) إن كنتم مؤمنين (إشعاراً بأن مثل ذلك
Sonra iddialarının muhtevasını şüphe edatı ile zikrederek şöyle buyurdu: {إن كنتم مؤمنين} “Eğer inanıyor idiyseniz”; bu da böyle bir şeyin
لا يصدر من متلبس بالإيمان.
imanla bezenmiş bir kimseden sadır olmayacağını hissettirmek içindir.
ولما دل على كذبهم في دعوى الإيمان بما فعلوا بعد موسى مما استحقوا به الخلود في النار أقام دليلاً آخر أقوى من كل ما تقدمه، فإنه لم يعهد إليهم في التوراة ما عهد إليهم في التوحيد والبعد عن الإشراك وهو في النسخ الموجودة بين أظهرهم الآن، وقد نقضوا جميع ذلك باتخاذ العجل في أيام موسى وبحضرة هارون ﵉ كما هو منصوص الآن فيما بين أيديهم منها فقال تعالى: (ولقد جاءكم موسى بالبينات (من الآيات.
Musa'dan sonra yaptıkları ve ateşte ebedi kalmayı hak ettikleri şeylerle iman iddialarındaki yalanlarını ortaya koyunca, önceki tüm delillerden daha güçlü bir başka delil getirdi. Zira Tevrat'ta onlara tevhid ve şirkten uzak durma konusunda verilen ahit kadar hiçbir şey emredilmemiştir ve bu, şu an ellerinde bulunan nüshalarda da mevcuttur. Oysa onlar, Musa zamanında ve Harun'un aleyhimesselâm huzurunda buzağıyı ilah edinerek bütün bunları çiğnemişlerdir; nitekim şu anda ellerindeki metinlerde de açıkça yazılıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولقد جاءكم موسى بالبينات} “Andolsun ki Musa size apaçık delillerle gelmişti” yani ayetlerle.
ولما كان كفرهم مع ذلك في غاية الاستبعاد عبر عنه بأداته مصوراً لزيادة قبحه بترتبه على أظهر البيان وموبخاً لهم فقال: (ثم اتخذتم) أي مع العلاج لفطركم الأولى وعقولكم السليمة (العجل) ونبه بالجار
Bununla birlikte inkârları son derece akıl almaz olduğundan, bunu o [uzaklık bildiren] edatla ifade edip, en açık beyanın ardından gelmesi sebebiyle çirkinliğinin katmerlendiğini tasvir ederek ve onları azarlayarak şöyle buyurdu: {ثم اتخذتم} “Sonra edindiniz” yani ilk fıtratınızı ve selim akıllarınızı tedavi etmeye yönelik bunca şeye rağmen, {العجل} “o buzağıyı [ilah]”. Harf-i cer ile
على أن الاتخاذ في بعض زمن البعد فقال: من بعده أي بعد مفارقة موسى لكم إلى الطور كما في الآية الأخرى
bu ilah edinmenin, [Musa'nın] uzaklaştığı zamanın bir kısmında olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {من بعده} “onun ardından” yani diğer ayette geçtiği üzere, Musa'nın Tur'a gitmek üzere sizden ayrılmasından sonra:
{فتنا قومك من بعدك} [طه: ٨٥] ) وأنتم) أي والحال أنكم) ظالمون) أي لم تزعموا أنه إلهكم على جهل منكم بل بعد مجيء البينات إليكم أن إلهكم إنما هو الله الذي أنقذكم من العبودية وأراكم من العجائب الخوارق ما لا يقبل شكاً وسمعتم كلامه فعلمتم أنه ليس بجسم ولا يشبه الجسم، فلم تفعلوا ذلك غلا لأن الظلم وهو المشي على غير نظام خبط عشواء وصف لكم لازم.
{فتنا قومك من بعدك} “Senden sonra kavmini imtihan ettik” [Tâhâ: 85]. {وأنتم} “Ve siz” yani şu halde iken, {ظالمون} “zalimlersiniz” yani onun ilahınız olduğunu cehaletinizden ötürü iddia etmediniz; bilakis apaçık deliller geldikten sonra ilahınızın ancak sizi kölelikten kurtaran, şüphe kabul etmez harikulade mucizeler gösteren ve kelamını işitip O'nun cisim olmadığını ve cisimlere benzemediğini bildiğiniz Allah olduğunu bildikten sonra bunu yaptınız. Bunu ancak, nizamsız ve körü körüne yürümek demek olan zulmün sizin ayrılmaz bir vasfınız olması sebebiyle yaptınız.
ثم ذكر أمراً آخر هو أبين في عنادهم وأنهم إنما هم مع الهوى فقال مقبلاً على خطابهم لأنه أشد في التقريع {وإذ أخذنا} وأظهره في مظهر العظمة تصويراً لمزيد جرأتهم {ميثاقكم} على الإيمان والطاعة {ورفعنا فوقكم الطور} الجبل العظيم الذي جعلناه زاجراً لكم عن الرضى بالإقامة في حضيض الجهل ورافعاً إلى أوج العلم وقلنا لكم وهو فوقكم {خذوا ما آتيناكم} من الأصول والفروع في هذا الكتاب العظيم {بقوة} .
Sonra onların inatlarını ve sadece hevalarına uyduklarını daha açık gösteren bir başka hususu zikretti; azarlamada daha tesirli olsun diye doğrudan kendilerine hitap ederek şöyle buyurdu: {وإذ أخذنا} “Hani almıştık”; cüretlerinin büyüklüğünü tasvir etmek için bunu azamet makamında gösterdi: {ميثاقكم} “sözünüzü” imana ve itaate dair, {ورفعنا فوقكم الطور} “ve üstünüze Tur'u kaldırmıştık”; cehaletin çukurunda kalmaya razı olmaktan sizi sakındıran ve ilmin zirvesine yükselten kıldığımız o yüce dağı. O üzerinizdeyken size dedik ki: {خذوا ما آتيناكم} “Size verdiğimize sarılın” bu yüce Kitap'taki usul ve fürua, {بقوة} “kuvvetle”.
ولما كانت فائدة السماع القبول ومن سمع فلم يقبل كان كمن لم يسمع قال {واسمعوا} وإلا دفناكم به، وذلك حيث يكفي غيركم في التأديب رفع الدرة والسوط عليه فينبعث للتعلم الذي أكثر النفوس الفاضلة تتحمل فيه المشاق الشديدة لما له من الشرف ولها به من الفخار؛
İşitmenin faydası kabul etmek olduğundan ve işitip de kabul etmeyen kimse hiç işitmemiş gibi sayıldığından şöyle buyurdu: {واسمعوا} “ve dinleyin/işitin” aksi takdirde sizi onunla gömeriz. Oysa sizden başkasına terbiyede kamçı ve kırbacı kaldırmak yeterli olur da, erdemli nefislerin pek çoğunun şerefi ve getirdiği övünç sebebiyle uğrunda ağır meşakkatlere katlandığı ilim tahsiline yönelir;
ولما ضلوا بعد هذه الآية الكبرى وشيكاً مع كونها مقتضية للثبات على الإيمان بعد أخذ الميثاق الذي لا ينقضه ذو مروءة فكان ضلالهم بعده منبئاً عن أن العناد لهم طبع لازم فكانوا كأنهم عند إعطاء العهد عاصون قال مترجماً عن أغلب أحوال أكثرهم في مجموع أزمانهم وهو ما عبر عنه في الآية السالفة بقوله: {ثم توليتم} [البقرة: ٨٣] مؤذناً بالغضب عليهم بالإعراض عن خطابهم بعد إفحامهم بالمواجهة في تقريعهم حيث ناقضوا ما قال لهم من السماع النافع لهم فأخبروا أنهم جعلوه ضاراً {قالوا سمعنا} أي بآذاننا {وعصينا} أي وعملنا بضد ما سمعنا؛ وساقه لغرابته مساق جواب سائل كأنه قال: رفع الطور فوقهم أمر هائل جداً
Mürüvvet sahibi kimsenin bozmayacağı bir ahit alındıktan sonra imanda sebat etmeyi gerektirmesine rağmen, bu büyük mucizenin hemen ardından saptıklarında ve bu sapmaları inadın onların ayrılmaz bir tabiatı olduğunu gösterip sanki ahit verirken dahi isyankâr imişler gibi olduklarında; bütün zamanlarındaki çoğunluğunun genel hallerini tercüme ederek -ki geçmiş ayette {ثم توليتم} “Sonra yüz çevirdiniz” [Bakara: 83] buyruğuyla ifade edilen husustur- kendilerine fayda veren işitme emrini tersine çevirip bunu zararlı kıldıklarını haber vermeleri sebebiyle yüzlerine vurup azarlayarak susturduktan sonra, onlara hitaptan yüz çevirip gazabını bildirerek şöyle buyurdu: {قالوا سمعنا} “Dediler ki: İşittik” yani kulaklarımızla, {وعصينا} “ve isyan ettik” yani işittiğimizin zıddıyla amel ettik. Bu durumun garipliğinden ötürü, sanki şöyle diyen bir soranın cevabı gibi sevk edildi: Tur'un üzerlerine kaldırılması son derece korkunç bir iştir,