ولما كان فرق البحر للإبقاء البدني وكان إنزال الكتاب للإبقاء الديني عقبه به وكان الطبع السليم والمزاج المستقيم يقتضي إحسان العمل
Denizin yarılması bedeni hayatta tutmak için, Kitab'ın indirilmesi ise dini hayatta tutmak için olduğundan, hemen onun peşinden getirdi. Selim tabiat ve dosdoğru mizaç, ameli güzelleştirmeyi,
زمن المواعدة واستعطاف المواعد والترفق له والتملق بما تحقق الرجاء في إنجاز وعده لا سيما بعد بليغ إحسانه بالإنجاء من العدو وإهلاكه نعى عليهم عملهم بخلاف ذلك بقوله: {وإذ} . وقال الحرالي: لما ذكّرهم تعالى بأمر الوفاء بالعهد الذي هو خاتمة أمرهم وبالتفصيل الذي كان بادية أمرهم نظم ذلك بالأمر المتوسط بين الطرفين الذي أعلاه مواعدة موسى ﵇ ربه الذي النعمة عليه نعمة عليهم فقال: وإذ {واعدنا} من
sözleşme vaktinde vaatte bulunana sevgi gösterisinde bulunmayı, vaadini yerine getirmesindeki ümidin gerçekleşmesi için ona yumuşak davranmayı ve yaranmayı -özellikle düşmandan kurtarma ve onu helak etme şeklindeki beliğ ihsanından sonra- gerektirirken; bunun aksine olan amellerini şu buyruğuyla kınadı: {وإذ} . Hırrâlî dedi ki: Yüce Allah onlara, işlerinin sonu olan ahde vefa meselesini ve işlerinin başlangıcı olan ayrıntıyı hatırlatınca; bunu iki taraf arasındaki orta işle nizamladı ki onun en yücesi, kendisine olan nimetin onlar üzerine de bir nimet olduğu Mûsâ aleyhisselâm'ın Rabbi ile sözleşmesidir. Nitekim şöyle buyurdu: Ve hani, {واعدنا}
الوعد وهو الترجية بالخير، ووعدنا من المواعدة وهي التقدم في اللقاء والاجتماع والمفاوضة ونحوه {موسى} كلمة معربة من لفظ العبراني بما تفسيره فيما يقال ماء وشجر، سمي به لما أودع فيه من التابوت المقذوف في اليم {أربعين ليلة} هي كمال وقت الليل والليل وقت انطماس المدركات الظاهرة - انتهى. وخص الليل بالذكر إشارة إلى أن ألذ المناجاة فيه وإلى أنه لا نوم في تلك المدة بل المناجاة عامة لليلها ونهارها، وانتصب أربعين بوقوعه موقع المفعول الثاني لوعدنا أي انقضاء أربعين أي الكلام أو إنزال التوراة عند انقضاء الأربعين وهي ذو القعدة وعشر من ذي الحجة وقيل ذو الحجة وعشر من المحرم. قال الحرالي: وفيه إشعار بأن المناجاة إنما يتهيأ لها لميقات حبس النفس عما به قوامها وكمال ذلك إنما
Va'd (الوعد) hayırla umutlandırmaktır; vâadnâ (واعدنا) ise buluşma, toplanma, görüşme ve benzeri hususlarda önceden sözleşmek demek olan muvâadeden (المواعدة) gelir. {موسى} Denildiğine göre anlamı su ve ağaç olan İbranice lafızdan Arapçalaştırılmış bir kelimedir; denize atılan sandık içine konulduğu için bu ad verilmiştir. {أربعين ليلة} Gece vaktinin tamamıdır; gece ise zâhirî idraklerin silinip kaybolduğu vakittir -[söz] bitti-. Gecenin tahsis edilerek zikredilmesi, en tatlı münâcâtın onda olduğuna ve o müddet içinde uyku bulunmadığına, bilakis münâcâtın gecesini ve gündüzünü kapsadığına bir işarettir. «Kırk» kelimesi, vâadnâ (وعدنا) fiilinin ikinci mefulü konumunda olması sebebiyle mensup kılınmıştır; yani kırkın hitamı; yani kırkın hitamında kelâm yahut Tevrat'ın indirilmesi kastedilmiştir. Bu da Zilkade ve Zilhicce'den on gündür; Zilhicce ve Muharrem'den on gün olduğu da söylenmiştir. Hırrâlî dedi ki: Bunda, münâcâtın ancak nefsin ayakta durmasını sağlayan şeylerden alıkonulması vakti için hazırlanabileceğine bir hissettirme vardır; bunun kemali de ancak
هو الصوم وكمال العدد الذي هو طور مصير من حال إلى حال هو الأربعون، وذكر الميقات بالليالي يشعر أن مناجاته صباح من ظلمة الكون في حال خصوص الخلقة من حيث إن الظلمة آية على فوت مرام نور الحق والنهار آية على ظهور نور الحق وأول بادٍ بدأ من الحق للخلق كلامه لمصطفى من خلقه بغير واسطة وهو بعد في دنياه وفي أرضه التي كانت سجناً، فلما جاءها الحق لعبد من عبيده مناجياً له كما يأتيها يوم الجزاء بعد البعث صارت موطن رحمة وهدى ونور وهو مجيء الله سبحانه من سيناء المذكور في الكتاب الأول - انتهى. وهذا دون قصة المعراج التي كانت لنبينا ﷺ في اختراق السماوات العلى إلى سدرة المنتهى إلى ما لا يعلمه إلاّ الله تعالى وسمع الكلام من غير واسطة ورجع إلى بيته في ليلته وقد قطع من المسافات ما مسيرته خمسون ألف سنة كما سأبينه إن شاء الله تعالى في سورة السجدة.
oruçtur. Bir halden diğer bir hale geçiş tavrı olan sayının kemali ise kırktır. Vaktin gecelerle zikredilmesi, onun münâcâtının, hilkatin hususiyeti halinde varlık karanlığından bir sabah olduğuna hissettirir; zira karanlık, Hakk'ın nurunun muradının kaçırılmasına bir delil, gündüz ise Hakk'ın nurunun zuhuruna bir delildir. Hakk'tan mahlukata ilk zahir olan şey, mahlukatından seçtiği kimseye, o henüz dünyasında ve zindan olan yurdunda iken vasıtasız kelamıdır. Hakk oraya kullarından bir kuluna, ba's sonrası ceza gününde oraya geleceği gibi münâcat eden olarak gelince; orası rahmet, hidayet ve nur mekânı olmuştur; bu da İlk Kitap'ta zikredilen Yüce Allah'ın Sina'dan gelişidir -[söz] bitti-. Bu durum, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüce semaları delip geçerek Sidretü'l-Müntehâ'ya ve Allah Teâlâ'dan başkasının bilmediği yerlere kadar ulaştığı, kelamı vasıtasız işittiği ve elli bin yıllık mesafeyi katetmiş olarak kendi gecesinde evine döndüğü Miraç kıssasından daha aşağıdadır; bunu inşaallahu teâlâ Secde suresinde açıklayacağım.
ولما كانت الأنفس الأبيّة والهمم العلية تقتضي النفرة من الظالم والأنفة من كل ما ينسب إليه ويذكّر به وكانوا قد اتخذوا من آثار آل فرعون من حليهم ما دخلوا في رقه وعبوديته وكانت مشاهدتهم لما رأوا من الآيات مقتضية لغاية البعد من الكفر عبر عن مواقعتهم له
İzzetli nefisler ve yüce himmetler zalimden nefret etmeyi, ona nispet edilen ve onu hatırlatan her şeyden tiksinmeyi gerektirdiğinden ve onlar Firavun hanedanının kalıntılarından, köleliğine ve kulluğuna girdikleri ziynetleri edinmiş olduklarından; ayrıca gördükleri ayetleri bizzat müşahede etmeleri küfürden son derece uzak durmayı gerektirdiğinden, onların küfre düşmelerini
بثم فقال: {ثم اتخذتم} قال الحرالي: من الاتخاذ وهو افتعال مما منه المواخذة كأنه الوخذ، وهو تصيير في المعنى نحو الأخذ في الحس، وفيه تكلف، {العجل} وذكر في هذا التقرير أصل المواعدة وذكر الميقات وتجاوز الخطاب ما بعد ذلك من مهل حسب ما تفهمه كلمة ثم، فاقتضى إفهام ذلك ما نالوه من الخير ثم تعقبوا ذلك بالتزام عادتهم في معاودة ما اعتادوه من أعمالهم إلى أدنى عمل من لا عقل له ولا بقية نظر له من اتخاذ جسد عجل إلهاً بعد معرفة آثار الإلهية على الغيب، ففيه تعجيب من أن موسى ﵇ إنما واعده الله بالمناجاة بعد ميقات أربعين صوماً ونسكاً وتحنثاً وانقطاعاً إلى ربّه ثم يرونهم أنهم شهدوا الإله مصوراً محسوساً على أن موسى الذي ناجاه ربّه منع الرؤية فكيف
«sonra (ثم)» ile ifade edip şöyle buyurdu: {ثم اتخذتم} Hırrâlî dedi ki: İttihâz (الاتخاذ) kelimesindendir; o da muâhazeyi (المؤاخذة) andıran iftiâl kalıbıdır, sanki vekzdendir (الوَخْذ); anlamda hissi tutmaya doğru dönüştürmektir ve bunda bir külfet vardır. {العجل} Bu ikrarda sözleşmenin aslını zikretti, vakti zikretti ve hitap «sonra (ثم)» kelimesinin hissettirdiği üzere ondan sonraki mühletleri aştı. Dolayısıyla bunu anlatmak, onların eriştikleri hayrı ve ardından gayb üzerindeki ilahlık eserlerini bildikten sonra aklı ve basiret kırıntısı olmayan kimsenin yapacağı en aşağılık işe, yani bir buzağı heykelini ilah edinmeye kadar alıştıkları amellerine geri dönme adetlerine yapışmakla bunu takip ettiklerini hissettirdi. Bunda şaşılacak bir durum vardır: Mûsâ aleyhisselâm ile Allah ancak kırk [günlük] oruç, ibadet, taabbüd ve Rabbine yönelme vaktinden sonra münâcâtta bulunmayı vaat etmişken, onlar ilahı suret verilmiş ve hissedilir olarak gördüklerini zannettiler; oysa Rabbi kendisiyle münâcât eden Mûsâ'ya bile görme imkanı verilmemişti, nerede kaldı
بهم وذلك هو ظلمهم، فوضعوا الإله محل الشيء المحسوس وهو تعالى قد تعالى عن أن يراه صفيه الذي ناجاه في دنياه وإنما ناجاه بعد ميقاته، وهم يهمون في تألّه مرئي من غير مواعدة ولا اختصاص! وفي قوله تعالى {من بعده} أي من بعد إتيانه لميعادنا إضمار لذكر موسى ﵇ تقريراً لما كان ينبغي أن يكونوا عليه من الارتقاب لما يأتيهم به موسى
onlar! İşte onların zulmü budur; ilahı hissedilen nesnenin yerine koydular. Oysa O Yüce Allah, dünyasında kendisiyle münâcât eden seçkin kulunun O'nu görmesinden münezzehtir; nitekim onunla ancak tayin edilen vaktinden sonra münâcât etmiştir. Onlar ise ne bir sözleşme ne de bir hususiyet olmaksızın görülen bir şeyi ilah edinmeye cüret ediyorlar! Yüce Allah'ın {من بعده} yani: Onun vaadimize gitmesinden sonra, buyruğunda Mûsâ aleyhisselâm'ın zikrinin zamirle karşılanması, Mûsâ'nın kendilerine getireceği şeyleri
من فوائد المناجاة، كما يكون من تعلق قلبه بمن هو قدوته، والبعد بعد عن حد يتخذ مبدأ ليكون سابقه قبل ولاحقه بعد - انتهى.
münâcâtın faydalarını gözetleme hususunda içinde bulunmaları gereken hali ikrar ettirmek içindir; nitekim kalbi önderine bağlı olan kimsenin durumu böyledir. Ba'd (sonra), öncesi 'kablu' ve sonrası 'ba'du' olsun diye başlangıç kabul edilen bir sınırdan uzaklaşmadır -[söz] bitti-.
واثبات الجار لأن اتخاذهم ذلك لم يستغرق زمان البعد {وأنتم ظالمون} فاعلون فعل من هو في أظلم الظلام بعد أنجاءكم موسى بالنور المبين.
Cer harfinin [min] getirilmesi, onların bu işi edinmelerinin 'sonra' zamanının tamamını kaplamamış olmasındandır. {وأنتم ظالمون} Mûsâ sizi apaçık nur ile kurtardıktan sonra en koyu karanlıkta olan kimsenin fiilini işleyenler olarak...
ولما كان ذلك مقتضياً لأعظم السخط المقتضي من القادر للمعاجلة بالأخذ ذكرهم نعمة الإمهال بعده فقال مشيراً إلى عظم الذنب والنعمة بأداة التراخي: {ثم عفونا} . وقال الحرالي: ثم تجاوز الخطاب ما أصابهم من العقوبة على اتخاذهم إلى ذكر العفو تقريراً على تكرر
Bu durum, kudret sahibi olandan derhal cezalandırmayı gerektiren en büyük gazabı icap ettirdiğinde; günahın ve nimetin büyüklüğüne terâhî (gecikme) edatıyla işaret ederek ondan sonraki mühlet verme nimetini hatırlatıp şöyle buyurdu: {ثم عفونا} . Hırrâlî dedi ki: Sonra hitap, buzağıyı edinmelerinden dolayı başlarına gelen cezayı aşıp
تلافيهم حالاً بعد حال وقتاً بعد وقت، كلما أحدثوا خطيئة تداركهم منه عفو، وخصه باسم العفو لما ذكر ذنوبهم، لأن المغفور له لا يذكر ذنبه، فإن العفو رفع العقوبة دون رفع ذكرها، والغفر إماتة ذكر الذنب مع رفع العقوبة - انتهى. {عنكم} ولم نعاجلكم بالأخذ، وفي قوله تعالى {من بعد ذلك} أي الذنب العظيم إشعار بما أصابهم من العقوبة وخطاب لبقية المعفو عنهم، لينتهي الأمر فيهم إلى غاية يترجّى معها لبقيتهم الشكر - قاله الحرالي. وكان الإشعار من جهة أدخال من، على الظرفية، فاقتضى مهلة بين العفو والذنب لم يشملها العفو بل كان فيها عقوبة، كما اقتضى قوله: من بعده، مهلة بين اتخاذهم العجل وأول ذهاب موسى ﵇ للمناجاة؛ ويجوز أن يكون أفرد حرف الخطاب إشارة إلى أنه لا يعلم جميع ما في دينهم من الشناعة إلا إمام أهل التوحيد النبي ﷺ {لعلكم تشكرون *} أي
haldan hale, vakitten vakte durumlarının düzeltilmesinin tekrarlanmasını ikrar ettirmek üzere affın zikrine geçti; ne zaman bir günah işleseler O'ndan bir af onlara yetişti. Günahlarını zikredince onu af ismiyle tahsis etti; zira bağışlanan kimsenin günahı zikredilmez. Çünkü af, cezanın zikrinin kaldırılması olmaksızın cezanın kaldırılmasıdır; mağfiret ise cezanın kaldırılmasıyla birlikte günahın zikrinin tamamen yok edilmesidir -[söz] bitti-. {عنكم} Ve sizi hemen cezalandırmadık. Yüce Allah'ın {من بعد ذلك} yani: O büyük günahtan sonra, buyruğunda başlarına gelen cezaya bir hissettirme ve affedilenlerin geride kalanlarına bir hitap vardır; ta ki onlardaki durum, geride kalanları için şükrün umulacağı bir nihayete varsın; bunu Hırrâlî söylemiştir. Bu hissettirme min (من) edatının zarf üzerine dahil edilmesi cihetindendir; bu da af ile günah arasında affın kapsamadığı, bilakis içinde cezanın bulunduğu bir mühleti iktiza etmiştir; nitekim «ondan sonra (من بعده)» sözünün, buzağıyı edinmeleri ile Mûsâ aleyhisselâm'ın münâcâta ilk gidişi arasında bir mühlet iktiza ettiği gibi. Hitap harfinin tekil kılınması, onların dinindeki çirkinliklerin tamamını ancak tevhid ehlinin imamı olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bildiğine işaret olması da caizdir. {لعلكم تشكرون *} Yani,
ليكون حالكم حال من يتوقع منه الشكر.
haliniz kendisinden şükür beklenen kimsenin hali olsun diye.
قال الحرالي: وهو ظهور بركة الباطن على الظاهر، يقال: دابة شكور، إذا أنجح مأكلها بظهور سمنها؛ وفيه إشعار بأن منهم من يشكر وفيهم من يتمادى بما في ترجي كلمة لعل، من الإبهام المشعر بالقسمين والمهيىء لإمكان ظهور الفريقين حتى يظهر ذلك لميقاته، لأن كل ما كان في حق الخلق تردداً فهو من الله سبحانه إبهام لمعلومه فيهم؛ على ذلك تجري كلمة لعل وعسى ونحوها - انتهى.
Hırrâlî dedi ki: O, bâtının bereketinin zâhirde açığa çıkmasıdır. Yediği şey semizliğinin ortaya çıkmasıyla fayda verdiğinde «dâbbetün şekûr (دابة شكور: çok semiren binek)» denir. Bunda, «lealle (لعل)» kelimesinin umut bildirmesindeki iki kısmı hissettiren kapalılık ve vakti geldiğinde ortaya çıkıncaya kadar iki grubun belirmesi imkanını hazırlayan yönüyle, onlardan şükreden olacağı gibi aşırılığa devam eden de olacağına bir hissettirme vardır; çünkü mahlukat hakkında tereddüt olan her şey, Yüce Allah'tan onlar hakkındaki malumunu müphem bırakmaktır; «lealle», «asâ» ve benzeri kelimeler buna göre cereyan eder -[söz] bitti-.
ولما كان في ذلك دليل على سوء طباعهم وعكس مزاجهم وأنهم لا يحفظون عهداً ولا يستقيمون على نهج ذكرهم بنعمة الكتاب الذي من شأنه الضبط في جميع الأحوال بالرجوع إليه عند الضلال فقال: وقال الحرالي: لما ذكر تعالى أمر موسى ﵇ وهو خاص أمرهم فصل لهم أمر ما جاء به موسى وما كان منهم فميا جاء به - انتهى. فقال {وإذ اتينا} أي بما لنا من العظمة {موسى الكتاب} أي الكامل في نفسه الجامع لكم على طريق الحق. ولما كان الكتاب مع كونه جامعاً لما أريد منه فارقاً بين الملبسات وصفه بقوله {والفرقان} أي المبين للأشياء على ما هي عليه من غير أن يدع في شيء لبساً. قال الحرالي: فقررهم على أمرين من الكتاب الذي فيه أحكام الأعمال والفرقان الذي فيه أمر العلم وهما مِلاك حال إقامة الدين بالعلم والعمل؛ والفرقان، فُعلان
Bunda onların kötü tabiatlarına, mizaçlarının tersliğine, hiçbir ahdi korumadıklarına ve bir yolda dosdoğru durmadıklarına delil bulununca; sapıklık anında kendisine başvurularak her durumda zapturapt altına alma niteliğine sahip olan Kitap nimetini kendilerine hatırlatarak şöyle buyurdu: Hırrâlî dedi ki: Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'ın işini -ki o onların özel durumudur- zikredince, Mûsâ'nın getirdiği şeyi ve onun getirdiği şey hususunda onlardan sadır olan durumu onlara ayrıntılı olarak açıkladı -[söz] bitti-. Şöyle buyurdu: {وإذ اتينا} Yani azametimizle verdik, {موسى الكتاب} Yani kendi zatında kamil olan, sizi hak yol üzerinde toplayan [Kitab'ı]. Kitap, kendisinden murat olunan şeyleri toplayıcı olmakla birlikte şüpheli şeyleri birbirinden ayırıcı olduğundan onu şu buyruğuyla vasfetti: {والفرقان} Yani hiçbir şeyde bir karışıklık bırakmaksızın eşyayı olduğu gibi açıklayanı. Hırrâlî dedi ki: Onları amellerin hükümlerini içeren Kitap'tan ve ilim meselesini içeren Furkan'dan oluşan iki husus üzerinde ikrar ettirdi; bu ikisi de ilim ve amel ile dinin ikame edilme halinin esasıdır. Furkan (الفرقان), fu'lân (فُعلان)
لفظ مبالغة يفهم استغراقاً وامتلاء وعظماً فيما استعمل فيه وهو في هذا اللفظ من الفرق وهو إظهار ما ألبسته الحكمة الظاهرة للأعين بالتبيان لفرقان لبسه بما تسمعه الأذن، وجاء فيه بكلمة لعل، إشعاراً بالإبهام في أمرهم وتفرقتهم بين مثبت لحكم الكتاب عامل به عالم بطية الفرقان خبير به وبين تارك لحكم الكتاب غافل عن علم الفرقان - انتهى. فقال تعالى {لعلكم تهتدون *} أي ليكون حالكم حال من ترجى هدايته فيغلب حلمه جهله وعقله شهوته، ولهذا الختم تلاه بما هداهم به بما ألزمهم من
vezninde mübalağa lafzıdır; kullanıldığı şeyde kuşatıcılık, doluluk ve büyüklük ifade eder. Bu lafızda fark (الفرق) kökünden gelir ki o da zâhirî hikmetin gözlere örttüğü şeyi, kulağın işittiği şeyle şüphesini ayırt etmek üzere beyan ile ortaya çıkarmaktır. Onların durumundaki kapalılığı ve Kitab'ın hükmünü tastik edip onunla amel eden, Furkan'ın iç yüzünü bilen ve ondan haberdar olan ile Kitab'ın hükmünü terk edip Furkan'ın ilminden gafil olan şeklindeki ayrılıklarını hissettirmek üzere burada «lealle» kelimesiyle getirdi -[söz] bitti-. Yüce Allah şöyle buyurdu: {لعلكم تهتدون *} Yani haliniz, hidayeti umulan, hilmi cehaletine ve aklı şehvetine galip gelen kimsenin hali olsun diye... İşte bu hitam sebebiyle, peşinden nefislerin öldürülmesi gibi bir cezayla onları mükellef tutmak suretiyle kendilerini hidayete erdirdiği şeyi zikredip şöyle buyurdu: {وإذ} .
النقمة الزاجرة عن مثل ذلك من قتل الأنفس فقال: {وإذ} .
bunun gibi nefislerin öldürülmesinden caydırıcı cezayı [getirip] şöyle buyurdu: {وإذ} .
قال الحرالي: لما تكمل إقبال الخطاب عليهم مرات بما تقدم من ندائهم والعطف على ما في صلته صرف الحق وجه الخطاب عنهم إلى ذكر خطاب نبيه ﷺ لهم، فإن الله يخاطب العباد بإسقاط الواسطة بينه وبينهم ترفيعاً لأقدارهم لديه، فيرفع من شاء فيجيبه بما شاء، ويوقف من شاء فيجعل بينه وبينه في الخطاب واسطة من نبيه، فلما قررهم بما مضى من التذكير على ما واجههم به الحق تعالى ذكر في هذه الآية تقريرهم على ما خاطبهم به نبيهم حين أعرض الحق عن خطابهم
Hırrâlî dedi ki: Hitabın onlara yönelişi, geçmişteki nida ve onunla bağlantılı olan şeylere atıf yoluyla defalarca tamamlanınca; Hak Teâlâ hitabın yönünü onlardan çevirip Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara hitabını zikretmeye yöneltti. Zira Allah, nezdinde değerlerini yükseltmek için kullarına aralarındaki vasıtayı kaldırarak hitap eder; dilediğini yüceltir ve dilediği şekilde ona icabet eder, dilediğini ise durdurur ve hitapta kendisiyle onun arasına Peygamberinden bir vasıta koyar. Geçmiş hatırlatmalarla Hak Teâlâ'nın kendilerine doğrudan yönelttiği şeyleri onlara ikrar ettirince, bu ayette, Hak Teâlâ hitabından yüz çevirdiğinde Peygamberlerinin kendilerine hitap ettiği şeyleri ikrar ettirmeyi zikretti;
بما أصابوه من قبيح خطيئتهم - انتهى.
çirkin günahlarından irtikâp ettikleri şeyler sebebiyle -[söz] bitti-.
فقال {وإذ قال موسى لقومه} العابد للعجل والساكت عنه، والقوم قال الحرالي اسم من لهم منة في القيام بما هم مذكورون به، ولذلك يقابل بلفظ النساء لضعفهن فيما يحاولنه؛ وفيه تخويف لهذه الأمة أن يصيبهم مثل ما أصابهم في خطاب ربهم فيعرض عنهم - انتهى. {يا قوم} وأكد لعراقتهم في الجهل بعظيم ما ارتكبوه وتهاونهم به لما أشربوا في قلوبهم من الهوى فقال {إنكم ظلمتم أنفسكم} ظلماً تستحقون به العقوبة {باتخاذكم العجل} أي الهاً من دون الله، فجعلتم أنفسكم متذللة لمن لا يملك لها شيئاً ولمن هي أشرف منه، فأنزلتموها من رتبة عزها بخضوعها لمولاها الذي لا يذل من والاه ولا يعز من عاداه إلى ذلها بخضوعها لمن هو دونكم أنتم، هذا هو أسوأ الظلم، فإن المرء لا يصلح أن يتذلل ويتعبد لمثله فكيف
Şöyle buyurdu: {وإذ قال موسى لقومه} Buzağıya tapanlara ve ona sessiz kalanlara. Kavim (القوم) -Hırrâlî'nin dediğine göre- kendisiyle anıldıkları şeyi yerine getirmede gücü/takatı olanların ismidir; bundan dolayı giriştikleri işlerdeki zayıflıkları sebebiyle kadınlar (نساء) lafzının karşılığı olarak kullanılır. Bunda, Rablerinin hitabında başlarına gelenin bir benzeri başlarına gelir de onlardan yüz çevirir diye bu ümmet için bir korkutma vardır -[söz] bitti-. {يا قوم} Kalplerine emzirilen heva yüzünden işledikleri şeyin büyüklüğünü bilmemekteki kökleşmiş cehaletleri ve onu hafife almaları sebebiyle pekiştirerek şöyle buyurdu: {إنكم ظلمتم أنفسكم} Cezayı hak ettiğiniz bir zulümle, {باتخاذكم العجل} Yani Allah'tan başka bir ilah [edinerek]. Böylece kendisi için hiçbir şeye malik olmayan ve kendisinden daha şerefli olduğu bir varlığa nefislerinizi boyun eğdirmiş kıldınız; dost edindiğini zelil kılmayan ve düşman edindiğini aziz kılmayan Mevlâsına boyun eğmekle elde ettiği izzet mertebesinden, bizzat sizden daha aşağıda olan birine boyun eğmekle onu zilletine indirdiniz. İşte en kötü zulüm budur; çünkü kişi kendi dengi olan birine boyun eğip ibadet etmeye uygun değilken,
لمن دونه من حيوان! فكيف بما يشبه بالحيوان من جماد الذهب الذي هو من المعادن وهو أخفض المواليد رتبة حين لم تبلغها حياتها أن تبدو فوق الأرض كالنبات من النجم والشجر ولما فيه من الانتفاع بما يكون من الحب والثمر الذي يُنتفع به غذاء ودواء والمعادن لا ينتفع بها إلا آلات ونقوداً منفعتها إخراجها لا إثباتها - قاله الحرالي: {فتوبوا إلى بارئكم} الذي فطركم من قبل أن تتخذوا العجل بريئين من العيب
kendisinden aşağı olan bir hayvana nasıl boyun eğsin! Hayata, otsu bitkiler ve ağaçlar gibi yeryüzünün üstünde belirecek kadar ulaşamadığından ve gıda ile deva olarak faydalanılan dane ve meyvelerden meydana gelen şeylerdeki faydadan yoksun olduğundan varlık mertebelerinin en düşüğü olan madenlerden biri olan ve ancak aletler ile faydası var edilmesinde değil tedavülden çıkarılmasında olan nakitler olarak faydalanılan cansız altın cinsinden hayvana benzetilen bir şeye nasıl boyun eğsin! -bunu Hırrâlî söylemiştir-. {فتوبوا إلى بارئكم} Buzağıyı edinmenizden önce sizi kusurlardan arınmış olarak yaratan,
مع إحكام الخلق على الأشكال المختلفة. وقال الحرالي: البارىء اسم قائم بمعنى البرء وهو إصلاح المواد للتصوير، كالذي يقطع الجلد والثوب ليجعله خفاً وقميصاً، وكالذي يطحن القمح ويعجن الطين ليجعله خبزاً وفخاراً ونحو ذلك، ومعناه التدقيق للشيء بحسب التهيؤ لصورته - انتهى.
farklı şekiller üzerinde yaratılışı sağlam kılan [Yaratıcınıza]. Hırrâlî dedi ki: el-Bârî (البارىء), sûret vermek için maddeleri ıslah etmek demek olan ber' (البرء) anlamıyla kaim bir isimdir; deriyi ve kumaşı mest ve gömlek yapmak için kesen kimse gibi, yahut buğdayı öğütüp çamuru yoğurarak ekmek ve çömlek ve benzeri şeyler yapan kimse gibidir. Anlamı ise sûretine hazırlanışına göre bir şeyi incelikle biçimlendirmektir -[söz] bitti-.
ولما كانت توبتهم بقتل أقاربهم وإن كانوا آباء أو أبناء عبر عنهم بالنفس لذلك وإشارة إلى خبث ما ارتكبوا فقال {فاقتلوا أنفسكم} أي التي أوجدها فقادتكم إلى غيره. قال الحرالي: والقتل قصل الحيوان قبل انتهاء قوته بمنزلة قصل الزرع قبل استحصاده - انتهى. ولما كان
Tevbeleri, babaları veya oğulları dahi olsa akrabalarını öldürmekle olacağından, bundan dolayı ve işledikleri şeyin kötülüğüne işaret etmek üzere onlardan nefis lafzıyla bahsederek şöyle buyurdu: {فاقتلوا أنفسكم} Yani O'nun var ettiği, sonra da sizi O'ndan başkasına sürükleyen [nefislerinizi]. Hırrâlî dedi ki: Katl (القتل), hasat edilmeden önce ekini biçmek mesabesinde olmak üzere, gücü tükenmeden önce canlının kökünü kesmektir -[söz] bitti-. Onlara
ما أمرهم به أمراً لا يكاد يسمح به عظّم الرغبة فيه بقوله {ذلكم} أي الأمر العظيم وهو القتل {خير لكم} والخير قال الحرالي ما يصلح في الاختيار من محسوس الأشياء وما هو الأصلح وما هو الأخير، وربما استعملت منه خيرٌ محذوفة فيقال: هو خير في نفسه، أي مما يختار، ويقال: هذا خير من هذا، أي أخير منه أي أصلح في الاختيار، وكذلك لفظ شر في مقابله وهما مشعران بمتوسط من الأشياء لا يختار لأجل زيادة صلاح ولا يطرح لأجل أذى ولا مضرة {عند} كلمة تفهم اختصاص ما أضيفت إليه بوجه مّا عام وأخص منه لدن، فلدن خاصتها وعند عامتها، كالذي يملك الشيء فهو عنده وإن لم يكن في حضرته - انتهى.
emrettiği şey nefsin neredeyse razı gelemeyeceği bir iş olunca, şu buyruğuyla ona olan rağbeti yüceltti: {ذلكم} Yani o büyük iş, ki o da öldürmektir, {خير لكم} Hayır (الخير) -Hırrâlî'nin dediğine göre- hissedilen şeylerden tercihte uygun olan, en uygun olan ve en hayırlı olan şeydir. Bazen ondan tenvinli 'hayrun' lafzı kullanılarak şöyle denir: 'O kendi zatında hayırdır', yani tercih edilen şeydendir. Yine şöyle denir: 'Bu bundan daha hayırlıdır', yani ondan daha iyidir, yani tercihte daha uygundur. Karşılığındaki 'şer' lafzı da böyledir; bu ikisi, ne fazladan bir salah için tercih edilen ne de bir eziyet ve zarar sebebiyle atılan orta halli şeyleri hissettirir. {عند} Kendisine izafe edildiği şeyin bir yönüyle genel bir hususiyetini ifade eden bir kelimedir; ondan daha özeli 'ledün (لدن)' lafzıdır. 'Ledün' onun özeli, 'ınde' ise genelidir; bir şeye sahip olan kimsenin, huzurunda bulunmasa bile o şeyin onun katında (ınde) olması gibi -[söz] bitti-.
{بارئكم} أي القادر على إعدامكم كما قدر على إيجادكم، وفي التعبير بالبارىء ترغيب لهم في طاعته بالتذكير بالإحسان وترهيب بإيقاع الهوان.
{بارئكم} Yani sizi var etmeye muktedir olduğu gibi yok etmeye de muktedir olan [Yaratıcınız katında]. Bârî ismiyle ifade edilmesinde, ihsanı hatırlatarak O'na itaate teşvik ve zilleti tattırma ile bir korkutma vardır.
ولما كان التقدير ففعلتم التوبة المأمور بها بأن قتل بعضكم بعضاً بتوفيقه لكم سبحانه مع ما فيه من عظم المشقة عطف عليه قوله {فتاب عليكم} أي مع عظم جرمكم، ولولا توبته عليكم ما تبتم؛ ثم علل ذلك بقوله {إنه} أي لأنه {هو التواب الرحيم} أي ما زال هذا صفة له لا لاستحقاق منكم عليه قال الحرالي: وفي إظهار هو مفصولة من ضمير
Takdir: «Bunda büyük bir meşakkat bulunmasına rağmen Yüce Allah'ın size muvaffak kılmasıyla birbirinizi öldürerek emrolunan tevbeyi yaptınız» şeklinde olunca; bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {فتاب عليكم} Yani cürmünüzün büyüklüğüne rağmen [tevbenizi kabul etti]; O'nun sizin üzerinize tevbeyi nasip etmesi olmasaydı tevbe edemezdiniz. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه} Yani çünkü O, {هو التواب الرحيم} Yani bu, sizden bir hak ediş sebebiyle değil, ezelden beri O'nun sıfatıdır. Hırrâlî dedi ki: Bitişme zamirinden ayrı olarak 'hüve (هو)' zamirinin zâhir kılınmasında,
وصلها إثبات معنى الرحمة لله ثبتاً لا يتبدل ولا يتغير إلا أنه من وراء غيب ما شاء الله من أدب وامتحان وعقاب، فلذلك ختمه باسمه الرحيم، لأن الختم أبدى إظهار للمعنى الأخفى من مضمون ما فيه الختم - انتهى.
Allah için rahmet anlamının değişmez ve başkasına dönüşmez kesin bir şekilde ispat edilmesi vardır; ancak bu, Allah'ın dilediği terbiye, imtihan ve cezalandırma gaybının arkasındandır. Bundan dolayı onu er-Rahîm ismiyle mühürledi; çünkü mühürleme, içinde mühür bulunan şeyin muhtevasındaki en gizli anlamın en açık şekilde ortaya konmasıdır -[söz] bitti-.
ولما استتيبوا عن عبادة العجل التي تقيدوا فيها بالمحسوس الذي هو مثل في الغباوة طلبوا رؤية بارئهم بالحس على ما له من صفات الكمال التي تأبى الابتذال ناسين لجميع النعم والنقم مسرعين في الكفر الذي هو من شأن الحائر والحال أن الفرقان الذي لا يدع شبهة ولا يبقى حيرة قائم بين أيديهم، لأنهم من الجمود والوقوف مع الوهم والحس بمكان عظيم، فذكرهم سبحانه ذلك مسلياً للنبي ﷺ في إبائهم للإيمان به بما فعلوا مع موسى ﵇ وهو أحدهم
Aptallıkta darbımesel olan hissedilir şeye takılıp kaldıkları buzağıya ibadetten tevbeye çağrıldıklarında, basitliği reddeden kemal sıfatlarına sahip olan Yaratıcılarını -bütün nimetleri ve cezaları unutarak, şüphe bırakmayan ve hayret bırakmayan Furkan önlerinde durup dururken şaşkın kimsenin hali olan küfre koşarak- his organlarıyla görmeyi talep ettiler; çünkü onlar donukluk ve vehim ile duyuya saplanıp kalma hususunda çok ileri bir noktadaydılar. Yüce Allah, içlerinden biri olduğu halde Mûsâ aleyhisselâm'a yaptıklarını [hatırlatarak] kendisine iman etmeye karşı direnmeleri hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere bunu onlara hatırlattı;
فقال {وإذ قلتم} أي بعد ما رأيتم من الآيات وشاهدتم من الأمور البينات {يا موسى} فدعوتموه باسمه جفاء وغلظة كما يدعو بعضكم بعضاً ولم تخصوه بما يدل على تعظيمه لما رأيتم من إكرام الله له وإكرامكم على يده {لن} وهي كلمة تفهم نفي معنى باطن كأنها لا أن، يُسِّر بالتخفيف لفظها - قاله الحرالي. {نؤمن لك} أي لأجل قولك. قال
şöyle buyurdu: {وإذ قلتم} Yani gördüğünüz ayetlerden ve müşahede ettiğiniz apaçık işlerden sonra... {يا موسى} Allah'ın ona ikramını ve onun eliyle size ikramını gördüğünüz halde ona tazim ifade eden bir hitap tahsis etmeyip, birbirinizi çağırdığınız gibi kaba ve sert bir şekilde onu ismiyle çağırdınız. {لن} Bâtınî bir anlamın nefyini ifade eden bir kelimedir; sanki 'lâ en (لا أن)' gibidir, lafzı tahfif ile kolaylaştırılmıştır; bunu Hırrâlî söylemiştir. {نؤمن لك} Yani senin sözün sebebiyle [asla inanmayacağız]. Dedi ki:
الحرالي: وجاء باللام لأنهم قد كانوا آمنوا به فتوقفوا عن الإيمان له الذي يتعلق بأمور من تفاصيل ما يأتيهم به، فمن آمن لأحد فقد آمن بأمور لأجله، ومن آمن به فقد قَبِل أصل رسالته {يؤمن بالله ويؤمن للمؤمنين} [التوبة: ٦١] {حتى} كلمة تفهم غاية محوطة يدخل ما بعدها في حكم ما قبلها مقابل معنى لكي {نرى} من الرؤية وهي اطلاع على باطن الشيء الذي أظهر منه مبصره الذي أظهره منه منظره، ومنه يقال في مطلع المنام: رؤيا، لأن ذوات المرئي في المنام هي أمثال باطنه في صورة المنظور إليه في اليقظة - انتهى. {الله} أي مع ما له من العظمة {جهرة} أي عياناً من غير خفاء ولا نوع لبس. قال الحرالي: من الجهر وهو الإعلان بالشيء إلى حد الشهرة
Hırrâlî: Lâm harfiyle getirdi; çünkü onlar daha önce ona iman etmişlerdi, sonra kendilerine getirdiği şeylerin ayrıntılarından bazı hususlara taalluk eden 'onun için iman etme' (leke) hususunda durakladılar. Zira kim birisi için iman ederse, onun hatırı için birtakım hususlara inanmış olur; kim de ona [bizzat] iman ederse onun risaletinin aslını kabul etmiş olur. {يؤمن بالله ويؤمن للمؤمنين} “Allah'a inanır, müminlere de güvenir” [Tevbe: 61]. {حتى} 'Likey' manasının mukabili olarak kendisinden sonrakinin kendisinden öncekine dahil olduğu kuşatıcı bir gayeyi hissettiren bir kelimedir. {نرى} Rü'yetten (الرؤية) gelir ki o da manzarasının kendisinden açığa çıkardığı basiret yerinin gösterdiği şeyin bâtınına muttali olmaktır; bundan dolayı rüyanın başlangıcına rü'yâ (رؤيا) denir, çünkü rüyada görülen şeylerin zatları uyanıklıkta bakılan surette onun bâtınının misalleridir -[söz] bitti-. {الله} Yani azametiyle birlikte... {جهرة} Yani hiçbir gizlilik ve hiçbir şüphe türü olmaksızın ayan beyan. Hırrâlî dedi ki: Cehirden (الجهر) gelir ki o da bir şeyi şöhret derecesine ulaştıracak
وبلاغه لمن لا يقصد في مقابلة السر المختص بمن يقصد به، وهذا المطلوب مما لا يليق بالجهر لتحقيق اختصاصه بمن يكشف له الحجاب من خاصة من يجوّزه القرب من خاصة من يقبل عليه النداء من خاصة من يقع عنه الإعراض، فكيف أن يطلب ذلك جهراً حتى يناله من هو في محل البعد والطرد! وفيه شهادة بتبلدهم عن موقع الرؤية، فإن موسى ﵇ قال
ve kastedilene tahsis edilmiş olan sırrın mukabilinde, kastedilmeyen kimseye de ulaşacak şekilde alenî kılmaktır. Bu talep edilen şey ise açıktan olmaya layık değildir; zira o, perdenin kendisinden yüz çevrilen kimselerin seçkinlerinden değil, nidanın kendisine yöneldiği seçkinlerden, yakınlığın kendisine izin verdiği seçkinlerden olan kimseye açılmasına mahsustur. Durum böyleyken, uzaklık ve kovulma yerinde olan birinin ona nail olabilmesi için bunun açıktan talep edilmesi nasıl mümkün olur! Bunda onların görme mevkiine karşı duyarsızlıklarına bir şahitlik vardır; nitekim Mûsâ aleyhisselâm şöyle demiştir:
{رب أرني} [الأعراف: ١٤٣] وقال تعالى {وجوه يومئذ ناضرة * إلى ربها ناظرة *} [القيامة: ٢٢-٢٣] وقال ﵊: «إنكم ترون ربكم» فالاسم المذكور لمعنى الرؤية إنما هو الرب لما في اسم الله تعالى من الغيب الذي لا يذكر لأجله إلا مع ما هو فوت لا مع ما هو في المعنى نيل، وذلك لسر من أسرار
{رب أرني} “Rabbim! Bana [kendini] göster” [A'râf: 143]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وجوه يومئذ ناضرة * إلى ربها ناظرة *} “O gün birtakım yüzler parıldar, Rablerine bakarlar.” [Kıyâme: 22-23]. [Peygamber] aleyhisselâm da: «Şüphesiz siz Rabbinizi göreceksiniz» buyurmuştur. Görme anlamı için zikredilen isim ancak Rab ismidir; çünkü Allah Teâlâ'nın lafza-i celâlinde gayb anlamı vardır ki o, bu sebeple manada bir nail oluş ile değil ancak bir kaçırış/ulaşamama ile birlikte zikredilir. Bu da esmâ-i hüsnâ anlamlarının hitap,
العلم بمواقع معاني الأسماء الحسنى فيما يناسبها من ضروب الخطاب والأحوال والأعمال، وهو من أشرف العلم الذي يفهم به خطاب القرآن حتى يضاف لكل اسم ما هو أعلق في معناه وأولى به وإن كانت الأسماء كلها ترجع معاني بعضها لبعض، {فأخذتكم} من الأخذ وهو تناول الشيء بجملته بنوع بطش وقوة - انتهى. أي لقولكم هذا لما فيه من الفظاعة وانتهاك الحرمة، {الصاعقة} قيل: هي صيحة، وقيل: نار نزلت من السماء فأحرقتهم، ويؤيده قوله {وأنتم تنظرون *} أي تلك
hal ve amellerden kendilerine uygun düşen yerlerdeki mevkilerini bilme ilminin sırlarından bir sırdır; o, bütün isimlerin anlamları birbirine dönse de her isme kendi anlamına en bağlı ve en layık olanın izafe edilmesi suretiyle Kur'an hitabının kendisiyle anlaşıldığı en şerefli ilimdendir. {فأخذتكم} Ahz (الأخذ) kökünden gelir ki o da bir şeyi bir nevi şiddet ve kuvvetle bütünüyle yakalamaktır -[söz] bitti-. Yani korkunçluğu ve dokunulmazlığı ihlal etmesi sebebiyle bu sözünüzden ötürü... {الصاعقة} Bir çığlık olduğu söylenmiştir; gökten inip onları yakan bir ateş olduğu da söylenmiştir. Şu buyruğu da bunu teyit etmektedir: {وأنتم تنظرون *} Yani o
الصاعقة فأماتتكم، لأنكم كنتم في طلبكم رؤيته على ضرب من حال عبدة العجل، فأماتكم كما أماتهم بالقتل.
yıldırıma [bakıp duruyordunuz] da sizi öldürdü. Çünkü siz O'nu görmeyi talep etmenizde buzağıya tapanların bir nevi hali üzereydiniz; nitekim onları öldürmekle helak ettiği gibi sizi de öldürdü.
ولما كان إحياؤهم من ذلك في الدار في غاية البعد وخرق العادة عبر عنه بأداة التراخي ومظهر العظمة فقال {ثم بعثناكم} أي بما لنا من العظمة بالإحياء. قال الحرالي: من البعث وهو الاستثارة من
Onların bu dünyada bundan sonra diriltilmeleri son derece uzak ve adet dışı bir olay olduğundan, bunu terâhî (gecikme) edatıyla ve azamet kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {ثم بعثناكم} Yani diriltmek suretiyle azametimizle [sizi dirilttik]. Hırrâlî dedi ki: Ba's (البعث) kökünden gelir ki o da
غيب وخفاء، أشده البعث من القبور، ودونه البعث من النوم؛ قال: وتجاوز الخطاب ما كان من سبب بعثهم، وكذلك كل موضع يقع فيه ثم، ففيه خطاب متجاوز مديد الأمد كثير رتب العدد مفهوم لمن استوفى مقاصد ما وقعت كلمة ثم، بينه من الكلامين المتعاطفين؛ ففي معنى التجاوز من الخطاب سؤال موسى ﵇ ربه في بعثهم حتى لا يكون ذلك فتنة على سائرهم - انتهى.
gayb ve gizlilikten harekete geçirip uyandırmaktır; en şiddetlisi kabirlerden diriltilme, ondan daha aşağısı ise uykudan uyandırılmadır. Dedi ki: Hitap, onların diriltilmelerinin sebebi olan hususu aştı; nitekim «sümme (ثم)» kelimesinin geçtiği her yerde, «sümme» kelimesinin aralarında geçtiği iki birbiriyle bağlantılı kelamın maksatlarını tam olarak kavrayan kimse için anlaşılan uzun süreli ve çok mertebeli aşılmış bir hitap vardır. Hitabın aşılması anlamında Mûsâ aleyhisselâm'ın, diğerleri üzerine bu bir fitne olmasın diye onları diriltmesi hususunda Rabbine niyazı vardır -[söz] bitti-.
ولما كان ربما ظن أن البعث من غشى ونحوه حقق معناه مبيناً أنه لم يستغرق زمن البعد بقوله: {من بعد موتكم} أي هذا بتلك الصاعقة، وقال دالاً على أن البعث إلى هذه الدار لا يقطع ما بنيت عليه من التكليف لأنها دار الأكدار فلا بد من تصفية الأسرار فيها بالأعمال
Diriltilmenin bir baygınlıktan ve benzeri bir durumdan olduğu zannedilebileceğinden, «sonra» zamanının tamamını kaplamadığını beyan ederek şu buyruğuyla anlamını tahkik etti: {من بعد موتكم} Yani o yıldırım sebebiyle meydana gelen bu ölümünüzden sonra... Bu yurda diriltilmenin oranın üzerine kurulduğu mükellefiyeti kesintiye uğratmadığını göstererek -çünkü orası kederler yurdudur ve orada sırların ameller
والأذكار {لعلكم تشكرون} أي لتصير حالكم حال من يصح ترجي شكره لهذه النعمة العظيمة، وكل ما جاء من لعل، المعلل بها أفعال الرب ﵎ ينبغي أن تؤول بنحو هذا، فإن لعل، تقتضي الشك لأنها للطمع والإشفاق فيطمع في كون مدخولها ويشفق من أن لا يكون، وتارة يكون الشك للمخاطب وتارة يكون للمتكلم، ولو قيل: لتشكروا، لم يكن هناك شك - قاله الرماني في سورة يوسف ﵇.
ve zikirlerle arındırılması şarttır- şöyle buyurdu: {لعلكم تشكرون} “Bir zamanlar: «Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız» demiştiniz de gözünüz göre göre sizi yıldırım çarpmıştı. Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi tekrar dirilttik.” Yani bu büyük nimete şükretmesi umulan kimsenin hali gibi olsun haliniz diye... Rab celle celâluhû'nun fiillerinin kendisiyle gerekçelendirildiği her «lealle» lafzı bu şekilde tevil edilmelidir; zira «lealle» şüphe iktiza eder, çünkü o ümit ve endişe içindir; dolayısıyla dahil olduğu şeyin varlığı umulur ve olmamasından endişe edilir. Bazen şüphe muhatap için olur, bazen de mütekellim için olur. Şayet «şükredesiniz diye (لتشكروا)» denilseydi orada bir şüphe olmazdı; bunu Rummânî, Yûsuf aleyhisselâm suresinde söylemiştir.
وقال الحرالي: وفي لعل، إبهام معلومه فيهم بأن منهم من يشكر ومنهم من لا يشكر - انتهى. وسيأتي في سورة طه إن شاء الله تعالى عن نص سيبويه في كتابه ما يؤيد ما ذكرته.
Hırrâlî dedi ki: «Lealle» lafzında, onlardan şükreden olacağı gibi şükretmeyen de olacağı şeklinde onlar hakkındaki malumunun müphem bırakılması vardır -[söz] bitti-. İnşaallahu teâlâ Tâhâ suresinde Sîbeveyh'in kitabındaki nassından zikrettiğim hususu teyit eden delil gelecektir.
وفي هذه الآية وما تقدمها من آية {واتقوا يوماً لا تجزي نفس} تنبيه للعرب من غفلتهم في إنكار البعث وإرشاد إلى سؤال ممن يغرّهم من أهل الكتاب بأنهم أولى بالحق من المسلمين عن هذه القصة التي وقعت لأسلافهم من إحيائهم بعد موتهم، وكذا ما أتى في محاوراتهم من قصة
Bu ayette ve bundan önceki {واتقوا يوماً لا تجزي نفس} “Kimsenin kimse yerine bir şey ödeyemeyeceği günden sakının” ayetinde, öldükten sonra dirilmeyi inkâr hususundaki gafletlerinden Araplara bir uyarı ve kendilerini Müslümanlardan daha çok hakka layık olduklarıyla aldatan Ehl-i Kitap'tan, geçmişlerinin ölümlerinden sonra diriltilmelerine dair başlarına gelen bu kıssa hakkında soru sormaya bir irşat vardır. Aynı şekilde karşılıklı konuşmalarında geçen
البقرة ونحوها مما فيه ذكر الإحياء في هذه الدار أو في القيامة. قال الحرالي: وفيه أي هذا الخطاب آية على البعث الآخر الذي وعد به جنس بني آدم كلهم فجأة صعق وسرعة بعث، فإن ما صح لأحدهم ولطائفة منهم أمكن عمومه في كافتهم - انتهى.
Bakara kıssası ve benzeri bu yurtta veya kıyamette diriltilmenin zikrinin bulunduğu hususlar da böyledir. Hırrâlî dedi ki: Bunda, yani bu hitapta, ansızın çarpılma ve süratle diriltilme suretiyle bütün Âdemoğlu cinsine vaat edilen diğer dirilişe bir delil vardır; nitekim içlerinden birisi veya bir topluluk için caiz olan şeyin hepsine genellenmesi mümkündür -[söz] bitti-.
ولما ذكرت الصاعقة الناشئة غالباً من الغمام كان أنسب الأشياء إيلاءها ذكر تظليل الغمام وناسب التحذير من نقمة الإحراق بالصاعقة والتذكير بنعمة الإيجاد من الموت الإتباع بذكر التنعيم في الإبقاء بالصيانة عن حر الظاهر بالشمس والباطن بالجوع.
Çoğunlukla buluttan meydana gelen yıldırım zikredilince, onun peşinden bulutun gölge yapmasının zikredilmesi en uygun şey oldu. Yıldırımla yakma azabından sakındırmak ve ölümden sonra var etme nimetini hatırlatmak; dışın güneşin sıcağından, için de açlıktan korunması suretiyle hayatta tutulmadaki nimetlendirmenin zikrinin peşinden getirilmesiyle tam bir uyum arz etti.
وقال الحرالي وعطف تعالى على ذكر البعث ذكر حال من مثل أحوال أهل الجنة الذي ينالونه بعد البعث، فكأن عامتهم الذين لم يموتوا إنما شركوا هؤلاء المبعوثين لكونهم كأنهم ماتوا بموتهم وبعثوا ببعثهم، فذكر ظل الغمام وهو من أمر ما بعد البعث والأرزاق بغير كلفة وهو من حال ما بعد البعث وأفهم ذلك أموراً أخر في أحوالهم كما يقال إن ملابسهم كانت تطول معهم كلما طالوا فكأنهم أخرجوا من أحوال أهل الدنيا بالجملة إلى شبه أحوال أهل الجنة في محل تيههم ومستحق منال العقوبة لهم كل ذلك إنعاماً عليهم، ثم لم يزيدوا مع
Hırrâlî dedi ki: Yüce [Allah], diriltilmenin zikrine, cennet ehlinin diriltildikten sonra kavuşacakları durumların bir benzerinin zikrini atfetti. Sanki ölmeyen halk tabakası da sanki onların ölümüyle ölmüş ve onların diriltilmesiyle diriltilmiş gibi bu diriltilenlere ortak oldu. Böylece dirilişten sonraki durumlardan olan bulutun gölgesini ve yine dirilişten sonraki durumlardan olan zahmetsiz rızıkları zikretti. Bu durum, onların hallerine dair başka hususları da anlatmaktadır; nitekim boyları uzadıkça elbiselerinin de kendileriyle birlikte uzadığı söylenir. Sanki onlar, Tîh sahrasındaki yerlerinde ve cezaya müstahak oldukları bir halde, sırf kendilerine bir lütuf olsun diye, toptan dünya ehlinin hallerinden çıkarılıp cennet ehlinin hallerinin benzerine aktarılmış gibidirler. Sonra buna rağmen
ذلك إلا بعداً عن التبصرة في كل ما أبدي لهم من العجائب - حدث عن بني إسرائيل ولا حرج فقال: {وظللنا} من الظلة وهو وقاية مما ينزل من سماء الموقي و {عليكم الغمام} من الغم وهو ما يغم النور أي يغطيه -
kendilerine gösterilen bunca harikuladelik karşısında ibret almaktan uzaklaşmaktan başka bir şey artırmadılar. -İsrailoğullarından anlat, hiçbir sakınca yoktur-. Şöyle buyurdu: {وظللنا} “Ve gölgelik yaptık” zulle (ظُلَّة) kökünden olup korunan kimsenin semasından inen şeylere karşı bir korumadır. {عليكم الغمام} “üzerinize bulutları” gam (غَمّ) kökünden olup ışığı boğan, yani örten şey demektir -
انتهى. أي فعلنا ذلك لترفيه أجسامكم وترويح أرواحكم، وعن مجاهد أن الغمام أبرد من السحاب وأرق وأصفى {وأنزلنا عليكم المن} قال الحرالي: هو ما جاء بغير كلفة، الكمأة من المن - انتهى. {والسلوى} أي لطعامكم على أن المن من الغمام، وحشر السلوى إليهم بالريح المثيرة له فنظمها به على غاية التناسب. قال الحرالي: والسلوى اسم صنف من الطير يقال هو السماني أو غيره - انتهى. وسيأتي إن شاء الله تعالى في الأعراف أنه غير السماني وأنهم خصوا به إيذاناً بقساوة قلوبهم.
[söz] bitti-. Yani bedenlerinizi rahatlatmak ve ruhlarınızı ferahlatmak için bunu yaptık. Mücâhid'den [rivayet edildiğine göre] gamâm (bulut), sehabdan daha serin, daha ince ve daha berraktır. {وأنزلنا عليكم المن} “Ve size kudret helvası indirdik”. Hırrâlî dedi ki: O, zahmetsizce gelen şeydir; mantar da menndendir -[söz] bitti-. {والسلوى} “ve bıldırcın eti” yani yiyeceğiniz olarak [indirdik]. Menn buluttan olup selvâ da onu harekete geçiren rüzgârla onlara topluca sevk edilmekteydi; bu sebeple onu gayet uyumlu bir şekilde dizdi. Hırrâlî dedi ki: Selvâ, bir kuş türünün adıdır; bıldırcın veya başka bir kuş olduğu söylenir -[söz] bitti-. İnşaallahu teâlâ A'râf suresinde onun bıldırcından farklı olduğu ve kalplerinin katılığına işaret olarak özellikle onlara verildiği gelecektir.
وهذه الخارقة قد كان صحابة نبينا ﷺ غنيين عنها بما كان النبي ﷺ كلما احتاجوا دعا بما عندهم من فضلات الزاد فيدعو، فيكثره الله حتى يكتفوا من عند آخرهم، وأعطى أبا هريرة ﵁ تمرات وأمره أن يجعلها في مزود وقال له: أنفق ولا تنثرها، فأكل منه سنين وأنفق منه أكثر من خمسين وسقاً. وبارك لآخر في قليل شعير وأمره أن لا يكيله، فلم يزل ينفق منه على نفسه
Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bu mucizeye ihtiyaç duymayacak durumdaydılar; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her ne zaman ihtiyaç duysalar, yanlarında kalan azık artıklarını ister ve dua ederdi; Allah da en sonuncularına yetecek kadar onu çoğaltırdı. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'a birkaç hurma verip onu bir dağarcığa koymasını emretmiş ve ona: «Harca ama döküp saçma» buyurmuştu; o da ondan yıllarca yemiş ve elli veskten fazla harcamıştı. Bir başkasına da az bir arpa içinde bereket duası etmiş ve onu tartmamasını emretmişti; o da kendisi,
وامرأته وضيفه حتى كاله فنفي، فقال النبي ﷺ: «لو لم تكله لأكلتم منه ولقام لكم» وكان نحو ذلك لعائشة ﵂ بعد موت النبي ﷺ. وكذا لأم مالك ﵂ في عكة سمن لم تزل تقيم لها أدمها حتى عصرتها. ومثل ذلك كثير في دلائل النبوة للبيهقي وغيره. وقيل لكم {وكلوا} ودل على أنه أكثر من كفايتهم بقوله {من طيبات} جمع طيبة. قال الحرالي: والطيب ما خلص من منازع يشارك فيه وطيّبه من سوى الأكل له أي لم ينازعه وليس فيه حق لغيره، ومنه الطيب في المذاق وهو الذي لا ينازعه تكره في طعمه، وهذا زاد على ذلك بكونه لم يكن عن عمل حرث
hanımı ve misafiri için ondan harcamaya devam etmiş, nihayet onu tartınca tükenmişti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eğer onu tartmasaydınız ondan yemeye devam ederdiniz ve o sizin için kalırdı» buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra Âişe radıyallâhu anhâ için de buna benzer bir durum olmuştu. Aynı şekilde Ümmü Mâlik radıyallâhu anhâ'nın da bir yağ tulumu vardı, onu sıkıncaya kadar ona katığını sağlamaya devam etmişti. Beyhakî'nin Delâilü'n-Nübüvve'sinde ve diğer eserlerde bunun benzeri çoktur. Size denildi ki: {وكلوا} “Yiyin” ve şu buyruğuyla onların ihtiyacından fazla olduğuna delalet etti: {من طيبات} “temiz ve helal olanlarından”. Tayyibât, tayyibenin çoğuludur. Hırrâlî dedi ki: Tayyib, kendisine ortak olan bir çekişmeden arınmış olan şeydir; onu yiyenden başkası da onun için helal kılmıştır, yani onda hak iddia etmemiştir ve onda başkasının hakkı yoktur. Tadı güzel olan da bundandır; tadında kendisiyle çelişen bir hoşnutsuzluk bulunmayan şeydir. Bu ise, herhangi bir ziraat ameli
ولا معاملة مع خلق - انتهى.
veya mahlukatla bir muamele sonucu olmaması hasebiyle bundan daha üstündür -[söz] bitti-.
{ما رزقناكم} أي على عظمتنا التي لا تضاهى.
{ما رزقناكم} “size rızık olarak verdiklerimizin” yani dengi olmayan azametimizle [verdiklerimizin].
ولما لم يرعوا هذه النعم أعرض عنهم للإيذان باستحقاق الغضب. وقال الحرالي: ثم أعرض بالخطاب عنهم وأقبل به على محمد ﷺ ومن معه - انتهى. فقال {وما} أي فظلموا بأن كفروا هذه النعم كلها وما {ظلمونا} بشيء من ذلك {ولكن كانوا} أي جبلة وطبعاً {أنفسهم} أي خاصة {يظلمون *} لأن ضرر ذلك مقصور عليهم. قال الحرالي: وفيه إشعار بتحذير هؤلاء أن يروا نحواً مما
Bu nimetleri gözetmediklerinde, gazabı hak ettiklerini bildirmek üzere onlardan yüz çevirdi. Hırrâlî dedi ki: Sonra hitapla onlardan yüz çevirip Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve beraberindekilere yöneldi -[söz] bitti-. Şöyle buyurdu: {وما} yani bütün bu nimetlere nankörlük ederek zulmettiler; halbuki {ظلمونا} “Bize zulmetmediler” bundan hiçbir şeyle Bize zarar vermediler {ولكن كانوا} “fakat onlar” yani fıtrat ve tabiat olarak {أنفسهم} “bizzat kendilerine” {يظلمون *} “zulmediyorlardı.” Çünkü bunun zararı yalnızca kendileriyle sınırlıdır. Hırrâlî dedi ki: Bunda, onların gördüklerinin bir benzerini görmemeleri hususunda bu ümmete
رأوا فينالهم نحو مما نالوه، لأن قصص القرآن ليس مقصوده مقصوراً على ذكر الأولين فقط بل كل قصة منه إنما ذكرت لما يلحق هذه الأمة في أمد يومها من شبه أحوال من قص عليهم قصصه - انتهى.
onların uğradığı akıbete uğramaktan bir sakındırma uyarısı vardır; çünkü Kur'an kıssalarının maksadı yalnızca öncekilerin zikriyle sınırlı değildir, bilakis ondaki her bir kıssa, kıssaları anlatılanların durumlarına benzer şeylerin bu ümmete kendi zaman diliminde isabet etmesi sebebiyle zikredilmiştir -[söz] bitti-.
ولما كان كل من ظل الغمام ولزوم طعام واحد غير مألوف
Gerek bulutun gölgesi gerekse tek bir yiyeceğe devam etmek alışılmadık olduğundan
لهم مع كونه نعمة دنيوية وكان المألوف أحب إلى النفوس تلاه بالتذكير بنعمة مألوفة من الاستظلال بالأبنية والأكل مما يشتهى مقرونة بنعمة دينية. وقال الحرالي: لما ذكر تعالى عظيم فضله عليهم في حال استحقاق عقوبتهم في تظليل الغمام وإنزال المن والسلوى وهو مبتدأ أمر تيههم حين أبوا أن يقاتلوا الجبارين نظم به آخر أمر تيههم بعد وفاة موسى وهارون ﵉ حين دخولهم مع يوشع ﵇ وما أمروا به من دخول البلد المقدس متذللين بالسجود الذي هو أخص رتب العبادة وكمال عمل العامل ودنو من الحق - انتهى. فقال تعالى {وإذ قلنا} أي لكم {ادخلوا هذه القرية} إشارة إلى نعمة النصر. قال الحرالي: الدخول الولوج في الشيء بالكلية حساً بالجسم ومعنى بالنظر والرأي، والقرية من القرى وهو الجمع للمصالح التي بها يحصل قوام الدنيا لقرى أهل الدنيا والتي تجمع مصالح أهل الآخرة، لقرى أهل الآخرة، قال ﵇: «أُمرت بقرية تأكل القرى» باستيطانها كأنها تستقري القرى تجمعها
dünyevi bir nimet olmakla birlikte onlar için ve alışılmış olan şey nefislere daha sevimli geldiğinden, bunun peşinden binalarla gölgelenmek ve canın çektiği şeylerden yemek gibi dinî bir nimetle birleşmiş alışıldık bir nimeti hatırlatmayı getirdi. Hırrâlî dedi ki: Yüce [Allah], zorbalarla savaşmaktan kaçındıkları Tîh dönemlerinin başında bulutun gölgelendirilmesi ve kudret helvası ile bıldırcının indirilmesi hususunda cezalandırılmayı hak ettikleri andaki üzerlerindeki büyük lütfunu zikredince; bunun peşine Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'ın vefatından sonra Yûşa aleyhisselâm ile birlikte girdikleri Tîh dönemlerinin sonunu ve ibadetin en özel mertebesi, amel edenin amilinin kemali ve Hakk'a yakınlık olan secde ile tezellül ederek mukaddes beldeye girmelerinin kendilerine emredilişini dizdi -[söz] bitti-. Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإذ قلنا} yani size demiştik ki: {ادخلوا هذه القرية} “Şu şehre girin” zafer nimetine bir işarettir. Hırrâlî dedi ki: Duhûl (دخول), bedenen hissi olarak ve nazar ve görüşle manevi olarak bir şeyin içine tamamen girmektir. Karye (şehir/köy) ise, dünya ehlinin köyleri için dünyanın nizamının sağlandığı menfaatlerin, ahiret ehlinin köyleri için de ahiret ehlinin menfaatlerinin toplanması demek olan el-kırâ (القرى) kökündendir. aleyhisselâm: «Karyeleri yiyen bir karye ile emrolundum» buyurmuştur; oraya yerleşmekle sanki karyeleri araştırıp kendine topluyor
إليها، وقد تناوبت الياء والهمزة والواو مع القاف والراء على عام هذا المعنى - انتهى. وناسب سياق النعم الدلالة على تعقيب نعمة الدخول بالفاء في قوله: {فكلوا منها حيث شئتم} وأتمّ النعمة بقوله {رغداً} موسعاً عليكم طيباً. قال الحرالي: وفيه أي هذا الخطاب تثنية في ذكر الأرض لما تقدم من نحوه لآدم في السماء، فكان تبديلهم لذلك عن فسق لا عن نسيان كما كان أمر آدم ﵇، فكأنهم اقتطعوا عن سنته إلى حال الشيطان الذي كان من الجن ففسق عن أمر ربه، فتحقق ظلمهم حين لم يشبهوا آباءهم وأشبهوا عدو أبيهم - انتهى. وأمرهم بالشكر على نعم النصر والإيواء وإدرار الرزق بأمر يسير
gibidir. Yâ, hemze ve vâv harfleri, kaf ve râ harfleriyle birlikte bu genel manada nöbetleşe kullanılmıştır -[söz] bitti-. Nimetler bağlamı, şu buyruğundaki «fâ» harfiyle girme nimetinin hemen ardından gelen neticeye delalet etmeye uygun düşmüştür: {فكلوا منها حيث شئتم} “ve orada dilediğiniz yerden yiyin”. {رغداً} “bol bol” genişletilmiş ve hoş olarak buyurarak nimeti tamamladı. Hırrâlî dedi ki: Bu hitapta, daha önce Âdem için semada geçen benzeri durum sebebiyle arzın zikrinde bir ikileme vardır. Onların bunu değiştirmesi, Âdem aleyhisselâm'ın durumunda olduğu gibi unutmaktan değil fısk sebebiyledir. Sanki onlar onun sünnetinden kopup cinlerden olup Rabbinin emrinden çıkan şeytanın haline geçmişlerdir; böylece babalarına benzemeyip babalarının düşmanına benzediklerinde zulümleri gerçekleşmiştir -[söz] bitti-. Zafer, barınma ve rızkın bollaşması nimetlerine karşı söz ve fiilden ibaret kolay bir şeyle
من القول والفعل، وقدم الدخول السار للنفوس والسجود الذي هو أقرب مقرب للحضرة الشريفة لأنه في سياق عد النعم على القول المشعر بالذنب فقال {وادخلوا الباب} وهو كما قال الحرالي أول مستفتح الأشياء
şükretmelerini emretti. Nefisleri sevindiren girişi ve yüce huzura en çok yaklaştıran secdeyi, nimetleri sayma bağlamında olduğu için günahı hissettiren sözün önüne geçirerek şöyle buyurdu: {وادخلوا الباب} “ve kapıdan girin”. Bu, Hırrâlî'nin dediği gibi, gerek hissi gerekse manevi olarak kapalı şeylerin
والأمور المستغلقة حساً أو معنى حال كونكم {سجداً وقولوا} جامعين إلى ندم القلب وخضوع الجوارح الاستغفار باللسان، ولما كان القول تحكى به الجمل فتكون مفعولاً بها ويعمل في المفرد إذا كان مصدراً أو صفة لمصدر كقلت حقاً أو معبراً به عن جملة كقلت شعراً وما كان على غير هذا كان إسناداً لفظياً لا فائدة فيه غير مجرد الامتثال رفع قوله {حطة} أي عظيمة لذنوبنا.
ve işlerin ilk açılış kapısıdır. Şu halde iken: {سجداً وقولوا} “secde ederek ve deyin ki” kalbin pişmanlığına ve azaların boyun eğişine dille istiğfarı da ekleyerek... Sözle cümleler hikaye edildiği için meful olurlar ve masdar veya masdarın sıfatı olduğunda müfrette amel eder -örneğin «doğru söyledim (قلت حقاً)» veya cümle yerine geçerek «şiir söyledim (قلت شعراً)» denmesi gibi-; bunun dışındakiler ise sadece imtisalden başka faydası olmayan lafzi bir isnat olduğundan, şu buyruğunu merfu kıldı: {حطة} “Hıtta!” yani «günahlarımızı büyük bir bağışlayışla bağışla!»
قال الكشاف: والأصل النصب أي حط عنا ذنوبنا إلاّ أنه رفع ليعطي معنى الثبات. قال الحرالي: من الحط وهو
Keşşâf sahibi dedi ki: Asıl olan mansup olmasıdır, yani «günahlarımızı bizden indir (حط عنا ذنوبنا)» demektir; ancak sebat manası vermek için merfu kılınmıştır. Hırrâlî dedi ki: Hıtt (الحط),
وضع الحمل الثقيل بمُنّة وجمام قوة يكون في الجسم، والمعنى أمروا بقول ما يحط عنهم ذنوبهم التي عوّقتهم من رسول الله ﷺ مع من معه من المهاجرين والأنصار بشعب من الشعاب متردداً بين الحرمين الشريفين - يعني في عمرة الحديبية - فقال قولوا: «لا إله إلاّ الله» وعند ذلك دخول الشعب الذي هو باب المدخل من نجد الأرض إلى سهلها «فقالوها، فقال: والذي نفسي بيده! إنها للحطة التي عرضت على بني إسرائيل أن يقولوها فبدلوها» انتهى. وعبر بنون العظمة في قوله {نغفر لكم} إشارة إلى أنه لا يتعاظمه ذنب وإن عظم كاتخاذ العجل إذا جُبّ بالتوبة، وفي قراءة من قرأ بالتحتانية والفوقانية مبنياً للمجهول إشارة إلى تحقير الذنوب إذا أراد غفرانها بحيث إنه بأدنى أمر وأدق إشارة بمحوها وهي أقل من أن يباشرها بنفسه المقدسة، كل ذلك استعطاف إلى التوبة. . والغفر
bedende bulunan bir kuvvet ve dinçlikle ağır yükü indirmektir. Manası şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberindeki Muhacirler ve Ensar'ı, iki Harem-i Şerif arasında gidip gelirken -yani Hudeybiye umresinde- bir dağ geçidinde alıkoyan günahlarını kendilerinden indirecek sözü söylemekle emrolundular. O da buyurdu ki: «Lâ ilâhe illallâh deyin». O sırada dağ geçidine girmekteydiler ki burası arazinin yüksek yerinden düzlüğe açılan giriş kapısıydı; «Bunun üzerine onu söylediler. Buyurdu ki: Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki! Bu, İsrailoğullarına söylemeleri teklif edilen fakat değiştirdikleri hıttanın ta kendisidir» -[söz] bitti-. {نغفر لكم} “bağışlayalım sizin için” buyruğunda azamet nûnu ile ifade edilmesi, tövbe ile silindiği takdirde buzağıya tapınmak gibi ne kadar büyük olursa olsun hiçbir günahın O'na büyük gelmeyeceğine işarettir. İki noktalı alt harf (ye) ve iki noktalı üst harf (te) ile meçhul olarak okuyanların kıraatinde ise, bağışlamayı dilediğinde günahları küçümsemeye işaret vardır; öyle ki en küçük bir emirle ve en ince bir işaretle onları siler ve onlar O'nun mukaddes zatının bizzat mübaşeret etmesinden çok daha önemsizdir. Bütün bunlar tövbeye bir teşviktir. el-Gafr (الغفر)
قال الحرالي: ستر الذنب أن يظهر منه أثر على المذنب لا عقوبة ولا ذكر - ثم قال: ففي قراءة {نغفر} تول من الحق ومن هو من حزبه من الملائكة والرسل، وفي قراءة: تغفر، إبلاغ أمر خطابهم بما يفهمه التأنيث من نزول القدر، وفي قراءة الياء توسط بين طرفي ما يفهمه علو قراءة النون ونزول قراءة التاء، ففي ذلك بجملته إشعار بأن خطاياهم كانت في كل رتبة مما يرجع إلى عبادة ربهم وأحوال أنفسهم ومعاملتهم مع غيرهم من أنبيائهم وأمثالهم حتى جمعت خطاياهم جميع جهات الخطايا الثلاث، فكأنهم ثلاثة أصناف: صنف بدلوا، وصنف اقتصدوا، وصنف أحسنوا فيزيدهم الله ما لا يسعه القول و {هل جزاء الإحسان إلاّ الإحسان} [الرحمن: ٦٠] انتهى. ولما كان السياق هنا لتعداد النعم حسن أن يعبر عن ذنوبهم بجمع الكثرة فقال {خطاياكم} إشارة إلى أنهم أصروا عليها
Hırrâlî dedi ki: Günahı, günahkâr üzerinde ne bir ceza ne de bir anılma şeklinde hiçbir eseri görünmeyecek tarzda örtmektir. Sonra dedi ki: {نغفر} kıraatinde Hak Teâlâ'nın ve O'nun fırkasından olan meleklerin ve elçilerin üstlenmesi vardır. «Tuğfer (تُغفر)» kıraatinde, müennesliğin hissettirdiği kadir inişiyle onların hitap emrinin tebliği vardır. «Yuğfer (يُغفر)» kıraatinde ise nûn kıraatinin yüceliği ile tâ kıraatinin inişinin hissettirdiği iki taraf arasında bir orta yol vardır. Bütün bunlarda, onların hatalarının Rablerinin ibadetine, kendi nefislerinin hallerine ve peygamberleri ve benzerleri gibi başkalarıyla olan muamelelerine dönen her bir mertebede olduğuna ve hatta hatalarının üç hata cihetinin tamamını topladığına bir işaret vardır. Sanki onlar üç sınıftırlar: Değiştirenler sınıfı, orta yolu tutanlar sınıfı ve ihsanda bulunanlar sınıfı; Allah onlara sözün alamayacağı derecede artırır ve {هل جزاء الإحسان إلاّ الإحسان} “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [Rahmân: 60] -[söz] bitti-. Buradaki bağlam nimetleri saymak için olduğundan, günahlarını çokluk çoğuluyla ifade etmek güzel düşmüş ve şöyle buyurmuştur: {خطاياكم} “hatalarınızı”; sanki her bir nimetin karşısına bir günah koyacak kadar
بحيث كادوا أن يجعلوا بإزاء كل نعمة ذنباً، والخطايا جمع خطيئة من الخطأ وهو الزلل عن الحد عن غير تعمد بل مع عزم الإصابة أو وَدِّ أن لا يخطىء - هكذا قال الحرالي، والظاهر أن المراد هنا ما كان عن عمد كائناً ما كان، لأن ذلك أولى بسياق الامتنان والعقوبة بالعصيان.
onlar üzerinde ısrar ettiklerine bir işarettir. Hatâyâ (خطايا), hatîenin (خطيئة) çoğuludur; o da haddi aşmak olan hatâdan gelir ve kasti olmaksızın, bilakis isabet etme azmiyle veya hata etmeme arzusuyla vuku bulan sürçmedir -Hırrâlî böyle demiştir-. Zahir olan şudur ki, buradaki murat her ne olursa olsun kasten yapılan şeydir; zira bu, minnet ve isyan sebebiyle cezalandırma bağlamına daha uygundur.
قال في القاموس: والخطيئة الذنب أو ما تعمد منه والخطأ ما لم يتعمد، جمعه خطايا، وقرىء شاذاً: خطيئاتكم، بالجمع السالم الدال على القلة إشارة إلى أنّها وإن تكاثرت فهي في جنب عفوه قليل، وهذا بخلاف الأعراف فإن السياق هناك لبيان إسراعهم في الكفر كما سيأتي إن شاء الله تعالى، وناسب عدّ النعم العطف على ما تقدم منها بقوله: {وسنزيد المحسنين *} أي بعد غفران ذنوبهم. قال الحرالي: جمع محسن من الإحسان
Kâmûs'ta dedi ki: Hatîe, günah veya kasten yapılanıdır; hatâ ise kasten yapılmayandır, çoğulu hatâyâ gelir. Şaz olarak azlığa delalet eden kurallı çoğulla «hatîâtiküm (خطيئاتكم)» şeklinde de okunmuştur ki bu, her ne kadar çoğalsalar da O'nun affının yanında az olduğuna işarettir. Bu, A'râf'ın aksinedir; zira oradaki bağlam inşaallahu teâlâ geleceği üzere küfre koşmalarını beyan içindir. Nimetleri saymaya, şu buyruğuyla daha önce geçenlere atfetmek uygun düşmüştür: {وسنزيد المحسنين *} “Ve iyilik yapanlara [daha fazlasını] artıracağız.” yani günahlarının bağışlanmasından sonra... Hırrâlî dedi ki: Muhsin, ihsan kökünden olup
وهو البلوغ إلى الغاية في حسن العمل، فيكون مع الخلق رؤية المرء نفسه في غيره فيوصل له من البر ما يجب أن يفعل معه، ورؤية العبد ربّه في عبادته، فالإحسان فيما بين العبد وربّه أن يغيب عن نفسه ويرى ربه، والإحسان فيما بين العبد وغيره أن يغيب عن غيره ويرى نفسه، فمن رأى نفسه في حاجة الغير ولم ير نفسه في عبادة الرب فهو محسن، وذلك بلوغ في الطرفين إلى غاية الحسن في العمل بمنزلة الحسن في الصورة - انتهى.
o da amelin güzelliğinde son noktaya ulaşmaktır. Mahlukatla birlikte olduğunda kişinin kendini başkasında görmesi ve kendisine yapılması gereken iyiliği ona ulaştırmasıdır; kulun ibadetinde Rabbini görmesidir. Kul ile Rabbi arasındaki ihsan, kendi nefsinden fani olup Rabbini görmesidir; kul ile başkası arasındaki ihsan ise, başkasından fani olup kendini görmesidir. Kim başkasının ihtiyacında kendini görür ve Rabbin ibadetinde kendini görmezse o muhsindir; bu da suretteki güzellik mesabesindeki amelde güzelliğin son noktasına her iki tarafta da ulaşmaktır -[söz] bitti-.
ولمّا كان هذا التصريح بالترغيب المتضمن للتلويح بالترهيب مقتضياً للعاقل المبادرة إلى الطاعة بين أنه تسبب عنه أن بعضهم عصوا وكفروا هذه النعمة العظيمة ولم يقتصروا على ترك هذا الأمر بل بدلوه بدخولهم كما في الحديث «يزحفون على أستاههم قائلين: حبة في شعرة» أي جنس الحب في جنس الشعرة أي في الغرائر مطلوبنا لا الحطة وهي غفران
Korkutmayı ima etmeyi içeren bu teşvik açıklaması akıllı birinin itaate koşmasını gerektirdiğinden, bazılarının isyan edip bu büyük nimete nankörlük etmesine ve bu emri terk etmekle kalmayıp, hadiste geçtiği üzere «kıçları üzerinde sürünerek: Bir kıl içindeki bir buğday tanesi diyerek» girmeleriyle onu değiştirmelerine sebep olduğunu beyan etti. Yani çuvallardaki kıl cinsinden olan şeyin içindeki dane cinsidir matlubumuz; hıtta, yani günahların
الذنوب. قال الحرالي: أمروا بالإخلاص لله نظراً إلى حياة قلوبهم فطلبوا الحنطة نظراً إلى حياة جسومهم فقال تعالى {فبدل} من التبديل وهو تعويض شيء مكان شيء - انتهى. {الذين ظلموا} وأسقط: منهم، لما يأتي في الأعراف {قولاً} أي مكان القول الذي أمروا به.
bağışlanması değil. Hırrâlî dedi ki: Kalplerinin hayatına bakılarak Allah için ihlasla emrolundular, onlar ise bedenlerinin hayatına bakarak buğday istediler. Yüce Allah buyurdu ki: {فبدل} tebdil (تبديل) kökünden olup bir şeyin yerine başka bir şeyi koymaktır -[söz] bitti-. {الذين ظلموا} “O zulmedenler değiştirdiler” ve A'râf'ta gelecek olandan dolayı «onlardan (منهم)» kelimesini düşürdü; {قولاً} “bir sözü” yani kendilerine emredilen sözün yerine başka bir sözü.
ولما كان التبديل وإن كان يفهم التغيير لكنه يصدق بأدنى تغيير ولو أنه في اللفظ وإن اتّحد المعنى بيّن أنه مضاد له بحيث لا يمكن اجتماعهما بقوله: {غير الذي قيل لهم} فإن غيراً كما قال الحرالي
Tebdil her ne kadar değiştirmeyi ifade etse de, mana bir olsa bile lafızda en ufak bir değişiklikle de gerçekleşebileceğinden, şu buyruğuyla onunla bir arada bulunması mümkün olmayacak derecede ona zıt olduğunu beyan etti: {غير الذي قيل لهم} “kendilerine söylenenden başkasıyla”. Zira gayr (غير) kelimesi, Hırrâlî'nin dediği gibi,
كلمة تفهم انتفاء وإثبات ضد ما انتفى، وقال: ذكر تعالى عدولهم عن كل ذلك واشتغالهم ببطونهم وعاجل دنياهم فطلبوا طعام بطونهم التي قد فرغ منها التقدير وأظهر لهم الغناء عنها في حال التيه بإنزال المن والسلوى إظهاراً لبلادة طباعهم وغلبة حب العاجلة عليهم فبدلوا كلمة التوحيد وهي لا إله إلاّ الله وهي الحطة بطلب الحنطة {ولو أنهم أقاموا التوراة والإنجيل وما أنزل إليهم من ربهم لأكلوا من فوقهم ومن تحت أرجلهم}
nefyolunan şeyin yokluğunu ve zıddının sübutunu ifade eden bir kelimedir. Dedi ki: Yüce [Allah], onların bütün bunlardan yüz çevirmelerini, karınlarıyla ve peşin dünyalarıyla meşgul olmalarını zikretti. Böylece takdirin kendisinden fariğ olduğu ve Tîh sahrasında kudret helvası ve bıldırcın indirilerek ondan müstağni olduklarını kendilerine gösterdiği karınlarının yiyeceğini talep ettiler; bu da tabiatlarının ahmaklığını ve peşin dünya sevgisinin onlara galip geldiğini göstermek içindir. Böylece tevhid kelimesi olan «Lâ ilâhe illallâh»ı, yani hıttayı buğday talebiyle değiştirdiler. {ولو أنهم أقاموا التوراة والإنجيل وما أنزل إليهم من ربهم لأكلوا من فوقهم ومن تحت أرجلهم}
[المائدة: ٦٦] {ولو أن أهل القرى أمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض} [الأعراف: ٩٦] «من شغله ذكري عن مسألتي أعطيته أفضل ما أعطي السائلين» انتهى. وبيّن أنه خصّ المبدلين بالعتاب نعمة منه مع أن له أن يعم فقال {فأنزلنا} أي بعظمتنا بسبب ذلك {على الذين ظلموا} أي خاصة {رجزاً} قال الحرالي: هو أشد العذاب، وما جره أيضاً يسمى رجزاً مما يجب
“Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi” [Mâide: 66]. {ولو أن أهل القرى أمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض} “Eğer o ülkelerin halkı inansalar ve sakınsalardı, elbette onların üstüne gökten ve yerden nice bereket kapıları açardık” [A'râf: 96]. «Kimi Beni zikretmek Benden istemekten alıkoyarsa, ona isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm» -[söz] bitti-. Genel kılma yetkisine sahipken, bir nimet olarak azarı değiştirenlere has kıldığını beyan ederek şöyle buyurdu: {فأنزلنا} “Bunun üzerine indirdik” yani azametimizle bundan dolayı indirdik {على الذين ظلموا} “o zulmedenlerin üzerine” yani bilhassa onların üzerine {رجزاً} “korkunç bir azap”. Hırrâlî dedi ki: O, azabın en şiddetlisidir; onun getirdiği ve kendisinden
أن يزجر عنه والزجر كف البهائم عن عدواها - انتهى. ولما كان الإنزال مفهماً للسماء حققه تعظيماً له بقوله: {من السماء بما} أي بسبب ما {كانوا يفسقون *} أي يجددون الخروج من الطاعة إلى المعصية في كل وقت. ففي إفهامه أنهم يعودون إلى الطاعة بعد الخروج منها وذلك مقتض لأن يكون يظلمون أشد منه كما يأتي. قال الحرالي: فبحق يجب على من دخل من باب جبل أو قرية أن يقول في وصيدها: لا إله إلاّ الله، ليحط عنه ماضي ذنوبه، فكأنّ ذكر الله في باب المدينة والشعب ذكاة لذلك المدخل، فمن لم يدخله مذكياً دخله فاسقاً {لا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه وإنه لفسق} [الأنعام: ١٢١] فلذلك ما انختم ذكرهم في الآية بالفسق - انتهى.
sakındırılması gereken şeylere de ricz denir; zecr (sakındırma) ise hayvanları saldırganlıklarından alıkoymaktır -[söz] bitti-. İndirme fiili semayı hissettirdiğinden, onu yüceltmek için şu buyruğuyla tahkik etti: {من السماء بما} “gökten, sebebiyle” yani şu sebepten dolayı: {كانوا يفسقون *} “yoldan çıkıp durdukları” yani her vakit itaatten çıkıp masiyete yönelmeyi yeniledikleri için... Bunda, onların itaatten çıktıktan sonra ona geri döndükleri anlaşılmaktadır ki bu da ileride geleceği üzere «zulmediyorlardı» ifadesinin bundan daha şiddetli olmasını gerektirir. Hırrâlî dedi ki: Bir dağ veya köy kapısından giren kimsenin, geçmiş günahlarını indirmesi için onun eşiğinde «Lâ ilâhe illallâh» demesi hak olarak vaciptir. Sanki şehir ve geçit kapısında Allah'ı zikretmek o giriş için bir tezkiyedir (boğazlamadır); kim oraya tezkiyesiz girerse fasık olarak girmiş olur. {لا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه وإنه لفسق} “Üzerine Allah'ın adı anılmayanlardan yemeyin; çünkü o kesinlikle bir yoldan çıkıştır” [En'âm: 121]. Bu sebepledir ki ayette onların anılması fısk ile son bulmuştur -[söz] bitti-.
ولما بين سبحانه نعمته عليهم بالإمكان من القرية بالنصر على أهلها والتمتع بمنافعها وختمه بتعذيبهم بما يميت أو يحرق وتبين من ذلك كله أن قلوبهم أشد قسوة من الحجارة كما سيأتي التصريح به من قول الله تعالى في قصة البقرة وأنها لا منفعة فيها اتبعه التذكير بنعمته عليهم في البرية بما يبرد الأكباد ويحيي الأجساد فذكر انفجار الماء من الحجر الذي عمهم نفعه وأنقذهم من الموت تبعة ودلهم على التوحيد والرسالة أصله وفرعه بقدرة الصانع وعلمه جمعاً لهم بذلك بين نعمتي الدين والدنيا فقال تعالى {وإذ استسقى} أي طلب السقيا. قال الحرالي: والسقيا فعلى صيغة مبالغة فيما يحصل به الري من السقي والسقي إحياء موات
Sübhan [olan Allah], halkına karşı zafer kazandırmak ve menfaatlerinden yararlandırmak suretiyle karyede imkân kılma nimetini beyan edip bunu öldüren veya yakan şeyle azaplandırmalarıyla noktalayınca ve bütün bunlardan, Bakara kıssasında Yüce Allah'ın buyruğundan açıkça geleceği üzere kalplerinin taştan daha katı olduğu ve hiçbir menfaati bulunmadığı ortaya çıkınca; bunun ardından ciğerleri soğutan ve bedenleri dirilten şeyle sahradaki üzerlerine olan nimetini hatırlatmayı getirdi. Böylece faydası onları kuşatan, onları ölüm tehlikesinden kurtaran, Yaratan'ın kudreti ve ilmiyle aslı ve fer'iyle tevhidi ve peygamberliği kendilerine gösteren taştan suyun fışkırmasını zikrederek, bu vesileyle onlar için din ve dünya nimetlerini bir araya getirdi ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإذ استسقى} “Hani su istemişti” yani su verilmesini talep etmişti. Hırrâlî dedi ki: Sükyâ (السقيا), su içmekle suya kanmanın gerçekleştiği şey hususunda mübalağa veznidir; seky (السقي) ise ölü şeyi diriltmektir
شأنه أن يطلب الإحياء حالاً أو مقالاً؛ قال ﷺ: «اللهم اسق عبادك! ثم قال: وأحي بلدك الميت» انتهى. {موسى لقومه} أي لما خافوا الموت من العطش {فقلنا} أي بما لنا من العظمة حين خفيت عنهم {اضرب} قال الحرالي: من الضرب وهو وقع الشيء على الشيء بقوة {بعصاك} والعصا كأنها ما يكف به العاصي، وهو من ذوات الواو، والواو فيه إشعار بعلو كأنها آلة تعلو من قارف ما تشعر فيه الياء بنزول عمله بالمعصية، كأن العصو أدب العصي، يقال عصا يعصو أي ضرب بالعصا اشتقاق ثان، وعصى يعصي إذا خالف الأمر - انتهى. {الحجر} أي جنسه فضرب حجراً {فانفجرت} وما أنسب ذكر الانفجار هنا بعد ختم ما قبل بالفسق لاجتماعهما في الخروج عن محيط،
ve haliyle veya diliyle diriltilmeyi istemek onun şanındandır; sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım, kullarına su ver! Sonra buyurdu ki: Ve ölü beldeni dirilt!» demiştir -[söz] bitti-. {موسى لقومه} “Mûsâ kavmi için” yani susuzluktan ölümden korktuklarında... {فقلنا} “Bunun üzerine Biz dedik ki” yani onlara gizli kaldığı bir sırada azametimizle dedik ki: {اضرب} “Vur!”. Hırrâlî dedi ki: Darb (ضرب) kökünden olup bir şeyin bir şeyin üzerine kuvvetle inmesidir. {بعصاك} “asanla”. Asâ (العصا), sanki kendisiyle asinin engellendiği şeydir; vâvî asıllı bir kelimedir. Ondaki vâv harfinde bir yücelik işareti vardır; sanki o, ameli masiyet sebebiyle inen kimseye üstün gelen bir alettir ki bu inişi yâ harfi hissettirir. Sanki asv (العصو), âsînin (العصي) edebidir. Asâ ya'sû (عصا يعصو), asayla vurdu demektir ve ikinci bir türemedir; asâ ya'sî (عصى يعصي) ise emre muhalefet ettiğinde denir -[söz] bitti-. {الحجر} “taşa” yani cinsine [vur]; o da bir taşa vurdu. {فانفجرت} “Bunun üzerine fışkırdı”. Bir çerçevenin dışına çıkma noktasında birleştiklerinden dolayı, bir öncekinin fısk ile bitirilmesinden sonra burada fışkırmanın zikredilmesi ne kadar da uygundur;
هذا خروج يحيي وذاك خروج يميت. قال الحرالي: الانفجار انبعاث وحي من شيء موعى أو كأنه موعى انشق وانفلق عنه وعاؤه ومنه الفجر وانشقاق الليل عنه - انتهى. ولأن هذا سياق الامتنان عبر بالانفجار الذي يدور معناه على انشقاق فيه سيلان وانبعاث مع انتشار واتساع وكثرة، ولما لم يكن {منه} أي الحجر الذي ضربه {اثنتا عشرة عيناً} لكل سبط عين، والعين قال الحرالي هو باد نام قيم يبدو به غيره،
bu dirilten bir çıkış, öbürü ise öldüren bir çıkıştır. Hırrâlî dedi ki: İnficar (fışkırma), kapalı veya sanki kapalıymış gibi olan bir şeyden, kabı yarılarak ve parçalanarak ansızın fışkırıp çıkmasıdır; fecir ve gecenin ondan yarılıp çıkması da bundandır -[söz] bitti-. Bu bağlam bir nimetlendirme bağlamı olduğu için, manası akma ve yayılma, genişleme ve çoklukla birlikte fışkırma etrafında dönen inficar ile ifade etti. Ondan olmadığı halde, {منه} yani vurduğu o taştan {اثنتا عشرة عيناً} “on iki pınar” her bir oymak için bir pınar [fışkırdı]. Ayn (pınar) kelimesi için Hırrâlî şöyle demiştir: O, kendisiyle başkası ortaya çıkan belirgin, gelişen ve ayakta tutan şeydir;
فما أجزأ من الماء في ري أو زرع فهو عين، وما مطر من السماء فأغنى فهو عين، يقال إن العين مطر أيام لا يقلع وإنما هو مطر يغني وينجع، وما تبدو به الموزونات عين، وما تبدو به المرئيات من الشمس عين، وما تنال به الأعيان من الحواس عين، والركية وهي بئر السقيا عين، وهي التي يصحفها بعضهم فيقول: الركبة - بالباء يعني الموحدة - وإنما هي الركيّة - بالياء المشددة - كذا قال، وقد ذكر أهل اللغة عين الرُكبة؛ وعدّ في القاموس المعاني التي لهذا اللفظ نحو أربعين، منها نقرة الركبة
dolayısıyla suya kanmada veya ziraatte yeten her su bir ayndır; gökten yağıp yeten şey bir ayndır; nitekim aynın, dinmeyen günlerin yağmuru olduğu ve yetip fayda veren yağmur olduğu söylenir. Tartılan şeylerin kendisiyle ortaya çıktığı şey ayndır (ölçektir); güneşten görülen şeylerin kendisiyle ortaya çıktığı şey ayndır (gözdür); hislerden nesnelerin kendisiyle elde edildiği şey ayndır; su kuyusu olan rakiyye de bir ayndır. Bazılarının tashif yaparak tek noktalı bâ ile er-rukbe (الركبة) dediği şey de budur; oysa o şeddeli yâ ile er-rakiyyedir (الركيّة). O böyle demiştir. Dil ehli «aynü'r-rukbe» ifadesini zikretmiştir; Kâmûs'ta bu lafzın kırk kadar manası sayılmıştır, bunlardan biri diz kapağının çukurudur
أي بالموحدة، ومنها مفجر ماء الركية بالتحتانية مشددة.
yani tek noktalı bâ ile olanıdır; biri de iki noktalı alt harf (ye) ile şeddeli olan rakiyyenin su fışkıran yeridir.
ولما توقع السامع إخبار المتكلم هل كانت الأعين موزعة بينهم معروفة أو ملبسة قال {قد علم كل أناس} أي منهم. قال الحرالي: وهو اسم جمع من الأنس - بالضم، كالناس اسم جمع من النوس، قال: فلم يسمهم باسم من أسماء الدين لأن الأسماء تجري على حسب الغالب على المسمّين بها من أحوال تدين أو حال طبع أو تطبع {مشربهم} مكتفاهم من الشرب المردد مع الأيام ومع الحاجات في كل وقت بما يفهمه المفعل اسم مصدر ثان مشتق من مطلق الشرب أو اسم محل يلزمه
Dinleyen kişi, pınarların aralarında taksim edilmiş ve bilinir mi yoksa karışık mı olduğunu konuşanın haber vermesini bekleyince şöyle buyurdu: {قد علم كل أناس} “Her grup insan bildi” yani onlardan her biri... Hırrâlî dedi ki: Bu, ötre ile üns (الأنس) kelimesinden türemiş bir topluluk ismidir; tıpkı nâs (الناس) kelimesinin nevs (النوس) kelimesinden türemiş bir topluluk ismi olduğu gibi. Dedi ki: Onları din isimlerinden bir isimle isimlendirmedi; çünkü isimler, kendileriyle isimlendirilenlerin dindarlık hallerinden veya tabiat yahut alışkanlık hallerinden galip olana göre cereyan eder. {مشربهم} “içeceği yeri” yani günlerle ve her vakitteki ihtiyaçlarla tekrarlanan içmeden kendilerine yetecek olanı bildiler; nitekim mef'al vezni, mutlak içme kökünden türemiş ikinci bir masdar ismi veya kendisine tekrarlanma
التكرار عليه والتردد، فجعل سبحانه سقياهم آية من آياته في عصاه، كما كانت آيته في عصاه على عدوه الكافر، فكان فيها نقمة ورحمة؛ وظهر بذلك كمال تمليكه تعالى لمحمد ﷺ حين كان ينبع من بين أصابعه الماء غنياً في نبوعه عن آلة ضرب أو حجر، وتمليك الماء من أعظم التمكين، لأنه تمكين فيما هو بزر كل شيء ومنه كل حي وفيه كل مجعول ومصور - انتهى. يعني أن هذه الخارقة دون ما نبع للنبي ﷺ من الماء من بين أصابعه، ودون ما نبع بوضع أصحابه سهماً من سهامه في بئر الحديبية وقد كانت لا ماء فيها، ونحو ذلك كثير.
ve gidip gelinmesi gereken mekan ismini hissettirmektedir. Böylece Sübhan [olan Allah], asasında kâfir düşmanına karşı bir ayeti olduğu gibi, asasında onlar için su içmelerini de ayetlerinden bir ayet kıldı; böylece onda hem bir ceza hem bir rahmet oldu. Bununla Yüce [Allah]'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tam malik kılışı da ortaya çıktı; zira su, parmaklarının arasından fışkırıyor ve bu fışkırmada bir vurma aletine veya taşa ihtiyaç duymuyordu. Suya malik kılınmak ise en büyük imkândır; çünkü o, her şeyin tohumu olan, her canlının kendisinden yaratıldığı ve yaratılmış ve şekillendirilmiş her şeyin kendisinde bulunduğu şeyde bir imkândır -[söz] bitti-. Yani bu harikulade hadise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için parmaklarının arasından fışkıran sudan ve ashabının Hudeybiye kuyusuna -ki içinde hiç su yoktu- oklarından bir ok koymasıyla fışkıran sudan ve benzeri pek çok şeyden daha aşağı bir derecededir.
ولما كان السياق للامتنان وكان الإيجاد لا تستلزم التحليل للتناول قال زيادة على ما في الأعراف ممتناً عليهم بنعمة الإحلال بعد الإيجاد على تقدير القول لأنه معلوم تقديره {كلوا واشربوا من رزق الله}
Bağlam nimetlendirme bağlamı olduğu için ve var etmek ondan yararlanmanın helal kılınmasını zorunlu kılmadığından, sözün takdiriyle -çünkü onun takdiri malumdur- var etmeden sonra helal kılma nimetiyle kendilerine minnette bulunarak A'râf'takine ziyade olarak şöyle buyurdu: {كلوا واشربوا من رزق الله} “Allah'ın rızkından yiyin, için”
أي الذي رزقكموه من له الكمال كله من غير كد ولا نصب. قال الحرالي: لما لم يكن في مأكلهم ومشربهم جرى العادة حكمته في الأرض فكان من غيب فأضيف ذكره لاسم الله الذي هو غيب {ولا تعثوا} من العثو وهو أشد الفساد وكذلك العثي إلا أنه يشعر هذا التقابل بين الواو والياء، إن العثو إفساد أهل القوى بالسطوة والعثى إفساد أهل المكر بالحيلة - انتهى. {في الأرض} أي عامة، لأن من أفسد في شيء منها بالفعل فقد أفسد فيها كلها بالقوة. واتباع ما معناه الفساد قوله {مفسدين} دليل على أن المعنى ولا تسرعوا إلى فعل ما يكون فساداً قاصدين به الفساد، فإن العثي والعيث الإسراع في الفساد، لكن قد يقصد بصورة الفساد الخير فيكون صلاحاً في المعنى، كما فعل الخضر ﵇ في السفينة والغلام، وليس المراد بالإسراع التقييد بل الإشارة إلى أنه لملاءمته للهوى لا يكون إلا كذلك، سيأتي له في سورة هود ﵇ إن شاء الله تعالى مزيد بيان. قال الحرالي: وفيه إشعار
Yani size bunu, hiçbir zahmet ve meşakkat olmaksızın, bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah] rızık olarak vermiştir. Harâllî şöyle demiştir: Onların yiyecek ve içeceklerinde yeryüzündeki âdetin akışı ve O'nun hikmeti söz konusu olmayıp gaybdan olduğu için, onun zikri gayb olan Allah ismine izafe edilmiştir. {ولا تعثوا} “Bozgunculuk yapmayın” ayeti el-'asv (العثو) kökünden gelir ki bu, fesadın en şiddetlisidir. el-'Asy (العثي) kelimesi de böyledir; ancak vâv ile yâ arasındaki bu karşıtlık hissettirmektedir ki; el-'asv (العثو), güç sahiplerinin zorbalıkla fesat çıkarması; el-'asy (العثى) ise hilekâr kimselerin düzenbazlıkla fesat çıkarmasıdır -[Harâllî'nin sözü] bitti-. {في الأرض} “Yeryüzünde” yani genelinde; zira oranın herhangi bir parçasında fiilen fesat çıkaran kimse, potansiyel olarak onun tamamında fesat çıkarmış olur. Fesat anlamı taşıyan ifadenin peşinden {مفسدين} “bozguncular olarak” buyrulması, mananın; "fesadı kasteder olarak fesat teşkil edecek bir fiili yapmaya koşmayın" şeklinde olduğuna delildir. Zira el-'asy (العثي) ve el-'ays (العيث), fesada koşmaktır. Fakat bazen fesat suretinde olan bir şeyle hayır kastedilebilir ve mana bakımından ıslah olur; nitekim Hızır aleyhisselâm'ın gemi ve çocuk hadisesinde yaptığı gibi. Koşmaktan maksat [hükmü] kayıtlamak değil, nefsin hevasına uygunluğu sebebiyle ancak bu şekilde olacağına işaret etmektir. İnşâallâhu teâlâ Hûd aleyhisselâm suresinde buna dair daha fazla açıklama gelecektir. Harâllî şöyle demiştir: Bunda bir işaret bulunmaktadır...
بوقوع ذلك منهم، لأن في كل نهي إشعاراً بمخالفته، إلا ما شاء الله، وفي كل أمر إشعاراً بموافقته إلا ما شاء الله، لأن ما جبل عليه المرء لا يؤمر به لاكتفاء إجباره فيه طبعاً عن أمره، وما منع منه لا ينهى عنه لاكتفاء إجباره عن أمره، وإنما مجرى الأمر والنهي توطئة لإظهار الكيان في التفرقة بين مطيع وعاص، فكان منهم لذلك من العثي ما أوجب ما أخبر به الحق عنهم من الهوان، وأشد الإفساد إفساد بنيان الحق الذي خلقه بيده وهي مباني أجساد بني آدم فكيف بالمؤمنين منهم
bunun onlardan vuku bulacağına dair bir işaret vardır; çünkü Allah'ın dilediği müstesna, her yasakta ona muhalefet edileceğine dair bir işaret, her emirde de ona uyulacağına dair bir işaret vardır. Çünkü insanın fıtratında olan şey emredilmez; zira fıtraten mecburiyeti emre ihtiyaç bırakmaz; menedildiği şey de yasaklanmaz, zira mecburiyeti emre ihtiyaç bırakmaz. Emir ve nehyin cereyanı, ancak itaatkâr ile isyankâr arasındaki ayrımda varlığı ortaya çıkarmaya bir hazırlıktır. Bu sebeple Hak Teâlâ'nın kendileri hakkında haber verdiği zilleti gerektiren bozgunculuk onlardan sadır oldu. Fesadın en şiddetlisi ise Hakk'ın kendi eliyle yarattığı binayı, yani Âdemoğlunun beden yapısını bozmaktır; nerede kaldı onlardan mümin olanları,
فكيف بالأنبياء منهم - انتهى.
nerede kaldı onlardan peygamber olanları! -[söz] bitti-.
ولما امتنّ عليهم بهذه النعمة العظمة من أكل المن والسلوى وشرب هذا الماء الرباني بين أنهم كفروها بالتضجر منها وطلب غيرها وبالتيه كان قريباً منها بل كما أن هذه في غاية العلو كان مطلوبهم في غاية الدناءة والسفول فقال تعالى {وإذ قلتم} أي بعد هذه النعم كلها {يا موسى} منادين له باسمه من غير تعظيم {لن نصبر} أي طويلاً {على طعام} قال الحرالي: الطعام ما يقوت المتطعم ويصير جزاء منه {فلينظر الإنسان إلى طعامه *} [عبس: ٢٤] الآية - انتهى. {واحد} أي لا يتبدل وإن كان متعدداً
Kudret helvası ve bıldırcın eti yemek ve bu Rabbani sudan içmek gibi bu büyük nimeti onlara lütfedince, ondan usanarak ve başkasını talep ederek buna nankörlük ettiklerini beyan etti. Tîh sahrasında olmaları ise buna yakındı; bilakis bu nimetler son derece yüce olduğu halde talepleri son derece bayağı ve aşağılıktı. Yüce Allah buyurdu ki: {وإذ قلتم} yani bütün bu nimetlerden sonra demiştiniz ki: {يا موسى} ona herhangi bir tazimde bulunmaksızın ismiyle nida ederek: {لن نصبر} “Asla sabredemeyiz” yani uzun süre sabredemeyiz {على طعام} “bir yiyeceğe”. Hırrâlî dedi ki: Taâm (yiyecek), tadanı besleyen ve onun bir parçası haline gelen şeydir; {فلينظر الإنسان إلى طعامه *} “İnsan yediği yiyeceğe bir baksın” [Abese: 24] ayetinde olduğu gibi -[söz] bitti-. {واحد} “tek bir [yiyeceğe]” yani her ne kadar çeşitli olsa da
وإن كان شريفاً لا تعب فيه {فادع لنا} قال الحرالي: من الدعاء وهو نداء لاقتضاء غلبة لما تدعو الحاجة إليه من القائم على الداعي بتذلل وافتقار وهو في مقابلة الأمر من الأعلى، لأنه اقتضاء لما لا تدعو إليه حاجة من الآمر لأن الآمر بالحقيقة إنما هو الغني لا المفتقر لما يقضيه - انتهى. {ربك} مضيفين لهذا الاسم إليه دون أنفسكم مع كثرة تجليه لكم بهذا الوصف الناظر إلى الإحسان {يخرج لنا} أي وإن كنت أنت غير ملتفت إلى ذلك {مما تنبت} من الإنبات وهو التغذية والتنمية - قاله الحرالي. {الأرض} ثم بينوا ما أرادوا بقولهم {من بقلها} أي
ve içinde hiçbir yorgunluk bulunmayan şerefli bir yiyecek olsa da değişmeyen [tek bir yiyeceğe]... {فادع لنا} “Bizim için dua et”. Hırrâlî dedi ki: Dua kökünden olup dua edeni ayakta tutan Zat'tan ihtiyaç duyulan şeye galip gelen bir talep için tezellül ve muhtaçlık içinde bir sesleniştir; üst makamdan gelen emrin karşılığıdır. Çünkü emir, emredenin ihtiyaç duymadığı bir şeyin talep edilmesidir; zira emreden hakikatte ganidir, takdir ettiği şeye muhtaç olan değildir -[söz] bitti-. {ربك} “Rabbine” ihsana bakan bu vasıfla size bu kadar çok tecelli etmesine rağmen, bu ismi kendinize değil ona izafe ederek... {يخرج لنا} “bizim için çıkarsın” yani sen buna iltifat etmesen bile... {مما تنبت} “bitirdiklerinden”. İn священ kökünden olup beslemek ve büyütmektir -bunu Hırrâlî söylemiştir-. {الأرض} “toprağın”. Sonra şu sözleriyle ne istediklerini açıkladılar: {من بقلها} “sebzesinden” yani
خضرها. قال الحرالي: البقل ما يكثر به الأدم، والأدم الأشياء الدسمة فما يصلح معها من نجم الأرض فهو بقل - انتهى. {وقثائها وفومها} أي الحنطة. وقال الحرالي: يقال هو الحب الذي يخبز - انتهى. {وعدسها وبصلها} فكأنه قيل إن هذا العجب منهم فما قال؟ فقيل قال {قال} منكراً عليهم {أتستبدلون} أي أتأخذون {الذي هو أدنى} أي منزلة {بالذي هو خير} أي بدله. فالباء داخلة هنا على المتروك وهذه المادة أعني الباء والدال المهملة واللام بهذا الترتيب لها استعمالات كثيرة يختلف معناها معها فيشكل فهمها بسبب ذلك، فإنه قد يذكر معها المتقابلان فقط، وقد يذكر معها غيرها، وقد لا يكون كذلك، وقد يكون ذلك مع التبدل والاستبدال مصحوباً أحدهما بالباء، وقد لا يكون كذلك، وقد يذكران مع التبديل والإبدال، وتارة تكون الباء داخلة على المتروك، وتارة على المأخوذ، وقد يعدي الفعل بنفسه إلى المفعولين، وتارة يقتصر به على مفعول واحد؛ ولبعض الاستعمالات
yeşilliğinden. Hırrâlî dedi ki: Bakl, katığın kendisiyle çoğaldığı şeydir; katık ise yağlı şeylerdir, dolayısıyla yerin bitkilerinden onunla uyumlu olan her şey bakldır -[söz] bitti-. {وقثائها وفومها} “acurundan ve sarımsağından (veya buğdayından)” yani buğdayından. Hırrâlî dedi ki: Ekmeği yapılan dane olduğu söylenir -[söz] bitti-. {وعدسها وبصلها} “mercimeğinden ve soğanından”. Sanki şöyle denildi: Onlardan gelen bu durum gerçekten şaşılacak bir şeydir; peki o ne dedi? Denildi ki: Dedi ki: {قال} onları kınayarak: {أتستبدلون} “Değiştirmek mi istiyorsunuz?” yani almak mı istiyorsunuz? {الذي هو أدنى} “daha aşağı olanı” yani mertebece daha aşağı olanı {بالذي هو خير} “daha hayırlı olanla” yani onun yerine. Buradaki bâ harfi terk edilenin üzerine dahil olmuştur. Bâ, noktasız dâl ve lâm harflerinden oluşan bu kökün bu dizilişte pek çok kullanımı vardır; bu kullanımlarla anlamı değişir ve bu sebeple anlaşılması müşkülleşir. Zira onunla birlikte bazen sadece iki zıt zikredilir, bazen başkaları zikredilir, bazen böyle olmaz; bazen bu durum tebeddül ve istibdâl ile olup birine bâ bitişir, bazen böyle olmaz; bazen tebdîl ve ibdâl ile zikredilirler; bazen bâ terk edilene, bazen de alınana dahil olur; fiil bazen bizzat iki mefule geçişli olur, bazen tek bir mefule hasredilir. Bazı kullanımların
معنى غير معنى الآخر وسيأتي تحريره إن شاء الله تعالى في سورة سبأ فكأنه قيل: فهل أجابهم إلى سؤالهم؟ فقيل: نعم، قال {اهبطوا مصراً} أي من الأمصار، قال الحرالي: المصر هو البلد الجامع لما يتعاون عليه من أمور الدنيا الذي يجمع هذه المطالب التي طلبوها لأن ما دون الأمصار لا يكون فيها إلا بعضها، ومنه سميت مصر لجماع أمر ما في الدنيا فيها
diğerinden farklı bir anlamı vardır; inşaallahu teâlâ Sebe' suresinde bu etraflıca incelenecektir. Sanki şöyle denildi: Peki onların isteklerine icabet etti mi? Denildi ki: Evet, dedi ki: {اهبطوا مصراً} “İnin bir şehre” yani şehirlerden birine. Hırrâlî dedi ki: Mısr, talep ettikleri bu istekleri kendisinde toplayan, dünya işlerinde yardımlaşılan şeyleri toplayan şehirdir; çünkü şehirlerden daha küçük yerlerde bunların ancak bir kısmı bulunur. Nitekim Mısır da dünyadaki şeyleri kendisinde toplaması
وغرابة سقياها، وإن وافق ذلك ما يقال إنها سميت مصر باسم رجل فالوفاق في حكمه الله، لأن كل دقيق وجليل فيها جارٍ بعلم الله وحكمته حيث كانت من وراء حجاب يخفيها أو ظاهرة بادية لأهل النظر والاستبصار - انتهى.
ve sulanmasının garipliği sebebiyle Mısır olarak isimlendirilmiştir. Bu durum, onun bir adamın ismiyle Mısır olarak isimlendirildiği söylenen görüşle uyuşsa bile, uyuşma Allah'ın hikmetindedir; çünkü oradaki her küçük ve büyük şey, onu gizleyen bir perdenin arkasında olsun veya basiret ve nazar ehli için apaçık görünsün, Allah'ın ilmi ve hikmetiyle cereyan etmektedir -[söz] bitti-.
{فإن لكم} أي فيه {ما سألتم} وينقطع عنكم المن والسلوى، والسؤال قال الحرالي طلب ما تدعو إليه الحاجة وتقع به الكفاية، قال: وذكر تعالى أن مطلبهم إنما يجدونه في الأمصار التي أقر فيها حكمته لا في المفاوز التي تظهر فيها كلمته، ولذلك كثيراً ما تنخرق العدة لأولياء هذه الأمة في المفاوز وقل ما تنخرق في الأمصار والقرى، لما في هذه الآية مضمونة، ولذلك حرص السالكون على السياحة والانقطاع عن العمائر، لما يجدون في ذلك من روح رزق الله عن كلمته دون كلفة حكمته.
{فإن لكم} “Şüphesiz sizin için vardır” yani orada vardır {ما سألتم} “istediğiniz şeyler” ve kudret helvası ile bıldırcın eti sizden kesilir. Suâl hakkında Hırrâlî şöyle demiştir: İhtiyacın gerektirdiği ve yetecek olan şeyin talep edilmesidir. Dedi ki: Yüce [Allah], onların taleplerini kelimesinin apaçık göründüğü çöllerde değil, hikmetini yerleştirdiği şehirlerde bulabileceklerini zikretti. Bu sebepledir ki bu ümmetin velileri için çöllerde adet çokça yarılır (kerametler görülür) da şehirlerde ve köylerde pek az yarılır; bu ayette saklı olan manadan ötürüdür. İşte bu yüzden sâlikler seyahat etmeye ve bayındır yerlerden kopmaya haris olmuşlardır; çünkü bunda hikmetinin külfeti olmaksızın kelimesinden gelen Allah'ın rızkının rahatlığını bulurlar.
ولما نظم سبحانه بنبأ موسى ﵇ ما كان من نبأهم مع يوشع
Sübhan [olan Allah], Mûsâ aleyhisselâm'ın haberiyle, kendisinden sonra Yûşa
عليه السلام بعده نظم في هذه الآية بخطاب موسى ﵇ ما كان منهم بعد يوشع ﵇ إلى آخر اختلال أمرهم وانقلاب أحوالهم من حسن المظاهرة لنبيهم إلى حال الاعتداء والقتل لأنبيائهم ﵈، وفي جملته إشعار بأن ذلك لم يكن منهم إلا لأجل إيثار الدنيا ورئاستها ومالها على الآخرة إيثاراً للعاجلة على الآجلة، وفي طيه أشد التحذير لهذه الأمة في اتباعهم لسنن أهل الكتاب في مثل أحوالهم؛ ولذلك انتظم بها الآية الجامعة وابتدأ بذكر الذين آمنوا من هذه الأمة ثم استوفى الملل التي لها صحة على ما يذكر آنفاً إن شاء الله تعالى - انتهى. ولما كان التقدير ففعلوا ما أمروا به من هبوط المصر فكان ما وعدوا به عطف عليه قوله {وضربت عليهم الذلة} ملازمة لهم محيطة بهم من جميع الجوانب كما يحيط البيت المضروب على الإنسان به، وهي اسم من الذل وهو صغار في النفس عن قهر وغلبة. قال الحرالي: وفي
aleyhisselâm ile olan haberlerini peş peşe dizince; bu ayette Mûsâ aleyhisselâm'a hitapla, Yûşa aleyhisselâm'dan sonra işlerinin bozulmasının ve hallerinin peygamberlerine güzel destek vermekten peygamberlerini aleyhimüsselâm öldürme ve haddi aşma haline dönüşmesinin sonuna kadar onlardan sadır olan şeyleri dizdi. Bütününde, bunun onlardan ancak peşin olanı gecikmiş olana tercih ederek dünyayı, onun riyasetini ve malını ahirete tercih etmeleri sebebiyle olduğuna bir işaret vardır; içinde ise bu ümmet için Ehl-i Kitab'ın yollarına onlarınki gibi hallerde uymaları hususunda en şiddetli sakındırma bulunmaktadır. Bu sebepledir ki bununla toplayıcı ayet peş peşe dizilmiş, önce bu ümmetten iman edenlerin zikriyle başlamış, sonra biraz önce zikredildiği üzere sıhhati bulunan dinleri inşaallahu teâlâ eksiksiz saymıştır -[söz] bitti-. Takdir «Böylece şehre inme konusunda emrolundukları şeyi yaptılar ve kendilerine vadedilen şey gerçekleşti» şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وضربت عليهم الذلة} “Ve onların üzerine zillet vuruldu” insanın üzerine kurulan çadırın onu her taraftan kuşattığı gibi onları her taraftan kuşatarak ayrılmaz bir hale geldi. Bu, züldendir (الذل) ki o da kahır ve galebeden dolayı nefisteki küçüklüktür. Hırrâlî dedi ki: Bu atıfta,
عطفه إفهام لمجاوزة أنباء عديدة غايتها في الظهور ما عطف عليها كأن الخطاب يفهم فأنزلناهم حيث أنزلوا أنفسهم ومنعناهم ما لا يليق عن حاله مثل حالهم فظهر منهم وجوه من الفساد، فسلط عليهم العدو فاستأصل منهم من شاء الله ومن بقي منهم أخذوا بأنواع من الهوان - انتهى. {والمسكنة} أي كذلك مناسبة لخساسة ما سألوه.
kendisine atfedilen şeyin zahir olmasındaki son noktaya ulaşmış pek çok haberi aşma anlayışı vardır. Sanki hitap şunu anlatmaktadır: Biz onları kendilerini layık gördükleri yere indirdik ve halleri gibi bir halden layık olmayanı kendilerinden engelledik; böylece onlardan fesadın türlü şekilleri ortaya çıktı, üzerlerine düşman musallat edildi ve Allah'ın dilediği kimseleri kökünden kazıdı, geriye kalanlar ise türlü zilletlerle yakalandılar -[söz] bitti-. {والمسكنة} “ve meskenet (yoksulluk)” yani istedikleri şeyin bayağılığına uygun olarak aynı şekilde [vuruldu].
قال الحرالي: وهي ظهور معنى الذل أو التذلل على ظاهر الهيئة والصورة سكوناً وانكفاف حراك - انتهى. {وباؤوا} أي رجعوا وكانوا أحقاء {بغضب}
Hırrâlî dedi ki: O, hareketsizlik ve kımıldayamama şeklinde zillet veya tezellül manasının dış görünüşte ve surette belirmesidir -[söz] bitti-. {وباؤوا} “ve döndüler” yani geri döndüler ve müstahak oldular {بغضب} “bir gazaba”
من باء فلان بفلان إذا كان حقيقاً بأن يقتل به لمساواته له. قال الحرالي: معناه إجماع القاهر على الانتقام في حق مراغمة - انتهى.
«Filan filanla eşit olduğundan onun yerine öldürülmeye müstahak oldu (باء فلان بفلان)» ifadesindendir. Hırrâlî dedi ki: Anlamı, kahredici olanın boyun eğdirme hakkı olarak intikam üzerinde ittifak etmesidir -[söz] bitti-.
{من الله} الملك الأعظم لجرأتهم على هذا المقام الأعظم مرة بعد مرة وكرة إثر كرة. قال الحرالي: وفيه تهديد لهذه الأمة بما غلب على أهل الدنيا منهم من مثل أحوالهم باستبدال الأدنى في المعنى من الحرام والمتشابه بالأعلى من الطيب والأطيب المأخوذ عفواً واقتناعاً - انتهى.
{من الله} “Allah'tan” defalarca ve peş peşe bu en yüce makama karşı cüretkârlık göstermeleri sebebiyle en büyük Hükümran'dan [gelen bir gazap]. Hırrâlî dedi ki: «Bunda, haram ve şüphelilerden olan manen daha aşağı olanı; zahmetsizce ve kanaatle elde edilen temiz ve en temizden olan daha üstün olanla değiştirmek suretiyle, bu ümmetten dünya ehlinin hallerine benzer şeylere kapılanlar için bir tehdit vardır» -[söz] bitti-.
ثم ذكر سبب هذا وقال الحرالي: ولما كان الغضب إنما يكون على من راغم الجليل في معصيته ووقعت منهم المراغمة في معصيتهم واعتدائهم ذكر فعلهم - انتهى. فقال {ذلك} أي الأمر العظيم الذي حل بهم من الغضب وما معه، ويجوز أن يرجع إلى اهتمامهم بأمر معاشهم وعنايتهم بأحوال شهواتهم على هذا النحو الأخس الأدنى {بأنهم} أي بسبب أنهم
Sonra bunun sebebini zikretti. Hırrâlî dedi ki: «Gazap ancak isyanında Celîl [olan Allah]'a kafa tutana olacağından ve onların isyanlarında ve haddi aşmalarında kafa tutma vuku bulduğundan, onların fiilini zikretti» -[söz] bitti-. Şöyle buyurdu: {ذلك} “Bu” yani gazaptan ve beraberindekilerden başlarına gelen bu büyük iş -bunun, maişet işlerine verdikleri öneme ve en aşağılık, en adi şekilde şehvetlerinin hallerine gösterdikleri özene dönmesi de caizdir- {بأنهم} “şundandır ki onlar” yani şundan dolayıdır ki onlar
{كانوا} أي جبلة وطبعاً {يكفرون} أي مجددين مستمرين {بآيات الله} أي يسترون إذعانهم وتصديقهم بسبب آيات الله الذي له جميع العظمة كتماناً عمن لا يعلم الآيات وتلبيساً، وكان تجديد ذلك والإصرار عليه ديدناً لهم وخلقاً قائماً بهم. قال الحرالي: والكفر بالآيات أبعد الرتب من الإيمان، لأنه أدنى من الكفر بالله، لأن الكفر بالله كفر بغيب والكفر بآيات الله كفر بشهادة {والذين كفروا بآياتنا هم أصحاب المشئمة *} [البلد: ١٩] انتهى. {ويقتلون النبيين} أي كان ذلك جبلة لهم وطبعاً. قال الحرالي: وهذا جمع نبيء وهو من النبأ وهو الإخبار عن غيب عجز عنه المخبر به من حيث أخبر - انتهى.
{كانوا} “idiler” yani cibilliyet ve fıtrat olarak {يكفرون} “inkâr ediyorlardı” yani yenileyerek ve devam ettirerek {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini” yani ayetleri bilmeyen kimselerden gizlemek ve yanıltmak amacıyla, bütün azametin sahibi olan Allah'ın ayetleri sebebiyle boyun eğişlerini ve tasdiklerini örtüyorlardı; bunu yenilemek ve bunda ısrar etmek onların âdeti ve kendilerinde yerleşik bir ahlak idi. Hırrâlî dedi ki: «Ayetleri inkâr etmek imandan en uzak mertebedir; çünkü o Allah'ı inkâr etmekten daha aşağıdır. Zira Allah'ı inkâr gaybı inkârdır, Allah'ın ayetlerini inkâr ise müşahede edileni inkârdır {والذين كفروا بآياتنا هم أصحاب المشئمة *} “Âyetlerimizi inkâr edenler ise, işte onlar uğursuzluk ehlidirler.” [Beled: 19]» -[söz] bitti-. {ويقتلون النبيين} “ve peygamberleri öldürüyorlardı” yani bu onların cibilliyeti ve fıtratı idi. Hırrâlî dedi ki: «Bu, nebi'nin (nebî') çoğuludur; bu da nebe'dendir (haber), o da haber verilen cihetten bizzat haber verenin aciz kaldığı bir gaybı haber vermektir» -[söz] bitti-.
ولما كان النبي معصوماً ديناً ودنيا قال {بغير الحق} أي الكامل تنبيهاً على أن قتله لا يقع إلا كذلك، لكن هذا لا ينفي أن يكون ثم شبهة كظن التنبؤ فالذم على الإقدام على إراقة الدم بدون الوضوح التام وفاقاً لنهي. {ولا تقتلوا النفس التي حرم الله إلا بالحق} [الإسراء: ٣٣] فهو أخف مما في آل عمران. ثم علل هذه الجرأة فقال {ذلك} أي الأمر الكبير من الكفر والقتل الذي هو من أعظم الكفر {بما عصوا} وهو من العصيان. قال الحرالي: وهو مخالفة الأمر - انتهى. {وكانوا} أي جبلة وغريزة {يعتدون} أي يتجاوزون الحدود على سبيل التجدد والاستمرار، فإن من فعل ذلك مرد عليه ومرن فاجترأ على العظائم. قال الحرالي:
Peygamber hem din hem dünya bakımından masum olunca; onu öldürmenin ancak böyle (haksız yere) vuku bulacağına dikkat çekmek üzere {بغير الحق} “haksız yere” yani kâmil [hak olmaksızın] buyurdu. Fakat bu, peygamberlik iddiası zannı gibi bir şüphenin bulunmasını nefyetmez; dolayısıyla yergi, {ولا تقتلوا النفس التي حرم الله إلا بالحق} “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı canı öldürmeyin” [İsrâ: 33] yasağına uygun olarak tam bir açıklık olmaksızın kan dökmeye cüret edilmesinedir. Bu, Âl-i İmrân'dakinden daha hafiftir. Sonra bu cüreti gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {ذلك} “Bu” yani küfürden ve küfrün en büyüklerinden olan peygamber öldürmekten kaynaklanan bu büyük durum {بما عصوا} “isyan etmelerinden” ki bu isyandandır (el-ısyân). Hırrâlî dedi ki: «O, emre muhalefet etmektir» -[söz] bitti-. {وكانوا} “ve idiler” yani cibilliyet ve fıtrat olarak {يعتدون} “haddi aşıyorlardı” yani yenilenme ve devamlılık yoluyla sınırları aşıyorlardı; zira kim bunu yaparsa buna alışır, pekişir ve büyük günahlara cüret eder. Hırrâlî dedi ki:
وهو أي الاعتداء تكلف العداء، والعداء مجاوزة الحد، فيما يفسح فيه إلى حد لا عذر لمجاوزه من حيث فسح له سعة ما فسح وحُدّ له ما حُدّ - انتهى. وقد جاء نظم هذه الآيات من قصصهم على غير ترتيبها في الوجود، وفي التوراة لما ذكرت من هذه المناسبات العظيمة والله أعلم شرح أمرها من التوراة قال في آخر السفر الرابع منها في النسخ الموجودة بين أظهر اليهود الآن في هذا القرن التاسع فيما قرأته في نسخة مترجمة بالعربية وخطها كذلك وعليها آثار قراءتهم لها وبيان الأوقات التي يقرأ فيها كل فصل منها ثم قابلتها بالمعنى كما مضى مع شخص منهم وكان هو القارىء ما نصه: وهذه مظاعن بني إسرائيل حيث خرجوا من أرض مصر بأجنادهم على يدي موسى وهارون ﵉ وكتب موسى مخارجهم ومراحلهم عن قول الرب ظعنوا من رَعَمْسِيس - وفي نسخة: من عين شمس - في خمسة عشر يوماً من الشهر الأول من غد الفِصح - وفي نسخة:
«O -yani itidâ (haddi aşma)- zoraki düşmanlık takınmaktır; adâ ise kendisine genişlik tanınan hususta sınırı aşmaktır; öyle bir sınıra kadar ki, kendisine ne kadar genişlik tanındıysa ve ne kadar sınır çizildiyse o genişlik cihetinden onu aşanın hiçbir mazereti olmaz» -[söz] bitti-. Bu ayetlerin onların kıssalarından nazmı, vakadaki ve Tevrat'taki tertiplerinin dışında gelmiştir; zikrettiğim bu büyük münasebetler sebebiyledir, en doğrusunu Allah bilir. Tevrat'tan durumlarının açıklaması: Bu dokuzuncu asırda şu anda Yahudilerin elinde mevcut olan nüshalarda Tevrat'ın dördüncü cildinin (Sayılar) sonunda, Arapçaya tercüme edilmiş, hattı da öyle olan, üzerinde onların onu okuduklarına dair izler ve her bir faslın ne zaman okunacağının beyanı bulunan bir nüshadan okuduğuma göre -daha sonra onu daha önce geçtiği üzere onlardan biriyle mana bakımından karşılaştırdım ve okuyan da oydu- metni şöyledir: «Mûsâ ve Hârûn'un aleyhimesselâm elleriyle Mısır diyarından ordularıyla çıktıklarında İsrâiloğulları'nın konak yerleri şunlardır. Mûsâ onların çıkışlarını ve konaklarını Rabbin emriyle yazdı: Birinci ayın on beşinci gününde, Fısıh'ın ertesi günü -bir nüshada: Fısıh'tan bir gün sonra-
بعد الفصح بيوم - والمراد بالشهر الأول عندهم نيسان وهو شهر الفريك، وخرج بنو إسرائيل بقوة عظيمة تجاه جميع أهل مصر كانوا مشاغيل بدفن الأبكار الذين قتلهم الرب، وبما انتقم الرب من آلهتهم، فظعن بنو إسرائيل من رعمسيس - وفي نسخة: عين شمس - ونزلوا ساحوت وارتحلوا من ساحوت ونزلوا آثمْ - وفي نسخة: آثام - التي في أقاصى المفازة وظعنوا من آثام ونزلوا في فوهة الخندق الذي في جبال بَعَلصَفُون ونزلوا بإزاء مغدول - وفي نسخة: مجدول - وارتحلوا من فوهة الخندق وجازوا في وسط البحر إلى القفر - وفي نسخة: بين البحر والقفر - وساروا مسيرة ثلاثة أيام في برية اثام ونزلوا مرراً - وفي نسخة: المُرَيرة - وأتوا آليم وفي نسخة: ونزلوا في المراير وارتحلوا من
Ra'mesîs'ten -bir nüshada: Ayn Şems'ten- yola çıktılar. Onlara göre birinci aydan kasıt Nisan'dır, o da taze başak (ferîk) ayıdır. İsrâiloğulları, Rabbin öldürdüğü ilk doğanları gömmekle ve Rabbin onların ilahlarından aldığı intikamla meşgul olan bütün Mısırlıların gözü önünde büyük bir güçle çıktılar. İsrâiloğulları Ra'mesîs'ten -bir nüshada: Ayn Şems- göç edip Sukkôt'ta konakladılar. Sukkôt'tan göç edip çölün ucunda olan Etam'da -bir nüshada: Âsâm- konakladılar. Etam'dan göç edip Baal-Sefon dağlarındaki hendeğin ağzında konakladılar ve Migdol -bir nüshada: Mecdul- karşısında kondular. Hendeğin ağzından göç edip denizin ortasından çöle -bir nüshada: deniz ile çöl arasına- geçtiler. Etam çölünde üç günlük yol yürüdüler ve Mârâ'da -bir nüshada: Murayra- konakladılar; Elim'e geldiler -bir nüshada: Merâyir'de konakladılar ve
المراير وصاروا إلى آليم - وكان في آليم اثنتا عشرة عيناً من ماء وسبعون نخلة ونزلوا هناك على الماء، وارتحلوا من آليم ونزلوا ساحل بحر سوف - وفي نسخة: على البحر الأحمر - وظعنوا من شاطىء بحر سوف - وفي نسخة: من البحر الأحمر - وفي أخرى: بحر القلزم - ونزلوا برية سينين وارتحلوا من قفر سينين ونزلوا ذِفقاً وظعنوا من ذِقفاً ونزلوا آلوش وارتحلوا من آلوش ونزلوا رفيدين - وفي نسخة: رفيديم - ولم يكن هناك ماء يشرب الشعب وظعنوا من رفيدين - وفي نسخة: رفيديم - فنزلوا برية - وفي نسخة: قفر سيناء - وظعنوا من قفر سيناء ونزلوا الموضع المعروف بقبور الشهوة وارتحلوا من مقبرة الشهوة - وفي نسخة: قفر قبور الشهوة - فنزلوا حصروث وظعنوا من حصروث فنزلوا رثما -
Merâyir'den göç edip Elim'e vardılar. Elim'de on iki su pınarı ve yetmiş hurma ağacı vardı ve orada suyun başında konakladılar. Elim'den göç edip Kızıldeniz (Bahr-i Sûf) kıyısında -bir nüshada: Kızıldeniz üzerinde- konakladılar. Kızıldeniz sahilinden -bir nüshada: Kızıldeniz'den, diğerinde: Kulzüm Denizi'nden- göç edip Sin Çölü'nde konakladılar. Sin Çölü'nden göç edip Dofka'da konakladılar. Dofka'dan göç edip Aluş'ta konakladılar. Aluş'tan göç edip Refîdim'de -bir nüshada: Refîdîm- konakladılar; orada halkın içeceği su yoktu. Refîdim'den -bir nüshada: Refîdîm- göç edip çölde -bir nüshada: Sînâ Çölü- konakladılar. Sînâ Çölü'nden göç edip 'Kibrot-hattaava' (Şehvet Kabirleri) diye bilinen yerde konakladılar. Şehvet Kabristanı'ndan -bir nüshada: Şehvet Kabirleri Çölü- göç edip Haserot'ta konakladılar. Haserot'tan göç edip Ritma'da -
وفي نسخة: الرامة - وارتحلوا من رثما - وفي نسخة: الرامة - فنزلوا رِمُون فيرص.
bir nüshada: er-Râme- konakladılar. Ritma'dan -bir nüshada: er-Râme- göç edip Rimmon-Peres'te konakladılar.»
وقال في السفر الثاني عند ذكر الإنعام عليهم باستنقاذهم من أيدي القبط بتلك الآيات العظيمة التي ستشرح إن شاء الله تعالى في سورة الأعراف فقال موسى للشعب: اذكروا هذا اليوم الذي خرجتم فيه من مصر من العبودية والرق، لأن الرب أخرجكم من ههنا بيد منيعة فلا يؤكل الخمير في هذا اليوم وهو ذا أنتم خارجون في شهر الفقاخ - وفي نسخة: الفريك - فإذا أدخلكم الرب إلى أرض الكنعانيين والحيثانيين والأمورانيين والجاوانيين واليابسانيين والفرزانيين كالذي أقسم لآبائكم أن يعطيكم الأرض التي تغل السمن والعسل، تعملون هذا العمل في هذا الشهر، كلوا الفطير سبعة أيام ولا يوجدن الخمير عندكم؛ وتعلمون أبناءكم في ذلك اليوم وتقولون لهم إن الله فعل بنا هذا الفعل إذ أخرجنا من أرض مصر، وليكن ذلك آية على يدك وعلامة بين عينيك لتكون سنة الرب وشريعته على لسانك لأن الرب أخرجك من مصر بيد عزيزة منيعة واحتفظ بهذا وهذه الوصية من
İkinci ciltte (Çıkış), inşâallâhu teâlâ A'râf Sûresi'nde açıklanacak olan o büyük ayetlerle Kıptîlerin ellerinden kurtarılmaları suretiyle kendilerine yapılan nimeti zikrederken şöyle dedi: «Mûsâ halka dedi ki: Mısır'dan, kölelik ve kulluktan çıktığınız bu günü anın; çünkü Rab sizi buradan güçlü bir elle çıkardı. Bu günde mayalı ekmek yenmesin. İşte siz Abib -bir nüshada: Ferîk (taze başak)- ayında çıkıyorsunuz. Rab seni, atalarına vereceğine yemin ettiği süt ve bal akan Kenanlıların, Hititlerin, Amorilerin, Hivlilerin, Yebusilerin ve Perizlilerin topraklarına soktuğu zaman, bu ayda bu ibadeti yapacaksınız: Yedi gün mayasız ekmek yiyin ve yanınızda mayalı ekmek bulunmasın. O gün oğullarına öğretip onlara deyin ki: 'Biz Mısır diyarından çıktığımızda Rabbin bize yaptığı bu iş içindir.' Bu, senin elinde bir işaret ve iki gözünün arasında bir alamet olsun ki, Rabbin sünneti ve şeriatı dilinde bulunsun; zira Rab seni Mısır'dan aziz ve güçlü bir elle çıkardı. Bunu ve bu vasiyeti
سنة إلى سنة في وقته، وإذا أدخلك الرب إلى أرض الكنعانيين التي أقسم لك ولآبائك أن يعطيكها فميز كل ذكر بفتح الرحم للرب وكل ذكر من البهائم التي تكون لك يفتح الرحم يكون خاصة للرب تفتديه بحمل، فإن لم تفتده فاذبحه، وتفتدي كل بكر ذكر من أولادك، فإذا سألك ابنك غداً وقال لك: ما هذا العمل؟ فقل: إن الرب أخرجنا من أرض مصر من العبودية والرق بيد منيعة عزيزة، لأن فرعون قسا وفظَّ وأبى أن يرسلنا، فقتل الرب جميع أبكار أرض مصر من بكر البشر إلى بكر البهائم، فمن أجل ذلك أذبح للرب كل ذكر بفتح الرحم وأفتدي جميع أبكار ولدي، فيكون ذلك علامة على يدك وذكراً بين عينيك، لأن الرب أخرجك من مصر بيد منيعة عزيزة.
yıldan yıla vaktinde koru. Rab seni, sana ve atalarına vereceğine yemin ettiği Kenanlıların diyarına soktuğu zaman, ana rahminden ilk doğan her erkeği Rabbe ayır; sana ait hayvanlardan ana rahminden ilk doğan her erkek özellikle Rabbin olsun, onu bir kuzuyla fidyeleyip kurtar; eğer fidyelemezsen boynunu kır (kes). Çocuklarından ilk doğan her erkek çocuğu da fidyeleyip kurtar. Yarın oğlun sana sorup: 'Bu amel nedir?' dediğinde ona de ki: 'Rab bizi Mısır diyarından, kulluk ve kölelikten güçlü ve aziz bir elle çıkardı. Çünkü Firavun katılaştı, kabalaştı ve bizi salıvermeyi reddetti; böylece Rab Mısır diyarındaki insanların ilk doğanından hayvanların ilk doğanına kadar bütün ilk doğanları öldürdü. Bundan dolayı ana rahminden ilk doğan her erkeği Rabbe kurban ediyorum ve çocuklarımın bütün ilk doğanlarını fidyeleyip kurtarıyorum.' Bu, elinde bir alamet ve iki gözünün arasında bir hatıra olsun; çünkü Rab seni Mısır'dan güçlü ve aziz bir elle çıkardı.»
فلما أرسل فرعون الشعب وانطلقوا لم يرسلهم الله تعالى في طريق أرض فلسطين، لأنه كان قريباً ولأن الله قال: لعل الشعب إذا ما عاينوا القتال أن يخافوا ويرهبوا فيرجعوا إلى مصر، فساس الله الشعب في طريق برية بحر سوف، وخرج بنو إسرائيل من أرض مصر وهم متسلحون، وحمل موسى ﵇ عظام يوسف ﵇ معه، لأنه أقسم على
«Firavun halkı salıverip onlar yola koyulduklarında, Allah Teâlâ onları Filistin diyarı yolundan göndermedi; çünkü o yakındı ve Allah: 'Olur da halk savaşı görünce korkar, dehşete düşer ve Mısır'a geri döner' buyurdu. Böylece Allah halkı Kızıldeniz çölü yoluna sevk etti. İsrâiloğulları Mısır diyarından silahlanmış olarak çıktılar. Mûsâ aleyhisselâm, Yûsuf'un aleyhisselâm kemiklerini yanına aldı; çünkü o,