بني إسرائيل بأيمان وقال: إن الله سيذكركم فأصعدوا عظامي معكم من ههنا، فظعنوا من ساحوت ونزلوا آثام التي في أقطار البرية، وكان الرب يسير أمامهم بالنهار في عمود السحاب ليسكنهم في الطريق وبالليل في عمود نار ليضيء لهم وكان يسير أمامهم بالليل والنهار، ولم يكن عمود الغمام يزول بالنهار وعمود النار بالليل من بين يدي الشعب، وكلم الرب موسى وقال له: قل لآل إسرائيل أن يرجعوا فينزلوا على شاطىء الخندق وما بين مغرول والبحر أمام بعلصفون، انزلوا هناك إزاء البحر حتى يقول فرعون إن بني إسرائيل غرباء في الأرض، فيظن أنهم قد تاهوا في القفر وأن البر قد انغلق عليهم؛ وقال الرب لموسى: أنا أقسي قلب فرعون فيسير في طلبكم فأمجد بفرعون وجميع جنوده، فيعلم أهل مصر أني أنا الرب، ففعلوا كذلك؛ فأسف فرعون وعبيده لإرسال الشعب وندموا، فألجم خيله وسار في جميع شعبه وظعن في ستمائة ألف راكب مختارة وجميع مواكب المصريين أيضاً والرجال - وفي نسخة: والقواد - على جميعها، فسار المصريون في طلبهم فرهقوهم وهم حلول على المهرقان، فقرب فرعون ورفع بنو إسرائيل أبصارهم فرأوا المصريين وهم في
İsrâiloğulları'na yemin ettirerek: 'Allah sizi mutlaka anacaktır; kemiklerimi buradan sizinle birlikte yukarı götürün' demişti. Sukkôt'tan göç edip çölün sınırlarında olan Etam'da konakladılar. Rab gündüzleri yolda onlara rehberlik etmek için bulut sütununda, geceleri ise aydınlık vermek için ateş sütununda önlerinden gidiyordu; gece ve gündüz önlerinden yürüyordu. Gündüz bulut sütunu, gece de ateş sütunu halkın önünden ayrılmıyordu. Rab Mûsâ ile konuşup ona dedi ki: 'İsrâiloğulları'na söyle, dönsünler ve hendeğin kıyısında, Migdol ile deniz arasında, Baal-Sefon'un önünde konaklasınlar; denizin karşısında orada konaklayın ki, Firavun: «İsrâiloğulları diyarda şaşkın dolaşıyorlar, çöl onları kuşattı» desin.' Rab Mûsâ'ya: 'Ben Firavun'un kalbini katılaştıracağım, o da sizin ardınıza düşecek; Firavun ve bütün ordusu vasıtasıyla yüceltileceğim ve Mısırlılar benim Rab olduğumu bilecekler' dedi. Onlar da öyle yaptılar. Firavun ve kulları halkı salıverdiklerine pişman olup üzüldüler. Firavun atlarını koştu, bütün halkıyla birlikte yola çıktı; seçkin altı yüz bin süvari ve Mısırlıların bütün arabalarıyla göç etti; hepsinin başında da adamlar -bir nüshada: komutanlar- vardı. Mısırlılar onların ardınca gittiler ve onlar denizin başında konaklamışken onlara yetiştiler. Firavun yaklaştı; İsrâiloğulları gözlerini kaldırıp Mısırlıların kendilerini
طلبهم فخافوا خوفاً شديداً، فصلى بنو إسرائيل بين يدي الرب وقالوا لموسى: ألقلة القبور بمصر أخرجتنا لنموت في البرية؟ لم فعلت بنا هذا الفعل وأخرجتنا من مصر؟ أليس هكذا كنا نقول لك ونحن بمصر: دعنا نتعبد للمصريين كان خيراً لنا أن نتعبد للمصريين من الموت في هذا القفر؟ فقال موسى للشعب: لا خوف عليكم! انتظروا فأبصروا خلاص الرب إياكم في هذا اليوم، لأنكم عاينتم المصريين يومنا هذا، لا تعودون أن تعاينوهم أيضاً إلى الأبد، والرب يجاهد عنكم إذ أنتم في هدوء وطمأنينة؛ فصلى موسى بين يدي الرب فقال: مُر بني إسرائيل أن يظعنوا وأنت فارفع عصاك واضرب ماء البحر، فيسير آل إسرائيل في البحر في اليبس، وها أنا ذا أقسي قلوب المصريين وأغلظها ليتبعوهم، فأمجد بفرعون وبجميع جنوده وبمواكبه وفرسانه، فيعلم أهل مصر أني أنا الرب إذا مجدت بفرعون وبجميع جنوده، فظعن ملك الله الذي كان يسير أمام عسكر بني إسرائيل فصار على ساقتهم، فاحتمل السحاب الذي كان أمامهم فوقف خلفهم ودخل بين عسكر المصريين ومحلة بني إسرائيل، وكان السحاب والحِنْدِس تلك الليلة بأسرها وكان الضياء والنور لبني إسرائيل تلك الليلة كلها، فلم يقدروا على الدنو إليهم تلك الليلة.
takip ettiğini görünce çok şiddetli korktular. İsrâiloğulları Rabbin huzurunda yalvarıp Mûsâ'ya dediler ki: 'Mısır'da mezar mı yoktu da bizi çölde ölelim diye çıkardın? Bize niçin bunu yaptın da bizi Mısır'dan çıkardın? Biz Mısır'dayken sana: «Bizi bırak, Mısırlılara kulluk edelim; Mısırlılara kulluk etmek bizim için bu çölde ölmekten daha hayırlıdır» demiyor muyduk?' Mûsâ halka dedi ki: 'Korkmayın! Bekleyin ve Rabbin bugün sizi nasıl kurtaracağını görün; çünkü bugün gördüğünüz Mısırlıları bir daha ebediyen görmeyeceksiniz. Siz sessiz ve sakin dururken Rab sizin için savaşacaktır.' Mûsâ Rabbin huzurunda dua etti. [Rab] dedi ki: 'İsrâiloğulları'na emret, göç etsinler! Sen ise asanı kaldır ve denizin suyuna vur; İsrâil ailesi denizin içinden kuru toprakta yürüsün. İşte ben Mısırlıların kalplerini katılaştırıp kabalaştıracağım ki onların peşinden gelsinler; Firavun, bütün ordusu, arabaları ve süvarileri vasıtasıyla yüceltileceğim. Firavun ve bütün ordusu üzerinden yüceltildiğim zaman Mısır halkı benim Rab olduğumu bilecek.' Böylece İsrâil ordusunun önünde yürüyen Allah'ın meleği göç edip arkalarına geçti; önlerindeki bulut kalkıp arkalarında durdu ve Mısır ordusu ile İsrâil karargâhı arasına girdi. Bütün o gece bulut ve koyu karanlık [Mısırlılara] idi, İsrâiloğulları içinse bütün gece ışık ve aydınlık vardı; bu yüzden o gece boyunca onlara yaklaşamadılar.»
فرفع
«Sonra kaldırdı
موسى يده على البحر فزجر الرب البحر بريح سموم - وفي نسخة: قَبول عاصف - أليل أجمع، فصير ماء البحر في اليبس، وانقسم الماء، فدخل بنو إسرائيل في وسط البحر في اليبس، فصارت المياه كالسور بين ميامنهم ومياسرهم، فسار المصريون فدخلوا في طلبهم فصار خيل فرعون وجميع مواكبه في البحر، فلما كان عند حريم الغداة تراءى الرب لعسكر المصريين في عمود نار ومزنة غمامة، فأرجف عسكر المصريين وأفتنه وربط مواكبهم وحبسها وجعلوهم يُعنقون بالسير عليها، فقال المصريون: سيروا بنا لنهرب بين يدي آل إسرائيل، لأن الرب حارب عنهم بمصر، فقال الرب لموسى: ابسط يدك على المهرقان فتؤول المياه على المصريين فتطفح على مواكبهم وفرسانهم، فرفع يده على البحر، فرجع البحر عند وقت الغداة إلى موضعه والمصريون جعلوا يهربون إزاءه، فعذب الرب المصريين في البحر وأكذبهم، فجرت المياه وطفت على المواكب والفرسان وعلى جميع جنود فرعون الذين دخلوا في البحر في طلبهم، ولم ينج منهم واحد، فخلص آل إسرائيل في ذلك اليوم من أيدي المصريين، فنظر بنو إسرائيل إلى المصريين موتى على شاطىء المهرقان، وعاين آل إسرائيل النقمة العظيمة التي أنزلها الله بالمصريين،
Mûsâ elini denizin üzerine; Rab bütün gece samyeliyle -bir nüshada: şiddetli doğu rüzgârıyla- denizi yarıp sürdü ve deniz suyunu kuru toprağa dönüştürdü, sular yarıldı. İsrâiloğulları denizin ortasına kuru topraktan girdiler; sular onların sağında ve solunda birer duvar gibi oldu. Mısırlılar peşlerinden gidip girdiler; Firavun'un atları ve bütün savaş arabaları denize girdi. Sabah vakti olunca Rab, ateş ve bulut sütunundan Mısırlıların ordusuna baktı; Mısır ordusunu dehşete düşürdü, onları şaşırttı, arabalarının tekerleklerini bağlayıp kilitledi ve onları sürmekte zorlandılar. Bunun üzerine Mısırlılar: 'Gelin kaçalım İsrâil ailesinin önünden; çünkü Rab Mısır'da onlar için savaşıyor' dediler. Rab Mûsâ'ya: 'Elini denizin üzerine uzat ki, sular Mısırlıların, arabalarının ve süvarilerinin üzerine dönsün' dedi. Elini denizin üzerine kaldırdı; sabah vakti deniz eski haline döndü, Mısırlılar ise ona doğru kaçışıyorlardı. Böylece Rab Mısırlıları denizin içinde helak etti ve onları yalancı çıkardı. Sular aktı; arabaları, süvarileri ve peşlerinden denize giren Firavun'un bütün ordusunu kapladı, onlardan bir teki bile kurtulamadı. İsrâil ailesi o gün Mısırlıların elinden kurtuldu. İsrâiloğulları denizin kıyısında Mısırlıları ölü olarak gördüler. İsrâil ailesi Allah'ın Mısırlılara indirdiği o büyük intikamı müşahede etti,
وخاف الشعب الرب وآمنوا به وصدقوا قول موسى عبده، حينئذ سبح موسى وبنو إسرائيل بهذا التسبيح وقالوا: نسبح الرب ذا الجلال الذي تعالى على المواكب وغرق فرسانها في البحر المنيع، والمحمود الرب الأزلي، فكان لي منجياً، هذا إلهنا فلنحمده ولنمجده، إله آبائنا فلنعظمه ولنجله، الرب ذو الملاحم، جبار اسمه، لأنه قذف بمواكب فرعون وجنوده في البحر وغرق جبابرة في بحر سوف وغطتهم الأمواج وهبطوا في القعر فرسبوا مثل الجنادل، يمينك يا رب بهية بالقوة، يمينك يا رب أهلكت أعداءك بعظم عزك، كبت شانئك أرسلت غضبك فأحرقهم كالسهم بريح وجهك، وأمرك جمدت المياه ووقف جريها كأنه الأطواد، ورسب الأغمار في قعر البحر كالرصاص في الماء المنيع؛ فمن مثلك ومن يفعل كأفعالك أيها البهي في قدسه المرهوب المحمود مظهر العجائب، سُسْتَ بنعمتك هذا الشعب الذي خلّصت، فبلغ ذلك الشعوب فارتجفوا وقلقوا وغشي الخوف والرعب سكان فلسطين، عند ذلك ذعر أشراف ادوم وغشى الرعدة والارتعاش رجال مؤاب وانكسر جميع سكان كنعان فانهزموا فلينزل بهم الخوف والقلق والرجفة بعظمة ذراعك، يغرقون كالجنادل حتى يجوز شعبك الذي خلّصت،
halk Rabden korktu, O'na iman etti ve kulu Mûsâ'nın sözünü tasdik etti. O vakit Mûsâ ve İsrâiloğulları şu tesbih ile tesbihte bulunup dediler ki: 'Arabaların üzerine yükselen, süvarilerini ulu denize batıran celal sahibi Rabbi tesbih ederiz. Ezelî olan Rab övgüye layıktır, benim kurtarıcım oldu; işte bu bizim ilahımızdır, O'na hamdedelim ve O'nu yüceltelim; atalarımızın ilahıdır, O'nu tazim edip ululayalım. Rab savaşlar sahibidir, ismi Cabbâr'dır; çünkü Firavun'un arabalarını ve ordusunu denize attı, zorbaları Kızıldeniz'de boğdu, dalgalar onları örttü, dibe indiler ve kaya gibi battılar. Senin sağ elin, ya Rab, kudretle muhteşemdir; senin sağ elin, ya Rab, izzetinin büyüklüğüyle düşmanlarını helak etti. Sana buğzedenleri yere serdin, gazabını gönderdin, yüzünün rüzgârıyla onları ok gibi yaktı. Senin emrinle sular dondu, akışı dağlar gibi durdu; o derinlikler ulu suda kurşun gibi denizin dibine çöktü. Kudsiyetinde muhteşem, heybetli, övülen, mucizeler gösteren senin gibisi kimdir, senin yaptıkların gibi kim yapabilir? Kurtardığın bu halkı nimetinle sevk ettin. Bu, milletlere ulaştı da titrediler ve endişelendiler; Filistin sakinlerini korku ve dehşet kapladı. O vakit Edom beyleri dehşete düştü, Moav adamlarını titreme ve ürperti sardı; bütün Kenan sakinleri kırıldı ve hezimete uğradı. Kolunun azametiyle onların üzerine korku, endişe ve sarsıntı insin; kurtardığın halkın geçinceye kadar taş gibi donsunlar;
تقبل بهم فتقدسهم في جبل ميرانك، الرب يملك إلى أبد الآبدين؛ وظعن موسى ببني إسرائيل من بحر سوف، فخرجوا حتى انتهوا إلى برية أسود، ثم ساروا في البرية مسيرة ثلاثة أيام فلم يجدوا هناك ماء، ثم انتهوا إلى مورّث فلم يقدروا على أن يشربوا ماء مورث، لأنه كان مُرّاً فتذمر الشعب على موسى وقالوا له: ما الذي نشرب الآن؟ فصلى موسى بين يدي الرب، فأظهر الرب له عوداً فألقاه في الماء، فعذب الماء هناك، علمه السنن والأحكام، فأتوا حتى انتهوا إلى آليم وكان هناك اثنتا عشرة عيناً من ماء وسبعون نخلة فنزلوا هناك على الماء، ثم ظعنوا من آليم فأتوا برية سينين التي بين آليم وسينين في خمسة عشر من الشهر الثاني من الزمان الذي خرجوا من مصر، فتذمر جميع جماعة بني إسرائيل على موسى وهارون وقالوا لهما: قد كنا نحب أن نتوفى في أرض مصر إذ كنا جلوساً بين أيدينا مراجل اللحم وكبار الخبز ونفضل فأخرجتمانا إلى هذه البرية لتقتلا جماعة بني إسرائيل بالجوع! فقال الرب لموسى: ها أنا ذا مهبط لكم الخبز من السماء فليخرج الشعب
onları kabul buyurup miras dağında mukaddes kılacaksın. Rab ebedler ebedine kadar hükümrandır.' Mûsâ İsrâiloğulları'nı Kızıldeniz'den yürüttü, çıkıp Şur Çölü'ne vardılar. Sonra çölde üç günlük yol gittiler ve orada su bulamadılar. Sonra Mârâ'ya vardılar; Mârâ'nın suyunu acı olduğu için içemediler. Bunun üzerine halk Mûsâ'ya söylenip: 'Şimdi ne içeceğiz?' dediler. Mûsâ Rabbin huzurunda dua etti; Rab ona bir ağaç parçası gösterdi, onu suya attı ve su orada tatlılaştı; onlara sünnetleri ve hükümleri öğretti. Yürüyüp Elim'e vardılar; orada on iki su pınarı ve yetmiş hurma ağacı vardı ve suyun başında konakladılar. Sonra Elim'den göç edip Mısır'dan çıktıkları tarihin ikinci ayının on beşinci gününde Elim ile Sînâ arasındaki Sin Çölü'ne geldiler. Bütün İsrâiloğulları topluluğu Mûsâ ve Hârûn'a söylenip onlara dediler ki: 'Keşke Mısır diyarında, önümüzde et kazanları ve büyük ekmekler varken, doyasıya yiyip artırırken ölseydik! Bizi bu çöle, bütün İsrâiloğulları topluluğunu açlıktan öldürmek için çıkardınız!' Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'İşte ben sizin için gökten ekmek yağdıracağım; halk çıksın
فليلتقطوا طعام يوم بيوم لكي أمتحنهم هل يسيرون بوصاياي وسنني ويحفظونها أم لا، فإذا كان اليوم السادس فليعدوا فضلاً على ما يأتون به وليكن ذلك ضعف ما يلتقطون في كل يوم، فقال موسى وهارون لجميع بني إسرائيل عند الأصيل: تعلمون أن الرب أخرجكم من أرض مصر وبالغداة تعاينون مجد الرب، لأن تذمركم بلغ الرب، ونحن فمن نحن إذ تتذمرون علينا، وقال لهم موسى: إن الرب قد أعطاكم لحماً عند الأصيل لتأكلوا ورزقكم خبزاً بالغداة لتشبعوا، لأنه قد بلغ الرب تذمركم الذي تراطنون عليه، ونحن فمن نحن وليس إنما تتذمرون علينا بل على الرب، وقال لهارون: مر جميع جماعة بني إسرائيل أن يدنوا فيقفوا بين يدي الرب، فلما قال هارون ذلك لجميع جماعة بني إسرائيل التفتوا فإذا مجد الرب قد اعتلن في السحاب وقال الرب لموسى: قد بلغني تذمر بني إسرائيل فقل: عند مغارب الشمس تأكلون اللحم وبالغداة شرقاً تشبعون من الخبز فتعلمون أني أنا الرب إلهكم، فلما كان عند الأصيل صعدت السُماني فتغشت العسكر، وكان بالغداة ضبابة تقطر المن فأحاطت بالعسكر،
ve vasiyetlerim ile sünnetlerime uyup onları tutuyorlar mı tutmuyorlar mı diye onları imtihan etmem için her gün o günün yiyeceğini toplasınlar. Altıncı gün olunca, her gün getirdiklerinin üzerine bir fazlalık hazırlasınlar ve bu, her gün topladıklarının iki katı olsun.' Mûsâ ve Hârûn akşamleyin bütün İsrâiloğulları'na dediler ki: 'Rabbin sizi Mısır diyarından çıkardığını bileceksiniz ve sabahleyin Rabbin izzetini göreceksiniz; çünkü söylenmeniz Rabbe ulaştı. Biz kimiz ki bize söyleniyorsunuz?' Mûsâ onlara dedi ki: 'Rab akşamleyin yemeniz için size et verdi ve sabahleyin doymanız için ekmek rızıklandırdı; zira aranızda fısıldaşıp durduğunuz söylenmeniz Rabbe ulaştı. Biz kimiz ki? Söylenmeniz bize değil, ancak Rabb'edir.' Hârûn'a: 'Bütün İsrâiloğulları topluluğuna emret, yaklaşıp Rabbin huzurunda dursunlar' dedi. Hârûn bunu bütün İsrâiloğulları topluluğuna söylediğinde dönüp baktılar, bir de ne görsünler; Rabbin izzeti bulutta belirmişti! Rab Mûsâ'ya şöyle buyurdu: 'İsrâiloğulları'nın söylenmesi bana ulaştı; [onlara] de ki: Akşam güneş batarken et yiyeceksiniz, sabah gün doğarken ekmeğe doyacaksınız ve bileceksiniz ki Rab sizin ilahınız benim.' Akşam olunca bıldırcınlar çıkıp karargâhı kapladı; sabahleyin ise karargâhın etrafını saran ve kudret helvası damlatan bir sis vardı.
فارتفعت الضبابة فإذا على وجه الأرض دقيق يتقشر وكان شبه صفائح الجليد على الأرض، فقال موسى: هذا الخبز الذي أعطاكم الرب لتأكلوا، وهذا قول الرب الذي أمر به ليلتقط المرء منه على قدر قوته مكيالاً لكل نفس على عدد رؤوسكم ليأخذ المرء لكل من كان في خيمته، فصنع بنو إسرائيل كما أمرهم موسى والتقطوا، فمنهم من أخذ كثيراً ومنهم من تناول قليلاً وكالوا ذلك، فلم يفضل الذي أخذ الكثير والذي أخذ القليل لم يعدمه، فقال لهم موسى: لا تبقين منه للغد شيئاً، فلم يطيعوا موسى فأفضل رهط منهم للغد، فدب فيه الدود وأنتن، فغضب موسى، فجعلوا يلتقطونه في كل غداة كل امرىء على قدر قوته، وكان إذا حميت عليه الشمس يميع، فلما كان اليوم السادس التقطوا من الخبز ضعفي ما كانوا يتناولون كل رجل مكيالين، فأتى جميع أشياخ الجماعة فأخبروا موسى، فقال لهم: هكذا قال الرب، إن السبت راحة ودعة وغداً يوم قدس الرب؛ وقال في موضع آخر: لا تعملوا فيه عملاً بل يكون سبتاً للرب في جميع مساكنكم، وكل ما أردتم أن تختبزوه فاخبزوه واطبخوا ما أردتم طبخه واحتفظوا بما تفضلون بارداً للغد، فأبقوا منه للغد كما أمر موسى، فلم ينتن ولم يدب فيه الدود فقال لهم موسى:
Sis kalkınca bir de baktılar ki, yeryüzünde pul pul dökülen un gibi ince bir şey var; yerde kırağı tabakaları gibiydi. Mûsâ dedi ki: 'Bu, Rabbin yemeniz için size verdiği ekmektir. Rabbin emrettiği söz şudur: Herkes gücü yettiğince, baş sayınıza göre her can için bir ölçek toplasın; her adam kendi çadırında bulunanlar için alsın.' İsrâiloğulları Mûsâ'nın kendilerine emrettiği gibi yaptılar ve topladılar; kimi çok aldı, kimi az aldı ve onu ölçtüler; çok alanınki fazla gelmedi, az alanınki de eksik kalmadı. Mûsâ onlara: 'Ondan yarına hiçbir şey bırakmayın' dedi. Ancak Mûsâ'ya itaat etmeyip içlerinden bir grup yarına sakladı; o da kurtlanıp koktu. Bunun üzerine Mûsâ öfkelendi. Her sabah herkes gücü nisbetinde onu toplamaya devam etti; üzerine güneş kızışınca eriyordu. Altıncı gün olunca, aldıkları ekmeğin iki katını, her adam iki ölçek topladı. Topluluğun bütün ileri gelenleri gelip Mûsâ'ya haber verdiler. Mûsâ onlara dedi ki: 'Rab şöyle buyurdu: Şüphesiz sebt (cumartesi) dinlenme ve sükûnet günüdür, yarın Rabbin kutsal günüdür.' Başka bir yerde şöyle dedi: 'Onda hiçbir iş yapmayın; bilakis bütün meskenlerinizde Rab için sebt olsun. Pişirmek istediğiniz her şeyi pişirin, kaynatmak istediğinizi kaynatın ve artırdığınızı soğuk olarak yarına saklayın.' Mûsâ'nın emrettiği gibi yarına sakladılar; ne koktu ne de kurtlandı. Mûsâ onlara dedi ki:
كلوه يومكم هذا، لأن اليوم يوم سبت للرب ولستم تقدرون عليه اليوم في الحقل، كونوا تلتقطونه ستة أيام واليوم السابع هو سبت لا يؤخذ فيه، فلما كان اليوم السابع خرج رهط من الشعب ليلتقطوا فلم يجدوا فقال الرب لموسى: حتى متى يأبوا أن يقبلوا وصاياي وسنني، فاستراح الشعب في اليوم السابع، فسماه بنو إسرائيل المن وهو كحبة الكزبرة وطعمه كشهد العسل.
'Bugün onu yiyin; zira bugün Rab için sebt günüdür ve bugün onu kırda bulamazsınız. Altı gün onu toplayın, yedinci gün ise sebttir, onda [bir şey] alınmaz.' Yedinci gün olunca halktan bir grup toplamak için çıktı ama hiçbir şey bulamadı. Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'Ne zamana kadar emirlerimi ve sünnetlerimi kabul etmekten kaçınacaklar?' Böylece halk yedinci günde dinlendi. İsrâiloğulları ona 'Men' (kudret helvası) adını verdiler; o kişniş tohumu gibi [beyaz], tadı ise ballı yufka gibiydi.»
وقال في السفر الرابع: والمن كان يشبه حبة الكزبرة وكان منظره أبيض كالمها، وكان الشعب يترددون ويلتقطونه ويطحنونه في الرحى ويهرسونه في المهراس ويطبخونه في القدور ويصيرون منه مليلاً ويصيّر طعمه مثل طعم الخبز الذي يعجن دقيقه بالزيت. رجع إلى الثاني قال: فأكل بنو إسرائيل المن أربعين سنة ولم يزالوا يأكلون المن حتى انتهوا إلى أقطار الأرض ذات السكنى وحتى انتهوا إلى أقطار أرض كنعان، وكان ذلك المكيال عشر جريب أي عشر ويبة، وإن جماعة بني إسرائيل ظعنوا من برية سينين في مظاعنهم كما أمر الرب فوردوا رفيدين ولم يكن للشعب ماء يشربون، فضج الشعب على موسى
Dördüncü ciltte (Sayılar) şöyle dedi: «Men, kişniş tohumuna benziyordu ve görünüşü akik gibi beyazdı. Halk gidip gelir, onu toplar, değirmende öğütür veya havanda döver, tencerelerde pişirir ve ondan pide yapardı; tadı ise zeytinyağıyla yoğrulmuş un ekmeğinin tadı gibi olurdu.» İkinci cilde (Çıkış) dönerek dedi ki: «İsrâiloğulları kırk yıl men yediler; yerleşim olan toprakların sınırlarına varıncaya kadar, Kenan diyarının sınırlarına ulaşıncaya kadar men yemeye devam ettiler. O ölçek bir cerîbin onda biri, yani bir veybenin onda biri idi. Bütün İsrâiloğulları topluluğu, Rabbin emrettiği gibi konak yerlerinden Sin Çölü'nden göç edip Refîdim'e vardılar; halkın içecek suyu yoktu. Halk Mûsâ'ya karşı sesini yükseltti
وقالوا له: أعطنا ماء لنشرب، فقال: ما بالكم تضجون وكم تجربون الرب؟ واشتد عطش الشعب هناك فتذمّروا على موسى وقالوا له: لم أصعدتنا من أرض مصر لتقتلنا وأبناءنا ومواشينا بالعطش؟ فصلى موسى أمام الرب وقال: ما أصنع بهذا الشعب؟ إنهم كادوا أن يرجموني، فقال الرب لموسى: جُز قدام الشعب وانطلق ببعض أشياخ بني إسرائيل والعصا التي ضربت بها البحر ففلقته، خذها بيدك وانطلق وها أنا ذا واقفاً بين يديك على حجر الظِرّان بَحوْرِيب فاضرب عند ذلك الظران فيخرج الماء ويشرب الشعب، فصنع موسى هذا الصنيع بين أشياخ بني إسرائيل، فسمى ذلك الموضع التجريب والتذمر، لأن بني إسرائيل تنازعوا واصطخبوا ولأنهم جربوا الله وقالوا: هل الله بيننا أم لا؟ ولما كان في الشهر الثالث بعد خروج بني إسرائيل من مصر انتهوا إلى برية سيناء إذ ظعنوا من رفيدين فأتوا برية سيناء وحل هناك إسرائيل قبالة الجبل، فصعد موسى إلى الجبل فدعاه الله من الجبل وقال: هكذا قل لآل يعقوب: قد رأيتم ما صنعت بالمصريين وحملتكم كأنكم على أجنحة النسور وأقبلت بكم إليّ، فإن أنتم الآن أطعتم قولي وحفظتم عهدي فأنتم أحبّ إليّ من
ve ona: 'Bize içecek su ver' dediler. O da: 'Niçin bağırıp çağırıyorsunuz ve daha ne kadar Rabbi deneyeceksiniz?' dedi. Orada halkın susuzluğu şiddetlendi; Mûsâ'ya söylenip: 'Bizi, çocuklarımızı ve hayvanlarımızı susuzluktan öldürmek için mi Mısır diyarından çıkardın?' dediler. Mûsâ Rabbin huzurunda dua edip: 'Bu halka ne yapayım? Neredeyse beni taşlayacaklar' dedi. Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'Halkın önünden geç; İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerinden bazılarını ve denize vurup yardığın asayı yanına al, onu eline alıp yürü. İşte ben Horeb'deki çakmak taşının üzerinde senin önünde duruyorum; o zaman o taşa vur, su fışkıracak ve halk içecek.' Mûsâ İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerinin gözü önünde bu işi yaptı. O yerin adını 'Deneme ve Söylenme' koydu; çünkü İsrâiloğulları çekişip gürültü yapmışlar ve: 'Rab aramızda mı değil mi?' diyerek Allah'ı denemişlerdi. İsrâiloğulları'nın Mısır'dan çıkışından sonraki üçüncü ayda, Refîdim'den göç ettiklerinde Sînâ Çölü'ne vardılar; Sînâ Çölü'ne geldiler ve İsrâil orada dağın karşısında konakladı. Mûsâ dağa çıktı; Allah dağdan ona seslenip dedi ki: 'Yakup ailesine şöyle de: Mısırlılara ne yaptığımı, sizi kartal kanatları üzerinde taşırcasına taşıyıp kendime getirdiğimi gördünüz. Eğer şimdi sözümü dinler ve ahdimi tutarsanız, siz bana
جميع شعوب الأرض، فأتى موسى فدعا بأشياخ الشعب فقص عليهم جميع هذه الآيات التي أمره بها الرب، فأجاب الشعب كلهم جميعاً وقالوا: نحن فاعلون جميع ما أمرنا به الرب، فرد موسى جواب الشعب على الرب فقال الرب لموسى: ها أنا ذا مناجيك في سحابة مظلمة لكي يسمع الشعب كلامي إذا كلمتك فيقبلوا كلامك ويصدقوك إلى الأبد، فقال الرب لموسى: انطلق إلى الشعب وطهرهم اليوم وغداً وليبيضوا ثيابهم ويرحضوها وليستعدوا في اليوم الثالث فناشد الشعب وتقدم إليهم وقل لهم: احذروا أن تصعدوا إلى الجبل ولا تقربوا إلى حافاته، ومن دنا من الجبل فليقتل ولا تصيبه أيدي الناس بل يرجم رجماً ويقذف به إلى أسفل به بهيمة كان أو إنساناً، فإذا صمتت أصوات القرون فأنتم في حل من الصعود إلى الجبل، فهبط موسى من الجبل إلى الشعب فطهر الشعب وبيضوا ثيابهم، وقال موسى للشعب: كونوا مستعدين في اليوم الثالث، لا تقتربن إلى امرأة، فلما كان في اليوم الثالث باكروا غلساً، فإذا هم بأصوات قرون وبروق وإذا هم أيضاً بسحابة عظيمة قد حلت على الجبل، فاشتد صوت القرن جداً واشتد فزع من كان في العسكر، وأخرج موسى الشعب إلى لقاء الرب من العسكر فقاموا في حافات الجبل وكان جبل سيناء يخرج منه القُتار والدخان، لأن الرب هبط عليه بالنار وارتفع غباره كغبار الأتون وتزلزل الجبل زلزلة شديدة واشتد صوت القرن، ودعا الرب
bütün yeryüzü halklarından daha sevimli olursunuz.' Mûsâ gelip halkın ileri gelenlerini çağırdı ve Rabbin kendisine emrettiği bütün bu ayetleri onlara anlattı. Bütün halk hep birlikte cevap verip: 'Rabbin bize emrettiği her şeyi yapacağız' dediler. Mûsâ halkın cevabını Rabbe iletti. Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'İşte ben, seninle konuştuğumda halk sözümü işitsin de senin sözünü kabul etsinler ve sana ebediyen inansınlar diye karanlık bir bulut içinde sana geliyorum.' Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'Halka git; onları bugün ve yarın arındır, elbiselerini yıkayıp temizlesinler ve üçüncü gün için hazır olsunlar. Halka yemin verdir, önlerine geç ve onlara de ki: Dağa çıkmaktan sakının ve sınırlarına yaklaşmayın; kim dağa yaklaşırsa öldürülsün, ona insan eli dokunmasın; ister hayvan ister insan olsun taşlanarak veya aşağı atılarak öldürülsün. Boru sesleri sustuğu zaman dağa çıkmanız serbesttir.' Mûsâ dağdan halkın yanına indi; halkı arındırdı, onlar da elbiselerini yıkadılar. Mûsâ halka: 'Üçüncü gün için hazır olun, kadına yaklaşmayın' dedi. Üçüncü günün sabahı erken vakitte boru sesleri ve şimşekler belirdi; ayrıca dağın üzerine büyük bir bulut indi. Boru sesi son derece şiddetlendi ve karargâhta bulunanların korkusu büyüdü. Mûsâ halkı Rab ile buluşmak üzere karargâhtan çıkardı; dağın eteklerinde durdular. Sînâ Dağı'ndan duman ve buğu tütüyordu; çünkü Rab onun üzerine ateşle inmişti; tozu fırın tozu gibi yükseliyordu, dağ şiddetle sarsıldı ve boru sesi daha da arttı. Rab çağırdı
موسى إلى رأس الجبل، فصعد موسى وقال له الرب: انزل فأنشد بني إسرائيل وإنذرهم أن لا يتزحزحوا عند النظر بين يدي الرب فيهلك منهم كثير، وكان جميع الشعب يسمعون الأصوات ويرون المصابيح ويسمعون أصوات القرون ويرون الدخان يخرج من الجبل.
Mûsâ'yı dağın zirvesine. Mûsâ çıktı; Rab ona dedi ki: 'Aşağı in, İsrâiloğulları'na yemin ettir ve onları uyar ki, Rabbin huzurunda bakmak için sınırları aşmasınlar, yoksa onlardan birçoğu helak olur.' Bütün halk sesleri işitiyor, meşaleleri görüyor, boru seslerini duyuyor ve dağdan duman çıktığını görüyordu.
فرأى ذلك الشعب ففزعوا ووقفوا من بعيد وقالوا لموسى: كلمنا أنت حتى نسمع ولا يكلمنا الله لكيلا نموت، فقال موسى: لا خوف عليكم، لأن الله إنما كلمكم ليمتحنكم ويجربكم لكي تخافوه وترهبوه ولا تخطئوا ولا تأثموا، فوقف الشعب من بعيد ودنا موسى من الضباب التي اعتلن الله فيها، وقال الرب لموسى: هكذا قل لآل إسرائيل: قد رأيتم وعلمتم أني كلمتكم من السماء، لا تتخذوا معي آلهة من ذهب ولا تعملوا لكم آلهة من فضة، ثم قال: ها أنا ذا مرسل إليك الملك بين يديك ليحفظك في سفرك ويوردك البلد الذي أتقنت - وفي نسخة: الذي هيأته - فاحذره واسمع منه، لأن اسمي حالُّ عليه، فإن أنت قبلت قوله وأطعت أمره وعملت بكل ما يأمرك به أبغض مبغضيك ويسير ملكي أمامك فيدخلك على الأمورانيين - وذكر بعدهم خمس فرق - فأقتلهم وأبيدهم وأرسل الرعب والخوف والجزع بين يديك وأبيد جميع الشعوب الذين تسير إليهم ولا أبيدهم في سنة واحدة لكي لا تخرب الأرض بل رويداً رويداً حتى تعتز - وفي نسخة: تكثر - فتصير ذا بطش فترث الأرض واجعل
Halk bunu görünce dehşete düştü, uzakta durdu ve Mûsâ'ya dediler ki: 'Bizimle sen konuş, dinleyelim; Allah bizimle konuşmasın ki ölmeyelim.' Mûsâ dedi ki: 'Korkmayın; zira Allah sizi ancak imtihan etmek, denemek, O'ndan korkup çekinesiniz ve günaha girip suç işlemeyesiniz diye sizinle konuştu.' Halk uzakta durdu, Mûsâ ise Allah'ın tecelli ettiği koyu karanlığa yaklaştı. Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'İsrâil ailesine şöyle de: Gördünüz ve bildiniz ki ben sizinle gökten konuştum. Benim yanıma altından ilahlar edinmeyin ve kendinize gümüşten ilahlar yapmayın.' Sonra dedi ki: 'İşte ben, yolculuğunda seni koruması ve seni hazırladığım -bir nüshada: tanzim ettiğim- beldeye ulaştırması için önünden meleğimi gönderiyorum. Ondan sakın ve sözünü dinle; çünkü benim ismim onun üzerindedir. Eğer onun sözünü kabul eder, emrine itaat eder ve sana emredeceği her şeyi yaparsan, sana buğzedenlere buğzederim; meleğim önünden yürür ve seni Amorilerin üzerine sokar -onlardan sonra beş fırkayı daha zikretti-; onları öldürür ve yok ederim. Senin önünden dehşet, korku ve yılgınlık gönderirim; üzerlerine yürüyeceğin bütün milletleri helak ederim. Diyar harap olmasın diye onları bir yılda helak etmem; bilakis sen güçleninceye -bir nüshada: çoğalıncaya- ve kuvvet sahibi olup diyara mirasçı oluncaya kadar yavaş yavaş helak ederim. Senin
تخومك من بحر سوف إلى فلسطين ومن البرية حتى النهر - وفسره في موضع آخر بالفرات - وقال الرب لموسى: اصعد إلى الجبل أنت وهارون وناذاب وآبِيهُوا وسبعون رجلاً من أشياخ بني إسرائيل ويسجدون من بعيد، ويقترب موسى وحده إلى الرب وهم لا يقتربون ولا يصعد الشعب معه. فجاء موسى وقص على الشعب جميع عهود الرب وجميع أحكامه، فنادى الشعب كلهم بصوت عال وقالوا: نحن نفعل ما أمرنا الرب، وكتب موسى جميع كلام الرب، وغداً باكراً فبنى مذبحاً في حافة الجبل ونصب اثنتي عشرة نصبة لأسباط بني إسرائيل - ثم ذكر ذبائح وقرابين وغير ذلك ثم قال: ثم أخذ سفر العهد فتلاه على الشعب، فقالوا: نحن سامعون فاعلون ما أمرنا به الرب، فتناول موسى ذلك الدم - يعني دم القربان - فرشه على الشعب وقال: هذا دم العهد الذي عاهدكم في جميع هذه الأقاويل، وصعد موسى ومن ذكر معه ثم تركهم في مكان من الجبل ثم قال لهم امكثوا ههنا، فصعد موسى إلى الجبل وتغشاه السحاب وحل مجد الله على جبل سيناء وستره السحاب ستة أيام، ودعا الرب موسى في اليوم السابع من جوف السحاب ونظر إلى مجد الرب مثل نار تتوقد في رأس الجبل أمام جميع
sınırlarını Kızıldeniz'den Filistin'e, çölden de Nehir'e -başka bir yerde Fırat olarak tefsir etmiştir- kadar yapacağım.' Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'Sen, Hârûn, Nâdâb, Abihû ve İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerinden yetmiş kişi dağa çıkın ve uzaktan secde edin; Mûsâ tek başına Rabbe yaklaşsın, onlar ise yaklaşmasınlar ve halk da onunla birlikte çıkmasın.' Mûsâ geldi ve Rabbin bütün ahitlerini ve bütün hükümlerini halka anlattı. Bütün halk yüksek sesle haykırıp: 'Rabbin bize emrettiği her şeyi yapacağız' dediler. Mûsâ Rabbin bütün sözlerini yazdı. Sabah erkenden kalktı, dağın eteğinde bir sunak inşa etti ve İsrâiloğulları'nın kabileleri için on iki anıt dikti -sonra kurbanları, adakları ve diğer şeyleri zikretti, ardından şöyle dedi-: Sonra Ahit Kitabı'nı alıp halka okudu; onlar da: 'İşittik ve Rabbin bize emrettiği her şeyi yapacağız' dediler. Mûsâ o kanı -yani kurban kanını- alıp halkın üzerine serpti ve: 'Bütün bu sözler üzere Rabbin sizinle yaptığı ahdin kanı budur' dedi. Mûsâ ve beraberinde zikredilenler dağa çıktılar; sonra onları dağın bir yerinde bırakıp onlara: 'Burada bekleyin' dedi. Mûsâ dağa çıktı; bulut onu kapladı ve Allah'ın izzeti Sînâ Dağı'na indi; bulut onu altı gün örttü. Rab yedinci günde bulutun içinden Mûsâ'ya seslendi; Mûsâ Rabbin izzetine bütün
بني إسرائيل، فدخل موسى في جوف السحاب وصعد إلى الجبل فمكث موسى في الجبل أربعين يوماً نهاراً وأربعين ليلة، وكلم الرب موسى وقال له: قل لبني إسرائيل: فليخصوا لي تزكية أموالهم، وخذ ذلك من كل رجل بلغ أشده - ثم ذكر الأموال التي تزكى إلى أن قال: ويتخذون لي مظهراً حتى أحل بينهم كل شيء أريكه شبه القبة وجميع متاعها كذلك فليصنعوه - ثم قال: واعمل على المثال الذي أريكه في الجبل وليتخذوا تابوتاً من خشب الشمشاد طوله ذراعان ونصف وسمكه ذراع ونصف، وصفّحه بصفائح الذهب الإبريز من داخله ومن خارجه، واتخذ له طوقاً من ذهب يحيط به، وضع له أربع حلقات من ذهب وسمرها في أربع زوايا التابوت حلقتين في شق واحد وحلقتين في الجانب الآخر، واتخذ أصطاراً من خشب الشمشاد وصفحها بالذهب، وصير الأصطار في الحلق في جانبي التابوت ليحل بها، وليكن الأصطار في حلق التابوت ولا ينزع منها، وتضع الشهادة التي أعطيك في التابوت، وسمي هذا تابوت الشهادة، واتخذ كروبين أي شخصين من ذهب اتخذهما مفرعين مصبوبين فيكونا على جانبي التطهير
İsrâiloğulları'nın gözü önünde dağın zirvesinde alevlenen bir ateş gibi baktı. Mûsâ bulutun içine girdi ve dağa çıktı; Mûsâ dağda kırk gün ve kırk gece kaldı. Rab Mûsâ ile konuşup ona dedi ki: 'İsrâiloğulları'na söyle: Mallarının zekâtını bana ayırsınlar; bunu erginlik çağına ulaşmış her adamdan al' -sonra zekâtı verilecek malları zikretti, nihayet şöyle dedi-: 'Aralarında bulunmam için bana bir mekân (çadır) yapsınlar; sana göstereceğim çadıra benzer her şeyi ve bütün eşyalarını tıpkı öyle yapsınlar.' Sonra dedi ki: 'Dağda sana gösterdiğim örneğe göre yap. Akasya ağacından boyu iki buçuk arşın, eni bir buçuk arşın bir sandık (tabut) yapsınlar; içini ve dışını saf altın levhalarla kapla. Etrafını çevreleyen altından bir pervaz yap. Dört altın halka yapıp bunları sandığın dört köşesine, iki halkayı bir kenarına ve iki halkayı diğer kenarına çak. Akasya ağacından sırıklar yapıp onları altınla kapla; sırıkları taşınması için sandığın yanlarındaki halkalara geçir. Sırıklar sandığın halkalarında kalsın, onlardan çıkarılmasın. Sana vereceğim şahitliği (levhaları) sandığın içine koy.' Buna Şahitlik Sandığı (Tâbûtü'ş-Şehâde) adı verildi. 'İki kerubi, yani dökme altından işlenmiş iki suret yap; bunlar kefaret kapağının iki ucunda olsunlar;
وتكون أجنحة الكروبين مبسوطة تظل من فوق فتظل بأكنافها على التطهير، وليكن وجه كل واحد منهما إزاء صاحبه وليكن وجها الكروبين من فوق التطهير؛ وقال: واتخذ داراً للقبة من مهب الجنوب واستمر يصف له عمل هذه القبة وأعمدتها وستورها وآلاتها وخدمها وما يقرّب فيها ومحل ضربها من العسكر وعلى أيّ كيفية في نحو خمس عشرة ورقة وسماها قبة الزمان، ثم أمره تعالى في آخر هذا السفر الثاني بأشياء مما يتصل بأمتعها وسرادقاتها وغير ذلك في أزيد من عشر ورقات كما سيأتي؛ وقال في تضاعيف ذلك: وتصير الشهادة التي أعطيك في التابوت وأواعدك إلى هنالك وأكلمك فوق التطهير من بين الكروبين الذين فوق تابوت الشهادة بجميع ما آمرك في بني إسرائيل وقال: ويتخذوا هذا القربان دائماً في كل حين في أحقابكم على باب قبة الزمان قدام الرب.
kerubilerin kanatları yukarıya doğru açık olsun ve kanatlarıyla kefaret kapağını örtsünler; yüzleri birbirine dönük olsun ve kerubilerin yüzleri kefaret kapağının üzerine baksın.' Dedi ki: 'Güney yönünden çadır için bir avlu yap.' Çadırın yapılışını, direklerini, perdelerini, aletlerini, hizmetlilerini, içinde sunulacak kurbanları, karargâhtaki kurulma yerini ve nasıl olacağını yaklaşık on beş varak boyunca ona tarif etmeye devam etti ve onu 'Buluşma Çadırı' (Kubbetü'z-Zaman) olarak adlandırdı. Sonra bu ikinci cildin (Çıkış) sonunda Teâlâ, geleceği üzere ondan fazla varakta onun eşyaları, örtüleri ve diğer şeyleriyle ilgili hususları emretti. Bu arada şöyle dedi: 'Sana vereceğim şahitliği sandığın içine koyacaksın; seninle orada buluşacağım ve Şahitlik Sandığı'nın üzerindeki kerubilerin arasından, kefaret kapağının üstünden İsrâiloğulları hakkında sana emredeceğim her şeyi seninle konuşacağım.' Dedi ki: 'Nesilleriniz boyunca Rabbin huzurunda, Buluşma Çadırı'nın kapısında bu kurbanı her zaman sürekli olarak sunsunlar.
وأواعدكم إلى هناك لأكلمكم وأواعد بني إسرائيل إلى هناك فأتقدس بكرامتي وأحل بين بني إسرائيل فيعلمون أني أنا الرب إلههم الذي أخرجهم من أرض مصر، ثم قال: فليؤد المرء منهم الزكاة عن نفسه إذا عددتهم لكيلا ينزل بهم الوباء، ثم ذكر له تفاصيل ما يؤدى وأن الزكاة على الغني والمسكين، وكلم الرب موسى وقال له: اعلم أني قد انتخبت بَصَلْيال بن أُورِي بن حُور من سبط يهودا وأسبغت عليه روح الله وملأته من الحكمة والعلم في كل علم ليعلم الصناعات في
Seninle konuşmak için orada seninle buluşacağım; İsrâiloğulları ile orada buluşacağım da izzetimle mukaddes kılınacağım ve İsrâiloğulları'nın arasında bulunacağım; böylece bilecekler ki onları Mısır diyarından çıkaran Rab ilahları benim.' Sonra dedi ki: 'Onları saydığın zaman, başlarına veba gelmesin diye herkes canı için zekât (fidye) versin.' Sonra ödenecek şeylerin tafsilatını ve zekâtın hem zengine hem yoksula farz olduğunu ona zikretti. Rab Mûsâ ile konuşup ona dedi ki: 'Bil ki Yahuda kabilesinden Hur oğlu Uri oğlu Besalel'i seçtim; ona Allah'ın ruhunu bolca verdim ve onu her türlü ilimde hikmet ve bilgiyle doldurdum ki,
عمل آنية الذهب والفضة والنحاس وفي رندجة الحجارة ونظمها وكمالها وفي تجارة الخشب ليعمل كل عمل وقد ضممت إليه آلْيهبَ بن اخسَمَخ من سبط دان وأحللت الحكمة والفهم في قلوب ذوي الحكمة والعقل ليعملوا جميع ما أمرتك به من عمل قبة الأمد وتابوت الشهادة والتطهير الذي فوقها وجميع متاع قبة المائدة وجميع متاعها والمنارة وجميع آنيتها ومذبح البخور ومذبح القرابين وجميع آنيتهما والسطل وأسفله ولباس النضائد ولباس القدس لهارون الكاهن يعني الإمام وكسوة بنيه ليكهنوا ودهن المسح وبخور الطيب للقدس فليعملوا جميع ما أمرتك به - إلى أن قال: ودفع إلى موسى: لما فرغ من كلامه له في طور سيناء لوحي الشهادة لوحي حجارة مكتوب عليهما بيد الله، فرأى الشعب أن موسى قد أبطأ عن النزول من الجبل فاجتمع الشعب يعني وقالوا: نتخذ لنا آلهة تسير أمامنا، لأن الرجل موسى الذي أخرجنا من أرض مصر لا علم لنا ما صار من أمره - فذكر اتخاذهم العجل وأنهم ذبحوا له الذبائح وجلسوا يأكلون ويشربون وقاموا يلعبون ويتسافهون وأن هارون ﵇ ذُعر من ذلك وفزع.
altın, gümüş ve tunç kapların yapımında; taşların yontulması, dizilmesi ve tamamlanmasında; her türlü işi yapabilmesi için ahşap işçiliğinde zanaatları bilsin. Dan kabilesinden Ahisamah oğlu Oholiab'ı da ona yardımcı kıldım; sana emrettiğim her şeyi, yani Buluşma Çadırı'nı, Şahitlik Sandığı'nı, üzerindeki kefaret kapağını, çadırın bütün eşyalarını, sofra ile bütün takımlarını, kandillik ile bütün kaplarını, buhur sunağını, kurban sunağını ve her ikisinin bütün kaplarını, kazanı ve ayağını, dokuma giysileri, kâhin yani imam olan Hârûn'un kutsal giysilerini, kâhinlik yapmaları için oğullarının giysilerini, mesh yağını ve kutsal yer için güzel kokulu buhuru yapmaları için hikmet ve akıl sahiplerinin kalplerine hikmet ve anlayış yerleştirdim; sana emrettiğim her şeyi yapsınlar.' Nihayet şöyle dedi: 'Sînâ Dağı'nda onunla konuşmasını bitirince Mûsâ'ya Şahitlik Levhaları'nı, üzerlerine Allah'ın eliyle yazılmış iki taş levhayı verdi. Halk Mûsâ'nın dağdan inmekte geciktiğini görünce toplandı ve: «Önümüzden gidecek ilahlar yapalım; zira bizi Mısır diyarından çıkaran o adam Mûsâ'nın başına ne geldiğini bilmiyoruz» dediler.' Buzağıyı edinmelerini, ona kurbanlar kesip yiyip içmek üzere oturduklarını, sonra eğlenip saçmalamaya kalktıklarını ve Hârûn'un aleyhisselâm bundan ötürü dehşete düşüp korktuğunu zikretti.
وإنما لم أسُق نص التوراة عن هذا بلفظه لأن في أول عبارته ما رأيته غضاً بالنسبة إلى مقام هارون ﵇ وحاشاه مما يوهم نقصاً فجوزت أن يكون مما بدلوه ثم تأملت ما رواه النسائي وأبو يعلى وابن أبي حاتم وابن جرير عن ابن عباس ﵄ في حديث الفتون فوجدته ليس بعيداً من تأويله وقد ذكرت محل الحاجة منه في سورة طه والله الموفق؛ ثم قال فقال الرب لموسى: اهبط من ههنا لأن شعبك الذين أخرجتهم من أرض مصر أفسدوا سيرتهم وصدوا وشيكاً عن الطريق الذي أمرتهم أن يسلكوه فاتخذوا لهم عجلاً مفترغاً وسجدوا له بين يديه وذبحوا له الذبائح وقالوا: هذا إلهك يا إسرائيل الذي أخرجك من أرض مصر، وقال الرب لموسى: إني قد رأيت هذا الشعب قاسية قلوبهم فدعني الآن فيشتد غضبي عليهم فأقتلهم وأبيدهم وأصيرك إلى شعب عظيم، فصلى موسى بين يدي الإله وقال: كلا يا رب! لا يشتد غضبك على شعبك الذين أخرجتم من مصر بقوتك المنيعة وبذراعك العلية الرفيعة ولا يقول أهل مصر: إنك إنما أخرجتهم لهلاكهم لتقتلهم بين الجبال وتستأصل شأفتهم وتبيد خضراءهم عن جديد الأرض يا رب ليسكن غضبك ورجزك واغفر ذنب شعبك اذكر إبراهيم وإسحاق ويعقوب عبيدك والأيمان التي أقسمت بها لهم وقلت: إني مكثر نسلكم
Tevrat'ın bu konudaki metnini lafzıyla nakletmeyişimin sebebi, ifadesinin başında Hârûn'un aleyhisselâm makamına nispetle eksiltici gördüğüm bir şeyin bulunmasıdır -ki o noksanlık vehmettiren şeylerden uzaktır-; bu yüzden onun tahrif ettikleri şeylerden olabileceğini düşündüm. Sonra Nesâî, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ fitne hadisinde rivayet ettiklerini inceledim ve onun tevilinden uzak olmadığını gördüm; ihtiyaç duyulan kısmını Tâhâ Sûresi'nde zikrettim, muvaffak kılan Allah'tır. Sonra dedi ki: 'Bunun üzerine Rab Mûsâ'ya: Buradan aşağı in; çünkü Mısır diyarından çıkardığın halkın yollarını bozdular ve yürümelerini emrettiğin yoldan hemen saptılar; kendilerine dökme bir buzağı yapıp önünde secde ettiler, ona kurbanlar kestiler ve: «Ey İsrâil, seni Mısır diyarından çıkaran ilahın budur!» dediler. Rab Mûsâ'ya dedi ki: Bu halkı gördüm, pek katı yüreklidirler. Şimdi beni bırak da onlara karşı gazabım şiddetlensin; onları öldürüp helak edeyim ve seni büyük bir millet yapayım. Mûsâ İlahın huzurunda dua edip dedi ki: Asla ya Rab! Güçlü kudretinle ve yüce, yüksek kolunla Mısır'dan çıkardığın halkına gazabın şiddetlenmesin; Mısırlılar: «Onları dağlar arasında öldürüp köklerini kazımak ve yeryüzünden silip yok etmek suretiyle helakleri için çıkardı» demesinler. Ya Rab, gazabın ve öfken dinsin; halkının günahını bağışla! Kulların İbrâhîm'i, İshâk'ı ve Ya'kûb'u ve onlara ettiğin şu yeminleri hatırla; hani onlara: «Soyunuzu
مثل نجوم السماء وجميع الأرض التي وعدت بها نسلهم أن تعطيهموها فيرثوها إلى الأبد؛ فعفا الرب عن شعبه ولم ينزل بهم الشر، فنزل موسى وهبط من الجبل ولَوحا الشهادة في يده لَوْحان كتب عليهما في الوجهين جميعاً واللوحان من عمل الله جل ثناؤه وخط الله مكتوب عليهما، فلما دنا من العسكر نظر العجل والصنوج فاشتد غضب موسى فرمى باللوحين منْ يده فكسرهما في سفح الجبل، ثم أخذ العجل الذي اتخذوه فأحرقه بالنار وسحله بالمبرد حتى صيره مثل التراب ونثر سحالته على وجه الماء، فوقف موسى على الباب قبة الزمان وقال: من كان من حزب الله فليقل إليّ، فانحاز إليه بنو لاوى بأجمعهم فقال لهم موسى: هكذا يقول الرب إله إسرائيل ليتقلد المرء منكم سيفه وجوزوا من باب إلى باب وجولوا العسكر وليقتل المرء منكم أخاه وصاحبه وقرابته، فصنع بنو لاوى كما أمرهم موسى، فقتل من الشعب في ذلك اليوم نحو من ثلاثة آلاف رجل فقال لهم موسى: كفوا أيديكم يومكم هذا من الحمية للرب لتحل عليكم البركة يومنا هذا، فلما كان الغد من ذلك اليوم قال موسى للشعب: أنتم خطئتم وارتكبتم هذه الخطيئة العظيمة! فأما الآن فإني أصعد إلى الرب لعله أن يغفر لكم ذنوبكم وإثمكم، فرجع
gökteki yıldızlar gibi çoğaltacağım ve vaat ettiğim bütün bu toprakları ebediyen miras almaları için onların soyuna vereceğim» demiştin. Bunun üzerine Rab halkını affetti ve onlara felaketi indirmedi. Mûsâ dağdan aşağı indi; Şahitlik Levhaları elindeydi; her iki yüzüne de yazılmış iki levha idi. Levhalar şanı yüce olan Allah'ın işiydi ve üzerlerine Allah'ın yazısı yazılmıştı. Karargâha yaklaştığında buzağıyı ve defleri gördü; Mûsâ'nın öfkesi alevlendi, levhaları elinden fırlatıp dağın eteğinde kırdı. Sonra yaptıkları buzağıyı alıp ateşte yaktı, toz haline gelinceye kadar eğeyle eğeledi ve tozunu suyun üzerine serpti. Mûsâ Buluşma Çadırı'nın kapısında durup: «Allah'ın fırkasından olan bana gelsin!» dedi. Bütün Lâvioğulları onun yanında toplandılar. Mûsâ onlara dedi ki: «İsrâil'in İlahı Rab şöyle buyuruyor: Her biriniz kılıcını kuşansın; kapıdan kapıya geçip karargâhta dolaşın ve her adam kardeşini, arkadaşını ve akrabasını öldürsün.» Lâvioğulları Mûsâ'nın kendilerine emrettiği gibi yaptılar; o gün halktan yaklaşık üç bin kişi öldürüldü. Mûsâ onlara dedi ki: «Bugün üzerinize bereket inmesi için Rabbe olan gayretinizden ötürü ellerinizi [kandan] çekin.» Ertesi gün olunca Mûsâ halka dedi ki: «Siz günah işlediniz ve bu büyük suçu irtikâp ettiniz! Şimdi ise Rabbe çıkıyorum; olur ki günahınızı ve suçunuzu bağışlar.» Böylece döndü
موسى إلى الرب وقال: أطلب إليك بالتضرع اللهم ربي حقاً لقد أخطأ هذا الشعب وارتكب إثماً عظيماً واتخذوا آلهة من ذهب، فالآن إن أنت غفرت خطاياهم وإلا فامحني من سفرك الذي كتبت، فقال الرب: أنا أمحو من سفري من أخطأ وأذنب، فأما الآن فانطلق بهذا الشعب إلى الموضع الذي أقول لك وهذا ملاكي ينطلق أمامك إلى الأرض التي تغل السمن والعسل، لأني لا أصعد معكم؛ لأنهم شعب قاسية رقابهم ولعل غضبي أن يشتد عليهم فأقتلهم في الطريق، فسمع الشعب هذا القول الفظيع فحزنوا، فلم يتسلح المرء منهم بسلاحه، فأخذ موسى خيمته فنصبها خارجاً من العسكر وأبعدها من المحلة وسماها قبة الزمان، وكان من سأل الرب أمراً يخرج إلى قبة الزمان، وكان إذا خرج موسى إلى قبة الزمان كان جميع الشعب يقفون ويستعد كل امرىء منهم على باب خيمته ينظرون إلى موسى من خلفه حتى يدخل إلى القبة، وإذا دخل موسى إلى القبة كان ينزل عمود السحاب فيقف على باب القبة ويكلم موسى، وكان جميع الشعب ينظرون إلى عمود السحاب واقفاً على باب القبة وكان يقف جميع الشعب ويصلي كل امرىء منهم على باب خيمته، وكلم الرب موسى مواجهة كما يكلم المرء أخاه وصاحبه، وكان يرجع إلى العسكر وكان خادمه يشوع بن نون الغلام لم يكن
Mûsâ Rabbe ve dedi ki: 'Yalvararak senden diliyorum Allahım, Rabbim! Gerçekten bu halk günah işledi, büyük bir suç irtikâp etti ve altından ilahlar edindi. Şimdi, eğer onların günahlarını bağışlarsan [ne âlâ]; yoksa yazdığın kitabından beni sil!' Rab dedi ki: 'Ben kitabımdan günah işleyeni ve suç irtikâp edeni silerim. Şimdi ise bu halkı sana söyleyeceğim yere götür; işte meleğim senin önünden süt ve bal akan diyara gidecektir; çünkü ben sizinle çıkmayacağım, zira onlar dik kafalı bir halktır, olur da yolda onlara karşı gazabım şiddetlenir de onları öldürürüm.' Halk bu ağır sözü işitince yas tuttu; hiçbiri silahını kuşanmadı. Mûsâ çadırını alıp karargâhın dışına kurdu, ordugâhtan uzaklaştırdı ve ona 'Buluşma Çadırı' adını verdi. Rabden bir şey soracak olan Buluşma Çadırı'na çıkardı. Mûsâ Buluşma Çadırı'na çıktığında bütün halk ayağa kalkar, herkes çadırının kapısında hazır durur ve Mûsâ çadıra girinceye kadar arkasından bakardı. Mûsâ çadıra girdiğinde bulut sütunu iner, çadırın kapısında durur ve Mûsâ ile konuşurdu. Bütün halk bulut sütununun çadırın kapısında durduğunu görürdü; bütün halk ayağa kalkar ve herkes çadırının kapısında ibadet ederdi. Rab Mûsâ ile bir adamın kardeşiyle ve arkadaşıyla konuştuğu gibi yüz yüze konuşurdu. Mûsâ karargâha dönerdi; hizmetkârı olan genç Yûşa b. Nûn ise
يفارق القبة، وقال موسى للرب: أنت يا رب أمرتني أن أصعد بهذا الشعب ولم تطلعني على من ترسل معي وقلت: إني قد أطلعتك على جميع خلائقي ومجدي وظفرت أيضاً مني برحمة ورأفة، فالآن إن كنت قد ظفرت منك برحمة ورأفة فأرني طريقك حتى أعرفك، فقال الرب لموسى: سر أمامي فأواعدك وأريحك، فقال له: إن أنت لم تصعد بيننا فلا تصعدنا من ههنا، فبماذا يعرف أني قد ظفرت منك برحمة ورأقة أنا وشعبك إلا إذا سرت بيننا فنكون أنا وشعبك منفصلين معروفين من جميع الشعوب الذين على وجه الأرض، فقال الرب لموسى: إني فاعل ما سألت، لأنك ظفرت مني برحمة ورأقة، وأصير اسمك معروفاً شهيراً إلى الأبد، فقال له: أرني مجدك، فقال: أنا أجيز جميع مجدي وكرامتي بين يديك ويذكر اسم الرب أمامك وأتحنن على من أردت التحنن عليه وأرحم من أردت أرحم، وقال: إنك لا تقدر على النظر إلى وجهي، لأنه لا يراني بشري فيحيا، وقال الرب لموسى: انقر لوحي حجارة مثل اللوحين الأولين اللذين كسرتهما وكن مستعداً بالغداة واصعد باكراً إلى الجبل جبل سيناء وقف هنالك على رأس الجبل، ولا يصعدن أحد معك، ولا يرى أحد في جميع الجبل، ولا ترتعي الغنم والبقر قبالة ذلك الجبل، فنقر موسى لوحين آخرين من حجارة مثل الأولين وغداً باكراً فصعد إلى طور سيناء كما أمره الرب وأخذ اللوحين في يده فنزل
çadırdan ayrılmazdı. Mûsâ Rabbe dedi ki: 'Ya Rab, sen bana bu halkı çıkarmamı emrettin ama benimle kimi göndereceğini bildirmedin; oysa sen: «Bütün yarattıklarımı ve izzetimi sana bildirdim, ayrıca benden rahmet ve şefkat buldun» demiştin. Şimdi, eğer senden rahmet ve şefkat bulduysam, seni tanıyabilmem için bana yolunu göster.' Rab Mûsâ'ya: 'Önümden yürü, seninle buluşup seni rahatlatacağım' dedi. Mûsâ O'na: 'Eğer sen aramızda çıkmayacaksan bizi buradan çıkarma; ben ve senin halkın yeryüzündeki bütün halklardan ayrı ve seçkin kılınmadıkça, sen aramızda yürümedikçe benim ve halkının senden rahmet ve şefkat bulduğu neyle bilinir?' dedi. Rab Mûsâ'ya: 'İstediğin şeyi yapacağım; çünkü benden rahmet ve şefkat buldun; ismini ebediyen bilinen ve meşhur bir isim kılacağım' dedi. Mûsâ O'na: 'Bana izzetini göster' dedi. [Rab]: 'Bütün izzetimi ve keremimi senin önünden geçireceğim, Rabbin ismi senin önünde anılacak; merhamet etmek istediğime merhamet eder, acımak istediğime acırım' dedi ve ekledi: 'Yüzümü görmeye güç yetiremezsin; çünkü hiçbir beşer beni görüp de yaşayamaz.' Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'Kırdığın o ilk iki levha gibi taştan iki levha yont; sabahleyin hazır ol ve erkenden dağa, Sînâ Dağı'na çık, orada dağın zirvesinde dur. Seninle birlikte hiç kimse çıkmasın, bütün dağda hiç kimse görülmesin ve o dağın karşısında koyunlar ve sığırlar otlamasın.' Mûsâ ilkleri gibi taştan iki levha daha yonttu, sabah erkenden kalkıp Rabbin emrettiği gibi Sînâ Dağı'na çıktı; iki levhayı eline aldı. İndi
استعلان الرب أمامه، فقال موسى: يا رب! اللهم ربي الرؤوف الرحيم الطويل الأناة والمهل الكبير نعمته وقسطه حافظ النعمة والعدل إلى ألف حقب وتغفر الذنوب والإثم والخطايا، فاستعجل موسى فخر على وجهه على الأرض ساجداً وقال: إن ظفرت يا رب منك برحمة ورأفة فليسلك الرب الآن بيننا.
Rabbin tecellisi onun önünde. Mûsâ dedi ki: 'Ya Rab! Allahım, pek şefkatli, merhametli, çok sabırlı, nimeti ve adaleti bol, bin nesle kadar nimeti ve adaleti koruyan, günahları, suçu ve hataları bağışlayan Rabbim!' Mûsâ aceleyle yüzüstü yere kapanıp secde etti ve: 'Ya Rab, eğer senden rahmet ve şefkat bulduysam, Rab şimdi aramızda yürüsün.
لأن هذا الشعب هو شعب قاسية رقابهم، واغفر ذنوبنا وخطايانا وخبث نياتنا؛ فقال له: ها أنا ذا أعهد عهداً أمام جميع الشعب وأظهر عجائب لم أظهر مثلها في الأرض كلها وفي جميع الشعوب فيرى ذلك جميع هذا الشعب الذي أنت فيه فعل الرب الذي أمرك به أنه مخوف مرهوب، احتفظ بما آمرك به في هذا اليوم، ها أنا ذا أقبل وأبيد من بين يديك من الكنعانيين - وسمى من تقدم، وكرر النهي عن السجود لغيره سبحانه، وأوصى بأشياء منها الفطير فقال: واحتفظ بعيد الفطير سبعة أيام كما أمرتك في أوان شهر الفقاج - وفي نسخة: الفريك - لأنك إنما خرجت من مصر في شهر الفقاج، ثم قال: فمكث هناك عند الرب أربعين يوماً ولياليها لم يأكل طعاماً ولم يشرب شراباً، وكتب الله على لوحي الحجارة كلام العهد وهو العشر الآيات، فلما هبط موسى من جبل سيناء كان لوحا الشهادة في يده ولم يعلم موسى أن بشرة وجهه قد جللت بالبهاء إذ كلمه الله فنظر هارون وجميع بني إسرائيل إلى وجه موسى ففزعوا أن يقتربوا
Çünkü bu halk dik kafalı bir halktır; günahlarımızı, hatalarımızı ve kötü niyetlerimizi bağışla!' dedi. [Rab] ona şöyle buyurdu: 'İşte ben bütün halkın önünde bir ahit yapıyorum; bütün yeryüzünde ve hiçbir millette benzeri yaratılmamış harikalar göstereceğim. İçinde bulunduğun bu halkın tamamı Rabbin sana emrettiği işin ne kadar korkunç ve heybetli olduğunu görecek. Bugün sana emrettiğim şeyleri koru; işte ben senin önünden Kenanlıları -daha önce geçenleri saydı- sürüp yok edeceğim.' Kendisinden başkasına secde etmeyi tekrar yasakladı ve mayasız ekmek de dahil bazı şeyleri vasiyet edip şöyle dedi: 'Sana emrettiğim gibi Abib -bir nüshada: Ferîk (taze başak)- ayı vaktinde yedi gün Mayasız Ekmek Bayramı'nı tut; çünkü sen Mısır'dan Abib ayında çıktın.' Sonra dedi ki: 'Mûsâ orada Rabbin huzurunda kırk gün ve kırk gece kaldı; ne yemek yedi ne de su içti. Allah taş levhalar üzerine ahdin sözlerini, yani On Ayet'i (On Emir) yazdı. Mûsâ Sînâ Dağı'ndan indiğinde iki Şahitlik Levhası elindeydi; Mûsâ, Allah kendisiyle konuştuğunda yüzünün derisinin parlaklıkla büründüğünü bilmiyordu. Hârûn ve bütün İsrâiloğulları Mûsâ'nın yüzüne baktıklarında yaklaşmaktan korktular
إليه، فدعاهم فأتاه هارون وجميع عظماء الجماعة وكلمهم موسى، فلما فرغ من كلامه لهم بسط على وجهه جلباباً وكان إذا دخل إلى الرب ليكلمه يسفر عن وجهه حتى يخرج، وكان يخرج فيأمر بني إسرائيل بما يؤمر به، وقال لهم: إن الرب أمر أن تعمل عملك ستة أيام واليوم السابع يكون مخصوصاً مقدساً، السبت يوم راحة قدس الرب، ومن عمل فيه عملاً فليقتل، ولا تشعلوا النار في جميع مساكنكم يوم السبت، ثم أمرهم تعالى بالزكاة من الذهب والفضة والنحاس والقز والجلود وغير ذلك وبأشياء يزيدونها في قبة الزمان في أكثر من عشر ورقات، وقال في آخر ذلك: وقال الرب لموسى: أنصب قبة الزمان في أول يوم من الشهر الأول؛ وصير تابوت الشهادة هنالك، وأسبل الجلال على التابوت - إلى أن قال: وادن بهارون وبنيه إلى باب قبة الأمد واغسلهم بالماء، والبس هارون لباس القدس وامسحه فليكهن لي، وادن بنيه وألبسهم السراويل وامسحهم كما مسحت هارون أخاك فليكهنوا لي، وليكن لهم مسحهم للكهنوت إلى الأبد لأحقابهم، فصنع موسى كما أمره الله، فلما كان أول يوم من الشهر الأول من السنة الثانية نصب القبة يوم الأحد وضرب أوتادها وركب ألواحها
ona. Onları çağırdı; Hârûn ve topluluğun bütün ileri gelenleri ona geldiler ve Mûsâ onlarla konuştu. Onlarla konuşmasını bitirince yüzüne bir peçe örttü. Rabbin huzuruna O'nunla konuşmak için girdiğinde çıkıncaya kadar peçeyi yüzünden kaldırırdı; çıkar ve emrolunduğu şeyleri İsrâiloğulları'na emrederdi. Onlara dedi ki: 'Rab işini altı gün yapmanı emretti; yedinci gün ise özel ve kutsal olacaktır. Sebt, Rabbin kutsal dinlenme günüdür; onda iş yapan öldürülsün. Sebt günü meskenlerinizin hiçbirinde ateş yakmayın.' Sonra Teâlâ onlara altın, gümüş, tunç, ipek, deri ve diğer şeylerden zekât vermelerini ve Buluşma Çadırı'na ekleyecekleri şeyleri on varaktan fazla bir kısımda emretti. Bunların sonunda şöyle dedi: 'Rab Mûsâ'ya: Birinci ayın birinci gününde Buluşma Çadırı'nı kur; Şahitlik Sandığı'nı oraya koy ve sandığın üzerine örtüyü sarkıt' -nihayet şöyle dedi-: 'Hârûn ile oğullarını Buluşma Çadırı'nın kapısına yaklaştır ve onları suyla yıka. Hârûn'a kutsal giysileri giydir ve onu meshet ki bana kâhinlik yapsın. Oğullarını yaklaştır, onlara kaftanları giydir ve kardeşleri Hârûn'u meshettiğin gibi onları da meshet ki bana kâhinlik yapsınlar; bu meshleri nesiller boyu ebediyen kâhinlik için olsun.' Mûsâ Allah'ın kendisine emrettiği gibi yaptı. İkinci yılın birinci ayının birinci günü olunca pazar günü çadırı kurdu, kazıklarını çaktı, tahtalarını yerleştirdi,
وزرفن عوابرها وركز أعمدتها وستر الستر على القبة وجللها من فوقها كما أمر الرب، وتناول الشهادة فوضعها في التابوت، وصير الدهوق في التابوت، ووضع التطهير على التابوت من فوق، وأدخل التابوت إلى القبة، وأخذ حجاب وجه الباب فجلل تابوت الشهادة كما أمر الرب، ونصب المنارة عند حافات القبة مما يلي مهب الشمال خارجاً من الحجاب، ونضّد عليها صفوف الخبز بين يدي الرب كما أمر الرب موسى، ونصب المنارة إزاء المائدة في حافات القبة مما يلي مهب الجنوب، ودلوا مصابيحها قدام الرب كما أمر الرب موسى، ونصب مذبح الذهب في قبة الزمان خارجاً من الحجاب، وبخر عليه بخور الطيب كما أمر الرب، وأسبل الستر على باب القبة، ونصب مذبح القرابين على الباب، وقرب عليه القرابين كما أمر الرب، ووضع السطل بين قبة الزمان والمذبح وسكب عليه ماء الغسل، وكان هارون وبنوه يغسلون أيديهم وأقدامهم إذا أرادوا الدخول إلى قبة الزمان، وكانوا إذا دنوا من المذبح يغسلون أيضاً كما أمر الرب موسى، ونصب داراً تحيط بالقبة والمذبح، وأسبل الستر على باب الدار، وكمل موسى عملها؛ وتغشت السحابة قبة الزمان وامتلأت القبة مجد الرب وكرامته، ولم يقدر موسى على الدخول إلى قبة الزمان، لأن السحاب حلت عليها.
kirişlerini taktı, direklerini dikti, çadırın üzerine örtüyü örttü ve Rabbin emrettiği gibi üzerini kapladı. Şahitliği alıp sandığın içine koydu, sırıkları sandığa taktı, kefaret kapağını sandığın üzerine üstten yerleştirdi ve sandığı çadırın içine soktu; giriş örtüsünü alıp Rabbin emrettiği gibi Şahitlik Sandığı'nı örttü. Çadırın kenarında, kuzey yönünde, örtünün dışına sofrayı kurdu; Rabbin Mûsâ'ya emrettiği gibi Rabbin huzurunda ekmek dizilerini onun üzerine dizdi. Kandilliği sofranın karşısına, çadırın kenarında güney yönüne yerleştirdi ve Rabbin Mûsâ'ya emrettiği gibi kandillerini Rabbin huzurunda yaktılar. Altın sunağı Buluşma Çadırı'na, örtünün dışına koydu ve Rabbin emrettiği gibi üzerinde güzel kokulu buhur yaktı. Çadırın kapısına örtüyü astı; kurban sunağını kapının önüne koydu ve Rabbin emrettiği gibi üzerinde kurbanları sundu. Kazanı Buluşma Çadırı ile sunak arasına koyup içine yıkama suyu döktü. Hârûn ve oğulları Buluşma Çadırı'na girmek istediklerinde ellerini ve ayaklarını yıkarlardı; sunağa yaklaştıklarında da Rabbin Mûsâ'ya emrettiği gibi yıkanırlardı. Çadırı ve sunağı çevreleyen avluyu kurdu, avlunun kapısına örtüyü astı ve Mûsâ işi tamamladı. Bulut Buluşma Çadırı'nı kapladı ve çadır Rabbin izzeti ve keremiyle doldu. Mûsâ Buluşma Çadırı'na girmeye güç yetiremedi; çünkü bulut üzerine yerleşmişti
وامتلأت القبة مجد الرب وكرامته. فكان إذا ارتفع السحاب عن القبة كان بنو إسرائيل يظعنون في جميع مظاعنهم، وإن لم ترتفع الغمامة لم يظعنوا إلي اليوم الذي ترتفع فيه، لأن سحاب الرب كان يغشى القبة بالنهار وكانت النار تضيء عليها بالليل وتزهر وتنير أمام جميع بني إسرائيل في جميع مظاعنهم. وقال في أول السفر الرابع: أمر الله بإحصاء بني إسرائيل فكانوا من أبناء عشرين سنة إلى ما فوقها، من خرج منهم للحرب في الأجناد ستمائة ألف وثلاثة آلاف وخمسمائة وخمسين دون سبط لاوى، فإنهم لحفظ قبة الزمان وخدمتها، وتكون منازلهم حولها محدقة بها، وهم من ابن شهر إلى ما فوقه اثنان وعشرون ألفاً، ثم قال: وكلم الرب موسى وقال له: إذا أتى على الرجل من اللاويين خمسة وعشرون سنة يتقوى على أن يعمل العمل في قبة الزمان، فإذا أتت عليه خمسون سنة يخرج من العمل ولا يعمل عملاً في قبة الآمد، وكان ينزل بنو إسرائيل حول بني لاوى بإنزال الله تعالى لهم، كلّ له محل من القبة على الاستدارة، وكان ينزل من مشارقها موسى وهارون وبنوه ليحفظوا حفاظ القدس والقرابين على بني إسرائيل ومن دنا من قبة الزمان وأعمالها من الغرباء يؤمر بقتله، فقد علم من هذا ومما قبله من أن كلاًّ يصلي على باب خيمته أن قبلتهم وهم في التيه قبة الزمان، وفي اليوم الذي نصب فيه الخباء أي في قبة الزمان تغشت سحابة من عند الرب قبة الزمان وحجاب باب الشهادة وكانوا يرون
ve çadır Rabbin izzeti ve keremiyle dolmuştu. Bulut çadırın üzerinden kalktığında İsrâiloğulları bütün konak yerlerinde yola koyulurlardı; bulut kalkmazsa, kalkacağı güne kadar yola koyulmazlardı. Çünkü Rabbin bulutu gündüzün çadırı kaplar, geceleyin ise onun üzerinde ateş parlar ve bütün İsrâiloğulları'nın gözü önünde bütün konak yerlerinde ışıldayıp aydınlatırdı. Dördüncü cildin (Sayılar) başında şöyle dedi: Allah İsrâiloğulları'nın sayılmasını emretti; yirmi yaşında ve daha yukarı olanlardan orduda savaşa çıkanlar, Lâvi kabilesi hariç altı yüz üç bin beş yüz elli kişiydi. Lâvioğulları Buluşma Çadırı'nı korumak ve ona hizmet etmek içindi; konak yerleri çadırın etrafını kuşatacak şekildeydi; onlar bir aylık ve daha yukarı yirmi iki bin kişiydi. Sonra dedi ki: Rab Mûsâ ile konuşup ona dedi ki: 'Lâvioğullarından bir adam yirmi beş yaşına geldiğinde Buluşma Çadırı'nda hizmet etmeye güç yetirir; elli yaşına geldiğinde ise hizmetten çıkar ve Buluşma Çadırı'nda artık iş yapmaz.' İsrâiloğulları, Allah Teâlâ'nın onları yerleştirmesiyle Lâvioğulları'nın etrafında konaklarlardı; çadırın çevresinde herkesin bir yeri vardı. Doğusunda kutsal mekânın ve kurbanların İsrâiloğulları adına gözetimini yapmak üzere Mûsâ, Hârûn ve oğulları konaklardı; yabancılardan Buluşma Çadırı'na ve işlerine yaklaşanın öldürülmesi emredilirdi. Bundan ve öncesinde herkesin kendi çadırının kapısında ibadet ettiğinden anlaşılmıştır ki, çölde iken kıbleleri Buluşma Çadırı idi. Çadırın, yani Buluşma Çadırı'nın kurulduğu gün, Rabbin katından bir bulut Buluşma Çadırı'nı ve Şahitlik kapısının örtüsünü kapladı; akşamleyin çadırda
في الخباء عند المساء ناراً تتوقد إلى الصباح، كذلك كان يكون في الخباء دائماً وكانت تغشاه سحابة بالنهار وتُرى فيه نار بالليل، فإذا ارتفعت السحابة عن القبة ارتحل بنو إسرائيل من مواضعهم وحيث ما نزلت السحابة هناك كان ينزل بنو إسرائيل، وإنما كان ارتحال بني إسرائيل عن قول الرب وبأمره، فربما مكثت السحابة على القبة من المساء حتى الصباح وترتفع بعد الصبح فيرتحلون، وربما مكثت الليل والنهار وربما مكثت أياماً وأشهراً وربما مكثت سنة، وكلم الرب موسى وقال له: اتخذ قرنين من قضة يكونان عند حضور الجماعة وارتحال العسكر يهتف بهما الكهنة، فتحشد إليك جماعة بني إسرائيل أجمعون إلى باب قبة الزمان، وإن نفخ في واحد اجتمع إليك القواد ورؤساء الألوف، ولما كان في السنة الثانية في عشر خلون من الشهر الثاني ارتفعت السحابة عن قبة الشهادة، وارتحل بنو إسرائيل من برية سيناء.
sabaha kadar yanan bir ateş görürlerdi. Çadırda her zaman böyle olurdu; gündüzün onu bir bulut kaplar, geceleyin ise içinde ateş görülürdü. Bulut çadırın üzerinden kalkınca İsrâiloğulları yerlerinden göç ederlerdi; bulut nereye inerse İsrâiloğulları orada konaklarlardı. İsrâiloğulları'nın göçü ancak Rabbin sözü ve emriyle olurdu. Bulut çadırın üzerinde bazen akşamdan sabaha kadar kalır, sabah olunca kalkar ve göç ederlerdi; bazen gece ve gündüz kalır, bazen günlerce, aylarca kalır, bazen de bir yıl kalırdı. Rab Mûsâ ile konuşup ona dedi ki: 'Gümüşten iki boru yap; topluluk toplandığında ve ordu göç ettiğinde kâhinler bunlarla ses versin. Böylece bütün İsrâiloğulları topluluğu Buluşma Çadırı'nın kapısına senin yanına toplansın. Biriyle üflenirse komutanlar ve binbaşılar senin yanına toplansın.' İkinci yılın ikinci ayının onuncu gününde bulut Şahitlik Çadırı'nın üzerinden kalktı ve İsrâiloğulları Sînâ Çölü'nden göç ettiler.
ونزلت السحابة في قفر فاران، ثم قال: وارتحلوا من عند جبل الرب مسيرة ثلاثة أيام، فأما تابوت عهد الرب فظعن قبلهم مسيرة يوم ليهيء منزلاً، وكانت تظلهم سحابة من قبل الرب إذا ارتحلوا لئلا تؤذيهم حرارة الشمس، فلما ارتحل
Bulut Paran Çölü'ne indi. Sonra dedi ki: 'Rabbin dağının yanından üç günlük yol yürüdüler; Rabbin Ahit Sandığı ise konak yeri hazırlamak için onların önünden bir günlük yol önce göç etti. Güneşin sıcağı onlara eziyet vermesin diye yola çıktıklarında Rabbin katından bir bulut onları gölgeliyordu.' Sandığı taşıyanlar yola çıktıklarında
حاملوا التابوت قال موسى: انهض إلينا يا رب لينكسر شانئك ويبيد أعداؤك من بين يديك، وإذا نزل حملة التابوت قال: أقبل يا رب إليّ ألوف بني إسرائيل، فتذمر الشعب وساء الرب ذلك وغضب وسمع توشوشهم فاشتد غضبه عليهم واشتعلت فيهم نار من قبل الرب، فأحرقت الذي في أطراف العسكر وحوله، وضج الشعب على موسى فصلى موسى أمام الرب وخمدت النار، ودعا اسم ذلك الموضع الاحتراق، لأن نار الرب اشتعلت فيهم وأحرقتهم هناك، واشتهى الخلط الذين كانوا فيهم من الشعوب شهوة وأقبلوا على بني إسرائيل وقالوا: ليت أنا وجدنا من يطعمنا لحماً! ذكرنا السمك الذي كنا نأكله بمصر وأكلنا القثاء والبطيخ والكراث والبصل والثوم والآن أنفسنا قرمة - أي يابسة - لا تقدر على شيء نأكله ما خلا هذا المن الذي قدام أعيننا، وسمع موسى الشعب يبكون في قبائلهم، كل إنسان على باب خيمته، واشتد غضب الرب، وشق ذلك على موسى أيضاً، ثم قال من أين أقدر أعطي هذه الأمة كلها لحماً؟ إنها تبكي عليّ وتقول: أعطنا
Mûsâ: 'Kalk bize, ya Rab; sana buğzedenler bozguna uğrasın ve düşmanların önünden yok olsun!' derdi. Sandığı taşıyanlar konakladığında ise: 'Ya Rab, İsrâil'in binlerine dön!' derdi. Derken halk söylendi; bu Rabbin gücüne gitti ve öfkelendi. Onların fısıldaşmalarını işitince onlara karşı gazabı şiddetlendi ve aralarında Rabbin katından bir ateş parladı; karargâhın uçlarında ve çevresinde bulunanları yaktı. Halk Mûsâ'ya feryat etti; Mûsâ Rabbin huzurunda dua etti ve ateş söndü. O yerin adını 'Tabera' (Yanış) koydu; çünkü Rabbin ateşi aralarında alevlenmiş ve onları orada yakmıştı. Aralarındaki diğer milletlerden karışık topluluk bir şehvete kapıldı; İsrâiloğulları'na dönüp: 'Keşke bize et yedirecek birini bulsaydık! Mısır'da yediğimiz balığı, hıyarları, kavunları, pırasaları, soğanları ve sarımsakları hatırladık; şimdi ise nefislerimiz kurudu, gözümüzün önündeki bu menden başka yiyecek hiçbir şeyimiz yok' dediler. Mûsâ halkın kabile kabile, herkesin kendi çadırının kapısında ağladığını işitti. Rabbin gazabı şiddetlendi; bu durum Mûsâ'ya da çok ağır geldi. Sonra dedi ki: 'Ben bu halkın tamamına nereden et verebilirim? Bana karşı ağlayıp: «Bize
لحماً، لست أقدر أحتمل هذه الأمة كلها وحدي، لأنها أقوى مني، إن كان فعلك هذا بي فاقتلني قتلاً إن وافيت منك رحمة ولا أعاين شراً ولا أرى سوء.
et ver!» diyorlar. Ben bu halkın tamamını tek başıma taşımaya güç yetiremem; çünkü onlar benden daha güçlüdür. Eğer bana böyle yapacaksan, senden bir rahmete erdiysem beni hemen öldür de bir kötülük ve felaket görmeyeyim.'
فقال الرب لموسى: اجمع سبعين شيخاً من أشياخ بني إسرائيل الذين تعلم أنهم رؤساء الشعب وكتّابه وانطلق بهم إلى قبّة الزمان فإني أنزل إليك وأكلمك هناك وأنقص من عطية الروح التي عليك وأصيره عليهم ليحملوا أثقل هذا الشعب ولا يتركوك وحدك، ثم قال موسى للشعب: تهيؤوا غداً لتأكلوا لحماً، لأنكم بكيتم أمام الرب وقلتم: ليت من يطعمنا لحماً! وإن الموت بأرض مصر خير لنا، فسيعطيكم الرب لحماً وليس إنما تأكلون منه يوماً أو يومين بل تأكلون منه شهراً حتى يخرج من أنوفكم وتصيبكم منه تخمة، وجمع سبعين شيخاً من مشايخ الشعب وأقامهم حول الخباء، ونزل الرب سبحانه وكلمه وأخذ من الروح الذي عليه وصيره على السبعين، ودخل موسى العسكر هو وأشياخ بني إسرائيل، وهبت ريح من قبل الرب وأصعدت السلوى من البحور وألقته على العسكر ومسيرة يوم يمنة ويسرة حول
Bunun üzerine Rab Mûsâ'ya dedi ki: 'İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerinden, halkın önderleri ve yazıcıları olduğunu bildiğin yetmiş yaşlıyı topla; onları Buluşma Çadırı'na götür. Ben sana inip orada seninle konuşacağım; üzerindeki ruh bağışından eksiltip bu halkın yükünü taşımaları ve seni yalnız bırakmamaları için onların üzerine koyacağım.' Sonra Mûsâ halka dedi ki: 'Yarın et yemek için hazırlanın; çünkü Rabbin huzurunda ağlayıp: «Keşke bize et yedirecek biri olsaydı! Mısır diyarında ölmek bizim için daha hayırlıydı» dediniz. Rab size et verecek; ondan bir gün veya iki gün değil, burnunuzdan çıkıncaya ve size tıka basa dokununcaya kadar tam bir ay yiyeceksiniz.' Halkın ileri gelenlerinden yetmiş kişiyi toplayıp çadırın etrafına dikti. Şanı yüce olan Rab inip onunla konuştu; üzerindeki ruhtan alıp yetmiş kişinin üzerine koydu. Mûsâ ve İsrâiloğulları'nın ileri gelenleri karargâha girdiler. Rabbin katından bir rüzgâr esti; denizlerden bıldırcınları sürüp karargâhın üzerine ve karargâhın çevresinde sağa sola birer günlük yol mesafesine düşürdü.
العسكر وكان مرتفعاً من الأرض نحو ذراعين، وجمعوا ونشروا حول العسكر ليكون لهم قديداً، فبينا اللحم بين أسنانهم قبل أن ينقلع اشتد غضب الرب عليهم وضرب الشعب ضربة عظيمة جداً ودعا اسم ذلك الموضع قبور الشهوة، وارتحل الشعب من قبور الشهوة فأتوا حصروث ونزلوها، وذكر أنهم مكثوا هنالك سبعة أيام ثم قال: ثم ارتحل الشعب من حصروث ونزلوا مفازة فاران وكلم الرب موسى وقال له: أرسل قوماً يُحسبون الأرض التي أعطى بني إسرائيل - فذكر إرسال النقباء الاثني عشر كما سيأتي إن شاء الله تعالى في سورة المائدة ثم قال: ورجعوا إلى موسى بعد أربعين يوماً، فأتوا موسى وهارون وجماعة بني إسرائيل إلى برية فاران إلى رقيم - انتهى شرح ما أشير إليه في هذه السورة من قصص بني إسرائيل من التوراة.
Yerden yaklaşık iki arşın yükseklikte idiler. Topladılar ve kendilerine kuru et olsun diye karargâhın çevresine serdiler. Et henüz dişlerinin arasındayken, tükenmeden önce Rabbin gazabı üzerlerine alevlendi; Rab halkı çok büyük bir vuruşla vurdu ve o yerin adını 'Kibrot-hattaava' (Şehvet Kabirleri) koydu. Halk Kibrot-hattaava'dan göç edip Haserot'a geldiler ve orada konakladılar. Orada yedi gün kaldıklarını zikretti, sonra şöyle dedi: 'Sonra halk Haserot'tan göç edip Paran Çölü'nde konakladılar. Rab Mûsâ ile konuşup ona: «İsrâiloğulları'na verdiği diyarı araştıracak adamlar gönder» dedi.' Mâide Sûresi'nde inşâallâhu teâlâ geleceği üzere on iki nakibin gönderilmesini zikretti, sonra dedi ki: 'Kırk gün sonra Mûsâ'ya döndüler; Paran Çölü'ne, Rekem'e Mûsâ'nın, Hârûn'un ve İsrâiloğulları topluluğunun yanına geldiler' -bu sûrede İsrâiloğulları kıssalarından işaret edilen hususların Tevrat'tan açıklaması sona erdi-.
ولما بين سبحانه أنهم لما تعنتوا على موسى ﵇ كما مر ويأتي عن نصوص التوراة مرة بعد مرة أورثهم كفراً في قلوبهم فمردوا على العصيان والتجرّؤ على مجاوزة الحدود فضرب عليهم الذلة والمسكنة وأحلهم الغضب، وكان في ذلك تحذير لمن طلب سلوك ذلك الصراط المستقيم من حالهم، وإعلام بأن المتقين المستجاب لهم في الدعاء بالهداية ليسوا في شيء من ذلك بل قالوا: اهدنا، عن يقين وإخلاص متبرئين من الدعاوى والاعتراض على الرسل نبه على أن من عمل ضد عملهم فآمن منهم أو من غيرهم من جميع الملل كان على ضد حالهم عند ربهم فلا يغضب عليهم بل يوفيهم أجورهم ويورثهم الأمن والسرور المتضمنين لضد الذلة والمسكنة
Sübhânehu ve Teâlâ, Tevrat metinlerinden geçtiği ve geleceği üzere Mûsâ'ya aleyhisselâm defalarca inat edip zorluk çıkardıklarında, bunun kalplerinde bir küfür miras bıraktığını, böylece isyana ve sınırları aşmaya cüret göstermeye alıştıklarını, bunun üzerine kendilerine zillet ve meskenet vurulduğunu ve gazaba uğratıldıklarını beyan edince; bunda, o dosdoğru yola girmeyi talep eden kimse için onların halinden bir sakındırma, hidayet dualarına icabet edilen muttakilerin bunlardan hiçbir şey üzere olmadıklarına, bilakis peygamberlere karşı iddialardan ve itirazlardan uzak durarak kesin bir inanç ve ihlasla «Bizi hidayete erdir» dediklerine dair bir bildirim bulununca; onların amelinin zıddını işleyip de gerek onlardan gerekse diğer bütün din mensuplarından iman eden kimsenin, Rableri katında onların halinin zıddı üzere olacağına, dolayısıyla onlara gazap edilmeyip bilakis mükâfatlarının tastamam verileceğine ve zillet ile meskenetin zıddını içeren emniyet ve sevince varis kılınacaklarına dikkat çekti.
فقال تعالى {إن الذين آمنوا} أو يقال إنه سبحانه لما علّل إهانة بني إسرائيل بعصيانهم واعتدائهم كان كأنه قيل: فما لمن أطاع؟ فأجيب بجواب عام لهم ولغيرهم، أو يقال إنّه لما أخبر تعالى بأنهم ألزموا الخزي طوق الحمامة وكان ذلك ربما أوهم أنه لا خلاص لهم منه وإن تابوا وكانت عادته سبحانه جارية بأنه إذا ذكر وعداً أو عيداً عقبه حكم ضده ليكون الكلام تاماً، اعلموا أن باب التوبة مفتوح والرب كريم على وجه عام.
Bunun üzerine Teâlâ {إن الذين آمنوا} buyurdu. Veya şöyle denilir: O -sübhânehu- İsrâiloğulları'nın aşağılanmasını onların isyanları ve haddi aşmalarıyla gerekçelendirince, sanki «Peki itaat edene ne var?» denilmiş gibi oldu ve onlara ve başkalarına genel bir cevapla karşılık verildi. Veya şöyle denilir: Teâlâ onların güvercin halkası gibi zillete bağlandıklarını haber verince, bu durum tövbe etseler bile bundan kurtuluşları olmadığı vehmini doğurabileceğinden ve O'nun -sübhânehu- bir vaad veya tehdit zikrettiğinde sözün tam olması için ardından onun zıddının hükmünü getirme âdeti cari olduğundan, tövbe kapısının açık olduğunu ve Rabbin genel anlamda kerim olduğunu bildirdiler.
وقال الحرالي: لما أنهى الحق
Hırrâlî dedi ki: Hak Teâlâ
تعالى نبأ أحوال بني إسرائيل نهايته مما بين أعلى تكرمتهم بالخطاب الأول إلى أدنى الغضب عليهم بهذا النبأ الآخر عنهم إعراضاً في مقابلة ذلك الإقبال الأول وكانوا هم أول أهل كتاب أشعر تعالى بهذا الختم أن جميع من بعدهم يكون لهم تبعاً لنحو مما أصابهم من جميع أهل الملل الأربعة - انتهى. فقيل {إن الذين آمنوا} أي ادعوا الإيمان بما دعا إليهم محمد ﷺ {والذين هادوا} أي ادعوا أنهم على دين موسى ﵇. قال الحرالي: وهو من الهود وهو رجوع بالباطن
İsrâiloğulları'nın hallerinin haberini, ilk hitaptaki en üstün ikramları ile onlar hakkındaki bu son haberde yer alan o ilk yönelişe karşılık yüz çevirme niteliğindeki en aşağı gazap arasında son noktasına erdirince -ve onlar ilk Ehl-i Kitap idiler- Teâlâ bu nihayet ile onlardan sonra gelenlerin tamamının, dört din ehlinden başlarına gelen şeylerin benzeri hususunda onlara tabi olacaklarını hissettirdi -[söz] bitti-. Şöyle buyruldu: {إن الذين آمنوا} “Şüphesiz iman edenler” yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini davet ettiği şeye iman ettiklerini iddia edenler, {والذين هادوا} “ve Yahudi olanlar” yani Mûsâ'nın aleyhisselâm dini üzere olduklarını iddia edenler. Hırrâlî dedi ki: «Bu, el-hevd'dendir (الهود) ki o da bâtında rücu etmek
وثبات فيه - انتهى. وقال أبو عمر وابن العلاء لأنهم يتهودون أي يتحركون عند قراءة التوراة ويقولون: إن السماوات والأرض تحركتا حين آتى الله ﷿ التوراة لموسى ﵇ {والنصارى} المدعين أنهم تبعوا المسيح ﵇. قال الحرالي: جمع نصران فإن كان من النصرة فهو فعلان.
ve onda sebat etmektir» -[söz] bitti-. Ebû Amr ve İbnü'l-Alâ ise şöyle demiştir: Çünkü onlar Tevrat okurken 'yetehevvedûne' (hareket ederler/sallanırlar) ve: 'Allah azze ve celle Tevrat'ı Mûsâ'ya aleyhisselâm verdiğinde gökler ve yer sarsılmıştı' derler. {والنصارى} “ve Hristiyanlar” Mesih'e aleyhisselâm tabi olduklarını iddia edenler. Hırrâlî dedi ki: «Nasrân'ın çoğuludur; eğer nusretten (yardım) ise vezni fa'lândır.»
ولما كانت هذه السورة في استعطاف بني إسرائيل ترغيباً وترهيباً قرن هنا بين فريقيهم، ولما كانت ملة الصابئة جامعة لما تفرق من أصول أديان أهل الشرك تلاهم بهم مريداً كل مشرك فقال {والصابئين} المنكرين للرسالة في الصورة البشرية القائلين بالأوثان السماوية والأصنام
Bu sure, İsrâiloğulları'nı rağbet ettirme ve korkutma yoluyla hakka ısındırma sadedinde olunca, burada onların iki fırkasını bir arada zikretti. Sâbiîlerin dini de şirk ehlinin dinlerinin dağınık olan esaslarını kendinde toplayıcı nitelikte olduğundan, her bir müşriki kastederek onların ardından onları zikretti ve şöyle buyurdu: {والصابئين} “ve Sâbiîler” [yani] beşer suretindeki peygamberliği inkâr eden, semavî putlara ve yerdeki putlara
الأرضية متوسطين إلى رب الأرباب، قال الحرالي: بالهمز من صبأ يصبأ صبأ وبغير همز من صبا يصبوا صبواً، تعاقبت الهمزة والياء مع الصاد والباء لعام معنى هو عود إلى حال صغر بعد كبر - انتهى. {من آمن} أي منهم بدوامه على الإيمان إن كان آمن قبل ذلك، ودخوله في الإيمان إن كان كافراً فيكون من الاستعمال في الحقيقة والمجاز {بالله} أي لذاته {واليوم الآخر} الذي الإيمان به متضمن للإيمان بجميع الصفات من العلم والقدرة وغيرهما وحاثّ على كل خير وصادّ عن كل ضير {وعمل صالحاً} أي وصدق ما ادعاه من الإيمان باتباع شرع الرسول الذي في زمانه في الأعمال الظاهرة ولم يفرق بين أحد من الرسل ولا أخل بشيء من اعتقاد ما جاءت به الكتب من الصلاح.
ve heykellere inanıp Rablerin Rabbine [ulaşmak için bunları] aracı kılanlar. Hırrâlî dedi ki: «Hemzeli olarak sabe'e-yesbe'u-seb'en (صبأ يصبأ صبأ) ve hemzesiz olarak sabâ-yesbû-sabven (صبا يصبوا صبواً) kökündendir; hemze ve yâ harfleri, sâd ve bâ ile birlikte, büyüklükten sonra küçüklük haline dönmek şeklindeki genel bir anlam için birbirinin yerine geçmiştir» -[söz] bitti-. {من آمن} “kim iman ederse” yani onlardan, daha önce iman etmişse imanında devam etmek suretiyle, kâfir idiyse imana girmek suretiyle; böylece hem hakikat hem mecazda kullanılmış olur, {بالله} “Allah'a” yani O'nun zâtına, {واليوم الآخر} “ve âhiret gününe” ki ona iman ilim ve kudret gibi bütün sıfatlara imanı içerir, her hayra teşvik eder ve her zarardan alıkoyar, {وعمل صالحاً} “ve salih amel işlerse” yani zâhirî amellerde kendi zamanındaki peygamberin şeriatına uyarak iddia ettiği imanı doğrularsa, peygamberlerden hiçbirini diğerinden ayırt etmez ve kitapların getirdiği salah inancından hiçbir şeyi ihlal etmezse.
قال الحرالي: وهو العمل المراعى من الخلل، وأصله الإخلاص في النية وبلوغ الوسع في المحاولة بحسب علم العامل وإحكامه، وقال: والعمل ما دبر بالعلم - انتهى.
Hırrâlî dedi ki: «O (salih amel), kusurdan korunmuş ameldir; aslı ise niyette ihlas ve amel edenin ilmi ve mahareti ölçüsünce gayrette gücün son sınırına ulaşmaktır.» Ve dedi ki: «Amel, ilim ile tedbir edilen (yönetilen) şeydir» -[söz] bitti-.
ولما كان الإفراد أدل على تخصيص كل واحد بما له والجمع أدل على إرادة العموم وأقطع للتعنت أفرد أولاً وجمع هنا فقال {فلهم أجرهم} الذي وعدوه على تلك الأعمال المشروطة بالإيمان، وهو في الأصل جعل العامل على عمله، كائناً «عند ربهم» فهو محفوظ لا يخشى عليه نسيان ولا يتوجه إليه تلف {ولا خوف عليهم} من آتٍ يستعلي عليهم من جميع الجهات {ولا هم يحزنون *} على شيء فات بل هم في أعظم السرور بما لهم من العز والجدة ضد ما للمعتدين من الذل والمسكنة، وحسن وضع هذه الآية في أثناء قصصهم أنهم كانوا مأمورين بقتل كل ذكر ممن عداهم، وربما أمروا بقتل النساء أيضاً، فربما ظنّ من ذلك أن من آمن من غيرهم لا يقبل. قال في التوراة في قصة
Tekil ifade her bir ferde kendisine ait olanın tahsis edildiğini göstermede daha belirgin, çoğul ifade ise umumun kastedildiğini göstermede daha kuvvetli ve inadı daha kesin biçimde kesip atıcı olduğundan, önce tekil getirilmiş, burada ise çoğul kullanılarak şöyle buyrulmuştur: {فلهم أجرهم} “onların mükâfatları... vardır” imana şart kılınmış o ameller karşılığında kendilerine vaad edilen [mükâfat]; o da aslen amel edenin ameline karşılık konulan ücrettir; {عند ربهم} “Rableri katında” olarak, dolayısıyla o korunmuştur, unutulmasından korkulmaz ve telef olması söz konusu olmaz; {ولا خوف عليهم} “onlara korku yoktur” kendilerine her cihetten üstün gelecek bir şeyden dolayı, {ولا هم يحزنون *} “onlar mahzun da olmayacaklardır.” elden kaçan bir şeye karşı; bilakis onlar, haddi aşanların zillet ve meskenetinin zıddı olan izzet ve zenginlik sebebiyle en büyük sevinç içindedirler. Bu ayetin onların kıssaları arasına yerleştirilmesinin güzelliği şudur: Onlar kendilerinden olmayan her erkeği öldürmekle emrolunmuşlardı, hatta bazen kadınları da öldürmeleri emrolunurdu; bu durumdan ötürü, kendilerinden başkasının iman etmesi halinde bunun kabul edilmeyeceği zannedilebilirdi. Tevrat'ta
مدين: وقتلوا كل ذكر فيها، ثم قال: وغضب موسى فقال لهم: لماذا أبقيتم على الإناث؟ وهن كنّ عشرة لبني إسرائيل عن قول بلعام ومشورته - يعني بما أفضى إلى الزنا، ثم قال: وقال الرب لموسى: كلّم بني إسرائيل وقل لهم: أنتم جائزون الأردن لتهلكوا جميع سكان الأرض ونحو هذا مما لعل بعضه أصرح منه وقد ذكر منه في سورة المائدة، وفي وضعها أيضاً في أثناء قصصهم إشارة إلى تكذيبهم في قولهم: {ليس علينا في الأميين سبيل} [آل عمران: ٧٥] وأن المدار في عصمة الدم والمال إنما هو الإيمان والاستقامة وذلك موجود في نص التوراة في غير موضع، وفيها تهديدهم على المخالفة في ذلك بالذلة والمسكنة، وسيأتي بعض ذلك عند قوله: {لا تعبدون إلاّ الله} [البقرة: ٨٣] الآية، بل وفيها ما يقتضي المنع من مال المخالف في الدين فإنه قال في وسط السفر الثاني: وإذا لقيت ثور عدوك أو حماره وعليه حمولة فارددها إليه، وإذا رأيت حمار عدوك جاثماً تحت حمله فهممت أن لا توازره فوازره وساعده، ثم رجع إلى قصصهم على أحسن وجه فإنه لما ذكر تعالى للمؤمنين هذا الجزاء الذي فخم أمره ترغيباً بإبهامه ونسبته إلى حضرة الرب المحسن بأنواع التربية وأنه لا خوف معه ولا حزن تلاه بأنهم لم يؤمنوا بعد رؤية ما رأوا من باهر الآيات حتى رفع فوقهم الطور وعلموا أنه دافنهم إن عصوا، فكان قبوله من أعظم النعم عليهم، لأن حقه الرد، لأنه كالإيمان عند رؤية البأس لا إيمان بالغيب،
Medyen kıssasında şöyle denilmektedir: «Ve oradaki her erkeği öldürdüler.» Sonra şöyle dedi: «Mûsâ öfkelendi ve onlara: Neden dişileri sağ bıraktınız? Onlar Bel'am'ın sözü ve tavsiyesiyle İsrâiloğulları için bir fitne olmuşlardı -yani zinaya sürükleyen şey hususunda-» Sonra dedi ki: «Ve Rab Mûsâ'ya: İsrâiloğulları'na söyle ve de ki: Siz Şeria nehrini geçip yeryüzünün bütün ahalisini helak edeceksiniz...» ve belki bazısı bundan daha açık olan benzeri ifadeler yer almaktadır; bunlardan bir kısmı Mâide suresinde de zikredilmiştir. Bu ayetin onların kıssaları arasına yerleştirilmesinde ayrıca onların {ليس علينا في الأميين سبيل} “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir sorumluluk yoktur” [Âl-i İmrân: 75] şeklindeki sözlerini yalanlamaya ve can ile mal dokunulmazlığında asıl ölçünün ancak iman ve istikamet olduğuna işaret vardır; bu husus Tevrat'ın metninde birden çok yerde mevcuttur. Onda, bu konuda muhalefet etmelerine karşılık zillet ve meskenet ile tehdit edildikleri de yer alır; bunun bir kısmı {لا تعبدون إلاّ الله} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin” [el-Bakara: 83] ayetinde gelecektir. Hatta Tevrat'ta, din bakımından muhalif olanın malına el uzatmayı yasaklayan hükümler de vardır; nitekim ikinci سفر'in (bölümün) ortasında şöyle denmiştir: «Düşmanının yük taşıyan öküzüne veya eşeğine rastlarsan onu ona geri ver. Düşmanının eşeğini yükü altında çökmüş görür de ona yardım etmekten kaçınmak istersen, mutlaka ona yardım et ve destek ol.» Sonra en güzel şekilde onların kıssalarına döndü; zira Teâlâ müminlere, teşvik amacıyla kapalı bırakılması ve her türlü terbiye ile ihsanda bulunan Rabbin huzuruna nispet edilmesiyle şanı yüceltilen ve beraberinde ne bir korku ne de bir hüzün bulunmayan bu mükâfatı zikredince, hemen ardından onların gördükleri apaçık mucizeleri gördükten sonra bile, ta üzerlerine Tûr kaldırılıncaya ve isyan ederlerse kendilerini gömeceğini anlayıncaya kadar iman etmediklerini getirdi. Dolayısıyla bu [imanın] kabul edilmesi onlar için en büyük nimetlerden biriydi; çünkü aslında onun hakkı reddedilmekti, zira o gayba iman değil, azabı görme anındaki iman gibiydi,
ثم ذكر أنه لما أقلع عنهم تولوا عن الحضرة الشريفة إلى حضرات الشيطان فأكرموا المعاصي إشارة إلى أنهم أغلظ الناس أكباداً وأكثرهم جرأة وعناداً لا يرعوون لرهبة ولا يثبتون لرغبة فقال تعالى {وإذ} وأخصر من هذا أن يقال إنه لما قرر سبحانه قوله للعالم العامل المذعن كائناً من كان تلاه بما لليهود من الجلافة الداعية إلى النفور عن خلال السعادة التي هي ثمرة للعلم وما له سبحانه من التطول عليهم بإكراههم على ردهم إليه فقال وإذ أي اذكروا يا بني إسرائيل إذ {أخذنا} بما لنا من العظمة {ميثاقكم} بالسمع والطاعة من الوثيقة وهي تثنية العهد تأكيداً كإثباته بالكتاب - قاله الحرالي.
Sonra [dağ] üzerlerinden çekilince o şerefli huzurdan şeytanın huzurlarına yüz çevirdiklerini, böylece günahlara ikramda bulunduklarını zikretti; bu da onların insanların kalbi en katı, en cüretkâr ve en inatçı olanları olduğuna, korkutulduklarında sakınmadıklarına ve rağbet ettirildiklerinde sebat etmediklerine işaret etmektedir. Teâlâ şöyle buyurdu: {وإذ} Bundan daha vecizi şöyle denilmesidir: O -sübhânehu- kim olursa olsun boyun eğen âlim ve amel edene hitabını kararlaştırınca, bunun ardından Yahudilerin ilmin meyvesi olan saadet hasletlerinden nefret etmeye sevk eden kabalıklarını ve O'nun -sübhânehu- onları Kendisine döndürmeye zorlayarak onlara lütufta bulunmasını getirdi ve şöyle buyurdu: «ve iz» yani hatırlayın ey İsrâiloğulları o vakti ki {أخذنا} azametimizle aldık {ميثاقكم} “sizden kesin söz almıştık” işitip itaat etmek üzere; mîsâk (kesin söz) el-vesîkadan (الوثيقة) gelir ki o da yazıyla teyit etmek gibi teyit maksadıyla ahdi pekiştirmektir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
{ورفعنا} ولما كان الجبل قد صار فوقهم كالظلة عاماً لهم بحيث إنه إذا وقع عليهم لم يفلت منهم إنسان نزع الجار فقال {وفوقكم الطور}
{ورفعنا} “ve yükseltmiştik” Dağ üzerlerinde bir gölgelik gibi olup hepsini kapladığı, öyle ki üzerlerine düşse onlardan hiçbir insanın kurtulamayacağı bir hale geldiğinde cer harfi hazfedilerek şöyle buyruldu: {وفوقكم الطور} “üzerinize Tûr'u”
ترهيباً لكم لتقبلوا الميثاق الذي هو سبب سعادتكم، وعن ابن عباس ﵄ أنه كل جبل ينبت، وكل جبل لا ينبت فليس بطور، وقلنا لكم وهو مظل فوقكم {وخذوا ما آتيناكم} من الكتاب للسعادة بطاعتي والتزام أحكامي الموجبة للكون في حضرتي «بقوة» أي بجد واجتهاد، والقوة باطن القدرة، من القوى وهي طاقات الحبل التي يمتن بها ويؤمن انقطاعه - قاله الحرالي. {واذكروا ما فيه} من التمسك به وللانتقال عنه عند مجيء الناسخ المنعوت فيه ذكراً يكون بالقلب فكراً وباللسان ذكراً {لعلكم تتقون *} أي لتكونوا على رجاء من أن تتقوا موجبات السخط. ولما كان التقدير: فأخذتم ذلك وأوثقتم العهد به خوفاً من أن يدفنكم بالجبل عطف عليه وأشار إلى أنه من حقه البعد عن تركه بأداة البعد.
Mutluluğunuzun sebebi olan misakı kabul etmeniz için sizi korkutmak üzere [böyle yapıldı]. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) [rivayet edildiğine göre] o (Tûr), bitki bitiren her dağdır; bitki bitirmeyen hiçbir dağ ise Tûr değildir. [Dağ] üzerinizde bir gölgelik gibi dururken size şöyle dedik: {وخذوا ما آتيناكم} “Size verdiğimiz şeyi” -bana itaatle saadete ermek ve huzurumda bulunmayı gerektiren hükümlerime bağlanmak üzere Kitap'tan [verdiğimizi]- «بقوة» [yani] ciddiyet ve gayretle [alın/tutun]. Kuvvet, kudretin iç yüzüdür (bâtınıdır); ipin sağlamlaştırıldığı ve kopmasından emin olunduğu katları/bükümleri anlamına gelen el-kuvâ (القوى) kelimesindendir –bunu el-Harrâlî söylemiştir–. {واذكروا ما فيه} “Ve içindekini hatırda tutun” -ona sımsıkı sarılmak ve onda nitelenen nâsih (yeni hüküm/peygamber) geldiğinde ona intikal etmek suretiyle-, kalple tefekkür, dille zikir olan bir hatırlamayla [anıp tutun] {لعلكم تتقون *} “umulur ki sakınırsınız” yani [ilâhî] gazap sebeplerinden sakınma ümidi üzerinde olasınız diye. [Cümlenin] takdiri: 'Sizi dağın altına gömmesinden korkarak onu aldınız ve onunla ahdi pekiştirdiniz' şeklinde olunca, [devamındaki ifadeyi] buna atfetti ve uzaklık edatıyla onu terk etmekten uzak durmanın bir gereklilik olduğuna işaret etti.
قوله: {ثم توليتم} والتولي قال الأصفهاني: أصله الإعراض عن الشيء بالجسم، ثم استعمل في الإعراض عن الأمر والدين - انتهى. وهو هنا الإعراض المتكلف بما يفهمه التفعل - قاله الحرالي. وذلك لأن النفوس إذا توطنت على أمر الله فرأت محاسنه فرجعت بذلك إلى نحو من الفطر الأولى لم ترجع عنه إلاّ بمنازعة من الهوى شديدة.
Âyetteki {ثم توليتم} “Sonra yüz çevirdiniz” ifadesine gelince; et-Tevellî (yüz çevirme) hakkında İsfahânî şöyle demiştir: «Aslı, bedenle bir şeyden yüz çevirmektir; sonra emirden ve dinden yüz çevirmekte kullanılmıştır» -[söz] bitti-. Buradaki ise tefa''ul kalıbının ifade ettiği külfetli yüz çevirmedir -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Bunun sebebi şudur: Nefisler Allah'ın emrine alışıp onun güzelliklerini görünce ve bununla bir nevi ilk fıtrata dönünce, oradan ancak hevânın şiddetli bir çekişmesiyle dönerler.
ولما كان توليهم لم يستغرق زمن البعد أدخل الجار فقال: {من بعد ذلك} أي التأكيد العظيم عن الوفاء به {فلولا} أي فتسبب عن توليكم أنه لولا {فضل الله} أي الذي له الجلال والإكرام مستعل {عليكم ورحمته} بالعفو والتوبة والإكرام بالهداية والنصر على الأعداء {ولكنتم من الخاسرين *} بالعقوبة وتأبد الغضب، وأيضاً فلما
Onların yüz çevirmeleri uzaklık zamanının tamamını kapsamadığı için cer edatını dahil ederek şöyle buyurdu: {من بعد ذلك} “bundan sonra” yani ona vefa gösterme hususundaki o büyük teyitten sonra. {فلولا} “Eğer olmasaydı” yani yüz çevirmenizden kaynaklandı ki şayet olmasaydı {فضل الله} “Allah'ın lütfu” yani celal ve ikram sahibi olan [Allah'ın lütfu] üstün gelerek {عليكم ورحمته} “ve O'nun merhameti üzerinize” affetmek, tövbe nasip etmek, hidayetle ikram etmek ve düşmanlara karşı zafer vermek suretiyle, {ولكنتم من الخاسرين *} “elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.” cezalandırılmak ve ebedî gazaba uğramak suretiyle. Ayrıca,
كان يمكنهم أن يدعوا الإيمان والعمل الصالح عقبت تلك بآية الميثاق إشارة إلى أنه ليس المنجي الإيمان في الجملة بل الإيمان بجميع ما أخذ عليهم به الميثاق إشارة إلى أنه ليس المنجي الإيمان في الجملة بل الإيمان بجميع ما أخذ عليهم به الميثاق، وهو جميع ما آتاهم في التوراة إيماناً مصحوباً بالقوة، ومما آتاهم صفة عيسى ومحمد ﵉ والأمر باتباعهما، فهو مما أخذ عليهم به العهد وقد كفروا به فلم يصح لهم إيمان ولا عمل، لأن التفرقة بين ما أتى منه سبحانه زنذقة.
onların imanı ve salih ameli iddia etmeleri mümkün olduğundan, o ayetin hemen ardından mîsâk ayeti getirildi; ta ki kurtarıcı olanın genel anlamda iman değil, bilakis kendilerinden mîsâk alınan her şeye iman olduğuna işaret edilsin; bu da kendilerine Tevrat'ta verilen her şeye kuvvetle eşlik eden bir imandır. Kendilerine verilenler arasında Îsâ ve Muhammed'in aleyhimesselâm sıfatı ve ikisine uyma emri de vardır; dolayısıyla bu, kendilerinden ahit alınan şeylerdendir. Onlar ise bunu inkâr etmişlerdir, bu yüzden ne imanları ne de amelleri sahih olmuştur; zira O'ndan -sübhânehu- gelen şeyler arasında ayrım yapmak zındıklıktır.
ثم جاءت قصة المعتدين في السبت مؤكدة لذلك إذ كان حاصلها أنهم لما ضيعوا أمراً واحداً من أوامره واستخفوا به وهو تحريم السبت عذبهم بعذاب لم يعذب به أحداً من العالمين فقال: ولقد وأقرب من ذلك أن يقال إنه سبحانه لما ذكرهم بنعمة العفو الحافظ لهم من الخسران قرعهم بحلافة أخرى لهم خذل بها فريقاً منهم حتى غلبهم الخسران فما ضروا إلاّ أنفسهم مقسماً على أنهم بها عالمون ولها مستحضرون فقال تعالى عاطفاً على ما تقديره: لقد علمتم جميع ذلك من عهودنا وما ذكرنا من الإيقاع بمن نقض من شديد وعيدنا ومن التهديد على ذلك بضرب الذلة وما تبعها من أنواع النكال و {لقد} أي وعزتي لقد {علمتم الذين اعتدوا} أي تعمدوا العدوان {منكم في السبت} بأن استحلوه وأصل السبت القطع للعمل ونحوه {فقلنا} أي فتسبب عن اعتدائهم أن قلنا بما لنا من العظمة. «
Sonra Cumartesi ehline ait haddi aşanların kıssası bunu teyit edici olarak geldi; zira bunun neticesi şudur: Onlar O'nun emirlerinden tek bir emri zayi edip onu hafife aldıklarında -ki o da Cumartesi yasağıdır- âlemlerden hiçbirine vermediği bir azapla onları cezalandırdı. Şöyle buyurdu: «Ve lekad» (Andolsun). Bundan daha yakın olanı ise şöyle denilmesidir: O -sübhânehu- kendilerini hüsrandan koruyan af nimetini onlara hatırlatınca, içlerinden bir fırkayı yüzüstü bırakıp sonunda hüsranın kendilerini galebe çaldığı ve sadece kendilerine zarar verdikleri başka bir kabalıklarıyla onları azarladı; onların bunu bildiklerine ve akıllarında tuttuklarına yemin ederek şöyle buyurdu: Teâlâ, takdiri «Bizim ahitlerimizden ve bozan kimseye indirdiğimiz şiddetli tehdidimizden, bunun üzerine zillet vurulması ve onu takip eden çeşitli ibretlik cezalarla korkutmamızdan bütün bunları bildiniz» şeklinde olan söze atfederek şöyle buyurdu: {ولقد} “Andolsun” yani izzetime andolsun ki, {علمتم الذين اعتدوا} “haddi aşanları bildiniz” yani kasten haddi aşanları, {منكم في السبت} “içinizden Cumartesi günü” onu helal sayarak; es-Sebt'in (السبت) aslı işi ve benzerini kesmektir, {فقلنا} “bunun üzerine dedik” yani haddi aşmalarından kaynaklandı ki azametimizle dedik:
لهم كونوا» بإرادتنا {قردة خاسئين *} أي صاغرين مطرودين جمع خاسىء من الخسىء وهو طرد بكره واستخباث، وسبب ذلك أن الله تعالى أمرهم بيوم الجمعة فأبوا إلا السبت، فألزمهم الله إياه وجعله لهم محنة وحرم عليهم فيه العمل، فاصطادوا على تهيب وخوف من العقوبة، فلما طال زمن عفوه عنهم وحمله سبحانه فتجاهروا بالمعصية مسخ منهم من عصى بالمباشرة ومن سكت عن النهي عن المنكر {فجعلناها} أي فتسبب عن قولنا إنهم كانوا قردة كما قلنا، فجعلنا هذه العقوبة {نكالاً} أي قيداً مانعاً {لما بين يديها} من المعاصي من أهل عالمها الشاهدين لها {وما خلفها} ممن جاء بعدهم، روي معناه عن ابن عباس ﵄،
«onlara olun» irademizle {قردة خاسئين *} “aşağılık maymunlar olun!” yani zelil ve kovulmuş; hâsiîn (خاسئين), hâsi'nin (خاسىء) çoğuludur ki el-has'dan (الخسىء) gelir; o da nefret ve iğrenme ile kovmaktır. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ onlara Cuma gününü emretmişti, onlar ise Cumartesi'den başkasını kabul etmediler. Bunun üzerine Allah onu onlara zorunlu kıldı, bunu onlar için bir imtihan yaptı ve o günde çalışmayı onlara haram kıldı. Onlar da cezalandırılma çekincesi ve korkusu içinde avlandılar. O'nun -sübhânehu- onları affetme ve mühlet verme süresi uzayınca günahı açıktan işlemeye başladılar; bunun üzerine bizzat isyan edenler ile kötülükten nehyetmeyip susanlar maymuna dönüştürüldü. {فجعلناها} “Böylece onu kıldık” yani «Bizim sözümüzden kaynaklandı ki söylediğimiz gibi maymun oldular, biz de bu cezayı kıldık» {نكالاً} “ibret verici bir ceza” yani engelleyici bir bukağı {لما بين يديها} “önündekilere” o âlemin ehlinden olup buna bizzat şahit olan günahlara/kimselere {وما خلفها} “ve ardından geleceklere” onlardan sonra gelenlere; bunun manası İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir,
والنكال إبداء العقوبة لمن يتّعظ بها، واليد ما به تظهر أعيان الأشياء وصورها أعلاها وأدناها، فلذلك ثنيت لأنها يد عليا هي اليمنى ويد دنيا هي اليسرى، والخلف ما يخلفه المتوجه في توجهه فينطمس عن حواس إقباله شهوده - قاله الحرالي.
Nekâl (ibret verici ceza), ibret alacak kimseye cezayı açıkça göstermektir. El (yed), eşyanın zâtlarının ve suretlerinin en üstünü ve en alttakinin kendisiyle zâhir olduğu şeydir; bu sebeple tesniye (ikil) yapılmıştır, çünkü o biri üst el olan sağ, diğeri alt el olan soldur. Half (arka/ard) ise yönelen kimsenin yönelişinde arkasında bıraktığı, dolayısıyla yönelme duyularının idrakinden silinen şeydir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
وقال {وموعظة} من الوعظ وهو دعوة الأشياء بما فيها من العبرة للانقياد للإله الحق بما يخوفها في مقابلة التذكير بما يرجيها ويبسطها {للمتقين *} وقد أشعر هذا أن التقوى عصمة من كل محذور وأن النقم تقع في غيرهم وعظاً لهم.
Ve şöyle buyurdu: {وموعظة} “ve bir öğüt” el-va'z'dan (الوعظ) gelir ki o da, eşyayı kendisinde bulunan ibret vasıtasıyla hak olan İlaha boyun eğmeye, onları ümitlendiren ve ferahlatan şeylerin hatırlatılmasına karşılık korkutan şeylerle davet etmektir; {للمتقين *} “sakınanlar için.” Bu ifade, takvanın her türlü sakıncalı durumdan bir korunma olduğuna ve cezaların sakınanlara öğüt olsun diye başkalarının başına geldiğine işaret etmiştir.
ولما بين تعالى قساوتهم في حقوقه عامة ثم خاصة اتبعه بيان جساوتهم في مصالح أنفسهم لينتج أنهم أسفه الناس فقال {وإذ قال موسى لقومه} بني إسرائيل {إن الله} أي الذي له الأمر كله {يأمركم أن تذبحوا بقرة} لتعرفوا بها أمر القتيل الذي أعياكم أمره، وتاؤها ليست للتأنيث الحقيقي بل لأنها واحدة من الجنس فتقع على الذكر والأنثى. ولما كان من حقهم المبادرة إلى الامتثال والشكر فلم يفعلوا بيّن فظاظتهم على طريق الاستئناف معظماً لها بقوله حكاية عنهم {قالوا أتتخذنا هزواً} أي مكان هزء ومهزوءاً بنا حين نسألك عن قتيل فتأمرنا بذبح بقرة، فجمعوا إلى ما أشير إليه من إساءتهم سوء الأدب على من ثبتت رسالته بالمعجزة فرد كلامه كفر، فذكرهم بما رأوا منه من العلم بالله المنافي للهزء بأن قال {أعوذ بالله} أي أعتصم بمن لا كفوء له من {أن أكون من الجاهلين *} فإنه لا يستهزىء إلا جاهل، والعوذ اللجاء من
Allah Teâlâ önce genel olarak, sonra da özel olarak kendi hakları hususundaki katılıklarını beyan edince, insanların en beyinsizi oldukları neticesi ortaya çıksın diye bunun peşinden kendi menfaatleri hususundaki duyarsızlıklarını beyan etmeyi ekleyerek şöyle buyurdu: { وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ } “Hani Musa kavmine demişti ki:” [kavmi] İsrailoğullarıdır, { إِنَّ اللَّهَ } “Şüphesiz Allah” yani bütün emir ve yetki elinde olan [Allah], { يَأْمُرُكُمْ أَن تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “size bir sığır boğazlamanızı emrediyor.” Ta ki işi sizi çaresiz bırakan maktulün durumunu onun vesilesiyle bilesiniz. [Bakara kelimesindeki] ta harfi hakiki dişilik için olmayıp cinsin bir ferdi olduğu içindir; bu sebeple hem erkeğe hem dişiye delalet eder. Kendilerine düşen görev derhal emre boyun eğmek ve şükretmek olduğu halde bunu yapmayınca, [bu cürmü] büyüterek sözün başlangıcı yoluyla onların kabalıklarını kendilerinden naklen şöyle buyurarak beyan etti: { قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا } “Dediler ki: Bizimle alay mı ediyorsun?” Yani biz sana bir maktulden sorarken, bize bir sığır boğazlamayı emrederek bizi alay konusu ve kendisiyle alay edilen kimseler mi kılıyorsun? Böylece kendilerine işaret edilen kötülüklerine ilaveten, peygamberliği mucizeyle sabit olan ve sözünü reddetmek küfür sayılan kimseye karşı edepsizliği de eklemiş oldular. Bunun üzerine [Musa], alayla bağdaşmayan ve kendisinde gördükleri Allah hakkındaki ilmi onlara hatırlatarak şöyle dedi: { أَعُوذُ بِاللَّهِ } “Allah'a sığınırım” yani hiçbir dengi bulunmayan [Allah]'a iltica ederim { أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ } “cahillerden olmaktan!” Zira ancak cahil olan alay eder. Avz (العوذ) ise ... sığınmaktır.
متخوَّف لكاف يكفيه، والجهل التقدم في الأمور المنبهمة بغير علم - قاله الحرالي. {قالوا} تمادياً في الغلظة {ادع لنا ربك} أي المحسن إليك فكان تخصيصهم له بالإضافة غاية في الجفاء «يبين» من التبيين وهو اقتطاع الشيء، والمعنى مما يلابسه ويداخله - قاله الحرالي. والمراد المبالغة في البيان بما يفهمه صيغة التفعيل «لنا ما هي» تلك البقرة «قال إنه يقول» . ولما كانوا يتعنتون أكد فقال {إنها بقرة لا فارض} أي مسنة فرضت سنها أي قطعتها {ولا بكر} أي فتية صغيرة {عوان} أي نصف وهو خبر مبتدأ محذوف، وبين هذا الخبر بقوله {بين ذلك} أي سني الفارض والبكر {فافعلوا ما تؤمرون *} فإن الاعتراض على من يجب التسليم له كفر فلم يفعلوا بل سألوا بيان اللون بعد بيان السن بأن {قالوا ادع لنا ربك} تمادياً في الجفاء بعدم الاعتراف
korkulan bir şeyden kendisini koruyacak birine sığınmaktır. Cehil ise kapalı meselelerde ilimsizce öne atılmaktır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. {قالوا} “Dediler ki” kabalıkta ileri giderek: {ادع لنا ربك} “Bizim için Rabbine dua et” yani sana ihsanda bulunan Rabbine; O'nu izafetle Mûsâ'ya tahsis etmeleri kabalığın son noktasıydı; «يبين» “bize açıklasın” et-Tebyîn'den (التبيين) gelir ki bir şeyi ayırıp kesmektir; mana ise ona karışıp bulaşan şeylerden [ayırmaktır] -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Kastedilen, tef'îl kalıbının ifade ettiği açıklamadaki mübalağadır; «لنا ما هي» “onun ne olduğunu” o sığırın ne olduğunu. {قال إنه يقول} “Dedi ki: «O buyuruyor ki»” İnat ve zorluk çıkardıkları için teyit ederek şöyle dedi: {إنها بقرة لا فارض} “«O, ne yaşlı»” yani yaşını tamamlayıp kesmiş, {ولا بكر} “«ne de körpe»” yani küçük ve genç, {عوان} “«ikisi arası dinç»” yani ortada; bu, mahzuf mübtedanın haberidir. Bu haberi şu sözüyle açıkladı: {بين ذلك} “«bunun arasında»” yani yaşlı ile körpenin yaşları arasında bir sığırdır. {فافعلوا ما تؤمرون *} “«Artık emrolunduğunuz şeyi yapın.»” Zira teslim olunması gereken kimseye itiraz etmek küfürdür; fakat onlar yapmadılar, bilakis yaşın açıklanmasından sonra rengin açıklanmasını istediler ve {قالوا ادع لنا ربك} “Dediler ki: «Bizim için Rabbine dua et»” ihsanı itiraf etmeyerek kabalıkta ısrar ederek,
بالإحسان {يبين لنا ما لونها} بعد بيان سنها، واللون تكيف ظاهر الأشياء في العين - قاله الحرالي.
{يبين لنا ما لونها} “bize onun renginin ne olduğunu açıklasın” yaşının açıklanmasından sonra. Renk, eşyanın gözdeki zâhirî keyfiyetidir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
{قال} وأكد لما مضى من تلددهم فقال {إنه يقول} وأكد إشارة إلى مزيد تعنتهم فقال {إنها بقرة صفراء} وأكد شدة صفرتها بالعدول عن فاقعة إلى قوله معبراً باللون {فاقع لونها} أي خالص في صفرته. قال الحرالي: نعت تخليص للون الأصفر بمنزلة قانىء في الأحمر فهي إذن متوسطة اللون بين الأسود والأبيض كما كانت متوسطة السن، {تسر الناظرين *} أي تبهج نفوسهم بأنك إذا نظرت إليها خيل إليك أن شعاع الشمس يخرج من جلدها - قاله وهب {قالوا ادع لنا ربك} المحسن إليك بالإجابة في كل ما سألته {يبين لنا ما هي} ثم عللوا تكريرهم لذلك بقولهم {إن البقر} أي الموصوف بما قدمته {تشابه} أي وقع تشابهه {علينا} وذكر الفعل لأن كل جمع حروفه أقل من حروف واحدة فإن العرب تذكره
{قال} “Dedi ki” ve geçmişteki tereddütleri sebebiyle teyit ederek şöyle buyurdu: {إنه يقول} “«O buyuruyor ki»” ve inatlarının fazlalığına işaretle teyit ederek dedi ki: {إنها بقرة صفراء} “«O, sarı bir sığırdır»” Fâki'atün (فاقعة) yerine rengi zikrederek getirdiği şu ifadeyle onun sarılığının şiddetini teyit etti: {فاقع لونها} “«rengi parlak»” yani sarılığı katıksız. Hırrâlî dedi ki: «Kırmızıda kâni' (قانئ) ne ise, sarı renkte hâlisliği niteleyen fâki' de odur. Dolayısıyla o, yaşta orta olduğu gibi renkte de siyah ile beyaz arasında ortadadır.» {تسر الناظرين *} “«Bakanların içini açar.»” yani ona baktığında sana derisinden güneş ışığı çıkıyormuş gibi hissettirmesiyle nefislerini neşelendirir -bunu Vehb söylemiştir-. {قالوا ادع لنا ربك} “Dediler ki: «Bizim için Rabbine dua et»” her istediğinde sana icabetle ihsanda bulunan Rabbine, {يبين لنا ما هي} “onun ne olduğunu bize açıklasın” Sonra bunu tekrarlamalarını şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إن البقر} “«Çünkü bu sığır»” yani önce zikrettiğin vasıflarla nitelenen sığır {تشابه} “benzeşti” yani benzeşme meydana geldi {علينا} “«bize karışık geldi»” Harfleri tekilinin harflerinden daha az olan her çoğulu Araplar müzekker kullandığı için fiil müzekker getirildi;
نقل عن سيبويه؛ ثم أدركتهم العناية فقالوا {وإنا إن شاء الله} أي الذي له صفات الكمال وأكدوا لما أوجب توقفهم من ظن عنادهم وقدموا التبرك بالمشية لذلك على خبر إن {لمهتدون} أي إلى المراد فتبركوا بما لا تكون بركة إلا به {قال إنه يقول إنها} أي هذه البقرة التي أطلتم التعنت في أمرها {بقرة لا ذلول} من الذل وهو حسن الانقياد - قاله الحرالي ثم وصف الذلول بقوله {تثير الأرض} أي يتجدد منها إثارتها بالحرث كل وقت من الإثارة قال الحرالي: وهي إظهار الشيء من الثرى، كأنها تخرج الثرى من محتوى اليبس؛ ولما كان الذل وصفاً لازماً عبر في وصفها بانتفائه بالاسم المبالغ فيه، أي ليس الذل وصفاً لازماً لها لا أنها بحيث لا يوجد منها ذل أصلاً، فإنها لو كانت كذلك كانت وحشية لا يقدر عليها أصلاً.
bu, Sîbeveyh'ten nakledilmiştir. Sonra onlara bir inayet erişti de şöyle dediler: {وإنا إن شاء الله} “«ve biz, Allah dilerse»” yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah dilerse]; duraksamalarına sebep olan inat zanlarından ötürü teyit ettiler ve bu sebeple meşiet ile teberrük etmeyi inne'nin haberinin önüne geçirdiler: {لمهتدون} “«elbette doğruyu buluruz.»” yani kastedilen şeye; böylece kendisi olmadan hiçbir bereketin bulunmadığı şeyle teberrük ettiler. {قال إنه يقول إنها} “Dedi ki: «O buyuruyor ki: Şüphesiz o»” yani hakkında zorluk çıkarmayı uzattığınız bu sığır, {بقرة لا ذلول} “«boyunduruk yememiş bir sığırdır»” ez-Zill'den (الذل) gelir ki o da güzel itaattir -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Sonra boyunduruk yememiş olmayı şu sözüyle niteledi: {تثير الأرض} “«toprağı sürmez»” yani el-İsâre'den (الإثارة) olarak her vakit çift sürmek suretiyle toprağı altüst etmesi yenilenmez. Hırrâlî dedi ki: «O, bir şeyi topraktan (es-serâ) ortaya çıkarmaktır; sanki toprağı kuruluk örtüsünden çıkarmaktadır.» Boyun eğme lâzım (ayrılmaz) bir vasıf olduğundan, onun yokluğu mübalağalı isimle ifade edildi; yani boyun eğme onda lâzım bir vasıf değildir, yoksa onda asla hiçbir boyun eğme bulunmaz demek değildir; zira öyle olsaydı vahşi olur ve ona asla güç yetirilemezdi.
ولما كان لا يتم وصفها بانتفاء الذل إلا بنفي السقي عنها وكان أمراً يتجدد ليس هو صفة لازمة كالذل عبر فيه بالفعل وأصحبه لا عطفاً على الوصف لا على تثير لئلا يفسد المعنى فقال واصفاً للبقرة {ولا تسقي الحرث} أي لا يتجدد منها سقيه بالسانية كل وقت، ويجوز أن يكون إثبات لا فيه تنبيهاً على حذفها قبل تثير، فيكون الفعلان المنفيان تفسيراً على سبيل الاستئناف للاذلول، وحذف لا قبل تثير لئلا يظن أنه معها وصف لذلول فيفسد المعنى، والمراد أنها لم تذلل بحرث ولا سقي ومعلوم من القدرة على ابتياعها وتسلمها للذبح أنها ليست في غاية الإباء كما آذن به الوصف بذلول، كل ذلك لما في التوسط من الجمع لأشتات الخير {مسلّمة} أي من العيوب {لا شية} أي علامة
Onun boyunduruk altında olmama vasfı ancak sulama işinin de ondan nefyedilmesiyle tamamlanacağından ve bu da boyun eğme gibi lâzım bir sıfat olmayıp yenilenen bir durum olduğundan, onda fiil ile ifade edildi ve mana bozulmasın diye «tüsîru» üzerine değil vasıf üzerine atfedilerek olumsuzluk edatı (lâ) eklendi; sığırı niteleyerek şöyle buyurdu: {ولا تسقي الحرث} “«ekini sulamaz»” yani dolapla her vakit onu sulaması hali yenilenmez. Âyette «lâ»nın bulunması, «tüsîru»dan önce onun mahzuf olduğuna dikkat çekmek için de olabilir; bu takdirde her iki menfi fiil, istînâf yoluyla «lâ zelûl» ifadesinin tefsiri olur; mana bozulmasın diye «lâ» edatının «zelûl»ün vasfı olduğu zannedilmesin diye «tüsîru»dan önce hazfedilmiştir. Kastedilen, onun ne çift sürmekle ne de sulamakla boyunduruk altına alınmadığıdır; satın alınabilmesi ve kesilmek üzere teslim alınabilmesi gücünden bilinmektedir ki o, «zelûl» vasfının hissettirdiği gibi son derece serkeş de değildir; bütün bunlar orta oluşta türlü hayırların toplanmış olmasındandır. {مسلّمة} “«salmadır (kusursuzdur)»” yani ayıplardan arınmıştır, {لا شية} “«alacası yoktur»” yani hiçbir işaret yoktur
{فيها} تخالف لونها بل هي صفراء كلها حتى قرنها وظلفها {قالوا الآن} أي في هذا الحد من الزمان الكائن الفاصل بين الماضي والآتي {جئت بالحق} أي الأمر الثابت المستقر البين من بيان وصف البقرة فحصلوها {فذبحوها} أي فتسبب عما تقدم كله أنهم ذبحوها {وما كادوا} أي قاربوا قبل هذه المراجعة الأخيرة {يفعلون} قال ابن عباس ﵄: لو ذبحوا بقرة ما لأجزأتهم لكنهم شددوا في السؤال فشدد الله عليهم - يعني أنهم كلفوا بالأسهل فشددوا فنسخ بالأشق، وهو دليل جواز النسخ قبل الفعل، أو يقال إنه لما كان السبت إنما وجب عليهم
{فيها} “«onda»” rengine aykırı olan; bilakis boynuzundan tırnağına kadar tamamen sarıdır. {قالوا الآن} “Dediler ki: «Şimdi»” yani geçmiş ile gelecek arasındaki fasıla olan zamanın bu sınırında, {جئت بالحق} “«gerçeği getirdin.»” yani sığırın vasfının beyanından sabit, kararlı ve açık olan emri getirdin; böylece onu buldular {فذبحوها} “ve onu boğazladılar” yani daha önce geçenlerin tamamından kaynaklandı ki onu boğazladılar, {وما كادوا} “neredeyse... yapmayacaklardı” yani bu son müracaattan önce neredeyse {يفعلون} “yapmayacaklardı.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: «Herhangi bir sığırı kesselerdi kendilerine yeterdi; fakat onlar soruda zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı» -yani en kolay olanla mükellef kılındılar, onlar zorlaştırınca daha meşakkatli olanla neshedildi; bu da fiilden önce neshin caiz olduğuna delildir-. Ya da şöyle denilir: Cumartesi yasağı ancak onların Cuma'yı reddettikten sonra onu teklif edip istemeleri sebebiyle üzerlerine farz kılındığı ve onda zorlukla imtihan edildikleri için -nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözünde geleceği üzere:
وابتلوا بالتشديد فيه باقتراحهم له وسؤالهم إياه بعد إبائهم للجمعة كما يأتى إن شاء الله تعالى بيانه عند قوله تعالى
ve Cuma'yı reddettikten sonra Cumartesi'yi teklif edip istemeleri sebebiyle onda zorlukla imtihan edildikleri için -nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözünde inşâallahu teâlâ beyanı gelecektir:
{إنما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه} [النحل: ١٢٤] كان أنسب الأشياء تعقيبه بقصة البقرة التي ما شدد عليهم في أمرها إلا لتعنتهم فيه وإبائهم لذبح أيّ بقرة تيسرت، ويجوز أن يقال إنه لما كان من جملة ما استخفوا به السبت المسارعة إلى إزهاق ما لا يحصى من الأرواح الممنوعين منها من الحيتان وكان في قصة البقرة التعنت والتباطؤ عن إزهاق نفس واحدة أمروا بها تلاه بها، ومن أحاسن المناسبات أن في كل من آيتي القردة والبقرة تبديل حال الإنسان بمخالطة لحم بعض الحيوانات العجم، ففي الأولى إخراسه بعد نطقه بلحم السمك، وفي الثانية إنطاقه بعد خرسه بالموت بلحم البقر، ولعل تخصيص لحم البقر بهذا الأمر لإيقاظهم من رقدتهم وتنبيههم من غفلتهم عن عظيم قدرة الله تعالى لينزع من قلوبهم التعجب من خوار العجل الذي عبدوه. وقال الإمام أبو الحسن الحرالي: وفي ذلك تشامّ بين أحوالهم في اتخاذهم العجل وفي طلبهم ذلك، وفي كل ذلك مناسبة بين طباعهم وطباع البقرة المخلوقة للكدّ وعمل الأرض التي معها التعب والذل والتصرف فيما هو من الدنيا توغلاً فيها وفيه نسمة مطلبهم ما تنبت الأرض الذي هو
{إنما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه} “Cumartesi günü ancak onda ihtilafa düşenlere [farz] kılındı” [en-Nahl: 124]- en uygun şey, onun ardından meselesinde sırf inatları ve kolaylarına gelen herhangi bir sığırı kesmekten kaçınmaları sebebiyle kendilerine zorluk çıkarılan sığır kıssasının getirilmesiydi. Şöyle de denilebilir: Cumartesi gününü hafife almalarının bir parçası, men edildikleri balıklardan sayısız canı aceleyle yok etmek iken; sığır kıssasında ise emrolundukları tek bir canı yok etmekten inatla kaçınma ve ağırdan alma vardı; bu yüzden o kıssayı bunun peşinden getirdi. En güzel münasebetlerden biri de şudur: Hem maymunlar hem de sığır ayetlerinin her birinde insanın halinin bazı dilsiz hayvanların etiyle temas etmesi sonucu değişmesi vardır; birincisinde balık eti sebebiyle konuştuktan sonra dilsiz kılınması, ikincisinde ise ölümle dilsiz kaldıktan sonra sığır etiyle konuşturulmasıdır. Belki de sığır etinin bu işe tahsis edilmesi, onları uykularından uyandırmak ve Allah Teâlâ'nın yüce kudretine karşı gafletlerinden onları ikaz etmek içindir; ta ki taptıkları buzağının böğürmesine duydukları hayret kalplerinden sökülüp atılsın. İmam Ebü'l-Hasen el-Hırrâlî dedi ki: «Bunda, onların buzağı edinmelerindeki halleri ile bunu istemeleri arasında bir benzeşme vardır; bütün bunlarda onların tabiatları ile meşakkat ve ziraat işi için yaratılmış, beraberinde yorgunluk, zillet ve dünyaya aşırı dalarak dünyalık işlerle meşguliyet bulunan sığırın tabiatı arasında bir münasebet vardır; bunda, çift sürmenin eseri olan
أثر الحرث - يعني الذي أبدلوا الحطة به وهو حبة في شعرة، فكأنهم بذلك أرضيون ترابيون لا تسمو طباع أكثرهم إلى الأمور الروحانية العلوية، فإن جبلة كل نفس تناسب ما تنزع إليه وتلهج به من أنواع الحيوان {جعل لكم من أنفسكم أزواجاً ومن الأنعام أزواجاً} [الشورى: ١١]- انتهى. ولما قسمت القصة شطرين تنبيهاً على النعمتين: نعمة العفو عن التوقف عن الأمر ونعمة البيان للقاتل بالأمر الخارق، وتنبيهاً على أن لهم بذلك تقريعين: أحدهما بإساءة الأدب في الرمي بالاستهزاء والتوقف عن الامتثال والثاني على قتل النفس وما تبعه، ولو رتبت ترتيبها في الوجود لم يحصل ذلك، وقدم الشطر الأنسب لقصة السبت اتبعه الآخر.
toprağın bitirdiği şeyi isteme arzularının kokusu vardır -yani hıtta (bağışlanma) kelimesini yerine koydukları arpa içindeki buğday tanesi-. Sanki onlar bu sebeple toprağa bağlı, dünyevî kimselerdir; çoğunun tabiatı yüce ruhânî işlere yükselmez; zira her nefsin fıtratı, meylettiği ve düşkün olduğu hayvan türleriyle münasebet içindedir: {جعل لكم من أنفسكم أزواجاً ومن الأنعام أزواجاً} “O, size kendi nefislerinizden eşler, davarlardan da eşler var etti” [eş-Şûrâ: 11]» -[söz] bitti-. Kıssa iki kısma ayrıldığında iki nimete dikkat çekilmiş oldu: Emirden geri durmayı affetme nimeti ve harika bir hadiseyle katili açıklama nimeti; ayrıca onlar için bunda iki azarlama olduğuna dikkat çekildi: Biri alay etmekle itham edip itaatten geri durarak edepsizlik yapmaları, ikincisi ise cana kıymaları ve peşinden gelenler; şayet kıssa vuku bulduğu tertip üzere dizilseydi bu maksat hasıl olmazdı. Cumartesi kıssasına en uygun olan kısım öne alındı, diğeri ise onun peşinden getirildi.
وقال الحرالي: قدم نبأ قول موسى ﵇ على ذكر تدارئهم في القتيل ابتداء بأشرف القصدين من معنى التشريع الذي هو القائم على أفعال الاعتداء وأقوال الخصومة - انتهى.
Hırrâlî dedi ki: «Mûsâ'nın aleyhisselâm sözünün haberi, tecavüz fiilleri ve husumet sözleri üzerine kurulu olan teşrî (hüküm koyma) manasından iki kastın en şereflisi ile başlamak üzere, maktul hakkındaki çekişmelerinin zikrinden öne alındı» -[söz] bitti-.
فقال تعالى {وإذ} أي واذكروا إذ، وأسند القتل إلى الكل والقاتل واحد لأن ذلك عادة العرب، لأن عادة القبيلة المدافعة عن أحدهم فقال {قتلهم نفساً} فأقبل عليهم بالخطاب توبيخاً لهم وإشارة إلى أن الموجودين منهم راضون بما مضى من أسلافهم وأن من ودّ شيئاً كان من عملته.
Bunun üzerine Teâlâ şöyle buyurdu: {وإذ} “Hani” yani hatırlayın o vakti ki; katil tek bir kişi olduğu halde öldürme işini hepsine nispet etti, çünkü Arapların âdeti böyledir; zira kabilenin âdeti içlerinden birini savunmaktır. Şöyle buyurdu: {قتلتم نفساً} “bir cana kıymıştınız” Onları azarlamak ve aralarında bulunanların geçmiş atalarının yaptıklarına razı olduklarına, bir şeyi arzu edenin onu yapanlardan sayılacağına işaret etmek üzere hitapla onlara yöneldi.
ولما كانوا قد أنكروا القتل سبب عنه قوله مشيراً إلى إخفائه بالإدغام {فادارأتم فيها} أي تدافعتم فكان كل فريق منكم يردّ القتل إلى الآخر فكان لكم بذلك ثلاثة آثام: إثم الكبيرة وإثم الإصرار
Öldürmeyi inkâr ettiklerinde, idğam ile onu gizlemeye işaret ederek şu sözünü onun sebebi kıldı: {فادارأتم فيها} “ve bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz” yani birbirinize attınız; her fırkanız cinayeti diğerine yüklüyordu; böylece sizin için üç günah oldu: Büyük günah suçu, ısrar suçu
وإثم الافتراء بالدفع؛ قال الكلبي: وذلك قبل نزول القسامة في التوراة، كأنه يشير إلى ما أذكره عنها قريباً.
ve suçu başkasına atmak suretiyle iftira suçu. Kelbî dedi ki: «Bu, Tevrat'ta kasâme inmeden önceydi.» Sanki o, az sonra Tevrat'tan aktaracağım şeye işaret etmektedir.
ولما كان فعلهم في المدارة فعل غافل عن إحاطة علم الخالق سبحانه قال يحكي حالهم إذ ذاك {والله} أي والحال أن الذي له الأمر كله {مخرج} بلطيف صنعه وعظيم شأنه {وما كنتم تكتمون *} وفي تقديمه أيضاً زيادة تبكيت لهم بتوقفهم في ذبح بقرة أمروا بذبحها لمصلحة لهم عظيمة بعد مبادرة بعضهم إلى قتل إنسان مثله بعد النهي الشديد عنه وقال منبهاً بالالتفات إلى أسلوب العظمة على ما في الفعل المأمور به منها {فقلنا} أي بما لنا من العظمة {اضربوه}
Onların çekişmedeki fiilleri Yaratıcı'nın -sübhânehu- ilminin kuşatıcılığından gafil olan kimsenin fiili olunca, o andaki hallerini aktararak şöyle buyurdu: {والله} “Oysa Allah” yani bütün emirlerin sahibi olan [Allah], {مخرج} “ortaya çıkaracaktı” lütufkâr sanatı ve yüce şanıyla {ما كنتم تكتمون *} “gizlediğiniz şeyi.” Bunun öne alınmasında ayrıca, içlerinden birinin benzeri bir insanı öldürmeye -ondan şiddetle nehyedilmişken- cüret etmesinden sonra, kendi büyük bir maslahatları için kesilmesi emrolunan bir sığırı kesmekte duraksamaları sebebiyle onları daha fazla susturma ve mahcup etme vardır. Emrolunan fiildeki azamete azamet üslubuna iltifat ederek dikkat çekip şöyle buyurdu: {فقلنا} “Bunun üzerine dedik ki” yani azametimizle [dedik]: {اضربوه} “«Ona vurun»”
وأضمر ذكر البقرة ولم يظهر دلالة على اتحاد هذا الشق الأول من القصة الذي جعل ثانياً بالشق الذي قبله في أنهما قصة واحدة فقال {ببعضها} قال الإمام أبو علي الفارسي في كتاب الحجة: قلنا اضربوا المقتول ببعض البقرة فضربوه به فحيي، يعني والدليل على هذا المحذوف قوله {كذلك} أي مثل هذا الإحياء العظيم على هذه الهيئة الغريبة {يحيي الله} أي الذي له صفات الكمال {الموتى} مثل هذا الإحياء الذي عوين وشوهد - انتهى. روي أنهم لما ضربوه قام وقال: قتلني فلان وفلان لابني عمه ثم سقط ميتاً فأخدا وقتلا ولم يورّث قاتل بعد ذلك؛ وهذه الخارقة كما أَخْبَرَ نَبِيَّنا ﷺ ذراعُ الشاة المسمومة بأنه مسموم لما سمته اليهودية التي كانت في قومها هذه الآية، وجعل هذا التنبيه على البعث في قصصهم، لأنه من أعظم الأدلة عليه، وقد وقع منهم ما ساغ معه عدهم منكرين وهو قولهم للمشركين: دينكم خير من دين محمد، أو أن هذا تنبيه مقصود به حث العرب على سؤال من
Kıssanın sonraya bırakılan bu ilk kısmının, tek bir kıssa olmaları bakımından kendisinden önceki kısımla birleştiğine delalet etmek üzere sığırın zikrini zamirle kapalı geçti ve açıkça zikretmeyerek şöyle buyurdu: {ببعضها} “«onun bir parçasıyla.»” İmam Ebû Alî el-Fârisî el-Hucce adlı kitabında şöyle dedi: «Maktule sığırın bir parçasıyla vurun dedik, onlar da onunla vurdular ve o dirildi; yani bu mahzufa delil O'nun şu sözüdür: {كذلك} “İşte böyle” yani bu garip heyet üzerindeki bu muazzam diriltme gibi {يحيي الله} “Allah diriltir” yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah] {الموتى} “ölüleri” bizzat müşahede edilip görülen bu diriltme gibi» -[söz] bitti-. Rivayet edildiğine göre ona vurduklarında ayağa kalktı ve amcasının iki oğlunu kastederek: «Beni filan ve filan öldürdü» dedi, sonra ölü olarak yere düştü; ikisi yakalanıp öldürüldü ve bundan sonra hiçbir katil [maktule] vâris kılınmadı. Bu harika olay, aralarında bu ayet bulunan kavimden olan Yahudi bir kadının Peygamberimiz'i sallallâhu aleyhi ve sellem zehirlemesi üzerine zehirli koyunun kolunun kendisinin zehirli olduğunu haber vermesi gibidir. Onların kıssalarında yeniden dirilmeye dair bu uyarı yer almıştır; çünkü bu, ona dair en büyük delillerdendir. Onlardan, müşriklere: «Sizin dininiz Muhammed'in dininden daha hayırlıdır» demeleri gibi kendilerinin inkârcı sayılmalarını meşru kılan sözler sadır olmuştur; ya da bu uyarı, Arapları ilk ilim ehli olmaları sebebiyle
استنصحوهم في السؤال عن النبي ﷺ لكونهم أهل العلم الأول، فهو ملزِم لهم باعتقاد البعث أو اعتقاد كذب اليهود، وعبر بالاسم العلم لأن الإحياء من أخص الآيات بصفة الإلهية كما أن الإرزاق أخص الآيات بالربوبية {ويريكم آياته} فيما يشهد بصحته {لعلكم تعقلون *} أي لتكونوا برؤية تلك الآيات الشاهدة له على رجاء من أن يحصل لكم عقل فيرشدكم إلى اعتقاد البعث وغيره مما تخبر به الرسل عن الله تعالى.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında soru sorup danıştıkları kimselere sormaya teşvik etmeyi hedefleyen bir uyarıdır; dolayısıyla bu, onları yeniden dirilişe inanmaya veya Yahudilerin yalanını kabul etmeye mecbur bırakıcıdır. Alem ismi (Allah) ile ifade buyruldu, çünkü diriltme, rızık vermenin rubûbiyete en has ayetlerden olması gibi, ulûhiyet sıfatına en has ayetlerdendir. {ويريكم آياته} “ve size ayetlerini gösteriyor” sıhhatine şahitlik eden şeyler hususunda, {لعلكم تعقلون *} “umulur ki akıl erdirirsiniz.” yani ona şahitlik eden o ayetleri görmekle sizde bir akıl hasıl olmasını umarsınız da o akıl sizi yeniden dirilişe ve peygamberlerin Allah Teâlâ'dan haber verdikleri diğer şeylere inanmaya irşad eder.
ولما كان حصول المعصية منهم بعد رؤية هذه الخارقة مستبعد
Bu harika olayı gördükten sonra onlardan günahın sadır olması
التصور فضلاً عن الوقوع أشار إليه بقوله {ثم قست} من القسوة وهي اشتداد التصلب والتحجر {قلوبكم} ولما كانت لهم حالات يطيعون فيها أتى بالجار فقال {من بعد ذلك} أي من بعدما تقدم وصفه من الخوارق في المراجعات وغيرها تذكيراً لهم بطول إمهاله لهم سبحانه
vuku bulması bir yana, tasavvuru bile uzak bir ihtimal olunca, şu sözüyle buna işaret etti: {ثم قست} “Sonra katılaştı” el-Kasve'den (القسوة) gelir ki sertleşmenin ve taşlaşmanın şiddetlenmesidir; {قلوبكم} “kalpleriniz” İtaat ettikleri bazı halleri bulunduğu için cer harfiyle getirerek şöyle buyurdu: {من بعد ذلك} “bunun ardından” yani müracaatlarda ve diğer durumlarda geçen mucizelerden sonra; bu, O'nun -sübhânehu- onlara uzun süre mühlet vermesini hatırlatmak
مع توالي كفرهم وعنادهم، وتحذيراً من مثل ما أحل بأهل السبت {فهي} أي فتسبب عن قسوتها أن كانت {كالحجارة} التي هي أبعد الأشياء عن حالها، فإن القلب أحيى حيّ والحجر أجمد جامد، ولم يشبهها بالحديد لما فيه من المنافع، ولأنه قد يلين.
küfür ve inatlarının peş peşe gelmesine rağmen [bir mühlettir] ve Cumartesi ehlinin başına gelenin benzerinden sakındırmaktır. {فهي} “öyle ki onlar” yani katılıklarından kaynaklandı ki onlar: {كالحجارة} “taşlar gibi [oldu]” ki o, kalbin haline en uzak şeydir; zira kalp en canlı diri, taş ise en donuk camiddir. Faydaları bulunduğu ve bazen yumuşayabildiği için onu demire benzetmedi.
ولما كانت القلوب بالنظر إلى حياتها ألين لين وبالنظر إلى ثباتها على حالة أصلب شيء كانت بحيث تحير الناظر في أمرها فقال {أو} قال الحرالي: هي كلمة تدل على بَهم الأمر وخفيته فيقع الإبهام والإيهام - انتهى.
Kalpler dirilikleri açısından en yumuşak şey, bir hal üzere sebat etmeleri açısından ise en sert şey olduklarından, onların durumu hakkında bakana hayret verecek bir haldeydi; bu sebeple şöyle buyurdu: {أو} “yahut” Hırrâlî dedi ki: «Bu, meselenin kapalılığına ve gizliliğine delalet eden bir kelimedir; böylece kapalılık ve vehim meydana gelir» -[söz] bitti-.
وهذا الإبهام بالنسبة إلى الرائين لهم من الآدميين، وأما الله تعالى فهو العالم بكل شيء قبل خلقه كعلمه به بعد خلقه وزاد أشد مع صحة بناء أفعل من قسى للدلالة على فرط القسوة فقال {أشد قسوة} لأنها لا تلين لما حقه أن يلينها والحجر يلين لما حقه أن يلينه وكل وصف للحي يشابه به ما دونه أقبح فيه مما دونه من حيث إن الحي مهيأ لضد تلك المشابهة بالإدراك.
Bu kapalılık, onları gören insanlara göredir. Allah Teâlâ'ya gelince; O, bir şeyi yaratmadan önce de yarattıktan sonra bildiği gibi her şeyi hakkıyla bilendir. «Kasâ» fiilinden «ef'al» vezninin kurulması sahih olmakla birlikte katılıktaki aşırılığı göstermek için «eşedde» kelimesini ziyade ederek şöyle buyurdu: {أشد قسوة} “daha katı.” Çünkü kalpler kendilerini yumuşatması gereken şey karşısında yumuşamaz, taş ise kendisini yumuşatması gereken şey karşısında yumuşar. Dirinin kendisinden aşağı olan şeye benzediği her vasıf, dirinin idrak kabiliyeti sayesinde o benzerliğin zıddına hazır olması hasebiyle, o aşağı olandakinden daha çirkindir.
ولما كان التقدير فإن الحجارة تنفعل بالمزاولة عطف عليه مشيراً إلى مزيد قسوتهم وجلافتهم بالتأكيد قوله: {وإن من الحجارة} وزاد في التأكيد تأكيداً لذلك قوله {لما يتفجر} أي يتفتح بالسعة
Takdir «Taşlar bile etkilenir ve yarılır» şeklinde olunca, teyit ile onların katılığının ve kabalığının fazlalığına işaret ederek şu sözü onun üzerine atfetti: {وإن من الحجارة} “Çünkü öyle taşlar vardır ki” ve bunu pekiştirmek için teyidi artırarak şöyle buyurdu: {لما يتفجر} “fışkırır” yani genişlik
والكثرة {منه الأنهار} ذكر الكثير من ذلك وتذكيراً بالحجر المتفجر لهم منه الأنهار بضرب العصا ثم عطف على ذلك ما هو دونه فقال: {وإن منها لما يشقق} أي يسيراً بتكلف بما يشير إليه الإدغام والتفعل من التشقق وهو تفعل صيغة التكلف من الشق وهو مصير الشيء في الشقين أي ناحيتين متقابلتين - قاله الحرالي. {فيخرج منه الماء} الذي هو دون النهر، ثم عطف على هذا ما هو أنزل من ذلك فقال: {وإن منها لما يهبط من خشية الله} أي ينتقل من مكانه من أعلى الجبل إلى أسفله لأمر الملك الأعلى له بذلك وقلوبكم لانتقاد لشيء من الأوامر فجعل الأمر في حق القلوب لما فيها من العقل كالإرادة في حق الحجارة لما لها من الجمادية وفي ذلك تذكير لهم بالحجارة المتهافتة من الطور
ve çoklukla açılır {منه الأنهار} “ondan ırmaklar” Bunun çoğunu zikretti ve asanın vurulmasıyla kendileri için içinden ırmaklar fışkıran taşı hatırlattı. Sonra bunun daha aşağısında olanı buna atfederek şöyle buyurdu: {وإن منها لما يشقق} “Öyleleri de vardır ki yarılır” yani idğamın ve tefa''ul kalıbının işaret ettiği üzere külfetle azıcık [yarılır]; teşakkuk (çatlama), şakk (yarılma) kökünden külfet kalıbı olan tefa''uldür; o da bir şeyin iki yarıkta yani iki zıt tarafta yer almasıdır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. {فيخرج منه الماء} “ve ondan su çıkar” ki o ırmaktan daha azdır. Sonra bundan daha aşağısını buna atfederek şöyle buyurdu: {وإن منها لما يهبط من خشية الله} “Öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır.” yani Yüce Hükümran'ın ona emretmesi sebebiyle dağın tepesindeki yerinden aşağısına iner; oysa sizin kalpleriniz emirlerden hiçbirine boyun eğmez. Akıl sahibi olmaları hasebiyle kalpler hakkındaki emri, câmid olmaları hasebiyle taşlar hakkındaki irade gibi kıldı; bunda Rabbin tecellisi anında Tûr'dan
عند تجلي الرب. قال الحرالي: والخشية وجل نفس العالم مما يستعظمه.
ufalanıp düşen taşları onlara hatırlatma vardır. Hırrâlî dedi ki: «Haşyet, âlimin nefsinin yücelttiği şeyden dolayı duyduğu korkudur.»
ولما كان التقدير: فما أعمالكم - أو: فما أعمالهم، على قراءة الغيب - مما يرضي الله؟ عطف عليه {وما} ويجوز أن يكون حالاً من قلوبكم أي قست والحال أنه ما {الله} أي الذي له الكمال كله {بغافل} والغفلة فقد الشعور بما حقه أن يشعر به {عما تعملون} فانتظروا عذاباً مثل عذاب أصحاب السبت إما في الدنيا وإما في الآخرة، ولم أر ذكر قصة البقرة في التوراة فلعله مما أخفوه لبعض نجاساتهم كما أشير إليه
Takdir «Sizin amelleriniz -yahut gaib kıraatine göre: onların amelleri- Allah'ın razı olduğu şeylerden midir?» şeklinde olunca, {وما} ifadesini ona atfetti; bunun «kalpleriniz» kelimesinden hâl olması da caizdir, yani kalpleriniz katılaştı, oysa {الله} “Allah” yani bütün kemale sahip olan [Allah] değildir, {بغافل} “gafil” gaflet ise hissedilmesi gereken şeyi hissetmemektir, {عما تعملون} “yaptıklarınızdan;” artık Cumartesi ashabının azabı gibi gerek dünyada gerekse âhirette bir azabı bekleyin. Tevrat'ta sığır kıssasının zikrinin geçtiğini görmedim; belki de bu, kendilerine ait bazı pisliklerden ötürü gizledikleri şeylerdendir, nitekim Teâlâ'nın şu sözüyle de buna işaret edilmiştir:
بقوله تعالى:
Teâlâ'nın şu sözüyle:
{تجعلونه قراطيس تبدونها وتخفون كثيراً} [الأنعام: ٩١] والذي رأيت فيها مما يشبه ذلك ويمكن أن يكون مسبباً عنه أنه قال في السفر الخامس منها ما نصه: فإذا وجدتم قتيلاً في الأرض التي يعطيكم الله ربكم مطروحاً لا يعرف قاتله يخرج أشياخكم وقضاتكم ويذرعون ما بين القتيل والقرية، فأية قرية كانت قريبة من القتيل يأخذ أشياخ تلك القرية عجلاً لم يعمل به عمل ولم يحرث به حرث، فينزل أشياخ تلك القرية العجل إلى الوادي الذي لم يزرع ولم يحرث فيه حرث يذبحون العجل في ذلك الوادي ويتقدم الأحبار بنو لاوى الذين اختارهم الله ربكم أن يخدموا ويباركوا اسم الرب وعن قولهم يقضي كل قضاء ويضرب كل مضروب، وجميع أشياخ تلك القرية القريبة من القتيل يغسلون أيديهم فوق العجل المذبوح في الوادي ويحلفون ويقولون: ما سفكت أيدينا هذا الدم وما رأينا من قتله فاغفر يا رب لآل إسرائيل شعبك الذين خلصت، ولا تؤاخذ شعبك بالدم الزكي، ويغفر لهم على الدم وأنتم فافحصوا عن الدم واقضوا بالحق وأبعدوا عنكم الإثم واعملوا الحسنات بين يدي الله ربّكم - انتهى. وهو كما ترى يشبه أن يكون فرع هذا الأصل المذكور في القرآن العظيم والله أعلم.
{تجعلونه قراطيس تبدونها وتخفون كثيراً} “Siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” [el-En'âm: 91]. Onda buna benzeyen ve bundan kaynaklanmış olması muhtemel gördüğüm şey ise, onun beşinci سفر'inde (bölümünde) geçen şu ifadedir: «Rabbiniz Allah'ın size verdiği topraklarda katili bilinmeyen yere serilmiş bir maktul bulduğunuzda, yaşlılarınız ve hâkimleriniz çıkar, maktul ile şehirlerin arasını ölçerler. Maktule hangi şehir yakın ise, o şehrin yaşlıları kendisiyle iş yapılmamış ve çift sürülmemiş bir buzağı alırlar. O şehrin yaşlıları buzağıyı ekilmemiş ve çift sürülmemiş bir vadiye indirirler, o vadide buzağıyı boğazlarlar. Rabbiniz Allah'ın hizmet etmek ve Rabbin ismini mübarek kılmak için seçtiği Levi oğulları kâhinler öne çıkarlar; her hüküm onların sözüyle verilir ve her darbe onların sözüyle vurulur. Maktule yakın olan o şehrin bütün yaşlıları vadide boğazlanan buzağının üzerinde ellerini yıkarlar ve yemin edip derler ki: Bu kanı ellerimiz dökmedi ve onu öldüreni gözlerimiz görmedi; ey Rab, kurtardığın kavmin İsrâil halkını bağışla ve masum kanın sorumluluğunu kavminin üzerine bırakma. Böylece kanın sorumluluğu onlardan bağışlanır. Siz ise kanı araştırın, hakkı yerine getirin, günahı aranızdan uzaklaştırın ve Rabbiniz Allah'ın huzurunda iyilikler yapın» -[söz] bitti-. Gördüğün gibi bu, Kur'ân-ı Azîm'de zikredilen bu aslın bir fer'i olmaya benzemektedir; en doğrusunu Allah bilir.
ولما بيّن سبحانه أن قلوبهم صارت من كثرة المعاصي وتوالي التجرّؤ على بارئها محجوبة بالرين كثيفة الطبع بحيث إنها أشد قسوة من
O -sübhânehu- günahların çokluğundan ve Yaratıcılarına karşı cüretkârlığın ardı ardına gelmesinden ötürü kalplerinin pas ile perdelendiğini, tabiatlarının kalınlaştığını, öyle ki
الحجارة تسبب عن ذلك بعدهم عن الإيمان فالتفت إلى المؤمنين يؤيسهم من فلاحهم تسلية للنبي ﷺ عما كان يشتد حرصه عليه من طلب إيمانهم في معرض التنكيت عليهم والتبكيت لهم منكراً للطمع في إيمانهم بعد ما قرر أنه تكرر من كفرانهم فقال: {أفتطمعون} والطمع تعلق البال بالشيء من غير تقدم سبب له {أن يؤمنوا} أي هؤلاء الذين بين أظهركم وقد سمعتم ما اتفق لأسلافهم من الكثافة وهم
taşlardan daha katı hale geldiğini beyan edince, bundan onların imandan uzaklaşmaları neticesi doğdu. Bunun üzerine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onların iman etmelerini şiddetle arzuladığı şey hususunda ona bir teselli olmak üzere, onların ayıplarını ortaya koyma ve onları mahcup etme makamında müminlere yönelerek onların kurtuluşundan ümitlerini kesti ve onların küfürlerinin tekrarlandığı sabit olduktan sonra iman etmelerine tamah edilmesini inkâr ederek şöyle buyurdu: {أفتطمعون} “Şimdi tamah mı ediyorsunuz” tamah (طمع), önceden bir sebep bulunmaksızın zihnin bir şeye bağlanmasıdır; {أن يؤمنوا} “iman edeceklerine” yani aranızda bulunan bu kimselerin; oysa atalarının başına gelen o kabalıkları işitmişsinizdir ve onlar da
راضون بذلك وإلا لآمنوا بمجرد هذا الإخبار عن هذه القصص من هذا النبي الأمي الذي يحصل التحقيق بأنه لا معلم له بها إلاّ الله معترفين «لكم وقد» أي والحال أنه قد {كان فريق} أي ناس يقصدون الفرقة والشتات {منهم} قال الحرالي: من الفرق وهو اختصاص برأي وجهة عمن حقه أن يتصل به ويكون معه - انتهى. و {يسمعون كلام الله} المستحق لجميع صفات الكمال والكلام قال الحرالي: هو إظهار ما في الباطن على الظاهر لمن يشهد ذلك الظاهر بكل نحو من أنحاء الإظهار - انتهى.
buna razıdırlar; öyle olmasaydı, kendisine Allah'tan başka hiçbir öğreticinin bulunmadığı tahakkuk eden bu ümmî Peygamber'den bu kıssaların haber verilmesiyle hemen iman ederlerdi; «لكم وقد» “size [inanacaklarına], oysa” yani durum şu ki: {كان فريق} “bir fırka vardı” yani ayrılık ve tefrika peşinde koşan bir topluluk {منهم} “onlardan” Hırrâlî dedi ki: «el-Fark'tan (الفرق) gelir ki o da kendisine bağlanması ve beraber olması gereken kimseden bir görüş ve yön ile ayrışmaktır» -[söz] bitti-. {يسمعون كلام الله} “Allah'ın kelamını işitirlerdi” bütün kemal sıfatlarına müstahak olan [Allah'ın kelamını]. Kelam hakkında Hırrâlî şöyle demiştir: «Kelam, bâtındakini zâhirdekilere, o zâhiri müşahede eden kimseye her türlü izhar tarzıyla açıkça göstermektir» -[söz] bitti-.
{ثم يحرفونه} أي يزيلونه عن وجهه برده على حرفه، وفي ذكر الفريق مع المعطوفات عليه تأكيد لعظيم تهمّكهم في العصيان
{ثم يحرفونه} “sonra onu tahrif ederlerdi” yani onu kenarına/tarafına döndürerek asıl yönünden saptırırlardı. Fırkanın üzerine atfedilenlerle birlikte zikredilmesinde, onların isyana dalmadaki büyüklüklerinin teyidi vardır;
بأنهم كانوا بعد ما وصف من أحوالهم الخبيثة فرقاً في الكفر والعدوان والتبرء من جلباب الحياء، وقوله: {من بعد ما عقلوه} مع كونه توطية لما يأتي من أمر الفسخ مشيراً إلى أن تحريفهم لم يكن في محل إشكال لكونه مدركاً بالبديهة، وأثبت الجار لاختلاف أحوالهم.
zira onlar o çirkin halleri vasfedildikten sonra küfürde, düşmanlıkta ve hayâ örtüsünden sıyrılmada fırka fırka idiler. Âyetteki {من بعد ما عقلوه} “onu iyice anladıktan sonra” sözü, nesh meselesinde gelecek olana bir zemin hazırlamakla birlikte, onların tahriflerinin bedaheten kavranabilir olması sebebiyle bir müşkil mahalde bulunmadığına da işaret etmektedir; hallerinin farklılığından dolayı cer harfi getirilmiştir.
ولما كان هذا مع أنه إشارة إلى أنهم على جبلات إبائهم وإلى أن من اجترأ على الله لم ينبغ لعباد الله أن يطمعوا في صلاحه لهم، لأنه إذا اجترأ على العالم بالخفيات كان على غيره أجرأ مشيراً إلى أنه لا يفعله عاقل ختمه بقوله: {وهم يعلمون *} أي والحال أنهم مع العقل حاملون للعلم فاهمون له غير غافلين بل متعمدون.
Bu durum, onların babalarının tabiatları üzere olduklarına ve Allah'a karşı cüretkârlık gösteren kimsenin [başkalarına karşı da cüretkâr olacağına], zira gizlilikleri bilene karşı cüret eden kimsenin O'ndan başkasına karşı daha da cüretkâr olacağına, dolayısıyla Allah'ın kullarının onların kendilerine yönelik bir ıslah içinde bulunmalarına tamah etmemeleri gerektiğine ve bunu aklı başında bir kimsenin yapmayacağına bir işaret olunca, sözünü şu buyruğuyla bitirdi: {وهم يعلمون *} “oysa onlar biliyorlardı.” Yani durum şu ki onlar, akılla birlikte ilmi de taşımakta, onu anlamakta, gafil değil bilakis kasten yapmaktadırlar.
ولما كان الكلام مرشداً إلى أن التقدير فهم لجرأتهم على الله
Söz, takdirin [şöyle] olduğuna delalet edince: Onlar Allah'a karşı cüretkârlıkları sebebiyle,
إذا سمعوا كتابكم حرفوه وإذا حدثوا عباد الله لا يكادون يصدقون عطف عليه قوله {وإذا لقوا الذين آمنوا} بنبينا محمد ﷺ {قالوا} نفاقاً منهم {آمنا وإذا خلا بعضهم} أي المنافقين {إلى بعض قالوا} لائمين لهم ظنّاً منهم جهلاً بالله لما وجدوا كثيراً من أسرارهم وخفي أخبارهم مما هو في كتابهم من الدقائق وغير ذلك عند المؤمنين مع اجتهاده في إخفائها أن بعضهم أفشاها فعلمت من قبله {أتحدثونهم} من التحديث وهو تكرار حدث القول أي واقعه {بما فتح الله} ذو الجلال والجمال {عليكم} من العلم القديم الذي أتاكم على ألسنة رسلكم أو بما عذب به بعضكم. والفتح قال الحرالي توسعة الضيق حساً ومعنى
kitabınızı işittiklerinde onu tahrif ederler, Allah'ın kullarına bir şey anlattıklarında ise neredeyse hiç doğru söylemezler; bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وإذا لقوا الذين آمنوا} “İman edenlerle karşılaştıkları zaman” Peygamberimiz Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem [iman edenlerle], {قالوا} “derler” münafıklık ederek, {آمنا وإذا خلا بعضهم} “inandık [derler]. Birbirleriyle baş başa kaldıkları zaman ise” yani münafıklar {إلى بعض قالوا} “birbirlerine derler ki” onları kınayarak; Allah'ı bilmeyişlerinden ötürü bir zanla, kitaplarında bulunan ince sırlar ve gizli haberlerden birçoğunu -kendileri gizlemeye gayret ettikleri halde- müminlerin yanında görünce, içlerinden bazılarının bunları ifşa ettiğini ve onun tarafından öğrenildiğini sanarak [şöyle derler]: {أتحدثونهم} “Onlara anlatıyor musunuz?” tahdis (تحديث) kelimesinden olup sözün vukuunu yani içeriğini tekrarlamak demektir; {بما فتح الله} “Allah'ın açtığı şeyi” celal ve cemal sahibi [Allah'ın], {عليكم} “size” peygamberlerinizin diliyle size ulaşan kadim ilimden yahut bir kısmınıza azap ettiği şeylerden. el-Feth (الفتح) hakkında Hırrâlî şöyle demiştir: «Maddi ve manevi olarak darlığın genişletilmesidir»
{ليحاجوكم} أي المؤمنون {به عند ربكم} والمحاجة تثبيت القصد والرأي بما يصححه. ولما كان عندهم أن إفشاءهم لمثل هذا من فعل من لا يفعل قالوا إنكاراً من بعضهم على بعض {أفلا تعقلون *} ويمكن أن يكون خطاباً للمؤمنين المخاطبين يتطمعون، أي أفلا يكون لكم عقل ليردكم ذلك عن تعليق الأمل بإيمانهم. ولما كان ظنهم هذا أقبح الفساد لأنه لو لم يكن علمه من قبل الله لم يقدر غيره أن يعبر عنه بعبارة تعجز الخلائق عن مماثلتها وصل به قوله موبخاً لهم {أولا} أي ألا يعلمون أن علم المؤمنين لذلك لم يكن إلا عن الله لما قام عليه من دليل الإعجاز أو لا {يعلمون أن الله} الذي له الإحاطة بكل شيء {يعلم ما يسرون} أي يخفون من قولهم لأصحابهم ومن غيره {وما يعلنون} أي يظهرون
{ليحاجوكم} “bununla size karşı delil getirsinler diye mi” yani müminler {به عند ربكم} “Rabbinizin katında?” Muhacce (محاجة), maksadı ve görüşü onu doğrulayan şeyle pekiştirmektir. Onların nezdinde böylesi bir şeyi ifşa etmek akılsızca bir davranış sayıldığından, birbirlerini kınayarak şöyle dediler: {أفلا تعقلون *} “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” Bunun, kendilerine «tamah mı ediyorsunuz» diye hitap edilen müminlere yönelik bir hitap olması da mümkündür; yani onların iman etmesine bel bağlamaktan sizi alıkoyacak bir aklınız yok mu? Onların bu zannı fesadın en çirkini olunca -zira bu bilgi Allah katından olmasaydı, O'ndan başkası bunu mahlûkatın benzerini getirmekten aciz kalacağı bir ifadeyle dile getirmeye güç yetiremezdi- onları azarlayarak şu buyruğunu buna bitiştirdi: {أولا} “Bilmiyorlar mı ki?” yani müminlerin bu bilgiyi ancak Allah'tan elde ettiklerini, zira bunun üzerinde mucize delilinin bulunduğunu bilmezler mi? Yoksa {يعلمون أن الله} “Allah'ın bildiğini” her şeyi kuşatan [Allah'ın], {يعلم ما يسرون} “onların gizlediklerini” yani arkadaşlarına söyledikleri sözlerden ve diğer şeylerden gizlediklerini {وما يعلنون} “ve açığa vurduklarını bildiğini [bilmiyorlar mı?]”
من ذلك فيخبر به أولياءه.
açığa vurduklarını da [bildiğini] ve bunu dostlarına bildirdiğini [bilmiyorlar mı?]
ولما ذكر سبحانه هذا الفريق الذي هو من أعلاهم كفراً وأعتاهم أمراً عطف عليه قسماً أعتى منه وأفظ لأن العالم يرجى لفته عن رأيه أو تخجيله بالحجاج بخلاف المقلد العاتي الكثيف الجافي فقال {ومنهم أميون} ويجوز أن يراد بهم من لا يحسن الكتابة ومن يحسنها وهو غليظ الطبع بعيد عن الفهم، لأن الأمي في اللغة من لا يكتب أو من على خلقة الأمة لم يتعلم الكتابة وهو باق على جبلته وحال ولادته والغبي الجلف الجافي القليل الكلام، فالمعنى أنهم قسمان: كتبة وغير كتبة،
Allah Teâlâ, küfür bakımından en ileri ve haddi aşmada en azgın olan bu fırkayı zikredince, onun üzerine ondan daha azgın ve daha kaba bir kısmı atfetti; zira âlim kimsenin görüşünden döndürülmesi veya delille mahcup edilmesi umulur; azgın, anlayışsız ve kaba mukallit ise böyle değildir. Şöyle buyurdu: {ومنهم أميون} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir”. Bunlarla okuma yazma bilmeyenlerin veya okuma yazma bilip de kaba tabiatlı ve anlayıştan uzak olan kimselerin kastedilmiş olması caizdir. Çünkü Arap dilinde ümmî (أمي); okuma yazma bilmeyen yahut ümmetin yaratılışı üzere kalıp yazı öğrenmemiş, fıtratı ve doğduğu hal üzere kalmış olan kimse ile ahmak, kaba, anlayışsız ve az konuşan kimsedir. Manası şudur: Onlar iki kısımdır: Yazarlar ve yazar olmayanlar;
وهم المراد بالأميين، وهؤلاء مع كونهم لا يحسنون الكتاب يجوز أن يتعلموا القراءة تلقيناً ولا يفهمون المعاني، ويجوز أن يكون المعنى أنهم قسمان: علماء نحارير عارفون بالمعاني وجهلة غبيون لا حظ لهم من التوراة إلا القراءة الخالية عن التدبر المقرونة بالتمني ولذلك قال: {لا يعلمون الكتاب} أي بخلاف القسم الذي أكد فيه كونهم من أهل العلم.
ümmîlerle kastedilenler de bunlardır. Bu kimseler okuma yazmayı beceremedikleri halde, okumayı telkin yoluyla öğrenmeleri ve manaları anlamamaları mümkündür. Anlamın şöyle olması da caizdir: Onlar iki kısımdır: Manaları bilen yetkin âlimler ve Tevrat'tan, kuruntularla birleşmiş tefekkürsüz bir okuyuş dışında hiçbir nasibi olmayan cahil ve ahmak kimseler. Bu sebeple şöyle buyurdu: {لا يعلمون الكتاب} “Kitabı bilmezler” yani ilim ehlinden oldukları teyit edilen kısmın aksine.
ولما كان المراد سلب العلم عنهم رأساً أبرز الاستثناء مع كونه منقطعاً في صورة المتصل فقال: {إلاّ أماني} جمع أمنية، وهي تقدير الوقوع فيما يترامى إليه الأمل، ويقال إن معناه يجري في التلاوة للفظ كأنها تقدير بالإضافة لمن يتحقق له المعنى - قاله الحرالي. أي إن كانت
Onlardan ilmi bütünüyle nefyetmek murat edilince, münkatı' (kesintili) bir istisna olduğu halde muttasıl (bitişik) suretinde ortaya koyarak şöyle buyurdu: {إلاّ أماني} “ancak kuruntuları [bilirler].” Ümniyye (أمنية) kelimesinin çoğuludur; o da emelin uzandığı şeylerde vuku bulmayı takdir etmektir (varsaymaktır). Bunun manasının lafzın tilavetinde cereyan ettiği, sanki manayı tahakkuk ettiren kimseye nispetle bir takdir/varsayım olduğu da söylenmiştir - bunu Hırrâlî söylemiştir. Yani şayet
الأماني مما يصح وصفه بالعلم فهي لهم لا غيرها من جميع أنواعه. ولما أفهم ذلك أن التقدير ما هم ألا يقدرون تقديرات لا علم لهم بها عطف عليه قوله: {وإن هم إلا يظنون} تأكيداً لنفي العلم عنهم. ولما أثبت لهذا الفريق القطع على الله بما لا علم لهم به وكان هذا معلوم الذم محتوم الإثم سبب عنه الذم والإثم بطريق الأولى لفريق هو أردؤهم وأضرهم لعباد الله وأعداهم فقال: {فويل} والويل جماع الشر كله - قاله الحرالي. {للذين يكتبون} أي منهم ومن غيرهم {الكتاب} أي الذي يعلمون أنه من عندهم لا من عند الله {بأيديهم} وأشار إلى قبح هذا الكذب وبعّدَ رتبته في الخبث بأداة التراخي فقال {ثم يقولون} لما كتبوه كذباً وبهتاناً {وهذا من عند الله} الملك الأعظم ثم بين بالعلة الحاملة لهم على ذلك خساستهم وتراميهم إلى النجاسة ودناءتهم فقال: {ليشتروا به} أي بهذا الكذب الذي صنعوه {ثمناً قليلاً} ثم سبب عنه قوله: {فويل لهم مما كتبت أيديهم} من ذلك الكذب على الله {وويل لهم مما يكسبون *} أي يجدون كسبه مما اشتروه به، وجرد الفعل لوضوح دلالته على الخبث بقرينة ما تقدم وإذا كان المجرد كذلك كان غيره أولى قال الحرالي: والكسب ما يجري من الفعل والقول والعمل والآثار على إحساس بمنة فيه وقوة عليه - انتهى. وفي هذه الآية بيان لما شرف به كتابنا من أنه لإعجازه لا يقدر أحد أن يأتي من عنده بما يدسه فيه فيلبس به - فلله المنّة علينا والفضل.
...kuruntuların ilim diye nitelenmesi caiz olan şeylerden olması hasebiyle, bu [kuruntular] ilmin diğer türleri değil, sadece onlara aittir. Bu durum, takdirin (ifadenin anlamının) onların sadece hakkında bilgi sahibi olmadıkları tahminlerde bulunmaktan ibaret olduğunu hissettirince, onlardan ilmi nefyetmeyi (olumsuzlamayı) pekiştirmek üzere şu buyruğunu buna atfetti: {وإن هم إلا يظنون} “Onlar sadece zanda bulunuyorlar.” Bu fırka için Allah hakkında bilgisizce kesin hüküm verdikleri sabit olunca ve bu da yerilmesi malum ve günahı kaçınılmaz bir durum teşkil edince; onların en kötüsü, Allah'ın kullarına en zararlısı ve en düşmanı olan bir fırka için kınama ve günahı evleviyet yoluyla buna bağlayarak şöyle buyurdu: {فويل} “Yazıklar olsun” -Veyl, bütün şerlerin toplamıdır; bunu el-Harrâlî söylemiştir- {للذين يكتبون} “o kimselere ki yazarlar” yani onlardan ve başkalarından [olanlara], {الكتاب} “Kitab'ı” yani Allah katından değil, kendi katlarından olduğunu bildikleri şeyi, {بأيديهم} “kendi elleriyle”. Bu yalanın çirkinliğine işaret etti ve terâhî (aralık bildiren) edatı ile onun kötülükteki mertebesinin uzaklığını belirterek şöyle buyurdu: {ثم يقولون} “Sonra da derler” yalan ve iftira olarak yazdıkları şey için: {وهذا من عند الله} “Bu Allah katındandır” [ki O,] en büyük Melik'tir. Sonra onları buna sevk eden gerekçe ile onların alçaklıklarını, pisliğe düşkünlüklerini ve bayağılıklarını açıklayarak şöyle buyurdu: {ليشتروا به} “Onun karşılığında satın almak için” yani uydurdukları bu yalan karşılığında, {ثمناً قليلاً} “az bir pahayı.” Sonra da bundan kaynaklanan şu buyruğunu getirdi: {فويل لهم مما كتبت أيديهم} “Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun” Allah'a karşı uydurdukları o yalandan dolayı, {وويل لهم مما يكسبون *} “ve kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun!” yani onun karşılığında satın aldıkları şeyden elde ettikleri kazançtan ötürü. Geçen karine sebebiyle kötülüğe delaletinin açıklığından ötürü fiili mücerred (yalın) olarak getirdi; nitekim mücerred olan böyle olunca, gayrısı evleviyetle böyledir. el-Harrâlî şöyle demiştir: “Kesb (kazanmak); fiil, söz, amel ve eserlerden, onda bir lütuf ve ona güç yetirme hissiyle ortaya çıkan şeylerdir.” -[Sözü] bitti.- Bu ayette, Kitabımızın mucizeliği sebebiyle hiç kimsenin kendi katından bir şeyi ona sokup katarak insanları yanıltmaya güç yetirememesiyle nasıl şereflendirildiğine dair bir açıklama vardır. Bize olan minnet ve lütuf Allah'a aittir.
ولما أرشد الكلام إلى أن التقدير: فحرفوا كثيراً في كتاب الله وزادوا ونقصوا، عطف عليه ما بين به جرأتهم وجفاهم وعدم اكتراثهم بما يرتكبونه من الجرائم التي هم أعلم الناس بأن بعضها موجب للخلود في النار فقال تعالى: {وقالوا لن تمسّنا} من المس وهو ملاقاة ظاهر الشيء ظاهر غيره {النار} أي المعدة في الآخرة {إلا أياماً} ولما كان مرادهم بذلك أنهم لا يخلدون فيها وكان جمع القلة وإن كان يدل على ذلك لكنه ربما استعير للكثرة فدل على ما لا آخر له أو ما يعسر عده زادوا المعنى تأكيداً وتصريحاً بقولهم: {معدودة} أي منقضية، لأن كل معدود منقض. قال الحرالي: والعدّ اعتبار الكثرة بعضها ببعض، واقتصر على الوصف بالمفرد لكفايته
Sözün akışı cümlenin takdirinin, "Böylece Allah'ın kitabında pek çok şeyi tahrif ettiler, eklemeler ve eksiltmeler yaptılar" şeklinde olduğuna işaret edince; Yüce Allah bunun üzerine, bir kısmının ateşte ebedî kalmayı gerektirdiğini insanların en iyi bileni oldukları halde işledikleri cürümlere karşı pervasızlıklarını, kabalıklarını ve cüretkarlıklarını beyan eden şu sözü atfetti: {وقالوا لن تمسّنا} “Ve dediler ki: Bize asla dokunmayacaktır” -buradaki mess (dokunma), bir şeyin dış yüzeyinin başka bir şeyin dış yüzeyiyle temas etmesidir- {النار} “ateş” yani ahirette hazırlanan [ateş], {إلا أياماً} “günler müstesna”. Onların bundan maksadı orada ebedî kalmayacakları olduğu ve azlık çoğulu (cem-i kıllet) buna delalet etse de bazen çokluk için ödünçleme (istiare) yoluyla kullanılıp sonu gelmeyen veya sayılması zor olan şeylere de delalet edebileceği için, şu sözleriyle anlamı daha da pekiştirip açık kıldılar: {معدودة} “sayılı [günler]” yani sona erecek [günler]; zira her sayılan şey sona erer. Harallî şöyle demiştir: Sayma (el-add), çokluğun bir kısmını diğer bir kısmıyla değerlendirip ölçmektir; [çoğul yerine] müfred sıfatla yetinilmesi ise yeterli olmasındandır.
في هذا المعنى بخلاف ما في آل عمران.
Âl-i İmrân'dakinin aksine.
ولما ادعوا ذلك ادعوا أن المسلمين يخلفونهم بعد ذلك فيها، روى البخاري في الجزية والمغازي والطب والدارمي في أول المسند عن أبي هريرة ﵁ قال: لما فتحت خيبر أهديت للنبي ﷺ شاة فيها سم، فقال النبي ﷺ: «اجمعوا لي من كان ههنا من يهود، فجمعوا له فقال: إن سائلكم عن شيء فهل أنتم صادقي عنه؟ فقالوا: نعم، فقال لهم النبي ﷺ: من أبوكم؟ قالوا فلان، فقال: كذبتم، بل أبوكم فلان، قالوا: صدقت وبررت، قال: فهل أنتم صادقي عن شيء إن سألتكم عنه؟ قالوا: نعم يا أبا القاسم، وإن كذبنا عرفت كذبنا كما عرفته في أبينا، فقال لهم: من أهل النار؟ قالوا: نكون فيها يسيراً ثم تخلفونا فيها، فقال النبي ﷺ: اخسؤوا فيها! والله لا نخلفكم فيها أبداً، ثم قال: هل أنتم صادقي عن شيء إن سألتكم عنه؟ فقالوا: نعم يا أبا القاسم، قال: هل جعلتم في هذه الشاة سماً؟ قالوا: نعم، قال: ما حملكم على ذلك؟ قالوا: أردنا إن كنت كاذباً أن نستريح منك، وإن كنت نبياً لم يضرك» ولما ادعوا ذلك كان كأنه قيل: فيما ذا نرد عليهم؟ فقال {قل} منكراً لقولهم {اتخذتم} في ذلك {عند الله} أي الذي له الأمر كله {عهداً فلن}
Bunu iddia ettiklerinde, bundan sonra orada Müslümanların kendilerinin yerini alacağını da iddia ettiler. Buhârî Cizye, Meğâzî ve Tıb bölümlerinde, Dârimî de Müsned'in başında Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Hayber fethedildiğinde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem içinde zehir bulunan bir koyun hediye edildi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Buradaki Yahudileri bana toplayın» buyurdu. Onun için toplandılar; bunun üzerine şöyle buyurdu: «Ben size bir şey soracağım, bana doğruyu söyler misiniz?» «Evet» dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Babanız kimdir?» dedi. «Filancadır» dediler. «Yalan söylediniz, bilakis babanız filancadır» buyurdu. «Doğru söyledin ve dürüst davrandın» dediler. «Peki, size bir şey sorsam bana doğruyu söyler misiniz?» buyurdu. «Evet ey Ebe'l-Kâsım, şayet yalan söylersek babamız hakkında bildiğin gibi yalanımızı bilirsin» dediler. Onlara: «Ateş ehli kimlerdir?» buyurdu. «Biz orada az bir süre kalacağız, sonra siz bizim yerimizi alacaksınız» dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cehennemde zelil olun! Vallahi biz orada ebediyen sizin yerinizi almayacağız» buyurdu. Sonra: «Size bir şey sorsam bana doğruyu söyler misiniz?» dedi. «Evet ey Ebe'l-Kâsım» dediler. «Bu koyuna zehir koydunuz mu?» buyurdu. «Evet» dediler. «Sizi buna sevk eden neydi?» diye sordu. «Eğer yalancı isen senden kurtulmak istedik; şayet peygamber isen sana zarar vermez dedik» dediler. Onlar bunu iddia edince, sanki: «Onlara ne ile cevap verelim?» denilmiş gibi oldu; bunun üzerine onların sözünü inkâr ederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” {اتخذتم} “Edindiniz mi?” bu hususta {عند الله} “Allah katından” bütün emir kendisine ait olan [Allah katından], {عهداً فلن} “bir söz mü ki asla”
أي فيتسبب عن ذلك أنه يوفي بعهده، لأنه {يخلف الله} الذي له صفات الكمال {عهده أم} لم يكن ذلك فأنتم {تقولون على الله} المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {ما لا تعلمون} ومعنى الإنكار في الاستفهام أنه ليس واحد من الأمرين واقعاً، لا اتخذتم عهداً ولا قلتم ذلك جهلاً، بل قلتموه وأنتم تعلمون خلافه، ولما انتفى الأمران علم أن الكائن غير ما ادعوه فصرح به في قوله: {بلى} أي لتمسنكم على خلاف ما زعمتموه، فإنّ بلى كلمة تدل على تقرير يفهم من إضراب عن نفي كأنها بل وصلت بها الألف إثباتاً لما أضرب
yani bundan ötürü O'nun ahdine vefa göstereceği neticesi çıksın; çünkü {يخلف الله} “Allah bozmaz” bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {عهده أم} “ahdini; yoksa” böyle bir şey olmadı da siz {تقولون على الله} “Allah'a karşı söylüyor musunuz?” kudret ve ilimce her şeyi kuşatan [Allah'a karşı], {ما لا تعلمون} “bilmediğiniz şeyleri?” İstifhamdaki inkâr manası şudur: Bu iki durumdan hiçbiri vaki değildir; ne bir ahit edindiniz ne de bunu bilmeyerek söylediniz, bilakis aksini bildiğiniz halde söylediniz. Bu iki durum nefyedilince, vaki olanın onların iddia ettiğinden başkası olduğu anlaşıldı ve şu buyruğuyla bunu açıkça bildirdi: {بلى} “Hayır, bilakis!” Yani iddia ettiğinizin aksine [ateş] size muhakkak dokunacaktır. Zira belâ (بلى), bir nefiyden dönmeyle anlaşılan takriri (onayı) bildiren bir kelimedir; sanki nefyinden dönülen şeyi ispat etmek üzere «bel» (بل) kelimesine elif eklenmiş gibidir