قال الحرالي: وكان إقراره بلفظه أدباً وإذعاناً لقيام حجة الله على عباده بما أنبأ عنه من قوله: {ربنا ظلمنا أنفسنا} [الأعراف: ٢٣] الآية، وهذه توبة قلب وعمل لا ينقض مخصوص حال القلب منها ناقض وهي التوبة النصوح التي تبرىء من الذنب بتحقيق توحيد القلب وتوجب تكفير الخطايا الظاهرة التي لا أصل لها في القلب من حجاب دعوى في الأفعال وشرك في أمر الله، فبمقتضى ما في باطنه ظهر فيه اسمه الرحيم الذي هو من الرحمة وهو اختصاص فضله بالمؤمن، وبمقتضى ما ظهر عليه من الضراعة والإقرار ظهر فيه مقتضى اسمه التواب؛ فجمعت توبته الأمرين - انتهى.
el-Harallî dedi ki: Onun bunu lafzıyla ikrar etmesi, {ربنا ظلمنا أنفسنا} [el-A'râf: 23] “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik...” ayetinin haber verdiği üzere, Allah'ın kulları aleyhindeki hüccetinin ikamesine karşı bir edep ve boyun eğişti. Bu ise kalbin ve amelin öyle bir tevbesidir ki kalbin bu özel halini hiçbir bozucu bozamaz; o, kalbin tevhidini gerçekleştirmek suretiyle günahtan arındıran, amellerde iddia perdesi ve Allah'ın emrinde şirk gibi kalpte aslı bulunmayan zahirî hataların örtülmesini zorunlu kılan nasûh tevbedir. Dolayısıyla batınındaki halin gereği olarak onda, rahmet kökünden gelen ve lütfunun mümine has kılınması anlamına gelen Rahîm ismi tecelli etmiş; üzerinde beliren yakarış ve ikrarın gereği olarak da onda Tevvâb isminin muktezası tecelli etmiştir; böylece onun tevbesi iki hususu birden cem etmiştir - iktibas bitti.
ولما أعلموا بالعداوة اللازمة كان كأنه قيل: فما وجه الخلاص منها؟ فقيل: اتباع شرعنا المشروع للتوبة والرحمة فإنا {قلنا} كما تقدم {اهبطوا} ولما كان الهبوط الماضي يحتمل أن يكون من مكان من
Kendilerine ayrılmaz düşmanlık bildirilince, sanki: «Peki bundan kurtuluşun yolu nedir?» denilmiş gibi oldu. Bunun üzerine: «Tevbe ve rahmet için vazettiğimiz şeriatımıza uymaktır; zira biz daha önce geçtiği üzere {قلنا} “demiştik”; {اهبطوا} “İnin!”» buyruldu. Geçmişteki inişin cennetin bir yerinden
الجنة إلى أدنى منه ولم يخرجوا منها فكرره هنا للتأكيد تصويراً لشؤم المعصية وتبشيعاً لها قال: {منها} أي الجنة {جميعاً} أي لا يتخلف منكم أحد سواء كان ذلك قِران واحد أو على التعاقب، وعهدنا إليهم عند الهبوط إلى دار التكليف أنا نأتيهم بالهدى ليؤديهم إلى الجنة مرة أخرى واعدين من اتبع متوعدين من امتنع فقلنا: {فإما يأتينكم} ،
daha aşağı bir yerine olması ve oradan henüz çıkmamış bulunmaları muhtemel olduğundan, günahın uğursuzluğunu tasvir etmek ve onu çirkin göstermek üzere burada tekit için tekrarlayarak şöyle buyurdu: {منها} yani cennetten {جميعاً} “hepiniz”; yani ister bir arada ister peş peşe olsun hiçbiriniz geride kalmaksızın [inin]. Teklif yurduna inişleri esnasında, onları tekrar cennete ulaştırsın diye kendilerine hidayet getireceğimize dair onlara ahdettik; tabi olanlara müjdeleyip kaçınanları tehdit ederek şöyle dedik: {فإما يأتينكم} “Eğer size benden bir hidayet gelir de”,
وقال الحرالي: مورد هذه الآية بغير عطف إشعار بأن ظاهرها افتتاح لم يتقدمه إيجاء بباطن كما تقدم في السابقة، وتكرر الإهباطان من حيث إن الأول إهباط لمعنى القرار في الدنيا والاغتذاء فيها وذرء الذرية وأعمال أمر العداوة التي استحكمت بين الخلقين من آدم وإبليس، وهذا الإهباط الثاني إهباط عن مكانة الرتبة الآمرية الدينية التي كانت خفية في أمر آدم ظاهرة في أمر إبليس، وفي قوله: {جميعاً} إشعار بكثرة ذرء الخلقين وكثرة الاحداث في أمر الديانة من النقلين - انتهى.
el-Harallî dedi ki: Bu ayetin atıfsız olarak gelişi, zahirinin öncekinde geçtiği gibi batınî bir işaretin öncülük etmediği müstakil bir başlangıç olduğunu hissettirir. İki indirilişin tekrarlanması şundandır: Birinci iniş, dünyada karar kılma, orada beslenme, zürriyet yetiştirme ve Âdem ile İblis'ten ibaret iki yaratılan arasında perçinleşen düşmanlık işini yürütme anlamı için bir iniştir. Bu ikinci iniş ise Âdem'in durumunda gizli, İblis'in durumunda açık olan emredici dinî mertebe makamından bir indiriliştir. {جميعاً} “hepiniz” kavlinde ise iki yaratılanın zürriyetinin çokluğuna ve iki taifeden diyanet işinde meydana gelecek hadiselerin çokluğuna işaret vardır - iktibas bitti.
وخص في إبراز الضمير بمحض الإفراد من غير إيراد بمظهر العظمة إبعاداً عن الوهم فقال: {مني هدى} أي بالكتب والرسل، ولما كان الهدى الذي هو البيان لا يستلزم الاهتداء قال: {فمن تبع} أي أدنى اتباع يعتد به، ولذلك اكتفى في جزائه بنفي الخوف الذي قد يكون عن توبة من ضلال بخلاف ما في طه كما يأتي إن شاء الله تعالى. والتبع السعي أثر عَلَم الهدى - قاله الحرالي. {هداي} أي المنقول
Vehmi uzaklaştırmak için azamet zamiri getirmeksizin zamiri sırf tekil olarak izhar etmeyi tahsis edip şöyle buyurdu: {مني هدى} “tarafımdan bir yol gösterici” yani kitaplar ve elçilerle [bir hidayet]. Açıklama demek olan hidayet, hidayete ermeyi zorunlu kılmadığından şöyle buyurdu: {فمن تبع} “kim uyarsa” yani kayda değer en asgari bir tabi oluşla uyarsa. Bu sebeple onun mükafatında, Tâhâ suresinde geleceği -inşâallahu teâlâ- hilafına, dalaletten tevbeye dayalı olabilen korkunun nefyedilmesiyle yetinmiştir. Tabi olmak (teba'), hidayet sancağının izinde yürümektir - bunu el-Harallî söylemiştir. {هداي} “hidayetime” yani naklî
أو المعقول، فالثاني أعم من الأول. لأنه أعم من أن يكون منقولاً عن الرسل أو معقولاً بالقياس على المنقول عنهم، أو بمحض العقل كما وقع لورقة بن نوفل وزيد بن عمرو بن نفيل وأضرابهما المشار إليهم بالقليل في قوله تعالى: {ولولا فضل الله عليكم ورحمته لاتبعتم الشيطان إلا قليلاً} [النساء: ٨٣] قال العارف شهاب الدين عمر بن محمد السهروردي في كتابه رشف النصائح الإيمانية: فالعفل حجة الله الباطنة والقرآن حجة الله الظاهرة. قال الحرالي: وجاء {هداي} شائعاً ليعم رفع الخوف والحزن من تمسك بحق ما من الحق الجامع، وأدناه من آمن بالله واليوم الآخر وعمل صالحاً فيما بينه وبين الحق وفيما بينه وبين الخلق - انتهى.
yahut aklî [hidayetime]. İkincisi birincisinden daha geneldir; çünkü ister elçilerden nakledilmiş olsun, ister onlardan nakledilene kıyasla akledilmiş olsun, yahut Varaka b. Nevfel, Zeyd b. Amr b. Nufeyl ve benzerlerinde vuku bulduğu gibi sırf akılla olsun -ki Allah Teâlâ'nın: {ولولا فضل الله عليكم ورحمته لاتبعتم الشيطان إلا قليلاً} [en-Nisâ: 83] “Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyardınız” kavlindeki 'pek az' ile kastedilenler onlardır- daha geneldir. Ârif Şihâbüddîn Ömer b. Muhammed es-Sühreverdî, Reşfü'n-Nesâihi'l-Îmâniyye adlı kitabında şöyle demiştir: «Akıl Allah'ın batınî hücceti, Kur'an ise Allah'ın zahirî hüccetidir.» el-Harallî dedi ki: {هداي} “hidayetime” ifadesi, toplayıcı haktan herhangi bir hakka tutunan kimseden korku ve hüznün kaldırılmasını genel kılmak üzere mutlak gelmiştir; bunun en asgarisi Allah'a ve ahiret gününe iman edip Hak ile kendi arasında ve halk ile kendi arasında salih amel işleyen kimsedir - iktibas bitti.
ولما كان الخوف أشد لأنه يزداد بمر الزمان، والحزن يحفّ، قدّمه فقال: {فلا خوف عليهم} أي من شيء آت فإن الخوف اضطراب النفس من توقع فعل ضارّ - قاله الحرالي. {ولا هم يحزنون} أي على شيء فات، لأنهم ينجون من النار ويدخلون الجنة والحزن كما قال الحرالي: توجع القلب لأجل نازح قد كان في الوصلة به رَوح، والقرب
Korku daha şiddetli olduğu -çünkü zaman geçtikçe artar- ve hüzün ise hafiflediği için onu öne alarak şöyle buyurdu: {فلا خوف عليهم} “onlara hiçbir korku yoktur” yani gelecek bir şeyden ötürü [korku yoktur]. Zira korku (havf), zararlı bir fiilin beklenmesinden ötürü nefsin sarsılmasıdır -bunu el-Harallî söylemiştir-. {ولا هم يحزنون} “onlar mahzun da olmayacaklar” yani geçmiş bir şeyden ötürü [üzülmeyeceklerdir]; çünkü onlar cehennemden kurtulup cennete gireceklerdir. Hüzün ise el-Harallî'nin dediği gibi: Kendisine kavuşmakta bir ferahlık, yakınlığında
منه راحة، وجاء في الحزن بلفظ {هم} لاستبطانه، وبالفعل لأنه باد من باطن تفكرهم في فائتهم، وجاء نفي الخوف منعزلاً عن فعلهم لأنه من خوف باد عليهم من غيرهم - انتهى.
ise bir rahatlık bulunan uzaklaşmış bir kimseden ötürü kalbin acı çekmesidir. Hüzünde {هم} lafzı batınîliği sebebiyle, fiil ise kaçırdıkları şeyler üzerindeki batınî tefekkürlerinden zahir olması hasebiyle gelmiştir; korkunun nefyi ise onların fiilinden ayrı olarak gelmiştir, zira o başkalarından kendilerine zahir olan bir korkudur - iktibas bitti.
ولما بشر المؤمنين الذين اتبعوا الهدى أتبعه إنذار الكافرين الذين نابذوه بقوله: {والذين كفروا} قال الحرالي: هذا من أسوأ الكفر
Hidayete tabi olan müminleri müjdeleyince, onun ardından onu çiğneyen kafirleri şu buyruğuyla uyardı: {والذين كفروا} “İnkar edenler ise”. el-Harallî dedi ki: Bu, küfrün en kötüsündendir;
لأنه كفر بالآيات التي جعلها الله ﷿ علماً على غيب عهده وهي ما تدركه جميع الحواس من السماء والأرض وما بينهما كما قال تعالى: {ومن آياته خلق السماوات والأرض وما بث فيهما من دابة} [الشورى: ٢٩] لأن الحق تعالى أظهر الكون كتابة دالة على أمره وجعل في العقل نوراً يُقرأ به كتابه، فمن لا نور له فهو من أصحاب النار، فهو إما تابع هدى بنور العقل وتنبيه الإيمان، وإما صاحب نار، فقال: {وكذبوا بآياتنا} لأنه لما كان من الذين كفروا بكتاب الخلق من تقبّل الإيمان بتنزيل الأمر اختصت كلمة العذاب بالذين تأكد كفرهم بالآيات المرئية بتكذيبهم بالآيات المنزلة، فكفروا بما رأوا فكانوا عمياً، وكذبوا بما سمعوا فكانوا صُمّاً - انتهى.
çünkü bu, Allah azze ve celle'nin gaybî ahdine birer alamet kıldığı ayetleri inkardır; o da Allah Teâlâ'nın: {ومن آياته خلق السماوات والأرض وما بث فيهما من دابة} [eş-Şûrâ: 29] “Gökleri, yeri ve ikisinde yaydığı canlıları yaratması da O'nun ayetlerindendir” buyurduğu gibi gök, yer ve ikisi arasında bulunan ve bütün duyuların idrak ettiği şeylerdir. Zira Hak Teâlâ kainatı emrine delalet eden bir yazı olarak ortaya koymuş ve akla kitabının okunacağı bir nur yerleştirmiştir. Nuru olmayan kimse cehennemliklerdendir. Dolayısıyla kişi ya aklın nuru ve imanın uyanışıyla hidayete tabidir ya da ateş ehlidir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وكذبوا بآياتنا} “ve ayetlerimizi yalanlayanlar”; çünkü yaratılış kitabını inkar edenlerden emrin indirilişine imanı kabul edenler bulununca, azap kelimesi görülen ayetlere olan küfürlerini indirilen ayetleri yalanlamak suretiyle pekiştirenlere tahsis edildi. Gördüklerini inkar ettiler ve kör oldular; işittiklerini yalanladılar ve sağır oldular - iktibas bitti.
والمعنى أنهم جمعوا بالكفر والتكذيب بين إنكار القلوب
Bunun manası şudur: Onlar küfür ve yalanlama ile kalplerin
والألسنة {أولئك} أي البُعَداء البغضاء {أصحاب النار} وبين اختصاصهم بالخلود بقوله: {هم فيها خالدون} فعليهم الخوف الدائم لما يأتي من أنكالها والحزن الدائم على فوات الجنة، فالآية من الاحتباك، انتفاء الخوف والحزن من الأول دال على وجودهما في الثاني، ووجود النار في الثاني دال على انتفائها ووجود الجنة في الأول، وقد علم من ذلك مع قوله {مستقر ومتاع إلى حين} أنه لا بد من رجوعهم إلى تلك الدار وكيف تكون منازلهم فيها! فكأنه جواب سائل قال: هل بعد هذا الهبوط من صعود؟ قال الحرالي: وقوله: {هم} فيه إشعار بإشراب العذاب بواطنهم وبلاغه إلى أنفسهم بعذاب الغم والحزن واليأس وغير
ve dillerin inkarını bir araya getirdiler. {أولئك} “işte onlar” yani o uzak ve nefret edilen kimseler {أصحاب النار} “ateş ehlidirler”. Onların ebediliğe tahsis edilişini ise şu buyruğuyla açıkladı: {هم فيها خالدون} “onlar orada ebedi kalacaklardır”. Dolayısıyla cehennemin cezalarından gelecek olanlar için onların üzerinde sürekli bir korku, cennetin kaçırılışına karşı da sürekli bir hüzün vardır. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinden korku ve hüznün kalkması ikincisinde bunların varlığına; ikincisinde cehennemin varlığı ise birincisinde onun bulunmayıp cennetin varlığına delalet eder. {مستقر ومتاع إلى حين} “bir süreye kadar bir yerleşke ve geçimlik” kavliyle birlikte bundan, onların mutlaka o yurda dönecekleri ve oradaki konaklarının nasıl olacağı anlaşılmıştır! Sanki bu: «Bu inişten sonra bir yükseliş var mıdır?» diyen bir soranın cevabıdır. el-Harallî dedi ki: {هم} “onlar” buyruğunda, keder, hüzün, ümitsizlik ve benzeri azaplarla azabın onların batınlarına sindirildiğine ve nefislerine ulaştığına,
ذلك من إحراق النار بواطنهم، وفيه إشعار بكونهم فيها في الوقت الحاضر من حيث لا يشعرون «الذي يشرب في آنية الذهب إنما يجرجر في بطنه نار جهنم» والنار أقرب إلى أحدهم من شراك نعله. فهم فيها خالدون وإن لم يحسوا في الدنيا بحقيقتها، كما أن المهتدين في جنة في الدنيا وإن لم يشهدوا عيانها، فكل خالد فيما هو فيه في الدنيا غيباً وفي الآخرة عياناً وفي القبر عرضاً {لترون الجحيم * ثم لترونها عين اليقين} [التكاثر: ٦، ٧] {النار يعرضون عليها غدواً وعشياً} [غافر: ٤٦] وهنا انتهى خطاب الفرقان المخصوص بدعوة العرب الذين هم رأس أهل الدعوة المحمدية ﷺ: «الناس كلهم تبع لقريش، مؤمنهم لمؤمنهم، وكافرهم
böylece ateşin onların iç dünyalarını yaktığına işaret vardır. Yine bunda, farkında olmadıkları halde şu anda da onun içinde olduklarına işaret vardır: «Altın kapta içen kimse, karnında ancak cehennem ateşini kaynatmaktadır.» Ateş ise birinize ayakkabısının bağından daha yakındır. Onlar dünyada onun hakikatini hissetmeseler de onun içinde ebedidirler; nitekim hidayete erenler de dünyada cenneti bizzat görmeseler bile cennettedirler. Herkes dünyada gayben, ahirette bizzat görerek, kabirde ise arz olunarak içinde bulunduğu şeyde ebedidir: {لترون الجحيم * ثم لترونها عين اليقين} [et-Tekâsür: 6-7] “Andolsun o cehennemi mutlaka göreceksiniz! Sonra andolsun onu kesin bir görüşle göreceksiniz!”; {النار يعرضون عليها غدواً وعشياً} [Gâfir: 46] “Onlar sabah akşam ateşe arz olunurlar...”. Burada, Muhammedî davetin sallallâhu aleyhi ve sellem asıl muhatapları olan Arapların davetine tahsis edilmiş Furkan hitabı sona erdi: «İnsanların hepsi Kureyş'e tabidir; müminleri müminlerine, kafirleri de
لكافرهم» انتهى. يعني فهم المرادون بهذا بالقصد الأول، وهو شامل لغيرهم، ومراد به ذلك الغير بالقصد الثاني، وهنا آخر الآيات الخاصة بالنعم العامة لجميع بني آدم دالة على التوحيد من حيث إنها حادثة فلها محدث، وعلى النبوة من حيث إنه ﷺ أخبر عنها موافقاً لما في التوراة والإنجيل من غير تعلم، وعلى المعاد من حيث إن من قدر على خلقها ابتداء قدر على إعادتها - ذكره الأصفهاني عن الإمام. وفي الآية إشارة إلى الكتاب الذي هو هدى للمتقين المشتمل على الأحرف السبعة التي من أقبل على حرف منها حق الإقبال كفاه، ومن اشتغل عنها بالمتاع الأدنى خسر دنياه وأخراه.
kafirlerine [tabidir]» - iktibas bitti. Yani birinci derecede kastedilenler onlardır; hitap başkalarını da kapsamaktadır ve o başkaları ikinci derecede kastedilmiştir. Burada, bütün Âdemoğullarına yönelik genel nimetlere dair ayetlerin sonu yer almaktadır ki bunlar: Yaratılmış olmaları hasebiyle bir yaratıcısı olduğuna delaletiyle tevhide; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiçbir kimseden öğrenmeksizin Tevrat ve İncil'dekine uygun olarak haber vermesi cihetiyle nübüvvete; onları ilk baştan yaratmaya kadir olanın onları yeniden diriltmeye de kadir olması cihetiyle ahirete delalet etmektedir -bunu İsfahânî, İmam'dan nakletmiştir-. Ayette, takva sahipleri için hidayet olan ve yedi harfi ihtiva eden kitaba işaret vardır ki; kim o harflerden birine hakkıyla yönelirse o ona yeter; kim de onlardan yüz çevirip alçak dünya metaıyla meşgul olursa dünyasını da ahiretini de hüsrana uğratır.
قال الأستاذ أبو الحسن الحرالي في التمهيد لشرط مثال القراءة لحروفه السبعة وعلمها والعمل بها: اعلم أن الله سبحانه خلق آدم بيده ونفخ فيه من روحه ورزقه نوراً من نوره، فلأنه خلقه بيده كان في أحسن تقويم خلقاً، ولأنه نفخ فيه من روحه كان أكمل حياة قبضاً وبسطاً، ولأنه رزقه نوراً من نوره كان أصفى عقلاً وأخلص لباً وأفصح نطقاً وأعرب بياناً جمعاً وفصلاً، وأطلعه على ما كتب من حروف مخلوقاته إدراكاً وحساً، وعقّله ما أقام من أمره فهماً وعلماً،
Üstat Ebü'l-Hasen el-Harallî, Kur'an'ın yedi harfini okuma, bunları bilme ve bunlarla amel etme şartının örneğine dair mukaddimesinde şöyle dedi: Bil ki Allah Subhânehu Âdem'i bizzat eliyle yarattı, ona ruhundan üfledi ve kendi nurundan bir nur bahşetti. Onu bizzat eliyle yarattığı için o, yaratılışça en güzel kıvamda oldu; ona ruhundan üflediği için kabz ve bast (darlık ve ferahlık) halinde en mükemmel hayata sahip oldu; ona kendi nurundan bir nur bahşettiği için aklı en berrak, kalbi en halis, nutku en fasih, toplama ve ayırma bakımından beyanı en açık oldu. Onu yaratıklarının harflerinden yazdığı şeylere idrak ve duyu ile muttali kıldı; vazettiği emrini fehim ve ilimle ona kavrattı;
ونبهه على ما أودعه في ذاته عرفاناً ووجداً؛ ثم جعل له فيما سخر له من خلقه متاعاً وأنساً فأناسه وردده من بين إقبال وإدبار وقبول وإعراض، فمن شغل بالاستمتاع الأدنى عن الاطلاع الأعلى كان سفيهاً، ومن شغله الاطلاع الأعلى عن الاستمتاع الأدنى كان حنيفاً
zatına emanet ettiği şeyleri marifet ve vecd ile ona bildirdi; sonra yarattıklarından onun emrine amade kıldığı şeylerde ona bir geçimlik ve ünsiyet kıldı, böylece onu alıştırdı ve yöneliş ile yüz çeviriş, kabul ile sırt çeviriş arasında onu halden hale sevk etti. Kim yüce temaşadan geri kalıp alçak faydalanmayla meşgul olduysa sefih oldu; kimi de yüce temaşa alçak faydalanmadan alıkoyduysa o hanîf oldu;
{الذين كانت أعينهم في غطاء عن ذكري} [الكهف: ١٠١] {ومن يرغب عن ملة إبراهيم إلا من سفه نفسه} [البقرة: ١٣٠] {إن إبراهيم كان أمة قانتاً لله حنيفاً} [النحل: ١٢٠] . ولما كان متاع الخلق في الأرض إلى حين وشغل أكثرهم أكلهم وتمتعهم وألهاهم أملهم عن حظهم من الحنيفية بما أوتي العقل من التبليغ عن الله نظراً واعتباراً اصطفى الله سبحانه من الحنفاء منبهين على النظر الذي اشتغل عنه المعرضون وأنف منه واستكبر عنه المدبرون، وأكدوا تنبيههم بما أسمعوهم من نبأ ما وراء يوم الدنيا من أمر الله في اليوم الآخر وما تتمادى إليه أيام الله، وذكروهم بما مضى من أيام الله، وأنزل الله سبحانه معهم كتباً يتلونها عليهم ويبينونها لهم علماً وعملاً وحالاً، فقبل ما جاؤوا به وصدقه واستبشر به الحنيفيون وأنذر به المدبرون والمعرضون، فمنهم من آمن ومنهم من كفر، آمن من تنبه للنظر والاعتبار وألقى السمع وهو شهيد،
{الذين كانت أعينهم في غطاء عن ذكري} [el-Kehf: 101] “Onlar, gözleri beni zikretmekten bir örtü içinde olanlardı...”; {ومن يرغب عن ملة إبراهيم إلا من سفه نفسه} [el-Bakara: 130] “Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir?”; {إن إبراهيم كان أمة قانتاً لله حنيفاً} [en-Nahl: 120] “Şüphesiz İbrahim, Allah'a itaat eden, tek başına bir ümmet ve hanîf idi...”. Yaratılmışların yeryüzündeki geçimi bir süreye kadar olup çoğunu yemeleri ve zevklenmeleri meşgul ettiğinde, emelleri de akla nazar ve ibret yoluyla Allah'tan tebliğ edilen hanîflik payından onları alıkoyduğunda; Allah Subhânehu, yüz çevirenlerin meşgul olup uzak durduğu, sırt dönenlerin kibirlenip büyüklük tasladığı bu nazara dikkat çekmek üzere hanîflerden uyarıcılar seçti. Onlar, dünya gününün ötesindeki Allah'ın ahiret günündeki emrinden ve Allah'ın günlerinin uzanacağı akıbetten kendilerine işittirdikleri haberlerle uyarılarını pekiştirdiler; onlara Allah'ın geçmiş günlerini hatırlattılar. Allah Subhânehu onlarla birlikte kendilerine ilim, amel ve hal olarak okuyup açıklayacakları kitaplar indirdi. Onların getirdiklerini hanîfler kabul edip tasdik etti ve onunla müjdelendi; sırt dönenler ve yüz çevirenler ise onunla uyarıldı. Onlardan kimi iman etti, kimi inkar etti. Nazara ve ibrete uyanıp şahit olarak kulak veren kimse iman etti;
وكفر من آثر متاعه بالعاجلة التي تراها الأعين على وعد الله ووعيده في الآجلة التي إنما يعيها القلب وتسمعها الأذن، وكما شغل المدعوين إلى الإسلام كفرهم ودنياهم كذلك شغل المولّدين في الإسلام غفلتهم ودنياهم ولعبهم في صباهم ولهوهم في شبابهم وتكاثرهم في الأموال في اكتهالهم وتكاثرهم في الأولاد في شَياخهم، فاشترك المدعو إلى الإسلام والمولد فيه الغافل في عدم الإقبال والقبول في ترك الاهتمام في الآجلة واختصارهما على الاهتمام بالعاجلة، وكلاهما جعل القرآن وراء ظهره المدعو لفظاً وعلماً والمولد الغافل علماً وعملاً، فلم يسمعه المدعو ولم يفهمه الغافل فجعله بالحقيقة وراء ظهره، ومن جعل القرآن خلفه ساقه إلى النار، وإنما جعله أمامه من قرأه علماً وحالاً وعملاً، ومن جعل القرآن أمامه قاده إلى الجنة؛ ولما قامت الحجة عليهم بقراءته إذا لم يجاوز حناجرهم كانوا أشد من الكفار عذاباً في النار - أكثر منافقي أمتي قراؤها، {إن المنافقين في الدرك الأسفل من النار} [النساء: ١٤٥] فإذاً لا بد في قراءة القرآن من تجديد إقبال وتهيُّؤ لقبول وتحقيق تقوى لأنه إنما هو هدى للمتقين، وإجماع على الاهتمام، وكما أن أمور الدنيا لا تحصل لأهلها
gözlerin gördüğü peşin [dünya] metaını, kalbin kavrayıp kulağın işittiği gelecekteki Allah'ın vaadine ve tehdidine tercih eden kimse ise inkar etti. İslam'a davet edilenleri küfürleri ve dünyaları meşgul ettiği gibi, İslam içinde doğup büyüyenleri de gafletleri, dünyaları, çocukluklarındaki oyunları, gençliklerindeki eğlenceleri, olgunluk çağlarında malları çoğaltma yarışları ve yaşlılıklarında evlatları çoğaltma yarışları meşgul etti. Böylece İslam'a davet edilen ile onda doğup büyüyen gafil, ahireti önemsemeyi terk edip dünyayı önemsemekle yetinmek suretiyle yönelmeme ve kabul etmeme noktasında ortak oldular. Her ikisi de Kur'an'ı arkalarına attılar: Davet edilen kimse lafız ve ilim bakımından, gafil kimse ise ilim ve amel bakımından arkaya attı. Davet edilen onu dinlemedi, gafil olan da anlamadı; böylece onu hakikatte arkasına atmış oldu. Kim Kur'an'ı arkasına alırsa o onu ateşe sürükler; onu ancak ilim, hal ve amel olarak okuyan kimse önüne almış olur ve kim de Kur'an'ı önüne alırsa o onu cennete götürür. Kur'an'ı okumaları gırtlaklarından aşağı geçmediğinde aleyhlerine hüccet ikame olunca, ateşte azap bakımından kafirlerden daha şiddetli oldular: «Ümmetimin münafıklarının çoğu onun okuyucularıdır»; {إن المنافقين في الدرك الأسفل من النار} [en-Nisâ: 145] “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar”. O halde Kur'an okurken mutlaka yeniden yönelmek, kabule hazır olmak ve takvayı gerçekleştirmek gerekir; çünkü o ancak takva sahipleri için bir hidayettir; ayrıca tam bir ihtimamla yönelmek lazımdır. Nitekim dünya işleri ehline
إلا على قدر عزائمهم واهتمامهم فأحرى أن لا يحصل أمر الأخرى إلا بأشد عزيمة وأجمع اهتمام، فلا يقرأ القرآن من لم يقبل عليه بكلية ظاهره ويجمع اهتمامه له بكلية باطنه
ancak azimleri ve ihtimamları ölçüsünde hasıl olduğuna göre, ahiret işinin ancak en şiddetli azim ve en kamil ihtimamla hasıl olması pek tabiidir. Bütün zahiriyle ona yönelmeyen ve bütün batınıyla ona ihtimam göstermeyen kimse Kur'an'ı okumuş olmaz:
{وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلاً لكل شيء} [الأعراف: ١٤٥] فخذها بقوة {يا يحيى خذ الكتاب بقوة} [مريم: ١٣] {فاستقم كما أمرت ومن تاب معك} [هود: ١١٢] فشرط منال قراءته اهتمام القلب بتفهمه وإقبال الحس على استماعه وتدبره؛ ولكل حرف شرط يخصه - انتهى.
{وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلاً لكل شيء} [el-A'râf: 145] “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyin ayrıntısını yazdık”; öyleyse onu kuvvetle tut! {يا يحيى خذ الكتاب بقوة} [Meryem: 12] “Ey Yahyâ! Kitaba kuvvetle sarıl!”; {فاستقم كما أمرت ومن تاب معك} [Hûd: 112] “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol, seninle beraber tevbe edenler de...”. Kur'an okumaya nail olmanın şartı: Kalbin onu anlamaya ihtimam göstermesi, duyunun onu dinlemeye ve tefekkür etmeye yönelmesidir; her bir harfin kendine has bir şartı vardır - iktibas bitti.
ولما أقام سبحانه دلائل التوحيد والنبوة والمعاد أولاً وعقبها بذكر الإنعامات العامة داعياً للناس عامة لا سيما بني إسماعيل العرب الذين هم قوم الداعي ﷺ وكان أحق من دُعِي بعد الأقارب وأولاه بالتقدم أهل العلم الذين كانوا على حق فزاغوا عنه ولا سيما إن كانت لهم قرابة لأنهم جديرون بالمبادرة إلى الإجابة بأدنى بيان وأيسر تذكير، فإن رجعوا اقتدى بهم الجاهل فسهل أمره وانحسم شره، وإن لم يرجعوا طال جدالهم فبان للجاهل ضلالهم فكان جديراً بالرجوع والكف عن غيه والنزوع، وعرفت من تمادي الكلام معهم الأحكام وبان الحلال والحرام؛ فلذلك لما فرغ من دعوة العرب الجامعة لغيرهم باختصار وختم بأن وعد في
Subhânehu önce tevhid, nübüvvet ve meadın delillerini ikame edip ardından genel nimetleri zikrederek insanları genel olarak, bilhassa da davetçinin sallallâhu aleyhi ve sellem kavmi olan İsmâiloğulları Araplarını davet edince; akrabalardan sonra davet edilmeye en layık ve öne alınmaya en evla olanlar, bir hak üzere olup da ondan sapan ilim ehliydi; hele bir de akrabalıkları varsa, zira onlar en küçük bir açıklama ve en kolay bir hatırlatma ile icabete koşmaya layıktırlar. Şayet dönerlerse cahil kimse onlara uyar, böylece onun işi kolaylaşır ve şerri kesilir; şayet dönmezlerse cedelleri uzar, böylece cahil kimseye onların sapıklığı aşikar olur ve onun [haktan] dönmeye, azgınlığından vazgeçip sıyrılmaya layık olduğu ortaya çıkar; onlarla sözün uzaması sayesinde hükümler öğrenilir, helal ve haram açığa kavuşur. İşte bundan dolayı, başkalarını da kapsayan Arap davetini özetle tamamlayıp hidayete
اتباع الهدى وتوعد شرع سبحانه يخص العلماء من المنافقين بالذكر وهم من كان أظهر الإسلام من أهل الكتاب على وجه استلزم عموم المصارحين منهم بالكفر، إذ كانوا من أعظم من خُص بإتيان ما أشار إليه من الهدى والبيان بما فيه الشفاء، وكان كتابهم المشتمل على الهدى من أعظم الكتب وأشهرها وأجمعها فقصّ عليهم ما مثله يليّن الحديد ويخشع الجلاميد فقال تعالى مذكراً لهم بنعمه الخاصة بهم: {يا بني إسرائيل} ويجوز أن تقرر المناسبات من أول السورة على وجه آخر فيقال: لما
tabi olana vaatte bulunup yüz çevireni tehdit ederek bitirince, Subhânehu münafıkların alimlerini zikretmeye yöneldi. Bunlar Ehl-i Kitap'tan olup İslam'ı açığa vuran kimselerdi; öyle ki bu durum onlardan küfrünü açıkça ilan edenlerin tamamını da kapsıyordu. Çünkü onlar, şifa bulunan hidayet ve beyanın kendilerine gelmesi hususunda en büyük paya sahip olan kimselerdi; hidayeti ihtiva eden kitapları da kitapların en büyüklerinden, en meşhurlarından ve en kapsamlılarındandı. Bu sebeple onlara demiri eritecek, kayaları ürpertecek kıssaları anlattı ve onlara has kıldığı nimetlerini hatırlatarak şöyle buyurdu: {يا بني إسرائيل} “Ey İsrailoğulları!”. Surenin başından itibaren münasebetleri başka bir şekilde takrir etmek de caizdir; şöyle ki:
كان الكفار قسمين: قسم محض كفره، وقسم شابه بنفاق وخداع، وكان الماحض قسمين: قسم لا علم له من جهة كتاب سبق وهم مشركو العرب، وقسم له كتاب يعلم الحق منه، ذكر تعالى قسم الماحض بما يعم قسميه العالم والجاهل فقال: {إن الذين كفروا سواء عليهم} إلى آخره. ثم أتبعه قسم المنافق، لأنه أهم بسبب شدة الاختلاط بالمؤمنين وإظهارهم أنهم منهم ليكونوا من خداعهم على حذر، فقال: {ومن الناس من يقول آمنا} إلى آخره؛ ولما فرغ من ذلك ومما استتبعه من الأمر بالوحدانية وإقامة دلائلها وإفاضة فضائلها، ومن التعجيب ممن كفر مع قيام الدلائل، والتخويف من تلك الغوائل، والاستعطاف بذكر النعم، شرع في ذكر قسم من الماحض هو كالمنافق في أنه يعرف الحق ويخفيه
Kafirler iki kısım olduğunda: Bir kısmı sırf küfür üzere olanlar, diğer kısmı ise küfrüne nifak ve hile karıştıranlar; sırf küfür üzere olanlar da iki kısım olduğunda: Bir kısmı geçmiş bir kitaptan ilmi bulunmayanlar ki bunlar müşrik Araplardır, diğer kısmı ise hakkı bildiği bir kitabı bulunanlar; Allah Teâlâ sırf kafir olan kısmı, alimini ve cahilini kapsayacak şekilde zikredip şöyle buyurdu: {إن الذين كفروا سواء عليهم} [el-Bakara: 6] “Şüphesiz inkar edenleri uyarsan da... birdir” ayetinin sonuna kadar. Sonra münafıklar kısmını getirdi; çünkü müminlerle aşırı derecede iç içe olmaları ve onların hilelerinden sakınsınlar diye kendilerini onlardan göstermeleri sebebiyle bu daha mühimdi; nitekim şöyle buyurdu: {ومن الناس من يقول آمنا} [el-Bakara: 8] “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'İman ettik' derler...” ayetinin sonuna kadar. Bundan, bunun gerektirdiği teklik emrinden, delillerinin ikamesinden, faziletlerinin akıtılmasından, deliller ortadayken inkar edene hayret edilmesinden, o helak edici şeylerden sakındırılmasından ve nimetlerin zikriyle merhamete çağrılmasından فراغ bulunca; sırf kafirlerin, hakkı bilip onu gizleme noktasında münafığa benzeyen bir kısmını zikretmeye başladı.
فالمنافق ألف الكفر ثم أقلع عنه وأظهر التلبس بالإسلام واستمر على الكفر باطناً، وهذا القسم كان على الإيمان بهذا النبي قبل دعوته، فلما دعاهم محوا الإيمان الذي كانوا متلبسين به وأظهروا الكفر واستمرت حالتهم على إظهار الكفر وإخفاء المعرفة التي هي مبدأ الإيمان، فحالهم كما ترى أشبه شيء بحال المنافقين، ولهذا تراهم مقرونين بهم في كثير من القرآن، وأخرهم لطول قصتهم وما فيها من دلائل النبوة وأعلام الرسالة بما أبدى مما أخفوه من دقائق علومهم، فإن مجادلة العالم ترسل في ميادين العلم أفراس الأفكار فتُسرع في أقطار الأوطار حتى تصير كالأطيار وتأتي ببدائع الأسرار، ولقد نشر سبحانه في غضون مجادلتهم وغضون محاورتهم ومقاولتهم من الجمل الجامعة في شرائع الدين التي فيها بغية المهتدين ما أقام البرهان على أنه هدى للعالمين؛ هذا إجمال الأمر، وفي تفاصيله كما سترى من بدائع الوصف أمور تجل عن الوصف، تذاق بحسن التعليم ويشفى عيّ جاهلها بلطيف التكليم - والله ولي التوفيق والهادي إلى أقوم طريق.
Münafık küfre alışmış, sonra onu bırakıp İslam kisvesine bürünmüş ve batınen küfür üzere devam etmiştir; bu kısım ise davetinden önce bu Peygambere iman üzereydi; onları davet edince büründükleri imanı silip küfrü açığa vurdular ve halleri küfrü açığa vurup imanın başlangıcı olan marifeti gizleme üzere devam etti. Dolayısıyla onların hali gördüğün gibi münafıkların haline son derece benzemektedir; bu sebeple Kur'an'ın birçok yerinde onlarla yan yana anıldıklarını görürsün. Kıssalarının uzunluğu ve ilimlerinin gizledikleri inceliklerinden ortaya konulan şeylerle nübüvvet delilleri ve risalet alametlerini barındırması sebebiyle onları sona bıraktı. Zira alimle yapılan münazara, ilim meydanlarına fikir atlarını salar; onlar da hedeflerin ufuklarında süratle koşup kuşlar gibi olurlar ve harika sırları getirirler. Subhânehu onların münazarası ve karşılıklı konuşmaları esnasında dinin şeriatlarına dair hidayet arayanların gayesini taşıyan öyle toplayıcı cümleler neşretmiştir ki, onun alemlere hidayet olduğuna kesin delil ikame etmiştir. Meselenin özü budur; detaylarında ise göreceğin üzere vasfedilmekten yüce harika vasıflar vardır; bunlar güzel bir talim ile tadılır ve cahilinin aczi lütufkar hitapla şifaya kavuşur. Tevfikin sahibi ve en doğru yola ileten Allah'tır.
وقال الحرالي: ثم أقبل الخطاب على بني إسرائيل منتظماً بابتداء خطاب العرب من قوله: {يا أيها الناس} وكذلك انتظام القرآن إنما ينتظم رأس الخطاب فيه برأس خطاب آخر يناسبه في جملة معناه وينتظم تفصيله بتفصيله، فكان أول وأولى من خوطب بعد العرب الذين هم ختام بنو إسرائيل الذين هم ابتداء بما هم أول من أنزل عليهم الكتاب الأول من التوراة التي افتتح الله بها كتبه تلو صحفه وألواحه. ثم قال: لما انتظم إقبال الخطاب على العرب التي لم يتقدم لها هدى بما تقدمه من الخطاب للنبي ﷺ انتظم بخطاب العرب خطاب بني إسرائيل بما تقدم لها من هدى في وقتها {إنا أنزلنا التوراة فيها هدى ونور} [المائدة: ٤٤]
el-Harallî dedi ki: Sonra hitap, {يا أيها الناس} “Ey insanlar!” kavlinden itibaren Araplara yapılan hitabın başlangıcıyla irtibatlı olarak İsrailoğullarına yöneldi. Kur'an'ın tertibi de böyledir; onda bir hitabın başı, ancak genel manasında kendisine uygun düşen diğer bir hitabın başıyla irtibatlanır; detayları da detaylarıyla irtibatlanır. Dolayısıyla son olan Araplardan sonra kendilerine hitap edilen ilk ve en evla kimseler, Allah'ın sahifeleri ve levhalarının ardından kitaplarına kendisiyle başladığı ilk kitap olan Tevrat'ın kendilerine ilk indirildiği kimseler olmaları hasebiyle başlangıç konumundaki İsrailoğulları oldu. Sonra şöyle dedi: Daha önce kendilerine bir hidayet gelmemiş olan Araplara hitabın yönelişi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan hitabın önceliğiyle irtibatlanınca; Araplara yapılan hitap ile kendi vakitlerinde kendilerine geçmiş bir hidayet bulunması hasebiyle İsrailoğullarına yapılan hitap birbirine bağlandı: {إنا أنزلنا التوراة فيها هدى ونور} [el-Mâide: 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır...”.
وبما عهد إليها من تضاعف الهدى بما تقدم لها في ارتقائه من كمال الهدى بمحمد ﷺ وبهذا القرآن، فكان لذلك الأولى مبادرتهم إليه حتى يهتدي بهم العرب ليكونوا أول مؤمن بما عندهم من علمه السابق - انتهى.
Yine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve bu Kur'an ile hidayetin kemale ermesine doğru yükselişinde kendilerine önceden bildirilen hidayetin katlanarak verileceğinin ahdedilmesi hasebiyle de bu böyleydi. İşte bu sebeple, kendilerindeki önceki ilim sebebiyle Arapların da onlarla hidayete ermesi ve ilk iman edenler olmaları için ona koşmaları kendilerine en evla olan şeydi - iktibas bitti.
وابتدأ سبحانه بتذكيرهم بما خصهم به عن النوع الآدمي من النعم التي كانوا يقابلونها بالكفران وما عاملهم به من إمهالهم على مرتكباتهم ومعاملتهم بالعفو والإقالة مما يبين سعة رحمته وعظيم حلمه، وابتدأ من أوامرهم بالإيفاء بالعهود التي من أعظمها متابعة هذا النبي الكريم والإيمان بكتابه الذي نفى عنه الريب فقال: {يا بني إسرائيل} أي الذي شرفته
Subhânehu onlara, nankörlükle karşılık verdikleri ve Âdemoğulları içinden kendilerine has kıldığı nimetlerini; işledikleri cürümlere karşı kendilerine mühlet verip af ve bağışlama ile muamele etmesini hatırlatarak başladı ki bu, rahmetinin genişliğini ve hilminin büyüklüğünü gösterir. Onlara verilen emirlerden, en büyüğü bu kerim Peygambere uymak ve hakkında hiçbir şüphe bulunmayan kitabına iman etmek olan ahitleri ifa etme emriyle başlayarak şöyle buyurdu: {يا بني إسرائيل} “Ey İsrailoğulları!” yani kendisini şereflendirdiğim
وشرفت بنيه من أجله {اذكروا} من الذكر بالكسر والضم بمعنى واحد يكونان باللسان وبالجنان، وقال الكسائي: هو بالكسر باللسان وبالضم بالقلب، والذي بالقلب ضده النسيان، والذي باللسان ضده الصمت - نقله الأصفهاني. وقال الحرالي: من الذكر وهو استحضار ما سبقه النسيان. {نعمتي} وهي إنالة الشخص ما يوافق نفسه وبدنه وعند المتفطن ما يوافق باطنه وظاهره مما بين قلبه وشعوبه من أهله وحشمه {التي} تي منها إشارة لباطن نازل متخيل مبهم تفسره صلته بمنزلة ذي وال منها إشارة لذلك المعنى بالإشارة المتخيلة - انتهى {أنعمت} أي بها ودللت على شرفها بإضافتها إلى {عليكم} وتلك النعمة الشريفة هي
ve onun hatırına oğullarını da şereflendirdiğim kimse! {اذكروا} “hatırlayın”; zikr (ذِكْر) ve zükr (ذُكْر) aynı manada olup hem dille hem kalple olur. el-Kisâî şöyle demiştir: Kesre ile olan dille, damme ile olan kalpledir; kalpte olanın zıddı nisyan (unutma), dilde olanın zıddı ise samt (susma)tır -bunu İsfahânî nakletmiştir-. el-Harallî dedi ki: Zikr kökünden gelir ki bu, öncesinde unutma geçen bir şeyi hazır etmektir. {نعمتي} “nimetimi”; o da kişiye nefsine ve bedenine uygun olan şeyin verilmesidir; basiretli kimseye göre ise kalbi ile ailesinden ve adamlarından oluşan kabileleri arasında batınına ve zahirine uygun olan şeyin verilmesidir. {التي} “o [nimetimi] ki”; buradaki 'tî' (تي), sılasının tefsir ettiği, 'zî' (ذي) konumunda olan, aşağı, tahayyül edilen müphem bir batına işarettir; 'el' (ال) ise tahayyül edilen işaretle o manaya işarettir - iktibas bitti. {أنعمت} “nimet olarak vermiştim” yani onunla [nimetlendirmiştim] ve onu kendime izafe ederek şerefini göstermiştim: {عليكم} “size”. Bu şerefli nimet ise,
الإتيان بالهدى من الكتب والرسل الذي استنقذتكم به من هوان الدنيا والآخرة {وأوفوا} من الوفاء وهو عمل لاحق بمقتضى تقدم علم سابق - قاله الحرالي. {بعهدي} أي الذي أخذته عليكم في لزوم ما أنزل إليكم من متابعة نبيكم ومن آمَرَكم باتباعه من بعده، والعهد التقدم في الشيء خفية اختصاصاً لمن يتقدم له فيه - قاله الحرالي، وقال الأصفهاني: حفظ الشيء
dünya ve ahiret zilletinden sizi kendisiyle kurtardığım kitaplar ve elçilerden gelen hidayettir. {وأوفوا} “ve yerine getirin”; vefâ (وفاء) kökünden gelir ki bu, önceki bir ilmin gereğine uygun olarak yapılan sonraki ameldir -bunu el-Harallî söylemiştir-. {بعهدي} “bana verdiğiniz sözü” yani peygamberinize uymak ve ondan sonra uymanızı emrettiği kimseye uymak konusunda size indirilenlere sarılmanız hususunda sizden aldığım ahdimi. Ahid (العهد), kendisi için öne geçilen kimseye has kılınarak bir şeyde gizlice öne geçmektir -bunu el-Harallî söylemiştir-. İsfahânî ise şöyle demiştir: Bir şeyi korumak
ومراعاته حالاً فحالاً، قال الخليل: أصله الاحتفاظ بالشيء وإجداد العهد به، {أوف بعهدكم} أي في جعلكم ممن لا خوف عليهم ولا حزن بسعة العيش والنصر على الأعداء كما يأتي عن نص التوراة في مظانه من هذا الكتاب {وإياي} أي خاصة {فارهبون} أي ولا تزلّوا اجْعَلْكم في مصير الكافرين بعد الضرب بأنواع الهوان في الدنيا، والرهب حذر النفس مما شأنها منه الهرب لأذى تتوقعه، وخوطبوا بالرهبة لاستبطانها فيما يختص لمخالفة العلم، قال الحرالي: وأطال سبحانه في حجاجهم جرياً على قانون النظر في جدال العالم الجاحد وخطاب المنكر المعاند، وفي قوله تعالى: {وآمنوا بما أنزلت}
ve halden hale onu gözetmektir. Halîl dedi ki: Aslı bir şeyi muhafaza etmek ve onun ahdini tazelemektir. {أوف بعهدكم} “ben de size olan ahdimi yerine getireyim” yani bu kitapta kendi yerlerinde Tevrat'ın lafzından geleceği üzere geçim genişliği ve düşmanlara karşı zafer ile sizi kendilerine korku ve hüzün olmayan kimselerden kılayım. {وإياي} “ve yalnız benden” yani sadece benden {فارهبون} “korkun”; yani ayaklarınız kaymasın, yoksa dünyada çeşitli zilletlere uğrattıktan sonra sizi kafirlerin varacağı yere koyarım. Rehbet (رهبة), nefsin beklediği bir ezadan ötürü kaçınması gereken şeyden sakınmasıdır. İlme muhalefet hususunda batınîliği sebebiyle onlara rehbet ile hitap edilmiştir. el-Harallî dedi ki: Subhânehu, hakkı inkar eden alimle münazara ve inatçı münkirle hitap kuralı gereğince onlarla hüccetleşmeyi uzun tuttu. Allah Teâlâ'nın: {وآمنوا بما أنزلت} kavlinde ise
أي أوجدت إنزاله {مصدقاً لما معكم} تقرير لذلك الكتاب لا ريب فيه، وأمروا كما قال الحرالي تجديد الإيمان بالقرآن لما فيه من إنباء بأمور من المغيبات التي لم تكن في كتابهم كتفاصيل أمور الآخرة التي استوفاها القرآن، لأنه خاتم ليس وراءه كتاب ينتظر فيه بيان، وقد أبقى لكل كتاب قبله بقية أحيل فيها على ما بعده - ليتناءى البيان إلى غاية ما أنزل به القرآن حين لم يعهد إليهم إلا في أصله على الجملة - انتهى. وفي قوله: {ولا تكونوا أول كافر به} معنى دقيق في تبكيتهم وأمر جليل من تعنيفهم وذلك أنه ليس المراد من {أول} ظاهر معناه المتبادر إلى الذهن فإن العرب
yani indirilmesini var ettiğim şeye [iman edin], {مصدقاً لما معكم} “yanınızdakini doğrulayıcı olarak”; bu, o kitabın şüphesiz bir takriridir. el-Harallî'nin dediği gibi, Kur'an'a olan imanı tazelemekle emrolundular; çünkü Kur'an'da, kitaplarında bulunmayan ve Kur'an'ın eksiksizce açıkladığı ahiret hallerinin ayrıntıları gibi gaybî hususlardan haberler vardır. Zira o, arkasından beyan beklenecek hiçbir kitabın bulunmadığı son kitaptır; oysa kendisinden önceki her kitaba, sonrasına havale edilen bir bakiye bırakmıştı ki beyan, ancak aslı itibarıyla topluca kendilerine bildirildiği bir zamanda Kur'an'ın indirildiği gayenin son noktasına kadar ulaşsın - iktibas bitti. {ولا تكونوا أول كافر به} “Onu ilk inkar eden siz olmayın” kavlinde onları susturacak ince bir mana ve onları azarlayacak büyük bir husus vardır; zira {أول} “ilk” kelimesinden murat, zihne ilk gelen zahirî anlamı değildir. Nitekim Araplar
كثيراً ما تطلق الأول ولا تريد حقيقته بل المبالغة في السبق، كما قال مقيس بن صبابة وقد قتل شخصاً من الصحابة رضوان الله عليهم كان قتل أخاه خطأ ورجع إلى مكة مرتداً.
çoğu zaman 'ilk' lafzını kullanır fakat onun hakikatini değil, öne geçmedeki mübalağayı kastederler. Nitekim kardeşini yanlışlıkla öldüren sahabilerden rıdvânullâhi aleyhim bir şahsı öldürüp mürted olarak Mekke'ye dönen Makîs b. Sıbâbe şöyle demiştir:
حللت به وتري وأدركت ثؤرتي ... وكنت إلى الأوثان أول راجع
«Onunla intikamımı aldım ve öcümü çıkardım ... Ve putlara ilk dönen ben oldum.»
هذا في جانب الإثبات، فإذا نفيت ناهياً فقلت: لا تكن أول فاعل لكذا، فمعناه إنك إن فعلت ذلك لم تكن صفتك إلا كذلك، فهو خارج مخرج المبالغة في الذم بما هو صفة المنهي فلا مفهوم له، وعبر به تنبيهاً على أنهم لما تركوا اتباع هذا الكتاب كانوا لما عندهم من العلم بصحته في غاية اللجاجة فكان عملهم في كفرهم وإن تأخر
Bu olumlama tarafındadır; nehiy yoluyla olumsuzlayıp da: «Falan şeyi ilk yapan sen olma!» dediğinde bunun manası şudur: Şayet sen onu yaparsan senin vasfın ancak böyle olur. Dolayısıyla bu, nehyedilenin vasfı olan şeyde yergide mübalağa kastıyla söylenmiştir, mefhumu yoktur. Bununla ifade edilmesinin sebebi şudur: Onlar bu kitaba uymayı terk ettiklerinde, onun doğruluğuna dair sahip oldukları ilim sebebiyle son derece inatçı idiler; dolayısıyla onların küfürdeki amelleri, sonra da olsa
عمل من يسابق شخصاً إلى شيء، أو يكون المعنى أنهم لم يمنعهم من الإيمان به جهل بالنظر ولا عدم إطلاع على ما أتى به أنبياؤهم من البشر بل مجرد الحسد للعرب أن يكون منهم نبي المستلزم لحسد هذا النبي بعينه، لأن الحكم على الأعم يستلزم الحكم على الأخص بما هو من أفراد الأعم. فصارت رتبة كفرهم قبل رتبة كفر العرب الجاهلين به أو الحاسدين له ﷺ بخصوصه لا لعموم العرب، فكان أهل الكتاب أول كافر به لا يمكن أن يقع كفرهم إلا على هذا الوجه الذي هو أقبح الوجوه، فالمعنى لا تكفروا به، فإنه إن وقع منكم كفر به كان أول كفر، لأن رتبته أول رتب الكفر الواقع ممن سواكم فكنتم أول كافر فوقعتم في أقبح وجوه الكفر، ولذا أفرد ولم يقل: كافرين - والله أعلم.
bir kimseyle bir şeye doğru yarışan kişinin ameli gibiydi. Yahut mana şöyledir: Onları ona iman etmekten alıkoyan şey ne nazar konusundaki cehaletleri ne de peygamberlerinin getirdiği müjdelere muttali olmamalarıydı; bilakis Araplardan bir peygamber çıkmasını sırf kıskanmalarıydı ki bu da bizzat bu Peygamberi kıskanmayı gerektiriyordu. Çünkü genel hakkında verilen hüküm, genelin fertlerinden biri olması hasebiyle özel hakkında da hüküm vermeyi gerektirir. Böylece onların küfür mertebesi, onu bilmeyen yahut bütün Arapları değil de bizzat Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kıskanan Arapların küfür mertebesinden önce oldu. Dolayısıyla Ehl-i Kitap onu ilk inkar eden oldu; zira onların küfrü ancak en çirkin şekil olan bu şekilde vuku bulabilirdi. Mana şudur: Onu inkar etmeyin; zira sizden ona karşı bir küfür vuku bulursa bu ilk küfür olur; çünkü onun mertebesi, sizden başkalarından vuku bulan küfrün mertebelerinin ilkidir; böylece siz ilk kafir olmuş ve küfrün en çirkin şekline düşmüş olursunuz. Bundan dolayı tekil olarak gelmiş ve 'kâfirîn' denmemiştir - Allah en doğrusunu bilir.
ولما نهاهم عن الكفر بالآيات نهاهم عن الحامل عليه لقوله: {ولا تشتروا}
Onları ayetleri inkar etmekten nehyedince, şu buyruğuyla buna sevk eden şeyden de nehyetti: {ولا تشتروا} “Ve satmayın”
أي تتكلفوا وتلحوا في أن تستبدلوا {بآياتي} أي التي تعلمونها في الأمر باتباع هذا النبي الكريم {ثمناً قليلاً} وهو رياسة قومكم وما تأخذونه من الملوك وغيرهم على حمل الشريعة، والقلة ما قصر عن الكفاية - قاله الحرالي. {وإياي} أي خاصة {فاتقون} أي اجعلوا لكم وقاية من إنزال غضبي، فالتقوى نتيجة الرهبة كما أن هذه الأفعال نتيجة ما في آية الرهبة، {ولا تلبسوا} واللبس إبداء الشيء في غير صورته، ومنه اللباس
yani külfete girip hırsla değiştirmeye kalkışmayın; {بآياتي} “ayetlerimi” yani bu kerim Peygambere tabi olma emri hususunda bildiğiniz ayetlerimi; {ثمناً قليلاً} “az bir karşılık ile” ki o da kavminizin reisliği ve şeriatı taşıma karşılığında krallardan ve başkalarından aldığınız şeylerdir. Azlık (kıllet), kifayetten geri kalan şeydir -bunu el-Harallî söylemiştir-. {وإياي} “ve yalnız benden” yani sadece benden {فاتقون} “sakının” yani gazabımı indirmemden kendinize bir kalkan edinin. Takva korkunun neticesidir; nitekim bu fiiller de korku ayetindeki hususların neticesidir. {ولا تلبسوا} “Ve karıştırmayın”; lebs (لبس), bir şeyi kendi suretinden başka bir surette göstermektir; libâs (elbise) da
لإخفائه الأعضاء حتى لا تبين هيئتها - قاله الحرالي: {الحق} أي ما تقرون به على ما هو عليه من التوراة والإنجيل مما لا غرض لكم في تبديله {بالباطل} مما تحرفونه منهما، والحق قال الحرالي ما يقر ويثبت حتى يضمحل مقابله، فكل زوجين فأثبتهما حق وأذهبهما باطل، وذلك الحق فالباطل هو ما أمد إدالته قصير بالإضافة إلى طول أمد زوجه القار - انتهى.
organların heyeti belli olmasın diye onları gizlediğinden bu köktendir -bunu el-Harallî söylemiştir-. {الحق} “hakkı” yani Tevrat ve İncil'den değiştirmede hiçbir menfaatiniz bulunmayan ve olduğu gibi ikrar ettiğiniz şeyleri; {بالباطل} “batıl ile” yani onlardan tahrif ettiğiniz şeylerle [karıştırmayın]. Hak -el-Harallî'nin dediği gibi- karşıtı yok oluncaya kadar sabit ve kaim olan şeydir; dolayısıyla her çiftin daha sabit olanı hak, zail olanı batıldır. İşte hak budur; batıl ise kalıcı olan eşinin uzun süresine kıyasla galibiyet süresi kısa olandır - iktibas bitti.
ولما كان اللبس قد يفارق الكتمان بأن يسأل شخص عن شيء فيبديه ملتبساً بغيره أو يكتمه وهو عالم به قال: {وتكتموا الحق} أي عمن لا يعلمه {وأنتم تعلمون} أي مكلفون، وجعله الحرالي على ظاهره فقال: لما طلبهم تعالى بالوفاء بالعهد نهاهم عن سوء العمل وما لبسوا به الأمر عند اتباعهم من ملتهم وعند من استرشدهم من العرب، فلبسوا باتباعهم حق الإيمان بموسى ﵊ والتوراة بباطل ما اختذلوه من كتابهم من إثبات الإيمان لمحمد ﷺ وبالقرآن، فكتموا الحق
Karıştırma (lebs), bir kimseye bir şey sorulup da onun onu başka bir şeyle karışık göstermesi yahut onu bildiği halde gizlemesi şeklinde gizlemekten (kitmân) farklı olabildiği için şöyle buyurdu: {وتكتموا الحق} “ve hakkı gizlemeyin” yani onu bilmeyen kimseden [gizlemeyin]; {وأنتم تعلمون} “siz bile bile” yani mükellef olduğunuz halde. el-Harallî bunu zahirine hamlederek şöyle demiştir: Allah Teâlâ onlardan ahdi yerine getirmelerini isteyince, onları kötü amelden ve kendi dinlerinden olan tabilerine ve kendilerinden doğru yolu soran Araplara karşı işi bulandırmalarından nehyetti. Böylece onlar tabilerine karşı, Mûsâ aleyhisselâm'a ve Tevrat'a imanın hakikatini, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Kur'an'a imanın ispatına dair kitaplarından çıkardıkları batıl ile karıştırdılar; böylece tam
التام الجامع ولبسوا الحق الماضي المعهود بالباطل الأعرق الأفرط، لأن باطل الحق الكامل باطل مفرط معرق بحسب مقابله، وعرفهم بأن ذلك منهم كتمان شهادة عليهم بعلمهم بذلك إفهاماً، ثم أعقبه بالشهادة عليهم بالعلم تصريحاً - انتهى.
ve toplayıcı olan hakkı gizlediler; geçmişteki bilinen hakkı ise en köklü ve aşırı batıl ile karıştırdılar. Çünkü kamil hakkın batılı, karşısındakine göre aşırı ve köklü bir batıldır. Bunun kendilerinden bir gizleme olduğunu bildirmek suretiyle, bunu bildiklerine dair aleyhlerine bir şahitlik kıldı; ardından da açıkça ilimle aleyhlerine şahitlik getirdi - iktibas bitti.
وفي هذه الآية أعظم زاجر لأهل الكتاب عما أظهروا فيه من العناد، ومن لطف الله تعالى زجر القاسي البعيد ونهي العاصي القلق إلى ما دون ذلك من تنبيه الغافل وزيادة الكامل. قال الإمام أبو الحسن الحرالي في كتاب العروة: وجه إنزال هذا الحرف - يعني حرف النهي - كف الخلق عما يهلكهم في أخراهم وعما يخرجهم عن السلامة في موتهم وبعثهم مما رضوا به واطمأنوا إليه وآثروه من دنياهم، فمتوجهه للمطمئن بدنياه المعرض عن داعيه إلى اجتناب ما هو عليه يسمى زجراً، ومتوجهه للمتلفّت المستشعر ببعض الخلل فيما هو عليه يسمى نهياً، وهما يجتمعان في معنى واحد ومقصود واحد إلا أنه متفاوت، ولذلك رددهما النبي ﷺ على المعنى الجامع في هذا الحديث يعني المذكور أول البقرة، وأولاهما بالبدئية في الإنزال الزجر لأن النبي ﷺ إنما
Bu ayette Ehl-i Kitap için sergiledikleri inatçılıktan ötürü en büyük bir caydırıcı vardır. Katı ve uzak olanı caydırmak, huzursuz asi olanı nehyetmek ve bunun ötesinde gafili uyarmak ile kamili artırmak Allah Teâlâ'nın lütfundandır. İmam Ebü'l-Hasen el-Harallî el-Urve adlı kitabında şöyle demiştir: Bu harfin -yani nehiy harfinin- indiriliş gayesi; yaratılmışları ahiretlerinde helak edecek şeylerden, ölümlerinde ve dirilişlerinde selametlerini bozacak olan dünyalarından razı olup güvendikleri ve tercih ettikleri şeylerden menetmektir. Dünyasıyla mutmain olup içinde bulunduğu şeyden kaçınmaya çağıran davetçisinden yüz çevirene yönelen nehiy 'zezr' (caydırma/azarlama) diye isimlendirilir; içinde bulunduğu durumdaki bazı bozuklukları hisseden ve dönüp bakan kimseye yönelen nehiy ise 'nehiy' diye isimlendirilir. Bu ikisi tek bir manada ve tek bir maksatta birleşir, ancak dereceleri farklıdır. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Bakara'nın başında zikredilen bu hadisteki toplayıcı mana üzerine ikisini tekrarlamıştır. İndirilişte önceliğe en layık olanı zezrdir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i
بعثه الله حين انتهى الضلال المبين في الخلق ونظر الله سبحانه إلى جميع أهل الأرض فمقتهم عربهم وعجمهم إلا بقايا من أهل الكتاب، كما ورد في الحديث الصحيح إسناداً ومتناً، ولذلك كان أول منزل الرسالة سورة {يا أيها المدثر * قم فأنذر * وربك فكبر * وثيابك فطهر * والرجز فاهجر*} [المدثر: ١-٥] وهي أول قوارع الأمر كما أن فجاءة الساعة أول قوارع الخلق، ولذلك انتظم فكرهما في قوله تعالى: {فإذا نقر في الناقور * فذلك يومئذ يوم عسير * على الكافرين غير يسير*} [المدثر: ٨-١٠] وللمزجور حالان إما أن ينفر عند الزجرة توحشاً كما قال تعالى: {كأنهم حمر مستنفرة * فرت من قسورة *} [المدثر: ٥٠-٥١] وإما أن يدبر بعد فكره تكبراً كما قال تعالى: {ثم نظر * ثم عبس وبسر * ثم أدبر واستكبر} [المدثر: ٢١-٢٣] وربما شارف أن يبصر فصرف، قال عمر بن الخطاب ﵁: لكنها عقول كادها باريها {سأصرف آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها}
Allah, yaratılmışlar arasında apaçık sapıklık son raddeye ulaştığında ve Allah Sübhânehu bütün yeryüzü ehline bakıp Kitap ehlinden geriye kalanlar hariç onların Arabına da Acemine de gazap ettiğinde onu göndermiştir; nitekim bu husus isnaden ve metnen sahih olan hadiste rivayet edilmiştir. Bundan dolayı risaletin ilk indirilen kısmı {يا أيها المدثر * قم فأنذر * وربك فكبر * وثيابك فطهر * والرجز فاهجر*} [المدثر: ١-٥] “Ey örtüsüne bürünen! Kalk ve uyar! Sadece Rabbini büyük tanı! Elbiselerini temiz tut! Pislikten uzak dur!” [el-Müddessir: 1-5] suresi olmuştur. Kıyametin ansızın kopması yaratılışın ilk dehşet verici sarsıntısı olduğu gibi, bu [sure] de emrin ilk dehşet verici sarsıntısıdır. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda her ikisinin düşüncesi bir arada intizam bulmuştur: {فإذا نقر في الناقور * فذلك يومئذ يوم عسير * على الكافرين غير يسير*} [المدثر: ٨-١٠] “Sûra üflendiği zaman, işte o gün pek zorlu bir gündür; kâfirler için hiç de kolay değildir.” [el-Müddessir: 8-10]. Uyarılan kimsenin iki hâli vardır: Ya Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi azarlama karşısında ürkerek kaçar: {كأنهم حمر مستنفرة * فرت من قسورة *} [المدثر: ٥٠-٥١] “Sanki onlar arslandan kaçan ürkmüş yaban eşekleridir.” [el-Müddessir: 50-51]; ya da Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi düşündükten sonra kibirlenerek arkasını döner: {ثم نظر * ثم عبس وبسر * ثم أدبر واستكبر} [المدثر: ٢١-٢٣] “Sonra baktı. Sonra kaşlarını çattı, yüzünü ekşitti. Sonra da arkasını dönüp büyüklük tasladı.” [el-Müddessir: 21-23]. Kimi zaman da [gerçeği] görmeye yaklaşır da yüz çevirtilir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Fakat onlar, Yaratıcılarının kendilerine tuzak kurduğu akıllardır: {سأصرف آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها} “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar.””
[الأعراف: ١٤٦] صرفوا عن آيات الحق السماوية على ظهورها عقوبة على ذنب تكبرهم على الخلق مع الإحساس بظهور آية انضمام الأرحام في وضوحها وكل قارعة لنوعي الكافرين النافرين والمدبرين من هذا الحرف وتمام هذا المعنى ينهى المتأنس المحاصر عن الفواحش الظاهرة والباطنة الضارة في العقبى وإن تضرروا بتركها في الدنيا نحو قوله تعالى: {ولا تقربوا} في أكل مال اليتيم والزنا وإتيان الحائض - إلى ما دون ذلك من النهي عما يعدونه في دنياهم كيساً، نحو قوله: {ولا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل} [البقرة: ١٨٨] {ولا تأكلوا الربا أضعافاً مضاعفة} [آل عمران: ١٣] {ولا تجسسوا ولا يغتب بعضكم بعضاً} [الحجرات: ١٢] و {لا يسخر قوم من قوم} [الحجرات: ١١] وما لحق بهذا النمط - إلى ما دون ذلك على اتصال التفاوت من النهي عن سوء التأويل لطية غرض النفس
rahimlerin birleşmesi ayetinin açıklığıyla zahir olduğunu hissetmekle birlikte, halka karşı kibirlenme günahlarına ceza olarak hakkın semavi ayetlerinden apaçık olmalarına rağmen çevrildiler. Kaçan ve sırt çeviren iki nevi kafire yönelik her dehşet verici hitap bu harftendir. Bu mananın tamamı ise; dünyada terk etmekle zarar görseler bile akıbette zararlı olan zahirî ve batınî hayasızlıklardan, kuşatılmış ve cana yakın mümini nehyeder. Nitekim yetim malı yemek, zina ve hayızlı kadına yaklaşmak hususundaki {ولا تقربوا} “yaklaşmayın” kavli ve bundan daha aşağı olarak dünyalarında kurnazlık saydıkları şeylerden nehyeden şu ayetler böyledir: {ولا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل} [el-Bakara: 188] “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin...”; {ولا تأكلوا الربا أضعافاً مضاعفة} [Âl-i İmrân: 130] “Faizi kat kat katlayarak yemeyin...”; {ولا تجسسوا ولا يغتب بعضكم بعضاً} [el-Hucurât: 12] “Birbirinizin kusurlarını araştırmayın, birbirinizin gıybetini yapmayın...” ve {لا يسخر قوم من قوم} [el-Hucurât: 11] “Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin...” kavilleri ile bu kabilden olanlar; ta nefsin arzusunun niyetine göre yapılan kötü tevilin nehyedilmesine kadar derecelerin birbirini takip ettiği hususlara varıncaya kadar.
نحو قوله تعالى: {ولا تقولوا لمن ألقى إليكم السلام لست مؤمناً تبتغون عرض الحياة الدنيا} [النساء: ٩٤] إلى ما دون ذلك من النهي عما يقدح في الفضل وإن كان من حكم العدل نحو قوله تعالى: {ولا يأتل أولو الفضل منكم والسعة أن يؤتوا أولي القربى والمساكين والمهاجرين في سبيل الله} [النور: ٢٢] إلى تمام ما لا تحصل السلامة إلا به من النهي عما زاد على الكفاف والبلغة في الدنيا الذي به يصح العمل بالحكمة نحو قوله تعالى: {ولا تمش في الأرض مرحاً} [الإسراء: ٣٧] إلى قوله: {ذلك مما أوحى إليك ربك من الحكمة} [الإسراء: ٣٩] ، ونحو قوله تعالى: {ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجاً منهم زهرة الحياة الدنيا لنفتنهم فيه} [طه: ١٣١] ، لأن كل زائد على الكفاف فتنة، وهذا هو أساس ما به تتفاوت درجات العلم في الدنيا ودرحات الجنة في الآخرة، ولا تصح الوجوه والحروف التي بعده أي وهي سائر الحروف علماً وعملاً وثباتاً وقبولاً عند التمحيص إلا بحسب الإحكام في قراءة هذا الحرف وجمعه وبيانه
Nitekim Allah Teâlâ'nın: {ولا تقولوا لمن ألقى إليكم السلام لست مؤمناً تبتغون عرض الحياة الدنيا} [en-Nisâ: 94] “...Size selâm verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak «Sen mümin değilsin» demeyin...” kavli böyledir. Bundan daha aşağı olarak, adaletin gereği olsa bile fazilete halel getiren şeylerden nehyeden şu ayet gibidir: {ولا يأتل أولو الفضل منكم والسعة أن يؤتوا أولي القربى والمساكين والمهاجرين في سبيل الله} [en-Nûr: 22] “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar, akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermemek için yemin etmesinler...” Ta ki kendisiyle hikmetle amel etmenin sahih olacağı, dünyada yetecek ve geçindirecek miktarın fazlasından nehyeden ve selametin ancak kendisiyle tamamlanacağı şu ayetlere varıncaya kadar: {ولا تمش في الأرض مرحاً} [el-İsrâ: 37] “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme...” ayetinden: {ذلك مما أوحى إليك ربك من الحكمة} [el-İsrâ: 39] “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir...” kavline kadar. Yine Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi: {ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجاً منهم زهرة الحياة الدنيا لنفتنهم فيه} [Tâhâ: 131] “Onlardan bazı zümrelere, kendilerini denemek için verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme...” Çünkü yetecek miktardan fazla olan her şey bir fitnedir (imtihandır). Dünyada ilim derecelerinin, ahirette de cennet derecelerinin farklılaşmasının temeli işte budur. Ondan sonraki vecihler ve harfler -ki bunlar diğer harflerdir- ilim, amel, sebat ve imtihan anında kabul görme bakımından, ancak bu harfin kıraatindeki sağlamlığa, toplanmasına ve beyan edilmesine göre sahih olur.
لأنه ظهور لما بعده من صلات حرف الأمر وما قصّر بعشرات فرق الأمة إلى التقصير في حرف النهي، لأن الملة الحنيفية مبنية على الاكتفاء باليسير من المأمورات والمبالغة في الحمية من عموم ما لا يتناهى من المنهيات لكثرة مداخل الآفات منها على الخلق فيما بعد الموت ويصعب هذا الحرف على الخلق بما استقر في أوهامهم أن دنياهم لا تصلح إلا بالمثابرة على صنوف المنهيات لنظرهم لجدواها في الدنيا وعماهم عن وبالها في الأخرى وما حوفظ على الرياضات والتأديبات والتهذيبات إلا بوفاء الحمية منها، والحمية أصل الدواء، فمن لم يحتم عن المنهيات لم ينفعه تداويه بالمأمورات، كالذي يتداوى ولا يحتمي يخسر الدواء ويتضاعف الداء {هل أنبئكم بالأخسرين أعمالاً * الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعاً*} [الكهف: ١٠٣، ١٠٤] وجاؤوا بحسنات كالجبال وكانوا يصومون ويصلون ويأخذون وهناً من الليل لكن ذلك تداو بغير حمية لما لم يحتموا من الدنيا
Çünkü bu, kendisinden sonraki emir harfinin bağlantılarının zuhur etmesidir. Ümmetin onlarca fırkasını geri bırakan şey, nehiy harfindeki kusurlarından başkası değildir. Çünkü Hanîf milleti/dini, emredilenlerin azıyla yetinmek ve yasaklananların nihayetsiz genelinden perhiz etmekte mübalağa göstermek üzerine kuruludur; zira ölümden sonra insanlara afetlerin giriş yolları nehiyler cihetinden pek çoktur. Nehiy çeşitlerinin dünyadaki faydasına bakıp ahiretteki vebaline karşı körleştikleri için, dünyalarının ancak nehiylerin çeşitlerine devam etmekle düzeleceği vehimlerine yerleştiğinden dolayı bu harf insanlara zor gelir. Riyazetler, tebepler ve تهذيبler (ahlakı güzelleştirmeler) ancak onlardan tam bir perhizle korunabilmiştir. Perhiz ise ilacın aslıdır. Yasaklardan perhiz etmeyen kimseye emredilenlerle tedavi olması fayda vermez. Tıpkı tedavi olup da perhiz yapmayan kimsenin ilacı zayi etmesi ve hastalığının katlanması gibi: {هل أنبئكم بالأخسرين أعمالاً * الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعاً*} [el-Kehf: 103-104] “De ki: Size amelleri bakımından en çok ziyana uğrayanları bildirelim mi? Onlar, güzel iş yaptıklarını sandıkları halde, dünya hayatındaki çabaları boşa giden kimselerdir”. Onlar dağlar gibi iyiliklerle gelirler; oruç tutar, namaz kılar ve gecenin bir kısmını ibadetle geçirirlerdi; fakat dünyadan perhiz etmedikleri için bu, perhizsiz bir tedaviydi.
التي نهوا عن زهرتها، فكانوا إذا لاحت لهم وثبوا عليها فيصيبون منها الشهوات ويعملون المعصيات فلم ينفعهم المداواة، فمن احتمى فقد قرأ هذا الحرف وهو حسبه فاقرؤوا ما تيسر منه، أحب العبادات إلى الله ترك الدنيا وحمية النفس من هوى جاهها ومالها «بل نبياً عبداً» «أجوع يوماً وأشبع يوماً»
Oysa onun süsünden nehyedilmişlerdi. Onlara [dünya] parıldayınca hemen üzerine atılır, böylece şehvetlere kapılır ve günahları işlerlerdi; bu yüzden tedavi onlara fayda vermedi. Kim perhiz ederse bu harfi okumuş olur ve bu ona yeter; öyleyse ondan kolayınıza geleni okuyun! İbadetlerin Allah'a en sevimli olanı, dünyayı terk etmek ve nefsi onun makam ve mal arzusundan perhiz ettirmektir. «Hayır, bilakis kul bir peygamber [olmayı dilerim]», «Bir gün aç kalırım, bir gün doyarım».
«ومن رغب عن سنتي فليس مني» ، والقرآن حجة لمن عمل به فصار إمامه يقوده إلى الجنة. وحجة على من لم يعمل به يصير خلفه فيسوقه إلى نار الجبة التي في جب وادي جهنم التي تستعيذ جهنم منها والوادي والجب في كل يوم سبع مرات {ولكن جعلناه نوراً نهدي به من نشاء من عبادنا} [الشورى: ٥٢] {يضل به كثيراً ويهدي به كثيراً} [البقرة: ٢٦] {ولا يزيد الظالمين إلا خساراً*] [الإسراء: ٨٢] «أعوذ بعفوك من عقوبتك، وبرضاك
«Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir». Kur'an, kendisiyle amel eden kimse için bir hüccettir; onun önderi olur ve onu cennete götürür. Kendisiyle amel etmeyen kimse için de aleyhine bir hüccettir; arkasında kalır ve onu cehennemin, vadinin ve kuyunun her gün yedi defa kendisinden [Allah'a] sığındığı cehennem vadisinin kuyusunda bulunan cübbe ateşine sürükler. {ولكن جعلناه نوراً نهدي به من نشاء من عبادنا} [eş-Şûrâ: 52] “Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık”; {يضل به كثيراً ويهدي به كثيراً} [el-Bakara: 26] “[Allah] onunla birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir”; {ولا يزيد الظالمين إلا خساراً*] [el-İsrâ: 82] “...zalimlerin ise ancak ziyanını artırır”. «Cezalandırmandan affına, [öfkenden] rızana
من سخطك، وبك منك، لا أحصي ثناء عليك أنت كما أثنيت على نفسك» .
Senden yine Sana sığınırım. Sana övgüyü sayıp bitiremem; Sen kendini nasıl övdüysen öylesin».
ثم قال فيما تحصل به قراءة حرف النهي: اعلم أن الموفي بقراءة حرفي الحلال والحرام المنزلين لإصلاح أمر الدنيا وتحسين حال الجسم والنفس تحصل له عادة بالخير تيسر عليه قراءة حرفي صلاح الآخرة من الأمر والنهي، ولما اقتضت الحكمة والعلم إقامة أمر الدنيا بقراءة حرفي صلاحها تماماً اقتضى الإيمان بالغيب وتصديق الوعد والوعيد تجارة اشتراء الغيب الموعود من عظيم خلاق الأخرى بما ملك العبد من منقود متاع الدنيا، فكل الحلال ما عدا الكفاف بالسنة متجر للعبد، إن أنفقه ربحه وأبقاه فقدم عليه، وإن استمتع به أفناه فندم عليه {فاستمتعوا بخلاقهم فاستمتعتم بخلاقكم كما استمتع الذين من قبلكم بخلاقهم} [التوبة: ٦٩] {لولا أخّرتني إلى أجل قريب فأصدق وأكن من الصالحين*} [المنافقون: ١٠] {لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون} [آل عمران: ٩٢] ذلك مال رابح ذلك مال رابح، وكما أن حرف الحلال موسع ليحصل به الشكر فحرف النهي مضيق لمتسع حرف الحلال ليحصل به الصبر ليكون به العبد شاكراً صابراً، فالذي يحصل به قراءة حرفي النهي
Sonra nehiy harfini okumanın ne ile elde edileceği hususunda şöyle dedi: Bil ki, dünya işini ıslah etmek, beden ve nefsin halini güzelleştirmek için indirilen helal ve haram harflerini hakkıyla okuyan kimsede, emir ve nehiyden ibaret olan ahiret salahının iki harfini okumasını kolaylaştıracak hayırlı bir meleke oluşur. Hikmet ve ilim, dünya işini salahının iki harfini tam olarak okumakla ikame etmeyi gerektirdiğinde; gayba iman etmek ve vaad ile vaîdi tasdik etmek de, kulun elinde peşin olarak bulunan dünya metâı karşılığında ahiretin yüce nasibinden vadedilen gaybı satın alma ticaretini gerektirmiştir. Sünnete uygun asgari geçimlik müstesna, bütün helaller kul için bir ticaret yeridir; eğer onu infak ederse kâr eder, baki kılar ve onun huzuruna varır; eğer ondan faydalanırsa onu tüketir ve pişman olur: {فاستمتعوا بخلاقهم فاستمتعتم بخلاقكم كما استمتع الذين من قبلكم بخلاقهم} [et-Tevbe: 69] “Onlar kendi paylarından faydalandılar; sizden öncekilerin kendi paylarından faydalandıkları gibi siz de payınızdan faydalandınız...”; {لولا أخّرتني إلى أجل قريب فأصدق وأكن من الصالحين*} [el-Münâfikûn: 10] “...Rabbim, beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım!”; {لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون} [Âl-i İmrân: 92] “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (birr) erişemezsiniz...” İşte bu kârlı bir maldır, işte bu kârlı bir maldır. Helal harfi kendisiyle şükür gerçekleşsin diye genişletildiği gibi, nehiy harfi de kulun şükreden ve sabreden biri olması için helal harfinin genişliğini daraltmıştır. Nehiy harfini okumayı sağlayan şey ise:
أما من جهة القلب ورؤيا الفؤاد فمشاهدة البصيرة لموعود الجزاء حتى كأنه ينظر إليه لترتاح النفس بخيره وترتاع من شره، كما قال حارثة: «كأني أنظر إلى أهل الجنة في الجنة ينعمون وإلى أهل النار في النار يعذبون» فأثمر له ذلك ما أحبر به عن نفسه في قوله: «وعزفت نفسي عن الدنيا فاستوى عندي ذهبها وخزفها» وخصوصاً من أيد بالمبشرات من الرؤيا الصالحة والكشف الصادق ليدع الفاني للباقي على يقين ومشاهدة، وأما من جهة حال النفس فالصبر بحبسها عما تشتهيه طبعاً مما هو محلل لها شرعاً، قال رسول الله ﷺ لعمر ﵁ لما رثى لحاله:
Kalp ve gönül müşahedesi yönünden: Nefsin hayrıyla ferahlaması, şerrinden de ürperip korkması için basiretin vadedilen karşılığı adeta ona bakıyormuş gibi müşahede etmesidir. Nitekim Hârise şöyle demiştir: «Sanki ben cennet ehline cennette nimetlendiklerini, cehennem ehline de cehennemde azap gördüklerini görür gibiyim». Bu durum, onun kendisi hakkında haber verdiği şu sözünü meyve vermiştir: «Nefsim dünyadan el çekti; artık onun altını ile çömlek parçası katımda eşit oldu». Özellikle de fani olanı baki olana yakin ve müşahede ile terk etmesi için salih rüya ve sadık keşif gibi müjdelerle desteklenen kimse böyledir. Nefsin hali yönünden ise: Şeriatça kendisine helal kılınmış olan şeylerden tabiatı gereği arzuladıklarına karşı nefsini alıkoymak suretiyle sabretmektir. Resûlullah ﷺ, haline üzülen Ömer radıyallâhu anh'a şöyle buyurmuştur:
«أما ترضى أن تكون لهم الدنيا ولنا الآخرة؟» {واستعينوا بالصبر} ، [البقرة: ٤٥] وصبر النفس عن شهواتها وإن كانت حلالاً هو حقيقة تزكيتها، وقتلها بإضنائها منها هو حياتها،
«Dünyanın onların, ahiretin ise bizim olmasına razı olmaz mısın?»; {واستعينوا بالصبر} [el-Bakara: 45] “Sabırla yardım isteyin...” Nefsin helal de olsa şehvetlerinden sabretmesi, onun hakiki tezkiyesidir (arındırılmasıdır); onlardan mahrum bırakılarak zayıflatılıp öldürülmesi ise onun dirilişidir.
وإطلاقها ترتع في شهواتها هو تدسيتها، {قد أفلح من زكاها * وقد خاب من دساها*} [الشمس: ٩-١٠] والنفس مطية يقويها إنضاؤها، ويضعفها استمتاعها، وحبسها عن ذلك شائع في جهات وجوه الحلال كلها إلاّ في شيئين: في النساء بكلمة الله، لأنهم من ذات نفس الرجال ولسن غيراً لهم {هو الذي خلقكم من نفس واحدة وجعل منها زوجها ليسكن إليها} [الأعراف: ١٨٩] و {أتيتم إحداهن قنطاراً فلا تأخذوا منه شيئاً} [النساء: ٢٠] والثاني في الطيب، لأنه غذاء للروح وتقوية للحواس ونسمة من باطن الملكوت إلى ظاهر الملك، وما عداهما فالاستمتاع به واتباع النفس هواها فيه علامة تكذيب وعد الرحمن وتصديق وعد الشيطان {وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل فهم لا يهتدون} [النحل: ٢٦] {يعدهم ويمنيهم وما يعدهم الشيطان إلا غروراً} [النساء: ١٢٠] هذا من جهة النفس، وأما من جهة العمل وتناول اليد فرفعها عما زاد
Onun şehvetleri içinde serbestçe yayılması ise onun tedliyesidir (alçaltılıp bozulmasıdır): {قد أفلح من زكاها * وقد خاب من دساها*} [eş-Şems: 9-10] “Nefsini arındıran kesinlikle kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüklere gömen ise muhakkak ziyana uğramıştır”. Nefis bir binektir; onu zayıflatıp yormak güçlendirir, zevk alıp faydalanması ise zayıflatır. Nefsi bunlardan alıkoymak helalin bütün yönlerinde geçerlidir; iki şey hariç: Biri, Allah'ın kelimesiyle kadınlardır; çünkü onlar erkeklerin kendi nefislerindendir, onlara yabancı değildirler: {هو الذي خلقكم من نفس واحدة وجعل منها زوجها ليسكن إليها} [el-A'râf: 189] “Sizi bir tek nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var eden O'dur...” ve {أتيتم إحداهن قنطاراً فلا تأخذوا منه شيئاً} [en-Nisâ: 20] “...Onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şey geri almayın...”. İkincisi ise güzel kokudur; çünkü o ruhun gıdası, duyuların takviyesi ve melekût âleminin bâtınından mülk âleminin zâhirine bir esintidir. Bu ikisi dışındakilerde zevk almak ve nefsin hevasına uymak, Rahmân'ın vaadini yalanlamanın ve şeytanın vaadini tasdik etmenin bir alametidir: {وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل فهم لا يهتدون} [en-Neml: 24] “Şeytan onlara amellerini süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur; bu yüzden hidayete eremezler”; {يعدهم ويمنيهم وما يعدهم الشيطان إلا غروراً} [en-Nisâ: 120] “[Şeytan] onlara vaat eder ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez”. Bu nefis yönündendir. Amel ve el uzatma yönünden ise: Elini yetecek miktardan fazla olandan çekmek,
على الكفاف وتخليته لذوي الحاجة ليتخذوه معاشاً، وأن يكون التمول من غير القوام تجارة نقل وضرب في الأرض وإرصاد لوقت حاجة لا حكرة وتضييقاً، اتخاذ أكثر من لبستين للمهنة والجمعة علامة لضعف الإيمان وخلاف السنة وانقطاع عن آثار النبوة وعدول عن سنة الخلفاء وترك لشعار الصالحين، وكذلك تصفية لباب الطعام وقصد المستحسن في الصورة دون المستحسن في العلم وإيثار الطيب في المطعم على الطيّب في الورع وتكثير الأدم وتلوين الأطعمة، وكذلك اتخاذ أكثر من مسكن واحد وأكثر من مزدرع كاف ورفع البناء والاستشراف بالمباني، امتنع النبي ﷺ من رد السلام على رجل اتخذ قبة في المدينة حتى هدمها وسوّاها مع بيوت أهل المدينة، وإنما الدنيا للمؤمن سجن إن شعر به وضيق فيه على نفسه طلبت السراح منه إلى الآخرة فيسعد، وإن لم يشعر بأنها سجن فوسع فيها على نفسه طلب البقاء فيها وليست بباقية، والخيل ثلاثة: أجر للمجاهد، ووزر على المباهي،
onu maişet edinsinler diye ihtiyaç sahiplerine bırakmak ve temel ihtiyaç dışındaki mal edinmenin istifçilik ve darlık yaratmak şeklinde değil, nakil ticareti, yeryüzünde seyahat ve ihtiyaç vaktine hazırlık gayesiyle olmasıdır. İş kıyafeti ve cuma kıyafeti olmak üzere iki elbiseden fazlasını edinmek imanın zayıflığının, sünnete muhalefetin, peygamberlik izlerinden kopuşun, halifelerin sünnetinden sapmanın ve salihlerin şiarını terk etmenin bir alametidir. Aynı şekilde yiyeceğin özünü ayıklamak, ilimce güzel olanı değil de şekilde güzel olanı hedeflemek, takvadaki güzelliğe yiyecekteki lezzeti tercih etmek, katığı çoğaltmak ve yemekleri çeşitlendirmek de böyledir. Yine birden fazla mesken ve yeterli olandan fazla ekim alanı edinmek, binayı yükseltmek ve binalarla övünmek de böyledir. Nitekim Peygamber ﷺ Medine'de yüksek kubbeli bir ev yapan adamın selamını, o adam kubbesini yıkıp Medine ehlinin evleriyle bir hizaya getirinceye kadar almaktan imtina etmiştir. Dünya mümin için ancak bir zindandır; eğer bunu hisseder ve onda nefsini sıkarsa, ondan ahirete tahliye edilmeyi ister ve mutlu olur; şayet onun bir zindan olduğunu hissetmeyip de onda nefsine genişlik sağlarsa onda kalmayı ister, oysa o kalıcı değildir. Atlar üç kısımdır: Mücahid için ecir, övünen için günah yükü,
وعفو للمستكفي بها فيما يعنيه من شأنه، والزيادة على الكفاف من النعم السائمة انقطاع عن آثار النبوة وتضييق على ذوي الحاجة وتمول لما وضع لإقامة المعاش وأن يتخذ منه الكفاف، قال ﷺ: «لنا غنم مائة لا نريد أن تزيد، فإذا ولّد الراعي بهمة ذبحنا مكانها شاة» والطعام لا يتمول وكذلك ما اتخذ للقوام لا يحتكره إلا خاطىء «من احتكر طعاماً أربعين يوماً فقد برىء من الله وبرىء الله منه» فالأمتعة تجلب وتختزن ويستنمى فيه الدينار والدراهم، والطعام والقوام يجلب ولا يختزن فيستنمى فيه الدينار والدرهم، ومن اختزنه يستنمي فيه الدينار والدرهم فقد احتكره، وما منع فيه من مدّ العين فأحرى أن يمنع فيه مد اليد {لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجاً} [الحجر: ٨٨] الآيتين، فبهذه
kendi işinde yetecek kadarını kullanan için ise bir aftır. Otlayan hayvanlardan ihtiyaç fazlasına sahip olmak, peygamberlik izlerinden kopuş, ihtiyaç sahiplerine darlık verme ve geçimi sağlamak ve yetecek kadarı alınmak üzere konulmuş olan şeyi sırf mal biriktirme aracına dönüştürmektir. Resûlullah ﷺ: «Bizim yüz koyunumuz var, artmasını istemeyiz. Çoban bir kuzu doğurtursa onun yerine bir koyun keseriz» buyurmuştur. Yiyecek mal gibi biriktirilmez; aynı şekilde temel geçimlik olarak edinilen şeyi de ancak günahkâr kimse stoklar: «Kim kırk gün yiyecek stoklarsa Allah'tan beri olmuş, Allah da ondan beri olmuştur». Ticari eşyalar getirilir, depolanır ve bunlarla dinar ve dirhemler nemalandırılır; yiyecek ve temel geçim maddesi ise getirilir fakat dinar ve dirhem nemalandırılsın diye depolanmaz. Kim dinar ve dirhemi nemalandırmak için onu depolarsa ihtikâr (stokçuluk) yapmış olur. Göz dikmenin yasaklandığı hususta el uzatmanın yasaklanması evleviyetle geçerlidir: {لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجاً} [el-Hicr: 88] “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz şeylere gözlerini dikme...” iki ayeti. İşte bu
الأمور من إيمان القلب ورؤية الفؤاد وصبر النفس وكف اليد عن الانبساط في التمول فيما به القوام تحصل قراءة حرف النهي، والله ولي التأييد - انتهى.
kalbin imanı, gönlün basireti, nefsin sabrı ve temel geçim maddelerinde mal yığmaya el uzatmaktan çekinmek gibi hususlarla nehiy harfinin kıraati hasıl olur. Başarı ve tevfîk Allah'tandır - [söz] bitti.
ولما فرغ سبحانه من أمر أهل الكتاب بالإيمان بالله والنبي والكتاب الذي هو من الهدى الآتي إليهم المشار إلى ذلك كله بالإيفاء بالعهد عطف بقوله: {وأقيموا الصلاة} أي حافظوا على العبادة المعهود بها في كل يوم بجميع شرائطها وأركانها {وآتوا الزكاة} أي المفروضة في كل حول لتجمعوا أوصاف المتقين المهديين بهذا الكتاب {الذين يؤمنون بالغيب ويقيمون الصلاة ومما رزقناهم ينفقون} [البقرة: ٣] المحسنين بذلك فيما بينهم وبين الحق وفيما بينهم وبين الخلق، وهاتان العبادتان إما العبادات البدنية والمالية فخصا بالذكر، لأن من شأنهما استجرار سائر العبادات واستتباعها، والزكاة قال الحرالي نماء في ظاهر حس وفي باطن ذات نفس، {واركعوا} من الركوع وهو توسط بين قيام وسجود يقع في ظاهر من القامة وفي حال من القلب، تخص به الأمة المتوسطة الجامعة للطرفين {مع} معناه الصحبة من الأعلى بالحياطة، ومن الأدنى بحسن التبع، ومن المماثل بحسن النصفة - انتهى. وقوله: الراكعين * مع مصحوبه تأكيد لأمر الصلاة وأمر بالكون في هذا الدين مع الذين اتبعوا محمداً ﷺ، فإن صلاة اليهود لا ركوع فيها، كما سيأتي بيانه في سورة آل عمران إن شاء الله تعالى.
[Cenâb-ı Hak] Sübhânehu, Ehl-i Kitab'a; Allah'a, Peygamber'e ve kendilerine gelen hidayetten ibaret olan Kitab'a iman etmelerini emretmeyi bitirince -ki ahde vefa göstermek [ifadesiyle] bütün bunlara işaret edilmiştir- şu buyruğuyla [sözü önceki emirlere] atfetti: {وأقيموا الصلاة} “Namazı dosdoğru kılın” yani bütün şartları ve rükünleriyle her gün yapılması bilinen ibadeti hakkıyla yerine getirin; {وآتوا الزكاة} “ve zekâtı verin” yani bu Kitap ile hidayete eren ve {الذين يؤمنون بالغيب ويقيمون الصلاة ومما رزقناهم ينفقون} [el-Bakara: 3] “Onlar gayba inanırlar, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” [diye nitelenip], bununla hem Hak ile aralarında hem de mahlukat ile aralarında ihsanda bulunan müttakilerin vasıflarını kendinizde toplamak için her yıl farz olan [zekâtı verin]. Bu iki ibadet, bedenî ve malî ibadetleri temsil eder; diğer bütün ibadetleri peşinden sürükleme ve tabi kılma özelliğine sahip oldukları için özellikle zikredilmişlerdir. Zekât hakkında Harrâlî şöyle demiştir: Zekât, hissî olan zahirde ve nefsin özü olan batında bir büyüme (nemâ) demektir. {واركعوا} “Rükû edin” [ifadesi], rükû kökünden gelir; rükû ise kıyam ile secde arasında bir vasattır, zahirde boyun bükülmesinde ve batında kalbin hâlinde gerçekleşir; iki ucu cemeden vasat ümmete tahsis edilmiştir. {مع} “...ile birlikte” ifadesinin anlamı ise üstte olandan gelirse gözetip himaye etmek, alttakinden gelirse güzelce tâbi olmak, denk olandan gelirse güzelce insaf ve adalet göstermek suretiyle gerçekleşen birlikteliktir. -[Harrâlî'nin sözü] bitti.- [Cenâb-ı Hakk'ın]: {الراكعين} “Rükû edenlerle” buyruğu, beraberindeki kelimeyle birlikte namaz emrini pekiştirmekte ve Hz. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tâbi olanlarla beraber bu dinde bulunmayı emretmektedir. Zira Yahudilerin namazında rükû yoktur; nitekim bunun açıklaması Âl-i İmrân Suresi'nde inşâallahu teâlâ gelecektir.
وقال الحرالي: والمتسق بذلك أي بما مضى خطاب إفهام يفهمه عطف إقامة الصلاة التي هي تلو الإيمان، فكأن خطاب الإفهام:
Hırrâlî dedi ki: Bununla yani geçmiş olanlarla intizam bulan şey, imanın hemen peşinden gelen namazın ikamesi atfının anlattığı bir idrak hitabıdır. Sanki bu idrak hitabı şöyledir:
فارجعوا واستدركوا وأعلنوا بما كتمتم وبينوا ما لبستم وانصحوا من استنصحكم وأقيموا وجهتكم لله بالصلاة وتعطفوا على الأتباع بعد تعليمهم بالزكاة وكملوا صلاتكم بما به كمال الصلاة من الركوع العدل في الفعل بين حال قيام الصلاة وسجودها المظهر آية عظمة الله مع الراكعين الذين هم العرب الذين وضعت أول صلاتهم على كمال - انتهى. ويجوز
Hemen dönün, telafi edin, gizlediğiniz şeyleri açıklayın, karıştırdığınız şeyleri beyan edin, sizden nasihat isteyene nasihat edin, namazla yönünüzü Allah'a doğrultun, tebaanıza öğrettikten sonra zekâtla onlara şefkat gösterin ve namazın kıyam hali ile secde hali arasındaki fiil adaleti olan ve Allah'ın azamet ayetini izhar eden rükû ile namazınızı tamamlayın; ilk namazları tamlık üzere vaz edilmiş olan Araplar olan rükû edenlerle beraber - [söz] bitti. Şöyle olması da caizdir:
أن يكون المراد بالركوع الصلاة، عبر عنها به لما ذكر من خصوص هذه الأمة به، فكأنه قيل: وصلّوا مع المصلّين جماعة، لمزيد التوصية بالجماعة.
Rükû ile namaz kastedilmiş olabilir; bu ümmetin ona has olması zikredildiği için namaz rükû ile ifade edilmiştir. Cemaate olan ilave tavsiyeden ötürü sanki: «Cemaatle namaz kılanlarla beraber namaz kılın» denilmiştir.
ولما أمر علماءهم بما تركوا من معالي الأخلاق من الإيمان والشرائع بعد أمرهم بذكر ما خصهم به من النعم، ونهاهم عما ارتكبوا من سفسافها من كفر النعم ونقض العهود وما تبع ذلك وكانوا يأمرون
Onlara kendilerine has kılınan nimetleri hatırlamalarını emrettikten sonra, onların âlimlerine imandan ve şeriatlardan terk ettikleri yüksek ahlakı emredip nimetlere nankörlük etmek, ahitleri bozmak ve buna tabi olan süfli şeylerden işlediklerini yasaklayınca; onlar da
غيرهم بما يزعمون أنه تزكية وينهونه عما يدعون أنه تردية، أنكر عليهم ترغيباً فيما ندبهم إليه وحثهم عليه وتوبيخاً على تركه بقوله: {أتأمرون} من الأمر وهو الإلزام بالحكم - قاله الحرالي {الناس بالبر} وهو التوسع في أفعال الخير {وتنسون} والنسيان السهو الحادث بعد حصول العلم، {أنفسكم} أي تتركون حملها على ذلك ترك الناسي، ولعله عبر به زيادة في التنفير عن هذا الأمر الفظيع الذي دلّ العقل دلالة بينة على فحشه، لأن المقصود من أمر الغير بالبر النصيحة أو الشفقة، وليس من العقل أن يشفق الإنسان على غيره أو ينصح غيره وينسى نفسه، والظاهر أن المراد به حكم التوراة، كانوا يحملون عوامهم عليه وهم يعلمون دون العوام أن من حكم التوراة اتباع محمد ﷺ، فقد نسوا أنفسهم من الأمر بأساس البر الذي لا يصح منه شيء إلاّ به.
başkalarına tezkiye (arındırma) olduğunu iddia ettikleri şeyleri emredip helak edici olduğunu öne sürdükleri şeylerden nehyediyorlardı. [Allah Teâlâ], kendilerini davet ettiği ve teşvik ettiği şeylere onları özendirmek ve onu terk ettiklerinden dolayı azarlamak üzere şu kavliyle onları kınadı: {أتأمرون} emirdendir; emir ise hükümle ilzam etmektir -bunu Hırrâlî söylemiştir-; {الناس بالبر} o da hayır fiillerinde genişliktir; {وتنسون} nisyan, ilim hasıl olduktan sonra meydana gelen sehivdir (unutmadır); {أنفسكم} yani unutan kimsenin terk edişi gibi nefislerinizi buna yöneltmeyi terk ediyorsunuz. Belki de aklın çirkinliğine açıkça delalet ettiği bu korkunç şeyden daha fazla nefret ettirmek için böyle ifade edilmiştir; çünkü başkasına iyiliği emretmekten maksat nasihat veya şefkattir. İnsanın başkasına şefkat gösterip ya da başkasına nasihat edip de kendi nefsini unutması akıldan değildir. Zahir olan odur ki, bununla Tevrat'ın hükmü kastedilmiştir; onlar avamlarına bunu yüklüyorlar ve Tevrat'ın hükmünün Muhammed ﷺ'e uymak olduğunu avamdan farklı olarak bildikleri halde, kendisi olmadan hiçbir şeyin sahih olmayacağı iyiliğin esasını kendi nefislerine emretmeyi unutuyorlardı.
وقال الحرالي: ولما كان فيهم من أشار على من استهداه بالهداية
Hırrâlî dedi ki: İçlerinde kendisinden hidayet isteyene hidayet tavsiyesinde bulunanlar olduğu halde,
لاتباع محمد ﷺ ولم يهدوا أنفسهم لما أرشدوا إليه غيرهم أعلن تعالى عليهم بذلك نظماً لما تقدم من نقض عهدهم ولبسهم وكتمهم بما ظهر من نقص عقولهم في أن يظهر طريق الهدى لغيره ولا يتبعه فأخرجهم بذلك عن حد العقل الذي هو أدنى أحوال المخاطبين، وزاد في تبكيتهم بجملة حالية حاكية تلبسهم بالعلم والحكمة الناهية عما هم عليه فقال: {وأنتم تتلون الكتاب} من التلاوة، وهو تتبع قول قائل
Muhammed ﷺ'e uymayı [tavsiye edip] başkasına rehberlik ettikleri şeye kendi nefislerini iletmediklerinde; Allah Teâlâ, başkasına hidayet yolunu gösterip de kendisi ona tabi olmamaktaki akıl noksanlıklarının ortaya çıkmasıyla daha önce geçen ahitlerini bozmaları, hakikati karıştırmaları ve gizlemeleriyle irtibatlandırarak bunu onlara açıkça ilan etti. Böylece onları muhatapların en alt hali olan aklın sınırından çıkardı. İçinde bulundukları durumu nehyeden ilim ve hikmetle muttasıf olduklarını anlatan bir hal cümlesiyle onları susturmayı ve azarlamayı artırarak şöyle buyurdu: {وأنتم تتلون الكتاب} tilavettendir; o da bir söz söyleyenin sözünü takip etmektir,
أول من جهة أوليته - قاله الحرالي. وهذه الجملة الحالية أعظم منبّه على أن من حكم التوراة اتباعه ﷺ، ومشير إلى أن المعصية من العالم أقبح. قال الحرالي: فيه إشعار بأن أمر النبي ﷺ في منطوق تلاوته ليس في خفي إفهامه، فكان في ذلك خروج عن حكم نور العقل - انتهى.
öncelik cihetinden ilk olanı [takip etmektir] - bunu Hırrâlî söylemiştir. Bu hal cümlesi, Tevrat'ın hükmünün ona ﷺ uymak olduğuna dair en büyük bir uyarıcıdır ve âlimin günah işlemesinin daha çirkin olduğuna işaret etmektedir. Hırrâlî dedi ki: Bunda, Peygamber ﷺ'in emrinin, [Tevrat'ın] lafzının açık okunuşunda mevcut olduğuna, kapalı bir anlamında olmadığına bir işaret vardır; dolayısıyla bu tutum, aklın nurunun hükmünden çıkmak demekti - [söz] bitti.
ولما كان هذا في كتابهم وهم به يأمرون وعنه معرضون سبب سبحانه عنه الإنكار في قوله: {أفلا} أي أتتلونه فلا {تعقلون} إشارة إلى أن ما هم عليه من هذا لا يفعله ذو مسكة، والعقل إدراك حقائق ما نال الحس ظاهره - قاله الحرالي. سمي عقلاً لأنه يعقل عن التورّط في الهلكة.
Bu durum onların kitaplarında mevcut olduğu, kendileri de bunu emrettikleri ve ondan yüz çevirdikleri için, Allah Sübhânehu şu kavlindeki kınamayı buna bağladı: {أفلا} yani siz onu okuyorsunuz da hâlâ; {تعقلون} akıl etmiyor musunuz? Bu, içinde bulundukları bu hali aklı başında bir kimsenin yapmayacağına bir işarettir. Akıl, duyunun zahirine ulaştığı şeylerin hakikatlerini idrak etmektir -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Helake sürüklenmekten alıkoyduğu (bağladığı) için akıl diye isimlendirilmiştir.
ولما أنكر عليهم اتباع الهوى أرشدهم إلى دوائه بأعظم أخلاق النفس وأجل أعمال البدن فقال عاطفاً على ما مضى من الأوامر. وقال الحرالي: فكأنهم إنما حملهم على مخالفة حكم العقل ما تعودت به أنفسهم من الرياسة والتقدم فلِما في ذلك عليهم من المشقة أن يصيروا أتباعاً
Onların hevalarına uymalarını kınayınca, nefsin en yüce ahlakı ve bedenin en şerefli amelleriyle onları bunun devasına yönlendirerek geçmiş emirlere atıfla şöyle buyurdu. Hırrâlî dedi ki: Sanki onları aklın hükmüne muhalefet etmeye sevk eden şey, nefislerinin alışageldiği riyaset ve önderlik idi. Bütün yeryüzünün kendilerine tabi olduğunu gördükten sonra Araplara
للعرب بعد ما كانوا يرون أن جميع الأرض تبع لهم نسق بخطابهم في ذلك الأمر بالاستعانة بالصبر الذي يُكره أنفسهم على أن تصير تابعة بعد أن كانت متبوعة فقال تعالى - انتهى. {واستعينوا} أي على إظهار الحق والانقياد له وهو معنى ما مضى من الأوامر والنواهي {بالصبر} أي على مخالفة الهوى، والصبر حبس النفس عن حاجتها وعادتها وعلى إصلاحها وتزكيتها، هو ضياء للقلوب تبصر به ما يخفيه عنها الجزع من الخروج عن العادة فيما تنزع إليه الأنفس - قاله الحرالي. وهو عام في كل صبر الصوم وغيره، {والصلاة} أي الموصلة إلى المقام الأعلى،
tabi olmanın onlara getirdiği meşakkat sebebiyle, bu husustaki hitaplarını, tabi olunan iken tabi olmaya nefislerini zorlayan sabırla yardım isteme emriyle irtibatlandırdı. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: - [söz] bitti. {واستعينوا} yani hakkı izhar etmeye ve ona boyun eğmeye -ki geçen emir ve nehiylerin manası budur- yardım isteyin; {بالصبر} yani hevanın zıddına gitmek hususunda sabırla. Sabır; nefsi ihtiyacından, alışkanlığından ve onun ıslahı ile tezkiyesi hususunda tutmaktır. O, nefislerin arzuladığı şeylerde alışılmışın dışına çıkmaktan kaynaklanan feryat ve sabırsızlığın kalplerden gizlediği şeyleri kendisiyle gördüğü bir ışıktır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Bu, oruç ve diğerleri olsun bütün sabır çeşitlerinde geneldir. {والصلاة} yani en yüce makama ulaştıran [namazla].
وفيه التفات إلى {وإياك نستعين} [الفاتحة: ٥] وإشارة إلى أن من لم تنهه صلاته عن ركوب الباطل والتمادي فيه وتأمره بلزوم الحق والرجوع إليه فليس بمصلٍّ، فكأن المراد بالصبر تخليص النفس من أشراك الهوى وقسرها على الإخلاص، فمن صلى على هذه الصفة كان لا محالة من الناجين؛ وثنى بالصلاة لأنها استرزاق يغنيهم عن اشتراء ثمن كانوا يأخذونه من أتباعهم في اللبس والكتمان
Bunda {وإياك نستعين} [el-Fâtiha: 5] “...ve yalnız Senden yardım dileriz” ayetine bir iltifat (yöneliş) ve namazı kendisini batıla dalmaktan ve onda ısrar etmekten alıkoymayan, hakka sarılmayı ve ona dönmeyi emretmeyen kimsenin namaz kılan biri olmadığına bir işaret vardır. Sanki sabırdan maksat; nefsi heva tuzaklarından kurtarmak ve onu ihlasa zorlamaktır. Kim bu vasıf üzere namaz kılarsa şüphesiz kurtulanlardan olur. Namazı ikinci olarak zikretti; çünkü o, hakikati karıştırma ve gizleme karşılığında tebaalarından aldıkları dünyalığı satın almaktan onları müstağni kılacak bir rızık istemedir.
{وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها لا نسئلك رزقاً نحن نرزقك} [طه: ١٣٢] قال الحرالي. ويصح أن يراد بها الدعاء، فمن صبر عن الدنايا وعلى المكاره وأنهى صبره إلى الصوم فأزال عنه كدورات
{وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها لا نسئلك رزقاً نحن نرزقك} [Tâhâ: 132] “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et. Biz senden rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz...” ayetidir; bunu Hırrâlî söylemiştir. Bununla duanın kastedilmiş olması da sahihtir. Kim süfli şeylerden ve hoşlanılmayan şeylerden sabreder, sabrını oruca kadar vardırıp böylece dünya sevgisinin bulanıklıklarını
حب الدنيا وأضاف إلى ذلك الصلاة استنار قلبه بأنواع المعارف، فإذا ضم إلى ذلك الدعاء والالتجاء إلى الله تعالى بلغ نهاية البر.
kendisinden giderir ve buna namazı da eklerse, kalbi marifet çeşitleriyle nurlanır. Buna dua etmeyi ve Allah Teâlâ'ya sığınmayı da eklerse iyiliğin (birr) zirvesine ulaşır.
ولما أمر ونهى بما ختمه بالصلاة حث على التفاؤل لعظمته سبحانه بتخصيصها بالضمير فقال: {وإنها لكبيرة} أي ثقيلة جداً، والكبير ما جل قدره أو مقداره في حس ظاهر أو في معنى باطن - قاله الحرالي. {إلا على الخاشعين} أي المخبتين الذين هم في غاية السهولة واللين والتواضع لربهم بحيث لا يكون عندهم شيء من كبر وينظرون عواقب الأمر وما
Sonunu namazla bitirdiği emir ve yasakları bildirince, zamiri ona has kılarak Allah Sübhânehu'nun azameti için hüsnüzanna teşvik etti ve şöyle buyurdu: {وإنها لكبيرة} yani o cidden çok ağırdır. Büyük (kebîr), zahir bir duyuda veya bâtınî bir anlamda kadrı veya miktarı yüce olan şeydir -bunu Hırrâlî söylemiştir-. {إلا على الخاشعين} yani içlerinde hiçbir kibir bulunmayacak şekilde Rablerine karşı son derece yumuşak, uysal ve mütevazı olan, işlerin sonunu ve
أعد عليها من الأجر، ولذا قال ﷺ: «وجعلت قرة عيني في الصلاة» وغيرهم يمنعهم ثقلها من فعلها، وإن فعلها فعلى غير رغبة. قال الحرالي: وهو أي الخشوع هدوّ الجوارح والخواطر فيما هو الأهم في الوقت، وأنبأ تعالى بكبر قدر الصلاة عن أن يتناول عملها إلا خاشع خرج عن حظ نفسه وألزم نفسه ذل العبودية التي ختمت بها النبوة، وفي إشارة كمال الصلاة إشعار بصلاة العصر التي هي صلاة النبي الخاتم الذي زمنه وقت العصر وحالة العبودية، وذلك مما يكبر على من قرن بنبوته وبملته الملك إلا أن يخشع لما يكبر على النفس، وخصت الصلاة بالكبر دون الصبر لأن الصبر صغار للنفس والصلاة وجهة للحق والله هو العلي الكبير - انتهى. {الذين يظنون} من الظن وهو رجحان في اعتقاد مع بقاء منازع من مقابله - قاله الحرالي. {أنهم ملاقوا ربهم}
ona hazırlanan ecri gözeten ihlaslı müminler müstesnadır. Bu yüzden Resûlullah ﷺ: «Gözümün aydınlığı namazda kılındı» buyurmuştur. Diğerlerini ise ağırlığı onu yapmaktan alıkoyar; yapsalar bile isteksizce yaparlar. Hırrâlî dedi ki: Huşû; o vakitte en mühim olan şey hususunda azaların ve düşüncelerin sükûnet bulmasıdır. Allah Teâlâ, nefsinin payından çıkan ve peygamberliğin kendisiyle mühürlendiği kulluk zilletini nefsine lazımi kılan huşû sahibi kimseden başkasının onu eda edemeyeceğini bildirerek namazın kadrinin büyüklüğünü haber vermiştir. Namazın kemaline yapılan işarette, ikindi namazına bir ima vardır; zira o, zamanı ikindi vakti ve hali de kulluk hali olan Hatemü'l-Enbiya'nın namazıdır. Bu da, nefse ağır gelen şey karşısında huşû göstermedikçe, peygamberliği ve dini ile saltanatı birleştiren kimseye ağır gelen şeylerdendir. Sabra değil de namaza büyüklük vasfı verildi; çünkü sabır nefis için bir küçülmedir, namaz ise Hakk'a yöneliştir ve Allah Aliyy ve Kebîr olandır - [söz] bitti. {الذين يظنون} zandan gelir; o da karşıtının çekişmesi baki kalmakla birlikte inançtaki ağır basmadır -bunu Hırrâlî söylemiştir-; {أنهم ملاقوا ربهم}
أي المحسن إليهم، وعبر بالظن عن العلم تهويلاً للأمر وتنبيهاً على أنه يكفي العاقل في الحث على ملازمة الطاعة في ظن لقاء الملك المطاع المرجو المخوف فكيف والأمر متيقن لا مِراء فيه ولا تطرّق للريب إليه! ويجوز أن يراد ظن الموت في كل لحظة، فإنه إذا كان على ذكر من الإنسان أوجب له السعادة.
yani kendilerine ihsanda bulunan Rablerine [kavuşacaklarını zanneden/kesin bilenler]. Meseleyi büyütmek ve akıllı kimseye itaat edilen, umulan ve korkulan Melik'e kavuşma zannının itaate devamı teşvik etmede yeterli olacağını tenbih etmek için ilim (kesin bilgi) yerine zan lafzı kullanılmıştır; kaldı ki mesele kesin olup içinde hiçbir şüphe ve tereddüt yoktur! Her an ölümü düşünmenin kastedilmiş olması da caizdir; zira bu insanın hatırında olursa ona mutluluk kazandırır.
ولما كانت هذه الجملة مشيرة مع الترهيب لذوي الهمم العلية والأنفة والحمية من الوقوع فيما يلم بعيب أو يوقع في عتب إلى الاستحياء من المحسن الذي ما قطع إحسانه ساعة من الدهر زاد في الترهيب بقوله: {وأنهم إليه} أي وحده {راجعون} ، والرجوع معاد الذاهب على
Bu cümle, korkutma ile birlikte yüce himmet sahiplerini, kusur getirecek veya azara yol açacak şeylere düşmekten sakınma izzet ve hamiyetini taşıyanları, bir an olsun ihsanını kesmeyen Muhsin'den hayâ etmeye yönlendirince, şu kavliyle korkutmayı artırdı: {وأنهم إليه} yani yalnızca O'na; {راجعون} döneceklerdir. Rücû; gidenin kendi
مدارج مذهبه وترقيه على معارج مهبطه - قاله الحرالي.
gidiş yolları üzerinden geri dönmesi ve iniş merdivenlerinden yukarı yükselmesidir -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
وعبر بذلك وإن كانوا لم يزالوا في قبضته، لأن اسمه الظاهر سبحانه يكون في تلك الدار لانقطاع الأسباب في غاية الظهور لا يكون لأحد معه نوع ظهور أصلاً، لا كهذه الدار التي الغالب فيها معنى اسمه الباطن إلا عند أولي البصائر؛ وفي الآية تبكيت لأهل الكتاب بأنهم مع تحققهم للبعث يملون عمل من لا يظنه فضلاً عن أنه يعلمه. وقال الحرالي: ولما كان في الصلاة مناجاة لله على الغيب كانت إنما تتيسر على من يظن القبول الذي يشعر به اللقاء لربه بعد موته وذلك حال من رجحت الآخرة
Her ne kadar daima O'nun kabzasında (kudretinde) bulunsalar da böyle ifade edilmiştir; çünkü Allah Sübhânehu'nun ez-Zâhir ismi o yurtta, sebeplerin kesilmesi sebebiyle son derece açık olacak ve O'nun yanında hiç kimsenin hiçbir şekilde bir zuhuru olmayacaktır; basiret sahipleri müstesna, el-Bâtın isminin manasının galip olduğu bu yurt gibi değildir. Bu ayette Ehl-i Kitap'a bir susturma ve kınama vardır; zira onlar dirilişi kesin olarak bildikleri halde, onu bilmek bir yana, zannetmeyen kimsenin ameli gibi bir amel sergilemektedirler. Hırrâlî dedi ki: Namazda gayb üzere Allah ile bir münacat bulunduğu için, namaz ancak ölümden sonra Rabbine kavuşmayı hissettiren kabule zan besleyen kimseye kolay gelir; bu da ameli ve halinde ahireti
على الدنيا في عمله وحاله، فكان حاله وعمله حال الظان إبقاء على أحوال من دون رتبة اليقين، ومقصود اللقاء ليس البعث لأنهم هم من المؤمنين بالبعث ولكنه من معنى القبول بعد البعث، وفيه إشارة إلى حال الموت ويوم البرزخ وهو الجزاء الأول فعطف على المرجع الآخر بعد البعث - انتهى.
dünyaya tercih eden kimsenin halidir. Yakin mertebesinin altındaki kimselerin hallerini gözetmek için onun hali ve ameli zan besleyenin hali gibi kılınmıştır. Kavuşmaktan maksat diriliş değildir; çünkü onlar dirilişe inananlardandır; bilakis dirilişten sonraki kabul manasındandır. Bunda ölüm haline ve ilk karşılık olan berzah gününe bir işaret vardır; bu yüzden dirilişten sonraki diğer dönüşe atfedilmiştir - [söz] bitti.
ولما كان الغالب على أكثر الناس الجمود كرر النداء لهم مبالغة في اللطف بهم إثر الترجية والتخويف فقال: {يا بني إسرائيل} أي الذي أكرمته وأكرمت ذريته من بعده بأنواع الكرامة {اذكروا نعمتي} وفخم أمرها بقوله: {التي أنعمت عليكم} أي بإنزال الكتب وإرسال الرسل وغير ذلك {وإني فضلتكم} والتفضيل الزيادة من خطوة جانب القرب والرفعة فيما يقبل الزيادة والنقصان منه - قاله الحرالي. {على العالمين} وهم من كان قد برز الوجود في ذلك الزمان بالتخصيص
Çoğu insana gaflet ve duyarsızlık galip olduğu için, ümitlendirme ve korkutmanın hemen ardından onlara olan lütfunun mübalağası olarak nidayı tekrarlayıp şöyle buyurdu: {يا بني إسرائيل} yani kendisini ve ardından gelen zürriyetini türlü ikramlarla şereflendirdiğim kimsenin oğulları! {اذكروا نعمتي} ve şu kavliyle o nimetin kadrini yüceltti: {التي أنعمت عليكم} yani kitaplar indirerek, peygamberler göndererek ve diğer şeylerle; {وإني فضلتكم} tafdîl, artma ve eksilmeyi kabul eden şeylerde yakınlık ve yücelik yönünden payın artırılmasıdır -bunu Hırrâlî söylemiştir-; {على العالمين} onlar da o dönemde varlık sahasına çıkmış olan kimselerdir ki
بذلك دونهم، ولا يدخل في هذا من لم يكن برز إلى الوجود في ذلك الزمان كما يأتي تحقيقه عن الحرالي قريباً ومما يوجب القطع به قوله تعالى لنا: {كنتم خير أمة أخرجت للناس} [آل عمران: ١١٠] .
onlardan başkası değil, özellikle onlar üstün kılınmıştır. O dönemde varlık sahasına henüz çıkmamış olanlar buna dahil değildir; nitekim az sonra Hırrâlî'den bunun tahkiki gelecektir. Bunu kesin kılan delillerden biri de Allah Teâlâ'nın bize hitaben: {كنتم خير أمة أخرجت للناس} [Âl-i İmrân: 110] “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz...” buyurmuş olmasıdır.
ولما ذكرهم بتخصيصهم بالكرامة ونهاهم عن المخالفة وكانت المخالفة مع عظيم النعمة أقبح وأشد وأفحش حذّرهم يوماً لا ينجي أحداً فيه إلا تقواه فقال. وقال الحرالي: لما دعاهم إلى الوفاء بالعهد تنبيهاً لهمة من له فضل باطن يرجع إلى فضائل النفس فأجاب من وفق وتمادى على حاله من خذل ثنى الخطاب لهم بالتنبيه على النعمة الظاهرة ليتنبه لذلك من يخاف تغيير النعمة الظاهرة حين لم يخف السقوط عن رتبة الفضيلة في الخطاب فذكرهم بالنعمة والتفضيل الذي فضلهم به على العالمين وهم
Onlara ikramla hususi kılındıklarını hatırlatıp muhalefetten sakındırınca -ki büyük nimetle birlikte muhalefet etmek daha çirkin, daha şiddetli ve daha fahiştir- hiç kimseyi takvasından başkasının kurtaramayacağı bir gün ile onları uyardı ve buyurdu. Hırrâlî dedi ki: Nefsin faziletlerine raci olan bâtınî fazileti bulunan kimsenin himmetini uyarmak üzere onları ahde vefaya davet ettiğinde, muvaffak kılınan icabet edip yardımdan mahrum bırakılan ise durumunda ısrar edince; hitapta fazilet mertebesinden düşmekten korkmadığı halde zâhirî nimetin değişmesinden korkan kimsenin intibaha gelmesi için zâhirî nimeti hatırlatmak suretiyle onlara olan hitabı tekrarladı. Böylece nimeti ve onları âlemlere üstün kılmasını hatırlattı ki onlar,
من ظهرت أعلام وجودهم في زمانهم، وكذلك كل تفضيل يقع في القرآن والسنة، وإنما العالم من شمله الوجود لا ما أحاط به العلم بعد، لأن ذلك لم يرفع في الشهود علم وجوده؛ وفيه إشعار بأنهم كما فضلوهم على عالمي زمانهم فليس ذلك بمقصور عليهم بل كذلك يفضل الله العرب في زمان نبوتها على بني إسرائيل وعلى جميع الموجودين في زمانهم، وحيث انتهى الخطاب إلى تذكر ظاهر النعمة بعد التذكير بباطن الفضيلة لم يبق وراء ذلك إلا التهديد بوعيد الآخرة عطفاً على تهديد تقتضيه الأفهام بتغيير ما بقي عليهم من النعمة في الدنيا؛ فكان
kendi zamanlarında varlıklarının alametleri ortaya çıkan kimselerdir. Kur'an ve Sünnet'te geçen her üstün kılma (tafdîl) böyledir. Âlem ise ilmin henüz kuşattığı değil, varlığın kendisini bizzat içine aldığı kimsedir; çünkü henüz var olmayan şeyin varlık ilmi şuhûd mertebesine yükselmemiştir. Bunda, onları kendi zamanlarının âlemlerine üstün kıldığı gibi, bu üstünlüğün onlara has olmayıp, Allah'ın kendi peygamberliği zamanında Arapları da İsrâiloğullarına ve kendi zamanlarındaki bütün mevcudata üstün kılacağına bir işaret vardır. Hitap, bâtınî faziletin hatırlatılmasından sonra zâhirî nimetin hatırlatılmasına varınca, bunun ardında zihinlerin kavrayışının gerektirdiği dünyada üzerlerinde kalan nimetin değişmesi tehdidine atfen, ahiret tehdidinden başka bir şey kalmadı. Böylece
مفهوم الخطاب: فاحذروا أن يصيبكم مثل ما أصاب المؤاخذين في الدنيا - انتهى {واتقوا} .
hitabın mefhumu: «Dünyada hesaba çekilenlerin başına gelenin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesinden sakının» oldu - [söz] bitti. {واتقوا}
ولما كان المتقى إنما هو الجزاء الواقع في يوم القيامة حذفه وأقام اليوم مقامه تفخيماً له وتنبيهاً على أن عقابه لا يدفع كما يدفع ما في غيره بأنواع الحيل فقال: {يوماً} هو من العظمة بحيث {لا تجزي} أي تفضي وتغني فيه {نفس} أي نفس كانت {عن نفس}
Kendisinden sakınılan şey kıyamet gününde vuku bulacak ceza olduğu halde, onu tazim etmek ve başka zamanlardaki cezaların türlü hilelerle savuşturulduğu gibi onun azabının savuşturulamayacağına dikkat çekmek üzere cezayı hazfedip onun yerine günü ikame ederek şöyle buyurdu: {يوماً} öyle büyük bir gündür ki; {لا تجزي} yani onda hiçbir karşılık veremez ve fayda sağlayamaz; {نفس} herhangi bir nefis; {عن نفس}
كذلك {شيئاً} من الجزاء.
aynı şekilde diğer bir nefse; {شيئاً} cezadan hiçbir şeyi.
قال الحرالي: والنفس لكل امرىء لزمته نفاسة على غيره، فهؤلاء الذين لا يغني بعضهم عن بعض بخلاف من آثر غيره وذهبت نفاسة نفسه، فإنه يغني عمن دونه بالشفاعة والإحسان في الدنيا والآخرة، وفيه إعلام بأن ضعة النفس مبدأ التوفيق ونفاستها مبدأ الخذلان {أذلة على المؤمنين} [المائدة: ٥٤] فذل العبد - بالضم - لله، وذِله - بالكسر - لعباد الله بشرى فوزه، وإعراضه عن ذكر الله وصعر خده للناس نذارة هلاكه - انتهى.
Hırrâlî dedi ki: Her kişinin nefsi, başkasına karşı kendisinde bir kıymetlilik/üstünlük görme halini lüzumlu kılmıştır. İşte bunlar, birbirinden hiçbir şeyi savamayacak olanlardır; başkalarını kendine tercih edip nefsinin kıymetlilik davası yok olan kimse ise bunun aksinedir; zira o dünyada ve ahirette şefaat ve ihsan ile kendisinden aşağıdakilere fayda verir. Bunda, nefsin tevazusunun tevfîkin başlangıcı, nefsin kendini üstün görmesinin ise hizlanın (mahrumiyetin) başlangıcı olduğuna bir bildirim vardır: {أذلة على المؤمنين} [el-Mâide: 54] “...Müminlere karşı alçak gönüllü...”. Kulun Allah için zilleti (züll -ötre ile-) ve Allah'ın kullarına karşı tevazuu (zill -esre ile-) kurtuluşunun müjdesidir; Allah'ın zikrinden yüz çevirmesi ve insanlara karşı böbürlenip yüzünü çevirmesi ise helakinin uyarısıdır - [söz] bitti.
ولما كان الإجزاء قد يكون بنفس كون المجزىء موجوداً وهو بحيث يخشى أن يسعى في الفكاك بنوع حيلة فتحرك القلوب لإجابته وفك أسيره فيحمل ذلك من أسره على إطلاقه، وقد يحتال بالفعل في التوصل إلى فكه في خفية بسرقته أو فتح سجنه أو نحو ذلك، وكانت وجوه الإجزاء المشهورة ثلاثة عطفها على الإجزاء الأعم منها فقال:
Karşılık verme bazen karşılığı verenin bizzat var olmasıyla gerçekleşebilir; zira onun bir hile yoluyla kurtarmaya çalışmasından korkulur da kalpler onun talebine icabet edip esirini serbest bırakmaya yönelir ve bu da onu esir alan kimseyi salıvermeye sevk eder. Bazen de fiilen hileye başvurup gizlice onu kaçırmakla, hapishanesini açmakla veya benzeri bir yolla onu kurtarmaya çalışır. Meşhur karşılık verme yolları üç tane olduğu için, onları daha genel olan karşılık vermeye atfederek şöyle buyurdu:
{ولا يقبل منها} أي النفس الأولى أو الثانية {شفاعة} أي لم يؤذن فيها وهي من الشفع وهو إرفاد الطالب بتثنية الرغبة له فيما رغب فيه ليصير كالإمام له في وجهة حاجته - قاله الحرالي {ولا يؤخذ منها عدل} تبذله غير الأعمال الصالحة، وهو ما يعدل الشيء ويكون معه كالعدلين المتكافئي القدر على الحمولة، فكأنّ العدل - بالكسر - في الشيء المحسوس، والعدل - بالفتح - في الشيء المعقول، وكذلك عادة العرب تفرق بين ما في الحس وما في المعنى بعلامة إعراب في ذات نفس الكلمة لا في آخرها - قاله الحرالي.
{ولا يقبل منها} yani ne birinci nefisten ne de ikincisinden kabul edilir; {شفاعة} yani izin verilmeyen bir şefaat. O da şef'ten (çift kılmaktan) gelir; talep edenin yöneldiği ihtiyacında onun öncüsü gibi olması için arzu ettiği şeyde isteğini ikileyerek ona arka çıkmaktır -bunu Hırrâlî söylemiştir-. {ولا يؤخذ منها عدل} salih ameller dışında ödeyeceği hiçbir fidye. O da bir şeye denk olan ve binek üzerindeki denk iki yük gibi onunla eşit miktarda bulunan şeydir. Sanki esre ile (ıdl), hissedilen somut şeylerde; üstün ile (adl) ise akledilen soyut şeylerde kullanılır. Nitekim Arapların âdeti somut ile soyut olanı kelimenin sonunda değil bizzat kendi bünyesindeki irap alametiyle (harekeyle) ayırmaktır -bunu Hırrâlî söylemiştir-.
ولما كان عدم النصرة للجمع يستلزم عدمها للمفرد بطريق الأولى
Çoğuldan yardımın nefyedilmesi, tekil olandan yardımın nefyedilmesini evleviyetle gerektirdiği için
جمع فقال: {ولا هم ينصرون*} أي يتجدد لهم نصر يوماً ما بمن ينقذهم قهراً كائناً من كان، والنصر تأييد المقاوم في الأمر بما هو أقوى من مقاومة وهما طرفان ليصير كالمتقدم له بحكم استقلاله فيما يتوقع عجز المنصور فيه - قاله الحرالي. فانتفى بذلك جميع وجوه الخلاص التي يطمع فيها الظالم في الدنيا.
çoğul olarak buyurdu: {ولا هم ينصرون*} yani kim olursa olsun onları zorla kurtaracak biri tarafından kendilerine bir gün dahi yardım ulaştırılmaz. Nusret (yardım); iki tarafın bulunduğu bir meselede karşı koyanı, kendi karşı koyuşundan daha güçlü bir şeyle desteklemektir; ta ki yardım edilenin aciz kalması beklenen hususta bağımsız hükmüyle onun öncüsü gibi olsun -bunu Hırrâlî söylemiştir-. Böylece dünyada zalimin tamah ettiği bütün kurtuluş yolları nefyedilmiş oldu.
قال الحرالي: ولما كانت أسباب النجاة للمرء بأحد ثلاث: إما شفاعة من فوقه في العلم والفضل، وإما نصرة من فوقه في الأيد والقوة، وإما فكاك من يده لنفسه إذ من هو مثله لا يغني وأحرى من هو دونه، استوفى الخطاب جميع الوجوه الثلاثة ليسد على ذي النفس المستمسك بنفاسته جميع الوجوه الثلاثة من الشفاعة والفدية والنصرة - انتهى.
Hırrâlî dedi ki: İnsan için kurtuluş sebepleri üç şeyden biriyle olur: Ya ilim ve fazilette kendisinden üstün olanın şefaati, ya güç ve kuvvette kendisinden üstün olanın yardımı, ya da bizzat kendi eliyle kendini kurtarmasıdır; çünkü kendi dengi olan kimse fayda veremez, kendisinden aşağı olan ise hiç veremez. Hitap, nefsaniyetine ve üstünlük davasına sarılan kimseye şefaat, fidye ve yardım şeklindeki üç yolun tamamını kapatmak için bu üç vechin hepsini eksiksiz zikretmiştir - [söz] bitti.
ولما تقدم أنه فضلهم وعاهدهم وأن وفاءه بعهدهم مشروط بوفائهم بعهده ناسب تقديم الشفاعة ويأتي إن شاء الله تعالى في الآية
Daha önce onları üstün kıldığı, onlarla ahitleştiği ve O'nun ahdine vefa göstermesinin onların da O'nun ahdine vefa göstermesine bağlı olduğu geçtiği için, şefaatin öne alınması uygun düşmüştür. İnşaallahu teâlâ
الثانية ما يتم به البيان، ولما وصف ذلك اليوم بأنه لا ينفع فيه حيلة لذي ملكة المتردي بالكبرياء المتجلل بالعظمة ذكرهم بما أنعم عليهم من إنجائه لهم بموسى وهارون ﵉ حيث شفعا عند الملك الذي كان استعبدهم وسامهم سوء العذاب، فلما لم يشفّعهما فيهم قاهراه فانتصرا عليه بأيد مليكهم واستنقذاهم منه بسطوة معبودهم. وقال الحرالي: ولما استوفى خطاب النداء لهم وجهي التذكير بأصل فضيلة النفس الباطنة بالوفاء وغرض النفس الظاهر في النعمة والرئاسة جاء ما بعد ذلك من تفاصيل النعم عطفاً من غير تجديد نداء إلى منتهى خاتمة الخطاب معهم حيث ثنى لهم الخطاب الأدنى بالتذكير بالنعمة ختماً لمتسق خطابه بما تضمنه تذكيرهم بتكرار قوله: وإذ وإذ، واحدة بعد أخرى إلى جملة منها، ولما ذكرهم بالنعمة الظاهرة فانتبه من تداركته الهداية وتمادى من استحق العقوبة ذكر أهل الاستحقاق بما عوقبوا به بما يستلزمه
ikinci ayette beyanın tamamlanacağı husus gelecektir. O günü, kibir elbisesine bürünmüş ve azametle örtünmüş olan hiçbir kudret sahibine hilenin fayda vermeyeceği bir gün olarak vasfedince; onları köleleştiren ve kendilerine azabın en kötüsünü tattıran kralın nezdinde şefaatçi olduklarında, Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm vasıtasıyla onları kurtararak kendilerine bahşettiği nimeti hatırlattı. Kral onların şefaatini kabul etmeyince, Melikleri olan Allah'ın kudretiyle ona galebe çalıp zafer kazandılar ve Mabudlarının satvetiyle onları onun elinden kurtardılar. Hırrâlî dedi ki: Onlara yönelik nida hitabı, vefa ile nefsin bâtınî faziletinin aslını ve nimet ile riyaset şeklindeki nefsin zâhirî gayesini hatırlatma şeklindeki iki vechi de eksiksiz ortaya koyunca, bundan sonraki nimetlerin tafsilatı, onlarla olan hitabın nihayetine kadar yeni bir nida olmaksızın atıf yoluyla geldi; öyle ki onlara yönelik daha yakın hitabı, «Ve hani... ve hani...» sözünü birbiri ardınca bir dizi olarak tekrarlamak suretiyle hitabının ahengini tamamlayarak nimeti hatırlatmakla bitirdi. Zâhirî nimeti onlara hatırlatınca, hidayetin yetiştiği kimse intibaha geldi, cezayı hak eden kimse ise durumunda ısrar etti; bunun üzerine hak edenlere, gerektirdiği üzere ne ile cezalandırıldıklarını hatırlattı.
معنى النجاة وبما فسره مما أخذوا به على ذنوب تشاكل ما هم عليه في معاندتهم القرآن، فحين لم ينفع فيهم التذكيران بالعهد والنعمة هددوا بتقريرهم على مواقع ما أصيبوا به من البلاء من عدوهم لما اقترفوه من ذنوبهم {ولقد جاءكم يوسف من قبل بالبينات فما زلتم في شك مما جاءكم به حتى إذا هلك قلتم لن يبعث الله من بعده رسولاً} [غافر: ٣٤] فكان في تكذيبهم بالرسالة الأولى وشكهم ما أصابهم من العقوبة من آل فرعون حتى أنقذهم الله بموسى ﵇ فقال تعالى: {وإذ} أي واذكروا إذ {نجيناكم} وهو من التنجية وهي تكرار النجاة، والنجاة معناه رفع على النجوة وهو المرتفع من الأرض الذي هو مخلص مما ينال من الوهاد وخبث الأرض من هلاك بسيل ماء ونحوه {من آل} آل الرجل من تبدو فيهم أحواله وأعماله وأفعاله حتى كأنهم هو في غيبه من معنى الآل الذي هو السراب الذي يظهر فيه ما بعد ويتراءى ما لم يكن يرى لولاه، {فرعون} اسم ملك مصر في الجاهلية، علم جنس لملوكها بمنزلة أسماء الأجناس في الحيوان وغيره - انتهى. والمراد بالآل فرعون وأتباعه فإن الآل يطلق على الشخص نفسه وعلى أهله وأتباعه وأوليائه - قاله في القاموس، قال: ولا يستعمل إلاّ فيما فيه شرف غالباً ثم بين ما أنجاهم منه بقوله: {يسومونكم سوء العذاب} سماه بذلك لأنه أشد البلاء على النفس لما فيه من استحقارها، من السوم وهو تعذيب بتهاون بالمعذب، والسوم ما يشتد، تنكر النفس له وتكرهها، ثم فسر هذا بقوله {يذبحون} من التذبيح وهو تكرار الذبح، والذبح قطع بالغ في العنق - قاله الحرالي.
[Bu ayet,] kurtuluşun anlamını ve onların Kur'an'a karşı inatçılıklarındaki hallerine benzeyen günahları sebebiyle çarptırıldıkları şeylerle yapılan tefsiri içerir. Ahit ve nimetle yapılan iki hatırlatma onlara fayda vermeyince, işledikleri günahlar sebebiyle düşmanları tarafından başlarına gelen belaların gerçekleştiği haller kendilerine ikrar ettirilerek tehdit edildiler: {ولقد جاءكم يوسف من قبل بالبينات فما زلتم في شك مما جاءكم به حتى إذا هلك قلتم لن يبعث الله من بعده رسولاً} [Gâfir: 34] “Andolsun ki daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti; fakat onun size getirdiği şeyler hakkında şüphe edip durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: 'Allah, ondan sonra asla bir elçi göndermez' demiştiniz.” İlk risaleti yalanlamaları ve şüpheleri sebebiyle, Allah onları Mûsâ aleyhisselâm ile kurtarıncaya kadar Firavun hanedanından gelen cezaya maruz kalmışlardı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإذ} yani [hatırlayın] hani {نجيناكم} “sizi kurtarmıştık”; bu, kurtarmanın tekrarlanması demek olan 'tenciye' (التنجية) kökündendir. Necat (النجاة) kelimesinin anlamı ise; sel suyu ve benzeri bir helakten, çukur yerlerin ve toprağın pisliklerinin ulaşamayacağı güvenli yüksek bir yere kaldırmaktır. {من آل} “...hanedanından”; bir kimsenin âli (آل), uzaktakini gösteren ve o olmasaydı görülemeyecek olanı görünür kılan serap anlamındaki 'âl' (الآل) kökünden hareketle, durumları, amelleri ve fiilleri kendilerinde tezahür eden ve gıyabında adeta onun kendisi gibi olan kimselerdir. {فرعون} “Firavun”; Câhiliye döneminde Mısır kralının ismidir; hayvan ve benzerlerindeki cins isimleri konumunda, Mısır kralları için bir cins isimdir -[alıntı] bitti-. Âl'den maksat Firavun ve tebaasıdır; zira 'âl' kelimesi kişinin bizzat kendisine, ailesine, tabilerine ve dostlarına ıtlak olunur -bunu el-Kāmûs sahibi söylemiştir-. Dedi ki: Çoğunlukla ancak şerefli [makamdaki] şeyler için kullanılır. Sonra onları neyden kurtardığını şu buyruğuyla beyan etti: {يسومونكم سوء العذاب} “Size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı”. Nefsi küçük düşürmeyi içerdiğinden ve nefis için belaların en şiddetlisi olduğundan dolayı böyle isimlendirmiştir. Bu kelime, azap edilene değer vermeyip onu hor görerek işkence etmek manasındaki 'sevm' (السوم) kökündendir. Sevm; şiddetlenen, nefsin yadırgadığı ve hoşlanmadığı şeydir. Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {يذبحون} “Boğazlıyorlardı”; bu da boğazlama işinin tekrarlanması demek olan 'tezbîh' (التذبيح) kökündendir. Zebh (الذبح) ise boyunda yapılan ileri derecede kesme işlemidir -bunu el-Harrâlî söylemiştir-.
ولما كان كل من ذبح الابن وحياة المرأة بغير رجل أفحش وكانت البنت إذا بقيت صارت امرأة عبر بالأبناء والنساء فقال {أبناءكم} أي سوقاً لكم مساق البهائم {ويستحيون} قال الحرالي: من الاستحياء وهو استبقاء الحياة {نساءكم} من معنى الاتخاذ للتأهل الملابس في معنى ما جرى منه اشتقاق الإنس والإنسان والنسوة باشتراكها في أحد الحروف الثلاثة من الهمزة أو الواو أو الياء مع اجتماعها في النون والسين - انتهى. ثم نبههم على ما فيه من العظم بقوله {وفي ذلكم} فأشار
Oğulun boğazlanması ve kadının erkeksiz yaşaması durumlarının her biri en çirkin şey olduğundan ve kız çocuğu kaldığında kadın olacağından, oğullar ve kadınlar lafzıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {أبناءكم} Yani sizi hayvanların güdüldüğü gibi güderek... {ويستحيون} Hırrâlî dedi ki: İstihyâ (الاستحياء) kelimesinden olup hayatta bırakmaktır. {نساءكم} İns (الإنس), insan (الإنسان) ve nisve (النسوة) türetilişinin dayandığı anlamda yer alan aile edinme/kadın edinme manasından gelir; zira bunlar nûn ve sîn harflerinde birleşmekle birlikte hemze, vav veya yâ şeklindeki üç harften birinde ortaklık taşırlar -[söz] bitti-. Sonra bundaki büyüklüğe şu buyruğuyla dikkatlerini çekti: {وفي ذلكم} [Bunun üzerine] işaret etti,
بأداة البعد مقرونة بالميم {بلاء} أي اختبار {من ربكم} أي المحسن إليكم في حالي الشدة والرخاء {عظيم*} قال الحرالي: البلاء الاختبار هو إبداء خبرة الشيء بشدة ومحنة، وفيه إشعار باستحقاقهم ذلك واستصلاحهم بشدته دون ما هو أيسر منه، وذكره بالعظم لشياعه في الأجسام والأنفس والأرواح، وذكر معنى النجاة ثم فصله تفصيلاً لكيفيته بعد ذلك تعداداً لنعمة النجاة التي هي تلو رحمة الإنعام التي هي تلو رفعة التقدم بالعهد، فانتهى الخطاب نهايته في المعنى يعني فلما قررهم تعالى على ما اقترفوه قبل موسى ﵇ حين أصابهم من آل فرعون ما أصابهم استجدّ لهم تذكيراً بنعمة نجاة من عقوبة متقدم أعمالهم - انتهى.
mîm harfiyle birleşmiş uzaklık edatıyla: {بلاء} Yani bir imtihan, {من ربكم} Yani darlık ve genişlik hallerinde size ihsanda bulunan [Rabbinizden], {عظيم*} “Sizi Firavun ailesinden kurtardığımızı da hatırlayın. Hani onlar size azabın en kötüsünü tattırıyor, oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda Rabbinizden size büyük bir imtihan vardı.” Hırrâlî dedi ki: Belâ (البلاء) imtihandır; o da bir şeyin iç yüzünü şiddet ve mihnetle ortaya çıkarmaktır. Bunda, onların bunu hak ettiklerine ve bundan daha hafif olanıyla değil ancak onun şiddetiyle ıslah edileceklerine bir hissettirme vardır. Bedenlere, nefislere ve ruhlara yaygınlığı sebebiyle onu büyüklükle andı. Kurtuluşun anlamını zikretti, sonra ahitle öne geçme yüceliğinin ardından gelen nimet verme rahmetinin peşinden gelen kurtuluş nimetini saymak üzere onun keyfiyetini bundan sonra ayrıntılı olarak açıkladı. Böylece hitap anlam bakımından nihayetine ulaştı; yani Yüce Allah, Firavun hanedanından başlarına gelenler geldiğinde Mûsâ aleyhisselâm'dan önce irtikâp ettikleri şeyleri kendilerine ikrar ettirince, onlar için geçmiş amellerinin cezasından bir kurtuluş nimetinin hatırlatılmasını yeniledi -[söz] bitti-.
ولما كان ما فعل بهم في البحر إهلاكاً للرجال وإبقاء للنساء
Denizde onlara yapılan şey, erkeklerin helak edilmesi ve kadınların sağ bırakılması olduğundan,
طبق ما فعلوا ببني إسرائيل عقبه به فقال {وإذ} أي واذكروا إذ {فرقنا} من الفرق وهو إفراج الواحد لحكمة إظهار التقابل - قاله الحرالي. فصارت لكم مسالك على عدد أسباطكم {بكم} أي بسببكم عقب إخراجنا لكم من أسر القبط {البحر} قال الحرالي: هو المتسع الرحب البراح مما هو ظاهر كالماء، ومما هو باطن كالعلم الذي منه الحبر، تشاركا بحروف الاشتقاق في المعنى. {فأنجيناكم} من الإنجاء وهو الإسراع في الرفعة عن الهلاك إلى نجوة الفوز - انتهى. ومن عجائب ذلك أنه كما كان الإنجاء منه كان به. قال الحرالي: وجعل البحر مفروقاً بهم كأنهم
İsrailoğullarına yaptıklarının aynısı olunca, hemen peşinden onu getirip şöyle buyurdu: {وإذ} Yani: Hatırlayın hani, {فرقنا} Fark (الفرق) kökünden gelir ki o da karşılıklılığı gösterme hikmeti için tek bir şeyi ayırmaktır; bunu Hırrâlî söylemiştir. Böylece sıbtlarınızın (kabilelerinizin) sayısınca size yollar oluştu. {بكم} Yani Kıptîlerin esaretinden sizi çıkarmamızın hemen ardından sizin sebebinizle... {البحر} Hırrâlî dedi ki: Su gibi zâhir olan şeylerden ve hibr/âlim kelimesinin kendisinden geldiği ilim gibi bâtın olan şeylerden geniş, ferah ve engin olan yerdir; türeme harfleriyle anlamda ortaklık kurmuşlardır. {فأنجيناكم} İncâ (الإنجاء) kökünden gelir ki o da helakten kurtuluş yüksekliğine doğru süratle çıkarmaktır -[söz] bitti-. Bunun şaşırtıcı yönlerinden biri de, kurtuluşun kendisinden olduğu gibi bizzat kendisiyle de gerçekleşmiş olmasıdır. Hırrâlî dedi ki: Deniz sanki onlar
سبب فرقة، فكأن نجاتهم هي السبب وضرب موسى ﵇ بالعصاة هي الأمارة والعلامة التي انفلق البحر عندها بسببهم، وجعل النجاة من بلاء فرعون تنجية لما كان على تدريج، وجعل النجاة من البحر إنجاء لما كان وحياً في سرعة وقت - انتهى. {وأغرقنا آل فرعون} فيه وبه {وأنتم تنظرون} إسراعه إليهم في انطباقه عليهم، وهذا مثل ما خاض العلاء بن الحضرمي ﵁ البحر الملح في ناحية البحرين أو انحسر له على اختلاف الروايتين، ومثل ما قطع سعد بن أبي وقاص ﵁ الدجلة في وقائع الفُرس عوماً بالخيول بجميع عساكره وكانوا زيادة على ثلاثين ألفاً لم يُفقد منهم أحد، وكان الفرس إذا تعب وثب فصار واقفاً على ظهر الماء كأنه على صخر، فإذا استراح عام.
ayrılmasının sebebiymiş gibi onlarla yarılmış kılındı. Sanki onların kurtuluşu asıl sebep, Mûsâ aleyhisselâm'ın asâ ile vurması ise denizin onlar sebebiyle yanında yarıldığı işaret ve alamettir. Firavun'un belasından kurtuluşu aşamalı olduğu için tenciye (تنجية) kıldı; denizden kurtuluşu ise süratli bir vakitte vahiy yoluyla olduğu için incâ (إنجاء) kıldı -[söz] bitti-. {وأغرقنا آل فرعون} Onun içinde ve onun vasıtasıyla, {وأنتم تنظرون} Üzerlerine kapanırken onun onlara doğru hızla gelişini [görüyordunuz]. Bu, Alâ b. el-Hadramî radıyallâhu anh'ın Bahreyn tarafında tuzlu denize dalması veya iki rivayetten birine göre denizin onun için çekilmesi gibidir; ve Sa'd b. Ebî Vakkâs radıyallâhu anh'ın Fars savaşlarında otuz binden fazla olan ve içlerinden hiç kimse kaybolmayan bütün ordusuyla atları yüzdürerek Dicle'yi geçmesi gibidir; öyle ki at yorulduğunda sıçrar ve sanki kaya üzerindeymiş gibi suyun üzerinde durur, dinlenince de yüzerdi.
قال الحرالي: {وأغرقنا} من الغرق وهو البلاغ في الشيء إلى غايته بحسبه، فإن كان في الهلاك فهو غاية وظهر معناه في الماء والبحر لبُعد قعره، وهو في الماء بمنزلة الخسف في الأرض، والنظر التحديق للصورة من غير تحقق ولا بصر - انتهى. فذكرهم سبحانه بنعمة الإنجاء منه
Hırrâlî dedi ki: {وأغرقنا} Gark (الغرق) kökünden gelir; o da bir şeyde kendi durumuna göre nihayete ulaşmaktır. Eğer helak hakkında ise son noktadır ve bunun anlamı derinliğinin uzaklığı sebebiyle su ve denizde açığa çıkmıştır; sudaki boğulma yerdeki yere batırma (hasf) mesabesindedir. Nazar (النظر) ise hakikatine ermeksizin ve basiretle görmeksizin surete dik dik bakmaktır -[söz] bitti-. Yüce Allah onlara, ondan kurtulma nimetini,
بالرحيل عنه أولاً، ثم بإغراقه الذي هو أكبر من ذلك ثانياً بما كان بعينه سبب سلامتهم واستمر يذكرهم بما تابع لهم من النعم حيث كانوا يستحقون النقم. قال الحرالي: وقررهم على نظرهم إليهم، وفيه إشعار بفقد بصرهم لضعف بصائرهم من حيث لم يقل: وأنتم تبصرون، ولذلك عادوا بعدها إلى أمثال ما كانوا فيه من الشك والإباء على أنبيائهم بعد ذلك - انتهى.
ilk olarak oradan göç etmekle, ikinci olarak da bizzat kendi selametlerinin sebebi olan şeyle bundan daha büyük olan boğulmasıyla hatırlattı ve cezaları hak ettikleri halde kendilerine peş peşe verdiği nimetleri hatırlatmaya devam etti. Hırrâlî dedi ki: Onlara bakışlarını kendilerine ikrar ettirdi; «ve siz görüyordunuz (تبصرون)» dememesi cihetiyle bunda basiretlerinin zayıflığı sebebiyle basiret görüşünü kaybettiklerine bir hissettirme vardır; bundan dolayıdır ki daha sonra peygamberlerine karşı içinde bulundukları şüphe ve direnişin benzerlerine geri dönmüşlerdir -[söz] bitti-.