سَأُنَبِّئُكَ وقرأ ابن أبي وثاب «سانبيك» بإخلاص الياء من غير همز، والسين للتأكيد لعدم تراخي الإنباء أي أخبرك البتة بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً والظاهر أن هذا لم يكن عن طلب من موسى ﵇، وقيل: إنه لما عزم الخضر على فراقه أخذ بثيابه وقال: لا أفارقك حتى تخبرني بما أباح لك فعل ما فعلت ودعاك إليه فقال سَأُنَبِّئُكَ والتأويل رد الشيء إلى مآله، والمراد به هنا المآل والعاقبة إذ هو المنبأ به دون التأويل بالمعنى المذكور، وما عبارة عن الأفعال الصادرة من الخضر ﵇ وهي خرق السفينة وقتل الغلام وإقامة الجدار، ومآلها خلاص السفينة من اليد الغاصبة وخلاص أبوي الغلام من شره مع الفوز بالبدل الأحسن واستخراج اليتيمين للكنز، وفي جعل
{ سَأُنَبِّئُكَ } “Sana haber vereceğim”. İbn Ebî Vessâb, hemzesiz olarak yâ'yı halis kılarak «سانبيك» şeklinde okumuştur. [Başındaki] sîn harfi, haber vermede gecikme olmayacağını tekit etmek içindir; yani "sana kesinlikle haber vereceğim" demektir. { بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } “Sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzünü”. Zâhir olan, bunun Mûsâ aleyhisselâm'ın bir talebi üzerine olmadığıdır. Denildi ki: Hızır ondan ayrılmaya azmedince Mûsâ onun elbiselerine yapışıp: "Yaptığın şeyleri yapmayı sana mubah kılan ve seni buna sevk eden sebebi bana haber verinceye kadar senden ayrılmam" dedi, bunun üzerine Hızır { سَأُنَبِّئُكَ } “Sana haber vereceğim” dedi. Tevil, bir şeyi varacağı neticeye döndürmektir; burada kastedilen ise akıbet ve neticedir, zira haber verilen şey zikredilen anlamdaki tevilin kendisi değil neticedir. [Ayet metnindeki] "mâ" (ما), Hızır aleyhisselâm'dan sadır olan fiillerden ibarettir ki bunlar geminin delinmesi, çocuğun öldürülmesi ve duvarın doğrultulmasıdır. Bunların akıbeti ise geminin gaspçı elden kurtulması, çocuğun anne babasının onun şerrinden kurtulup daha hayırlı bir bedele kavuşmaları ve iki yetimin defineyi çıkarmalarıdır. [Hızır'ın],
الموصول عدم استطاعة موسى ﵇ للصبر دون أن يقال بتأويل ما فعلت أو بتأويل ما رأيت ونحوهما نوع تعريض به ﵇ وعتاب، ويجوز أن يقال: إن ذلك لاستشارة مزيد توجهه وإقباله لتلقي ما يلقى إليه، وصَبْراً مفعول تستطع وعليه متعلق به وقدم رعاية للفاصلة.
..."yaptığım şeylerin tevili" veya "gördüğün şeylerin tevili" ve benzeri ifadeler yerine sıla cümlesini Mûsâ aleyhisselâm'ın sabredemeyişi kılmasında, ona aleyhisselâm bir nevi tariz (dokundurma) ve sitem vardır. Bunun, kendisine aktarılacak şeyleri almaya yönelik yöneliş ve dikkatini daha da artırmak için olduğu da söylenebilir. { صَبْراً } kelimesi "testetı'" (تستطع) fiilinin mefulüdür; { عَلَيْهِ } ise ona mütealliktir ve fâsıla (ayet sonu uyumu) gözetilerek öne alınmıştır.
أَمَّا السَّفِينَةُ التي خرقها فَكانَتْ لِمَساكِينَ لضعفاء لا يقدرون على مدافعة الظلمة جمع مسكين بكسر الميم وفتحها ويجمع على مساكين ومسكينون وهو الضعيف العاجز، ويشمل هذا ما إذا كان العجز لأمر في النفس أو البدن ومن هنا قيل سموا مساكين لزمانتهم وقد كانوا عشرة خمسة منهم زمنى وإطلاق مساكين عليهم على هذا من باب التغليب، وهذا المعنى للمسكين غير ما اختلف الفقهاء في الفرق بينه وبين الفقير وعليه لا تكون الآية حجة لمن يقول: إن المسكين من يملك شيئا ولا يكفيه لأن هذا المعنى مقطوع فيه النظر عن المال وعدمه.
{ أَمَّا السَّفِينَةُ } “Gemiye gelince”; [yani] deldiği gemi, { فَكانَتْ لِمَساكِينَ } “[o,] yoksullara aitti”; zalimleri defetmeye güç yetiremeyen zayıf kimselere aitti. Mîm'in kesresi ve fethasıyla "miskîn"in çoğuludur; "mesâkîn" ve "miskînûn" şeklinde çoğul yapılır. Miskîn; zayıf, aciz kimsedir. Bu [tanım], acizliğin nefiste veya bedendeki bir durumdan kaynaklanmasını da kapsar. Bundan ötürü onların kötürüm (zamaneli) oldukları için miskin diye isimlendirildikleri söylenmiştir; onlar on kişi idiler ve beşi kötürümdü. Buna göre onlara miskin denmesi tağlîb yoluyladır. Miskinin bu anlamı, fakihlerin onunla fakir arasındaki fark konusunda ihtilaf ettikleri anlamdan farklıdır. Buna göre ayet, "Miskin, bir şeye sahip olup da bu kendisine yetmeyen kimsedir" diyenler için bir delil teşkil etmez; çünkü bu anlamda mala sahip olup olmama durumundan tamamen soyutlanarak bakılmıştır.
وقد يفسر بالمحتاج وحينئذ تكون الآية ظاهرة فيما يدعيه القائل المذكور، وادعى من يقول: إن المسكين من لا شيء له أصلا وهو الفقير عند الأول أن السفينة لم تكن ملكا لهم بل كانوا أجراء فيها، وقيل: كانت معهم عارية واللام للاختصاص لا للملك ولا يخفى أن ذلك خلاف الظاهر ولا يقبل بلا دليل، وقيل: إنهم نزلوا منزلة من لا شيء له أصلا وأطلق عليهم المساكين ترحما.
Bazen de [miskin] "ihtiyaç sahibi" olarak tefsir edilir; bu takdirde ayet, söz konusu görüş sahibinin iddia ettiği şeye zâhir olur. "Miskin, hiçbir şeyi olmayan kimsedir" -ki bu birinci görüşe göre fakirdir- diyen kimse ise, geminin onların mülkü olmadığını, aksine orada ücretli işçi olduklarını iddia etmiştir. Geminin onlarda emanet (âriyet) olduğu ve [başındaki] lâm'ın mülkiyet değil tahsis için olduğu da söylenmiştir; fakat bunun zâhire aykırı olduğu ve delilsiz kabul edilemeyeceği açıktır. Hiçbir şeyi olmayan kimse konumuna indirildikleri ve kendilerine merhameten "miskinler" denildiği de söylenmiştir.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه لِمَساكِينَ بتشديد السين
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, { لِمَساكِينَ } lafzını sîn harfinin şeddesiyle [limessâkîne] okumuştur.
جمع تصحيح لمساك فقيل: المعنى لملاحين، وقيل: المساك من يمسك رجل السفينة وكانوا يتناوبون ذلك، وقيل: المساكون دبغة المسوك وهي الجلود واحدها مسك ولعل إرادة الملاحين أظهر يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ أي يعملون بها فيه ويتعيشون بما يحصل لهم، وإسناد العمل إلى الكل على القول بأن منهم زمنى على التغليب أو لأن عمل الوكلاء بمنزلة عمل الموكلين فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها أي أجعلها ذات عيب بالخرق ولم أرد إغراق من بها كما حسبت ولإرادة هذا المعنى جيء بالإرادة ولم يقل فأعبتها. وهذا ظاهر في أن اللام في الاعتراض للتعليل ويحتاج حملها على العاقبة إلى ارتكاب خلاف الظاهر هنا كما لا يخفى على المتأمل وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ أي أمامهم وبذلك قرأ ابن عباس وابن جبير وهو قول قتادة وأبي عبيدة وابن السكيت والزجاج، وعلى ذلك جاء قول لبيد:
[Bu kıraat], "messâk" kelimesinin kurallı çoğuludur (cem-i tashih). Bunun anlamının "gemiciler" (mellâhûn) olduğu söylenmiştir. Denildi ki: "Messâk", geminin dümenini tutan kimsedir ve onlar bu işi sırayla yapıyorlardı. Yine denildi ki: "Messâkûn", çoğulu "mesk" olan derileri tabaklayanlardır. Ancak gemicilerin kastedilmiş olması muhtemelen daha açıktır. { يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } “Denizde çalışıyorlardı”; yani onunla denizde çalışıyorlar ve elde ettikleri şeyle geçiniyorlardı. İçlerinden bazılarının kötürüm olduğu görüşüne göre çalışmanın hepsine isnat edilmesi tağlîb yoluyladır veya vekillerin çalışması müvekkillerin çalışması hükmünde olduğu içindir. { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها } “Ben de onu kusurlu kılmak istedim”; yani [onu] delerek kusurlu kılmak istedim; zannettiğin gibi içindekileri boğmak istemedim. Bu anlam murat edildiği için [doğrudan "onu kusurlu kıldım" denmeyip] "istedim" (أردت) ifadesi getirilmiş ve "onu kusurlu kıldım" denmemiştir. Bu durum, itirazdaki lâm harfinin illet (gerekçe) bildirdiğini açıkça göstermektedir; onu akıbet lâm'ına hamletmek ise düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere burada zâhire aykırı bir zorlamaya girmeyi gerektirir. { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } “Onların arkasında/önünde bir kral vardı”; yani önlerinde [bir kral vardı]. İbn Abbas ve İbn Cübeyr böyle okumuştur; Katâde, Ebû Ubeyde, İbnü's-Sikkît ve Zeccâc'ın görüşü de budur. Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:
أليس ورائي إن تراخت منيتي ... لزوم العصا تحنى عليها الأصابع
"Ecelim gecikirse önümde / Parmakların üzerine büküldüğü asaya muhtaç olmak yok mu?"
وقول سوار بن المضرب السعدي:
Sivâr b. el-Mudarrib es-Sa'dî'nin şu sözü de [bu kabildendir]:
أيرجو بنو مروان سمعي وطاعتي ... وقومي تميم والفلاة ورائيا
"Mervanoğulları benim işitip itaat etmemi mi umuyorlar / Oysa kavmim Temîm ve önümde/arkamda koca çöl varken?"
وقول الآخر:
Bir başkasının şu sözü de [bu kabildendir]:
أليس ورائي أن أدب على العصا ... فيأمن أعدائي ويسأمني أهلي
"Önümde asa üzerinde yürümek yok mu / Ki o zaman düşmanlarım güvende hisseder, ailem de benden bıkar?"
وفي القرآن كثير أيضا، ولا خلاف عند أهل اللغة في مجيء وراء بمعنى أمام وإنما الخلاف في غير ذلك، وأكثرهم على أنه معنى حقيقي يصح إرادته منها في أي موضع كان وقالوا: هي من الأضداد، وظاهر كلام البعض أن لها معنى واحدا يشمل الضدين فقال ابن الكمال نقلا عن الزمخشري: إنها اسم للجهة التي يواريها الشخص من خلف أو قدام، وقال البيضاوي ما حاصله: إنه في الأصل مصدر ورا يرئي كقضا يقضي وإذا أضيف إلى الفاعل يراد به المفعول أعني المستور وهو ما كان خلفا وإذا أضيف إلى المفعول يراد به الفاعل أعني الساتر وهو ما كان قداما. ورد عليه بقوله تعالى: ارْجِعُوا وَراءَكُمْ [الحديد: ١٣] فإن وراء أضيفت فيه إلى المفعول والمراد بها الخلف.
Kur'an'da da bunun örnekleri çoktur. Dil ehli nezdinde "verâ" (وراء) kelimesinin "emâm" (ön) anlamında gelmesi konusunda bir ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak bunun dışındaki hususlardadır. Çoğunluğa göre bu, bulunduğu her yerde kastedilmesi sahih olan hakiki bir anlamdır ve bunun ezdâddan (zıt anlamlı kelimelerden) olduğunu söylemişlerdir. Bazılarının sözünün zâhiri ise onun her iki zıt anlamı da içeren tek bir anlama sahip olduğu yönündedir. Nitekim İbn Kemâl, Zemahşerî'den naklen şöyle demiştir: "O, arkadan veya önden kişinin gizlediği/arkasında bıraktığı yönün adıdır." Beyzâvî'nin sözünün özeti ise şöyledir: "O aslen, kadâ-yakdî (قضى يقضي) gibi verâ-yer'î (ورا يرئي) fiilinin masdarıdır. Fâile muzâf kılındığında meful -yani gizlenen şey- murat edilir ki o da arka taraftır. Mefule muzâf kılındığında ise fâil -yani örten/gizleyen şey- murat edilir ki o da ön taraftır." Fakat Beyzâvî'ye Allah Teâlâ'nın: { ارْجِعُوا وَراءَكُمْ } [el-Hadîd: 13] “Arkanıza dönün” ayetiyle itiraz edilmiştir; zira burada "verâ" mefule muzâf kılınmış ve bununla arka taraf kastedilmiştir.
وقال الفراء: لا يجوز أن يقال للرجل بين يديك هو وراءك وكذا في سائر الأجسام وإنما يجوز ذلك في المواقيت من الليالي والأيام وقال أبو علي: إنما جاز استعمال وراء بمعنى أمام على الاتساع لأنها جهة مقابلة لجهة فكانت كل
Ferrâ şöyle demiştir: "Önünde bulunan bir kimse için 'O senin verândadır (arkandadır/önündedir)' denmesi caiz değildir, diğer cisimlerde de böyledir; bu ancak gece ve gündüz gibi vakitlerde caiz olur." Ebû Ali ise şöyle demiştir: "Verâ kelimesinin emâm (ön) anlamında kullanılması ancak genişletme (ittisâ) yoluyla caiz olmuştur; çünkü o bir yöne karşılık gelen bir yöndür, dolayısıyla yönlerden her biri...
واحدة من الجهتين وراء الأخرى إذا لم يرد معنى المواجهة ويجوز ذلك في الأجرام التي لا وجه لها مثل حجرين متقابلين كل واحد منهما وراء الآخر، وقيل: أي خلفهم كما هو المشهور في معنى وراء.
...yüz yüze gelme (muvâcehe) anlamı kastedilmediğinde diğerinin ardı/arkası (verâsı) olur. Karşı karşıya duran ve her biri diğerinin verâsı olan iki taş gibi yüzü/önü olmayan cisimlerde de bu caizdir." Bir görüşe göre ise kelimenin meşhur anlamında olduğu gibi "onların arkasında" demektir.
واعترض بأنه إذا كان خلفهم فقد سلموا منه، وأجيب بأن المراد أنه خلفهم مدرك لهم ومارّ بهم أو بأن رجوعهم عليه واسمه على ما يزعمون هدد بن بدد وكان كافرا، وقيل: جلندي بن كركر ملك غسان، وقيل: مفواد بن الجلند ابن سعيد الأزدي وكان بجزيرة الأندلس يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ أي صالحة وقد قرأ كذلك أبي بن كعب، ولو أبقي العموم على ظاهره لم يكن للتعييب فائدة غَصْباً من أصحابها، وانتصابه على أنه مصدر مبين لنوع الأخذ، والظاهر أنه كان يغصب السفن من أصحابها ثم لا يردها عليهم، وقيل: كان يسخرها ثم يردها، والفاء في فَأَرَدْتُ للتفريع فيفيد أن سبب إرادة التعييب كونها لقوم مساكين عجزة لكن لما كانت مناسبة هذا السبب للمسبب خفية بين ذلك بذكر عادة الملك في غصب السفن، ومآل المعنى أما السفينة فكانت لقوم مساكين عجزة يكتسبون بها فأردت بما فعلت إعانتهم على ما يخافونه ويعجزون عن دفعه من غصب ملك وراءهم عادته غصب السفن الصالحة، وذكر بعضهم أن السبب مجموع الأمرين المسكنة والغصب إلا أنه وسط التفريع بين الأمرين وكان الظاهر تأخيره عنهما للغاية به من حيث إن ذلك الفعل كان هو المنكر المحتاج إلى بيان تأويله وللإيذان بأن الأقوى في السببية هو الأمر الأول ولذلك لم يبال بتخليص سفن سائر الناس مع تحقق الجزء الأخير من السبب ولأن في تأخيره فصلا بين السفينة وضميرها مع توهم رجوعه إلى الأقرب فليفهم، وظاهر الآية أن موسى ﵇ ما علم تأويل هذا الفعل قبل.
Buna; "Eğer kral onların arkasında idiyse, o takdirde ondan kurtulmuş olurlardı" diye itiraz edilmiş; buna da kralın arkalarından gelip onlara yetişecek ve yanlarından geçecek olduğu veya geri dönüşlerinin onun yanına olacağı şeklinde cevap verilmiştir. İddia ettiklerine göre kralın adı Haded b. Beded idi ve kâfirdi. Gassân kralı Cülendî b. Kerker olduğu da söylenmiştir; Endülüs adasında/yarımadasında bulunan Mufvâd b. el-Cülend b. Saîd el-Ezdî olduğu da söylenmiştir. { يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ } “Bütün gemileri alıyordu”; yani sağlam/sağlam olan bütün gemileri. Übey b. Ka'b da bu şekilde okumuştur. Şayet umûm (genellik) zâhiri üzere bırakılsaydı, kusurlu kılmanın bir faydası olmazdı. { غَصْباً } “Zorla”; sahiplerinden zorla alıyordu. [Bu kelimenin] mansub oluşu, alma fiilinin türünü açıklayan bir meful-i mutlak (masdar) olmasındandır. Zâhir olan şudur ki o, gemileri sahiplerinden zorla alıyor ve sonra onlara geri vermiyordu. Onları angaryada kullanıp sonra geri verdiği de söylenmiştir. { فَأَرَدْتُ } “Ben de istedim” ifadesindeki fâ harfi tafri' (sebep-sonuç) içindir; dolayısıyla kusurlu kılmayı isteme sebebinin, geminin aciz ve yoksul bir topluluğa ait olması olduğunu ifade eder. Fakat bu sebebin sonuca uygunluğu kapalı olduğu için, kralın gemileri gasp etme âdeti zikredilerek bu durum açıklanmıştır. Mananın neticesi şudur: Gemiye gelince, o kendisiyle kazanç sağlayan yoksul ve aciz bir topluluğa aitti; ben de yaptığım şeyle, arkalarında/önlerinde bulunan ve âdeti sağlam gemileri gasp etmek olan bir kralın gaspından korktukları ve defetmekten aciz oldukları şeye karşı onlara yardım etmek istedim. Bazıları, sebebin her iki durumun -yani yoksulluk ile gaspın- toplamı olduğunu, ancak tefrîin iki durumun arasına yerleştirildiğini belirtmişlerdir; oysa zâhir olan, tefrîin her ikisinden sonraya bırakılmasıydı. Bu öne alış; gemiyi kusurlu kılma fiilinin, tevilinin açıklanmasına ihtiyaç duyulan münker bir fiil olması hasebiyle ona gösterilen ehemmiyetten ve sebeplilikte daha güçlü olanın birinci durum (miskinlik) olduğunu bildirmek içindir; nitekim sebebin son parçası tahakkuk ettiği halde diğer insanların gemilerini kurtarmaya aldırış etmemiştir. Bir diğer sebep de sonraya bırakılmasında gemi ile zamiri arasına fasıla girecek olması ve zamirin en yakına dönme vehminin bulunmasıdır; iyi anlaşılsın. Ayetin zâhiri, Mûsâ aleyhisselâm'ın daha önce bu fiilin tevilini bilmediğini göstermektedir.
ويشكل عليه ما جاء عن الربيع أن الخضر ﵇ بعد أن خرق السفينة وسلمت من الملك الظالم أقبل على أصحابها فقال: إنما أردت الذي هو خير لكم فحمدوا رأيه وأصلحها لهم كما كانت فإنه ظاهر في أنه ﵇ أوقفهم على حقيقة الأمر، والظاهر أن موسى ﵇ كان حاضرا يسمع ذلك، وقد يقال: إن هذا الخبر لا يعول عليه واحتمال صحته مع عدم سماع موسى ﵇ مما لا يلتفت إليه وَأَمَّا الْغُلامُ الذي قتله فَكانَ أَبَواهُ أي أبوه وأمه ففيه تغليب واسم الأب على ما في الإتقان كأزير والأم سهوا، وفي مصحف أبي وقراءة ابن عباس «وأما الغلام فكان كافرا وكان أبواه» مُؤْمِنَيْنِ والمعنى على ذلك في قراءة السبعة إلا أنه ترك التصريح بكفره إشعارا بعدم الحاجة إلى الذكر لظهوره واستدل بتلك القراءة من قال: إن الغلام كان بالغا لأن الصغير لا يوصف بكفر وإيمان حقيقيين. وأجاب النووي عن ذلك بوجهين، الأول أن القراءة شاذة لا حجة فيها، الثاني أنه سماه بما يؤول إليه لو عاش وفي صحيح مسلم أن الغلام طبع يوم طبع كافرا وأول بنحو هذا وكذا ما مر من خبر صاحب العرس والعرائس لكن في صحته توقف عندي لأنه ربما يقتضي بظاهره علم موسى ﵇ بتأويل القتل قبل الفراق، وعلى ما سمعت من التأويل لا يرد شيء مما ذكر على القول المنصور في الأطفال وهو أنهم مطلقا في الجنة على أنه قيل الكلام في غير من أخبر الصادق بأنه كافر، وقرأ أبو سعيد الخدري والجحدري «فكان أبواه مؤمنان» وخرجه الزمخشري وابن عطية وأبو الفضل الرازي على أن في كان ضمير الشأن، والجملة في موضع الخبر لها، وأجاز أبو الفضل أن يكون مؤمنان على لغة بني الحارث بن كعب فيكون منصوبا، وأجاز أيضا أن يكون في كان ضمير الْغُلامُ والجملة في موضع الخبر.
Rebî'den gelen şu rivayet buna müşkil kılmaktadır: Hızır aleyhisselâm gemiyi delip de gemi zalim kraldan kurtulunca, sahiplerine yönelip: "Ben ancak sizin için daha hayırlı olanı istedim" demiş, onlar da onun bu görüşünü övmüşler ve o da gemiyi onlara eskisi gibi onarıvermiştir. Zira bu rivayet, Hızır aleyhisselâm'ın onları işin hakikatine muttali kıldığı hususunda açıktır; zâhir olan da Mûsâ aleyhisselâm'ın hazır bulunup bunu işittiğidir. Ancak denilebilir ki: Bu habere itimat edilmez; Mûsâ aleyhisselâm'ın bunu işitmemiş olmasıyla birlikte haberin sahih olma ihtimali ise iltifat edilmeyecek bir ihtimaldir. { وَأَمَّا الْغُلامُ } “Çocuğa gelince”; [yani] öldürdüğü çocuğa, { فَكانَ أَبَواهُ } “onun anne babası”; yani babası ve annesi -ki burada tağlîb vardır, el-İtkân'daki bilgiye göre babasının adı Ke'zîr, annesinin adı Sehvâ'dır; Übeyy'in mushafında ve İbn Abbas'ın kıraatinde «وأما الغلام فكان كافرا وكان أبواه» ("Çocuğa gelince o kâfir idi, anne babası ise...") şeklindedir- { مُؤْمِنَيْنِ } “mümin idiler”. Yedi kıraat imamının kıraatinde de mana bu doğrultudadır; ancak çocuğun açıkça kâfir olduğunu belirtmek, zâhir oluşundan ötürü zikretmeye ihtiyaç bulunmadığını hissettirmek için terk edilmiştir. Çocuğun bülûğa ermiş olduğunu söyleyenler bu kıraati delil getirmişlerdir; zira küçük çocuk hakiki küfür ve imanla nitelenmez. Nevevî buna iki açıdan cevap vermiştir: Birincisi, kıraatin şâz olup hüccet teşkil etmediğidir. İkincisi, yaşasaydı varacağı duruma göre isimlendirilmiş olduğudur. Sahîh-i Müslim'de "Çocuk, yaratıldığı gün kâfir olarak yaratıldı (tabiatlandırıldı)" şeklinde yer almıştır ve bu da benzer şekilde tevil edilmiştir. el-Urs ve'l-Arâis sahibinin geçen haberi de böyledir; fakat onun sıhhati konusunda bende tereddüt vardır, zira zâhiri itibariyle Mûsâ aleyhisselâm'ın ayrılıktan önce öldürmenin tevilini bildiğini gerektirebilir. İşittiğin tevil üzere, çocuklar hakkındaki tercih edilen görüşe göre -ki o da çocukların mutlak olarak cennette olduklarıdır- zikredilenlerden hiçbir itiraz vârid olmaz; ayrıca sözün, Sâdık [Peygamber]'in kâfir olduğunu bildirdiği kimse dışındakiler hakkında olduğu da söylenmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî ve Cahderî «فكان أبواه مؤمنان» şeklinde okumuşlardır. Zemahşerî, İbn Atiyye ve Ebü'l-Fazl er-Râzî bunu, "kâne"de şân zamiri bulunduğu ve cümlenin onun haberi konumunda olduğu şeklinde açıklamışlardır. Ebü'l-Fazl, "mü'minân" kelimesinin Benî Hâris b. Ka'b lügatine göre olup mansub olabileceğini de caiz görmüştür. Yine "kâne"de "el-ğulâm" zamirinin bulunmasını ve cümlenin haber konumunda olmasını da caiz görmüştür.
فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما فخفنا خوفا شديدا أن يغشى الوالدين المؤمنين لو بقي حيا طُغْياناً مجاوزة للحدود الإلهية وَكُفْراً بالله تعالى وذلك بأن يحملهما حبه على متابعته كما روي عن ابن جبير، ولعل عطف الكفر على الطغيان لتفظيع أمره، ولعل ذكر الطغيان مع أن ظاهر السياق الاقتصار على الكفر ليتأتى هذا التفظيع أو ليكون المعنى
{ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما } “Onları sürüklemesinden korktuk”; yani şayet hayatta kalsaydı, mümin olan anne babasını kuşatıp sarmasından şiddetle korktuk, { طُغْياناً } “azgınlığa”; ilahî sınırları aşmaya, { وَكُفْراً } “ve inkâra”; Allah Teâlâ'yı inkâra [sürüklemesinden korktuk]. Bu da İbn Cübeyr'den rivayet edildiği üzere, anne babanın ona olan sevgisinin onları çocuğa uymaya sevk etmesi suretiyle olur. Küfrün tuğyana atfedilmesi muhtemelen onun vahametini ve çirkinliğini vurgulamak içindir. Siyakın zâhiri sadece küfürle yetinmeyi gerektirdiği halde tuğyanın da zikredilmesi, bu vahameti ortaya koymak veya anlamın...
فخشينا أن يدنس إيمانهما أولا ويزيله آخرا، ويلتزم على هذا القول بأن ذلك أشنع وأقبح من إزالته بدون سابقية تدنيس وفسر بعض شراح البخاري الخشية بالعلم فقال: أي علمنا أنه لو أدرك وبلغ لدعا أبويه إلى الكفر فيجيبانه ويدخلان معه في دينه لفرط حبهما إياه، وقيل: المعنى خشينا أن يغشيهما طغيانا عليهما وكفرا لنعمتهما عليه من تربيتهما إياه وكونهما سببا لوجوده بسبب عقوقه وسوء صنيعه فيلحقهما شر وبلاء، وقيل: المعنى خشينا أن يغشيهما ويقرن بإيمانهما طغيانه وكفره فيجتمع في بيت واحد مؤمنان وطاغ كافر، وفي بعض الآثار أن الغلام كان يفسد وفي رواية يقطع الطريق ويقسم لأبويه أنه ما فعل فيقسمان على قسمه ويحميانه ممن يطلبه، واستدل بذلك من قال: إنه كان بالغا، والذاهب إلى صغره يقول إن ذلك لا يصح ولعل الحق معه، والظاهر أن هذا من كلام الخضر ﵇ أجاب به موسى ﵇ من جهته، وجوز الزمخشري أن يكون ذلك حكاية لقول الله ﷿ والمراد فكر هنا بجعل الخشية مجازا مرسلا عن لازمها وهو الكراهة على ما قيل، قال في الكشف: وذلك لاتحاد مقام المخاطبة كان سؤال موسى ﵇ منه تعالى والخضر ﵇ بإذن الله تعالى يجيب عنه وفي ذلك لطف ولكن الظاهر هو الأول انتهى، وقيل: هو على هذا الاحتمال بتقدير فقال الله: خشينا والفاء من الحكاية وهو أيضا بعيد ولا يكاد يلائم هذا الاحتمال الآية بعد إلا أن يجعل التعبير بالظاهر فيها التفاتا، وفي مصحف عبد الله وقراءة أبي فخاف ربك والتأويل ما سمعت.
..."Önce imanlarını kirletmesinden, sonunda da tamamen yok etmesinden korktuk" şeklinde olması içindir. Bu görüşe göre, bu durumun önceden kirletme olmaksızın imanın yok edilmesinden daha feci ve daha çirkin olduğu kabul edilir. Buhârî şârihlerinden bazıları haşyeti (korkuyu) ilim (bilmek) ile tefsir ederek şöyle demiştir: "Yani ergenliğe ve bülûğa ererse anne babasını küfre çağıracağını, onların da ona olan aşırı sevgilerinden dolayı icabet edip onunla birlikte dinine gireceklerini bildik." Bir görüşe göre mana şöyledir: Anne babasına karşı azgınlık yapmasından ve itaatsizliği ile kötü davranışı sebebiyle onların kendisini büyütüp varlığına vesile olmalarından kaynaklanan nimetlerine karşı nankörlük etmesinden, böylece anne babaya bir şer ve bela dokunmasından korktuk. Yine denildi ki mana şöyledir: Çocuğun azgınlık ve küfrüyle anne babanın imanını kuşatıp bir araya getirmesinden, böylece tek bir evde iki mümin ile kâfir bir azgının bir arada toplanmasından korktuk. Bazı rivayetlerde çocuğun fesat çıkardığı, bir rivayette ise yol kestiği ve anne babasına bunu yapmadığına dair yemin ettiği, onların da onun yeminine güvenerek yemin edip onu arayanlara karşı korudukları geçmektedir. Çocuğun bülûğa ermiş olduğunu söyleyenler bunu delil getirmişlerdir; çocuk olduğunu söyleyenler ise bu rivayetin sahih olmadığını belirtmektedir ki muhtemelen haklı olanlar da onlardır. Zâhir olan, bunun Hızır aleyhisselâm'ın kendi tarafından Mûsâ aleyhisselâm'a verdiği cevaptaki sözü olduğudur. Zemahşerî, bunun Allah Azze ve Celle'nin sözünün hikâyesi olmasını ve denildiğine göre haşyetin lazımî manası olan kerahetten (hoşlanmamaktan) mecâz-ı mürsel kılınarak "hoşlanmadık / istemedik" manasına gelmesini caiz görmüştür. el-Keşşâf'ta [el-Keşf'te] şöyle denilmiştir: "Hitap makamı bir olduğu için Mûsâ aleyhisselâm'ın sorusu Allah Teâlâ'ya imiş gibi oldu, Hızır aleyhisselâm da Allah Teâlâ'nın izniyle O'nun adına cevap verdi; bunda bir incelik vardır, fakat zâhir olan birinci görüştür." Bu ihtimale göre [cümlenin], "Allah buyurdu ki: Korktuk..." takdirinde olduğu ve [başındaki] fâ harfinin de hikâyeden olduğu söylenmiştir; ancak bu da uzaktır ve sonraki ayetteki zâhir isimle ifadenin iltifat sayılması hali müstesna, bu ihtimal sonraki ayetle pek uyuşmamaktadır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında ve Übeyy'in kıraatinde «فخاف ربك» (Rabbin korktu) şeklindedir; bunun tevili de işittiğin gibidir.
وقال ابن عطية: إن الخوف والخشية كالترجي بلعل ونحوها الواقع في كلامه تعالى مصروف إلى المخاطبين وإلا فالله ﷻ منزه عن كل ذلك فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ بأن يرزقهما بدله ولدا خيرا منه زَكاةً قال ابن عباس: أي دينا وهو تفسير باللازم والكثير قالوا: أي طهارة من الذنوب والأخلاق الرديئة، وفي التعرض لعنوان الربوبية والإضافة إليهما ما لا يخفى من الدلالة على إرادة وصول الخير إليهما وَأَقْرَبَ رُحْماً أي رحمة، قال رؤبة ابن العجاج:
İbn Atiyye şöyle demiştir: "Korku ve haşyet, tıpkı Allah Teâlâ'nın kelamında geçen 'lealle' (umulur ki) ve benzeri teraccî (ümit) ifadeleri gibi muhataplara yöneliktir; aksi takdirde Allah Celle Celâlühü bütün bunlardan münezzehtir." { فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ } “İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine daha hayırlısını versin”; yani onun yerine kendilerine ondan daha hayırlı bir çocuk bahşetsin, { زَكاةً } “tertemizlik bakımından”. İbn Abbas: "Yani din bakımından" demiştir ki bu lazımî anlamla tefsirdir; çoğunluk ise: "Yani günahlardan ve kötü ahlaktan arınmışlık bakımından" demiştir. Rablik unvanının getirilmesinde ve zamirin anne babaya izafe edilmesinde, kendilerine hayrın ulaşmasının murat edildiğine dair açık bir delalet vardır. { وَأَقْرَبَ رُحْماً } “Ve merhamet bakımından daha yakın [olanını versin]”; yani rahmet bakımından. Ru'be b. el-Accâc şöyle demiştir:
يا منزل الرحم على إدريسا ... ومنزل اللعن على إبليسا
"Ey İdrîs'e rahmeti indiren / Ve İblîs'e lâneti indiren [Rabbim]!"
وهما مصدران كالكثر والكثرة، والمراد أقرب رحمة عليهما وبرا بهما واستظهر ذلك أبو حيان، ولعل وجهه كثرة استعمال المصدر مبنيا للفاعل مع ما في ذلك هنا من موافقة المصدر قبله، وأخرج ابن أبي شيبة وابن المنذر وابن أبي حاتم عن عطية أن المعنى هما به أرحم منهما بالغلام، ولعل المراد على هذا أنه أحب إليهما من ذلك الغلام إما لزيادة حسن خلقه أو خلقه أو الاثنين معا، وهذا المعنى أقرب للتأسيس من المعنى الأول على تفسير المعطوف عليه بما سمعت إلا أنه يؤيد ذلك التفسير ما أخرجه ابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس أنهما أبدلا جارية ولدت نبيا، وقال الثعلبي: إنها أدركت يونس بن متى فتزوجها نبي من الأنبياء فولدت نبيا هدى الله تعالى على يده أمة من الأمم، وفي رواية ابن المنذر عن يوسف بن عمر أنها ولدت نبيين،
Bunlar ("ruhm" ve "rahmet"), "kusr" ve "kesret" gibi iki masdardır. Kastedilen, anne babaya daha çok merhamet eden ve onlara daha çok iyilikte bulunan [bir çocuktur]; Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir. Bunun gerekçesi, buradaki masdarın kendisinden önceki masdara uygunluğuyla birlikte masdarın etken (mef'ul yerine fâil) anlamında kullanımının çokluğudur. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atiyye'den rivayet etmişlerdir ki anlam şudur: "Anne babası ona, o [ölen] çocuğa olduklarından daha merhametlidirler." Buna göre kastedilen muhtemelen şudur: Yaratılışının veya ahlakının yahut her ikisinin birden daha güzel olması sebebiyle o çocuk kendilerine o [ölen] çocuktan daha sevimlidir. Bu mana, matûfun aleyhin işittiğin tefsirine göre birinci manaya nispetle te'sis (yeni bir anlam katma) olmaya daha yakındır. Ancak İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan naklettiği şu rivayet birinci tefsiri desteklemektedir: Kendilerine bir peygamber doğuran bir kız çocuğu verilmiştir. Sa'lebî şöyle demiştir: "O kız Yûnus b. Mettâ'ya yetişti ve peygamberlerden biri onunla evlendi; o da Allah Teâlâ'nın eliyle ümmetlerden bir ümmeti hidayete erdirdiği bir peygamber doğurdu." İbnü'l-Münzir'in Yûsuf b. Ömer'den rivayetinde ise onun iki peygamber doğurduğu belirtilmektedir.
وفي رواية أخرى عن ابن عباس وجعفر الصادق رضي الله تعالى عنهما أنها ولدت سبعين نبيا
İbn Abbas ve Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen diğer bir rivayette ise onun yetmiş peygamber doğurduğu [belirtilmiştir].
، واستبعد هذا ابن عطية وقال: لا يعرف كثرة الأنبياء ﵈ إلا في بني إسرائيل ولم تكن هذه المرأة منهم وفيه نظر ظاهر، ووجه التأييد أن الجارية بحسب العادة تحب أبويها وترحمهما وتعطف عليهما وتبر بهما أكثر من الغلام قيل: أبدلهما غلاما مؤمنا مثلهما، وانتصاب المصدرين على التمييز والعامل ما قبل كل من أفعل التفضيل، ولا يخفى ما في الإبهام أولا ثم البيان ثانيا من اللطف ولذا لم يقل: فأردنا أن يبدلهما ربهما أزكى منه وأرحم على أن في خير زكاة من المدح ما ليس في أزكى كما يظهر بالتأمل الصادق.
İbn Atiyye bunu uzak görerek şöyle demiştir: "Peygamberlerin aleyhimüsselâm çokluğu ancak İsrâiloğulları'nda bilinmektedir; bu kadın ise onlardan değildi." Fakat bu görüşte açık bir tenkit payı vardır. [Kız çocuğu rivayetinin] teyit yönü şudur: Âdete göre kız çocuğu anne babasını erkek çocuktan daha çok sever, onlara daha çok merhamet eder, şefkat gösterir ve iyilik yapar. Kendilerine onlar gibi mümin bir erkek çocuk verildiği de söylenmiştir. Her iki masdarın ("zekâten" ve "ruhmen") mansub oluşu temyiz olduklarındandır; amil ise her birinden önceki ism-i tafdildir. Önce müphem bırakıp sonra açıklamadaki incelik gizli değildir; bu sebeple samimi bir tefekkürle anlaşılacağı üzere "hayran zekâten" ifadesindeki övgü "ezkâ" lafzında bulunmadığı gibi "Rablerinin onlara ondan daha temizini ve daha merhametlisini vermesini istedik" denilmemiştir.
وذكر أبو حيان أن أفعل ليس للتفضيل هنا لأنه لا زكاة في ذلك الغلام ولا رحمة. وتعقب بأنه كان زكيا طاهرا
Ebû Hayyân, buradaki ef'al vezninin tafdîl için olmadığını, çünkü o çocukta hiçbir temizlik (zekât) ve merhamet bulunmadığını belirtmiştir. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: O çocuk, şayet küçük idiyse fiilen,
من الذنوب بالفعل إن كان صغيرا وبحسب الظاهر إن كان بالغا فلذا قال موسى ﵇ «نفسا زكية» وهذا في مقابلته فخير من زكاة من هو زكي في الحال والمآل بحسب الظاهر والباطن ولو سلم فالاشتراك التقديري يكفي في صحة التفضيل وأن قوله: ولا رحمة قول بلا دليل انتهى.
...bülûğa ermiş idiyse zâhire göre günahlardan temiz ve pâk idi. Nitekim bundan dolayı Mûsâ aleyhisselâm «نفسا زكية» ("tertemiz bir can") demiştir. Bu ifade de onun karşılığıdır; dolayısıyla zâhiren ve bâtınen hem hâl hem de mual (akıbet) itibariyle temiz olanın temizliğinden daha hayırlıdır. Kabul edilmese bile takdîrî ortaklık tafdîlin sıhhati için yeterlidir; ayrıca Ebû Hayyân'ın "merhamet de yoktur" sözü delilsiz bir iddiadır. [İtiraz] bitti.
وقال الخفاجي: إن الجواب الصحيح هنا أن يكتفي بالاشتراك التقديري لأن الخضر ﵇ كان عالما بالباطن فهو يعلم أنه لا زكاة فيه ولا رحمة فقوله: إنه لا دليل عليه لا وجه له، وأنت تعلم أن الرحمة على التفسير الثاني مما لا يصح نفيها لأنها مدار الخشية فافهم، والظاهر أن الفاء للتفريع فيفيد سببية الخشية للإرادة المذكورة ويفهم من تفريع القتل، ولم يفرعه نفسه مع أنه المقصود تأويله اعتمادا على ظهور انفهامه من هذه الجملة على ألطف وجه، وفيها إشارة إلى رد ما يلوح به كلام موسى ﵇ من أن قتله ظلم وفساد في الأرض.
Hafâcî şöyle demiştir: "Burada doğru cevap, takdîrî ortaklıkla yetinmektir; zira Hızır aleyhisselâm bâtını biliyordu, dolayısıyla onda temizlik ve merhamet bulunmadığını da biliyordu. Bu sebeple 'buna delil yoktur' denmesinin bir tutar tarafı yoktur." Sen de bilirsin ki ikinci tefsire göre merhamet nefyedilmesi sahih olmayan bir husustur, zira korkunun mihveri odur; iyi anla! Zâhir olan, fâ harfinin tafri' için olduğu, dolayısıyla korkunun söz konusu iradeye sebep teşkil ettiğini bildirdiğidir; öldürmenin tefrîi de bundan anlaşılır. Kendisi tevilin asıl maksadı olduğu halde öldürmenin bizzat kendisi tefrî edilmemiş, bu cümleden en latif şekilde anlaşılmasının zâhir oluşuna itimat edilmiştir. Bu ifadede, Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünün ima ettiği "onun öldürülmesinin bir zulüm ve yeryüzünde fesat olduğu" iddiasını reddetmeye bir işaret vardır.
وقرأ نافع وأبو عمرو وأبو جعفر وشيبة وحميد والأعمش وابن جرير «يبدّلهما» بالتشديد.
Nâfi', Ebû Amr, Ebû Ca'fer, Şeybe, Humeyd, A'meş ve İbn Cerîr şedde ile «يبدّلهما» [yubeddilehumâ] şeklinde okumuşlardır.
وقرأ ابن عامر وأبو جعفر في رواية ويعقوب وأبو حاتم «رحما» بضم الحاء، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «رحما» بفتح الراء وكسر الحاء.
İbn Âmir, bir rivayette Ebû Ca'fer, Ya'kûb ve Ebû Hâtim, hâ harfinin zammesiyle «رحما» [ruhuman] şeklinde; İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ ise râ'nın fethası ve hâ'nın kesresiyle «رحما» [rahimen] şeklinde okumuşlardır.
وَأَمَّا الْجِدارُ المعهود فَكانَ لِغُلامَيْنِ قيل: إنهما أصرم وصريم يَتِيمَيْنِ صغيرين مات أبوهما وهذا هو الظاهر لأن يتم بني آدم بموت الأب،
{ وَأَمَّا الْجِدارُ } “Duvara gelince”; bilinen [duvara], { فَكانَ لِغُلامَيْنِ } “iki erkek çocuğa aitti”; bunların Asram ve Sarîm oldukları söylenmiştir; { يَتِيمَيْنِ } “yetim olan”; babaları ölmüş iki küçük çocuğa. Zâhir olan da budur, çünkü insanoğlunun yetimliği babanın ölümüyledir.
وفي الحديث «لا يتم بعد بلوغ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «لا يتم بعد بلوغ» “Bülûğdan sonra yetimlik yoktur”.
وقال ابن عطية: يحتمل أنهما كانا بالغين والتعبير عنهما بما ذكر باعتبار ما كان على معنى الشفقة عليهما ولا يخفى أنه بعيد جدا فِي الْمَدِينَةِ هي القرية المذكورة فيما سبق، ولعل التعبير عنها بالمدينة هنا لإظهار نوع اعتداد بها باعتداد ما فيها من اليتيمين وما هو من أهلها وهو أبوهما الصالح. ولما كان سوق الكلام السابق على غير هذا المساق عبر بالقرية فيه وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما
İbn Atiyye şöyle demiştir: "Onların bülûğa ermiş olmaları ve kendilerinden bu şekilde bahsedilmesinin onlara duyulan şefkat manasıyla geçmişteki halleri itibariyle olması muhtemeldir." Bunun son derece uzak olduğu ise gizli değildir. { فِي الْمَدِينَةِ } “Şehirdeki”; daha önce zikredilen kasabadır (karyedir). Burada ondan "şehir" (medîne) diye bahsedilmesi, muhtemelen içinde bulunan iki yetim ve oranın ehlinden olan salih babaları sebebiyle ona bir nevi değer verildiğini göstermek içindir. Önceki sözün sevki bu bağlamdan farklı olduğu için orada "kasaba" (karye) lafzıyla ifade edilmiştir. { وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما } “Altında onlara ait bir define vardı”;
مال مدفون من ذهب وفضة كما أخرجه البخاري في تاريخه والترمذي والحاكم وصححه من حديث أبي الدرداء
Buhârî'nin Târîh'inde, Tirmizî'nin ve tashih ederek Hâkim'in Ebü'd-Derdâ hadisinden rivayet ettiklerine göre altın ve gümüşten gömülü bir mal idi.
وبذلك قال عكرمة وقتادة، وهو في الأصل مصدر ثم أريد به اسم المفعول.
İkrime ve Katâde de böyle demiştir. [Kenz] aslen masdardır, sonra onunla ism-i meful murat edilmiştir.
قال الراغب: الكنز جعل المال بعضه على بعض وحفظه وأصله من كنزت التمر في الوعاء، واستشكل تفسير الكنز بما ذكر بأن الظاهر أن الكانز له أبوهما لاقتضاء لَهُما له إذا لا يكون لهما إلا إذا كان إرثا أو كانا قد استخرجاه والثاني منتف فتعين الأول وقد وصف بالصلاح، ويعارض ذلك ما جاء في ذم الكانز. وأجيب بأن المذموم ما لم تؤد منه الحقوق بل لا يقال لما أديت منه كنز شرعا كما يدل عليه عند القائلين بالمفهوم
Râgıb şöyle demiştir: "Kenz, malı üst üste koyup muhafaza etmektir; aslı 'Hurmayı kaba bastım/yığdım' (كنزت التمر في الوعاء) ifadesinden gelir." Definenin bu şekilde tefsir edilmesine şöyle itiraz edilmiştir: Onu gömen kimsenin babaları olduğu zâhirdir; zira "onlara ait" ifadesi bunu gerektirir, çünkü o mal ya miras yoluyla ya da kendilerinin çıkarmasıyla onların olabilir; ikincisi söz konusu olmadığına göre birincisi tayin eder. O baba ise salih olarak nitelenmiştir. Bu durum, define gömeni yeren rivayetlerle çelişir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Yerilen [kenz], hakları ödenmeyen maldır; hatta mefhumu kabul edenlere göre hakları ödenen mala şer'an kenz denmez. Nitekim buna...
حديث كل مال لا تؤدى زكاته فهو كنز
"Zekâtı ödenmeyen her mal kenzdir (gömülü/saklı hazinedir)" hadisi delalet etmektedir.
فإن النبي ﷺ بصدد بيان الأحكام الشرعية لا المفاهيم اللغوية لأنها معلومة للمخاطبين ولا يعتبر في مفهومه اللغوي المراد هنا شيء من الإخراج وعدمه، والوصف بالصلاح قرينة على أنه لم يكن من الكنز المذموم، ومن قال: إن
Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şer'î hükümleri beyan etme makamındadır, lügavî mefhumları değil; çünkü lügavî mefhumlar muhataplarca bilinmektedir. Burada kastedilen lügavî mefhumda ise [zekâtın] çıkarılıp çıkarılmaması şart koşulmaz. Babanın salihlikle nitelenmesi de bunun yerilen kenzden olmadığına bir karinedir. ...diyen kimseye gelince;
الكنز حرام مطلقا ادعى أنه لم يكن كذلك في شرع من قبلنا، واحتج عليه بما أخرجه الطبراني عن أبي الدرداء في هذه الآية قال: أحلت لهم الكنوز وحرمت عليهم الغنائم وأحلت لنا الغنائم وحرمت علينا الكنوز.
Kenzin mutlak olarak haram olduğunu söyleyen kimse, bizden öncekilerin şeriatında durumun böyle olmadığını iddia etmiş ve buna Taberânî'nin bu ayet hakkında Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: "Onlara kenzler (defineler) helal kılındı, ganimetler haram kılındı; bize ise ganimetler helal kılındı, kenzler haram kılındı."
وأخرج عبد الرزاق وابن المنذر وابن أبي حاتم عن قتادة نحو ذلك وفيه فلا يعجبن الرجل فيقول: ما شأن الكنز حل لمن قبلنا وحرم علينا فإن الله تعالى يحل من أمره ما يشاء ويحرم ما يشاء وهي السنن والفرائض تحل لأمة وتحرم على أخرى، وأخرج الحاكم وصححه عن ابن عباس أنه قال: ما كان ذهبا ولا فضة ولكن كان صحف علم وروي ذلك أيضا عن ابن جبير،
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den benzer bir rivayeti tahriç etmişlerdir ki onda şu ifadeler yer alır: "Kişi sakın şaşırıp da: 'Kenzin durumu nedir ki bizden öncekilere helal kılındı da bize haram kılındı?' demesin; zira Allah Teâlâ emrinden dilediğini helal, dilediğini haram kılar. Bunlar sünnetler ve farzlardır; bir ümmete helal kılınır, diğerine haram kılınır." Hâkim'in tahriç edip sahihlediğine göre İbn Abbas şöyle demiştir: "O altın veya gümüş değildi; ancak ilim sayfaları idi." Bu görüş İbn Cübeyr'den de rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن مردويه من حديث علي كرم الله تعالى وجهه مرفوعا والبزار عن أبي ذر كذلك، والخرائطي عن ابن عباس موقوفا أنه كان لوحا من ذهب مكتوبا فيه عجبت لمن يؤمن بالقدر كيف يحزن وعجبت لمن يؤمن بالرزق كيف يتعب وعجبت لمن يؤمن بالموت كيف يفرح وعجبت لمن يؤمن بالحساب كيف يغفل وعجبت لمن يعرف الدنيا وتقلبها بأهلها كيف يطمئن إليها لا إله إلا الله محمد رسول الله ﷺ.
İbn Merdûye'nin Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten merfû olarak, Bezzâr'ın Ebû Zer'den merfû olarak ve Harâitî'nin İbn Abbas'tan mevkuf olarak rivayet ettiklerine göre o, üzerinde şunlar yazılı olan altın bir levha idi: "Kadere inanan kimsenin nasıl üzüldüğüne şaşarım! Rızka inanan kimsenin nasıl [boşuna] yorulduğuna şaşarım! Ölüme inanan kimsenin nasıl sevindiğine şaşarım! Hesaba inanan kimsenin nasıl gaflete düştüğüne şaşarım! Dünyayı ve ehliyle nasıl dönüp değiştiğini bilen kimsenin ona nasıl güvendiğine şaşarım! Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem.".
وفي رواية عطاء عن ابن عباس أنه مكتوب في أحد شقيه بسم الله الرحمن الرحيم عجبت إلخ، في الشق الآخر أنا الله لا إله إلا أنا وحدي لا شريك لي خلقت الخير والشر فطوبى لمن خلقته للخير وأجريته على يديه والويل لمن خلقته للشر وأجريته على يديه
Atâ'nın İbn Abbas'tan rivayetinde ise bir yüzünde "Bismillâhirrahmânirrahîm, şaşarım..." diye devam eden kısmın yazılı olduğu, diğer yüzünde ise: "Ben Allah'ım, benden başka ilah yoktur, birim, ortağım yoktur; hayrı ve şerri yarattım. Hayır için yaratıp hayrı elleri üzerinden akıttığım kimseye ne mutlu! Şer için yaratıp şerri elleri üzerinden akıttığım kimsenin ise vay haline!" yazılı olduğu belirtilmektedir.
وجمع بعضهم بأن المراد بالكنز ما يشمل جميع ذلك بناء على أنه المال المدفون مطلقا، وكل من المذكورات مال كان مدفونا إلا أنه اقتصر في كل من الروايات على واحد منها وفيه أنه على بعده يأباه ظاهر قول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ما كان ذهبا ولا فضة وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً الظاهر أنه الأب الأقرب الذي ولدهما، وذكر أن اسمه كاشح وأن اسم أمهما دهنا، وقيل: كان الأب العاشر،
Bazıları kenzden maksadın, mutlak olarak gömülü mal olmasına dayanarak bütün bunları kapsayan şey olduğunu söyleyerek [rivayetleri] uzlaştırmışlardır. Zira zikredilenlerin her biri gömülü bir mal idi; ancak rivayetlerin her birinde bunlardan sadece biriyle yetinilmiştir. Fakat uzaklığıyla birlikte bu tevile İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın "O altın veya gümüş değildi" sözünün zâhirinin engel olduğu ortadadır. { وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً } “Babaları da salih bir kimse idi”. Zâhir olan, onun kendilerini doğuran en yakın babaları olduğudur. Adının Kâşih, annelerinin adının Dehnâ olduğu zikredilmiştir. Onuncu babaları olduğu da söylenmiştir.
وعن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه أنه كان الأب السابع.
Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan ise onun yedinci baba olduğu rivayet edilmiştir.
وأيّا ما كان ففي الآية دلالة على أن صلاح الآباء يفيد العناية بالأبناء،
Her ne olursa olsun, ayette babaların salih oluşunun evlatların gözetilmesine fayda sağladığına dair bir delil vardır.
وأخرج ابن أبي شيبة وأحمد في الزهد وابن أبي حاتم عن خيثمة قال: قال عيسى ﵇ طوبى لذرية المؤمن ثم طوبى لهم كيف يحفظون من بعده وتلا خيثمة هذه الآية.
İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed ve İbn Ebî Hâtim, Hayseme'den tahriç etmişlerdir; o şöyle demiştir: Îsâ aleyhisselâm: "Müminin zürriyetine müjdeler olsun, sonra yine onlara müjdeler olsun; kendisinden sonra nasıl da korunurlar!" demiş, ardından Hayseme bu ayeti okumuştur.
وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن وهب قال: إن الله تعالى ليحفظ بالعبد الصالح القبيل من الناس،
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Vehb'den tahriç etmişlerdir; o şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah Teâlâ, salih kul hürmetine insanlardan bir kabile/topluluğu muhafaza eder."
وعن الحسن بن علي رضي الله تعالى عنهما أنه قال لبعض الخوارج في كلام جرى بينهما بم حفظ الله تعالى مال الغلامين؟
Hasan b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, aralarında geçen bir konuşmada Hâricîlerden birine: "Allah Teâlâ o iki çocuğun malını ne sebebiyle korudu?" diye sormuştur.
قال بصلاح أبيهما قال فأبي وجدي خير منه فقال الخارجي أنبأنا الله تعالى: أنكم قوم خصمون، وذكر من صلاح هذا الرجل أن الناس كانوا يضعون عنده الودائع فيردها إليهم كما وضعوها
[Hâricî]: "Babalarının salih oluşuyla" demiştir. [Hasan]: "Oysa benim babam ve dedem ondan daha hayırlıdır" buyurunca Hâricî: "Allah Teâlâ bize 'Şüphesiz siz kavgacı/hasım bir topluluksunuz' diye haber verdi" demiştir. Bu adamın salihliğinden olarak insanların onun yanına emanetler bıraktıkları, onun da emanetleri bıraktıkları gibi kendilerine eksiksiz geri verdiği zikredilmiştir.
، ويروى أنه كان سباحا فَأَرادَ رَبُّكَ مالكك ومدبر أمورك، ففي إضافة الرب إلى ضمير موسى ﵇ دون ضميرهما تنبيه له على تحتم كمال الانقياد والاستسلام لإرادته سبحانه ووجوب الاحتراز عن المناقشة فيما وقع بحسبهما التي يشم منها طلب ما يحصل به تربية البدن وتدبيره أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما قيل أي الحلم وكمال الرأي، وفي الصحاح القوة وهو ما بين ثماني عشر إلى ثلاثين وهو واحد جاء على بناء الجمع مثل آنك ولا نظير لهما، ويقال: هو جمع لا واحد له من لفظه مثل آسال وأبابيل وعباديد ومذاكير، وكان سيبويه يقول: واحده شده وهو حسن في المعنى لأنه يقال بلغ الغلام شدته ولكن لا يجمع فعلة على أفعل، وأما أنعم فإنما هو جمع نعم من قولهم يوم بؤس ويوم نعم، وأما قول من قال: واحده شد مثل كلب وأكلب أو شد مثل ذئب وأذؤب فإنما هو قياس كما يقولون في واحد الأبابيل أبول قياسا على عجول وليس هو شيء يسمع من العرب.
Rivayet edildiğine göre o bir yüzücü (sebbâh/dokumacı/tesbih eden) idi. { فَأَرادَ رَبُّكَ } “Rabbin istedi ki”; senin sahibin ve işlerini çekip çeviren [Rabbin]. Rab lafzının o iki çocuğun zamirine değil de Mûsâ aleyhisselâm'ın zamirine izafe edilmesinde; O Sübhânehu'nun iradesine tam bir boyun eğiş ve teslimiyetin gerekliliğine ve o iki çocuk açısından gerçekleşen -ki beden terbiyesi ve idaresinin sağlanması talebi kokan- şey hakkında tartışmaktan sakınmanın vacip olduğuna dair Mûsâ'ya bir uyarı vardır. { أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما } “İkisi güçlü çağlarına ulaşsınlar”; denildi ki: Yani bülûğa ve görüş olgunluğuna [ulaşsınlar]. es-Sıhâh'ta [eşüdd lafzının] 'güç' anlamına geldiği, bunun da on sekiz ile otuz yaş arası olduğu belirtilmiştir. Bu kelime, "ânuk" (kurşun) gibi çoğul kalıbında gelen tekil bir kelimedir ve bunların benzeri yoktur. Kendi lafzından tekili olmayan; âsâl, ebâbîl, ebâdîd ve mezâkîr gibi bir çoğul olduğu da söylenir. Sîbeveyh tekilinin "şiddeh" (شدة) olduğunu söylerdi; bu mana bakımından güzeldir, çünkü 'çocuk gücüne (şiddetine) ulaştı' denir, fakat 'fa'leh' (فعلة) vezni 'ef'ul' (أفعل) şeklinde çoğul yapılmaz. "En'um" (أنعم) kelimesine gelince, bu ancak 'büs günü ve na'm günü' (يوم بؤس ويوم نعم) sözlerindeki "na'm" (نعم) kelimesinin çoğuludur. Tekilinin "kelb-eklüb" (كلب وأكلب) gibi "şedd" (شد) veya "zi'b-ez'üb" (ذئب وأذؤب) gibi "şidd" (شد) olduğunu söyleyen kimsenin sözü ise, tıpkı "ebâbîl"in tekilinde "acûl"e kıyasla "ebûl" demeleri gibi sadece bir kıyastan ibarettir; Araplardan işitilmiş bir şey değildir.
وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما من تحت الجدار ولولا أني أقمته لا نقض وخرج الكنز من تحته قبل اقتدارهما على
{ وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما } “ve definelerini çıkarsınlar [diye]”; duvarın altından. Şayet ben onu doğrultmasaydım, muhakkak yıkılır ve ikisinin gücü yetmeden önce altındaki define açığa çıkardı;
حفظه والانتفاع به وذكروا أن اليتيمين كانا غير عالمين بالكنز ولهما وصي يعلم به لكنه كان غائبا والجدار قد شارف فلو سقط لضاع فلذا أقامه رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ مفعول له لأراد وأقيم الظاهر مقام الضمير، وليس مفعولا له ليستخرجا لاختلاف الفاعل وبعضهم أجاز ذلك لعدم اشتراطه الاتحاد أو جعل المصدر من المبني للمفعول وأجاز أن يكون النصب على الحال وهو من ضمير يَسْتَخْرِجا بتأويل مرحومين، والزمخشري النصب على أنه مفعول مطلق لأراد فإن إرادة ذلك رحمة منه تعالى.
onu korumaya ve ondan yararlanmaya [güçleri yetmeden önce]. Zikretmişlerdir ki o iki yetim defineden habersizdi; defineyi bilen bir vasileri vardı fakat uzaktaydı, duvar ise yıkılmak üzereydi; şayet yıkılsaydı define zayi olurdu, işte bu yüzden [Hızır] onu doğrulttu. { رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden bir rahmet olarak”; [bu ifade] “erâde” (istedi) fiilinin mef'ûlün lieclihidir (sebebidir) ve açık isim zamirin yerine geçirilmiştir. “Yestahricâ” (çıkarsınlar) fiilinin mef'ûlün lieclihi değildir, zira failleri farklıdır; ancak bazısı [failde] birlik şartı aramadığı veya masdarı meçhul bina kıldığı için buna cevaz vermiştir. [Bazıları da] nasbının hâl olabileceğini ve bunun { يَسْتَخْرِجا } zamirinden gelip “merhamet olunmuş kimseler olarak” tevilinde olduğunu caiz görmüştür. Zemahşerî ise “erâde”nin mef'ûl-i mutlakı olarak nasb edilmesini tercih etmiştir, zira bunu irade etmek Allah Teâlâ'dan bir rahmettir.
واعترض بأنه إذا كان أراد ربك بمعنى رحم كانت الرحمة من الرب لا محالة فأي فائدة في ذكر قوله تعالى مِنْ رَبِّكَ وكذا إذا كان مفعولا له وقيل: في الكلام حذف والتقدير فعلت ما فعلت رحمة من ربك فهو حينئذ مفعول له بتقدير إرادة أو رجاء رحمة ربك أو منصوب بنزع الخافض والرحمة بمعنى الوحي أي برحمة ربك ووحيه فيكون قوله وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي أي عن رأيي واجتهادي تأكيدا لذلك ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من العواقب المنظومة في سلك البيان، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد درجته في الفخامة تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ أي تستطع وهو مضارع اسطاع بهمز الوصل وأصله استطاع على وزن استفعل ثم حذف تاء الافتعال تخفيفا وبقيت الطاء التي هي أصل. وزعم بعضهم أن السين عوض قلب الواو ألفا والأصل أطاع ولا حاجة تدعو إلى أن المحذوف هي الطاء التي هي فاء الفعل ثم دعوى أنهم أبدلوا من تاء الافتعال طاء لوقوعها بعد السين ويقال تستتيع بإبدال الطاء تاء وتستيع بحذف تاء الافتعال فاللغات أربع كما قال ابن السكيت، وما ألطف حذف أحد المتقاربين وبقاء الآخر في آخر هذا الكلام الذي وقع عنده ذهاب الخضر عن موسى ﵉.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Şayet “Rabbin diledi/istedi”, “merhamet etti” anlamında ise rahmet zaten muhakkak Rabden olacaktır; o halde Teâlâ'nın { مِنْ رَبِّكَ } sözünü zikretmenin ne faydası vardır? Mef'ûlün lieclih olması durumunda da böyledir. Denildi ki: Kelamda bir hazif vardır, takdiri: “Yaptığım şeyi Rabbinden bir rahmet olarak yaptım” şeklindedir; bu durumda “Rabbinden bir rahmet isteme veya umma” takdiriyle mef'ûlün lieclih olur yahut cer harfinin düşürülmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansubdur ve rahmet vahiy anlamındadır, yani “Rabbinin rahmeti ve vahyiyle [yaptım]”. Böylece onun { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “ben bunu kendi buyruğumla yapmadım”, yani kendi görüşüm ve ictihadımla yapmadım sözü bunu teyit edici olur. { ذلِكَ } “İşte bu”; beyan zincirinde dizilen zikredilmiş akıbetlere işarettir. Bundaki uzaklık manası, onun şan ve azamet mertebesindeki yüceliğini bildirmek içindir. { تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ } “güç yetiremediğin şeylerin içyüzüdür”; yani “testetı'” (تستطع) demektir. Bu, vasıl hemzeli “istâ'a” (اسطاع) fiilinin muzarisidir, aslı ise “istef'ale” vezninde “istatâ'a” (استطاع) idi; sonra hafifletme gayesiyle iftiâl bâbının tesi hazfedilmiş ve asıl olan tâ harfi kalmıştır. Bazıları ise sîn harfinin vâv'ın elife dönüşmesine bedel olduğunu ve aslının “etâ'a” olduğunu ileri sürmüştür. Ancak hazfedilenin fiilin fa'sı olan tâ olduğu, sonra da sîn harfinden sonra geldiği için iftiâl tesini tâ harfine dönüştürdükleri iddiasına gerek yoktur. Tâ harfinin teye dönüştürülmesiyle “testetî'u” (تستتيع) ve iftiâl tesinin hazfiyle “testî'u” (تستيع) da denilir; İbnü's-Sikkît'in belirttiği gibi bu hususta dört lehçe vardır. Mahreçleri birbirine yakın iki harften birinin hazfedilip diğerinin baki bırakılması, Hızır'ın Mûsâ aleyhimesselâm'dan ayrılışının gerçekleştiği bu sözün nihayetinde ne kadar da latiftir!
وقال بعض المحققين: إنما خص هذا بالتخفيف لأنه لما تكرر في القصة ناسب تخفيف الأخير، وتعقب بأن ذلك مكرر أيضا وذاك أخف منه فلم لم يؤت به، وفيه أن الفرق ظاهر بين هذا وذلك، وقيل: إنما خص بالتخفيف للإشارة إلى أنه خف على موسى ﵇ ما لقيه ببيان سببه، وتعقب بأنه يبعده أنه في الحكاية لا المحكي وأنت تعلم هذا وكذا ما ذكرناه زهرة لا تتحمل الفرك والتأويل بالمعنى السابق الذي ذكر أنه المراد أي ذلك مآل وعاقبة الذي لم تستطع عَلَيْهِ صَبْراً من الأمور التي رأيت فيكون إنجازا للتنبئة الموعودة، وجوز أن تكون الإشارة إلى البيان نفسه فيكون التأويل بمعناه المشهور، وعلى كل حال فهو فذلكة لما تقدم، وفي جعل الصلة غير ما مر تكرير للتنكير وتشديد للعتاب، قيل: ولعل إسناد الإرادة أولا إلى ضمير المتكلم وحده أنه الفاعل المباشر للتعييب، وثانيا إلى ضمير المتكلم ومعه غيره لأن إهلاك الغلام بمباشرته وفعله وتبديل غيره موقوف عليه وهو بمحض فعل الله تعالى وقدرته فضمير- نا- مشترك بين الله تعالى والخضر ﵇، وثالثا إلى الله تعالى وحده لأنه لا مدخل له ﵇ في بلوغ الغلامين. واعترض توجيه ضمير الجمع بأن اجتماع المخلوق مع الله تعالى في ضمير واحد لا سيما ضمير المتكلم فيه من ترك الأدب ما فيه. ويدل على ذلك ما
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bunun hafifletmeye tahsis edilmesi, kıssada tekrarlandığı vakit sonuncusunun hafifletilmesinin uygun düşmesindendir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Şüphesiz “zâlike” (ذلِكَ) de tekrarlanmıştır ve “zâke” (ذاك) ondan daha hafiftir; öyleyse niçin o getirilmemiştir? Buna cevap olarak, bununla onun arasındaki farkın açık olduğu belirtilmiştir. Denildi ki: Hafifletmeye tahsis edilmesi, sebebinin açıklanmasıyla birlikte Mûsâ aleyhisselâm'a karşılaştığı durumun hafiflediğine işaret etmek içindir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Durumun anlatılan hadisede değil anlatımda (hikâyede) yer alması bu görüşü uzak kılar. Sen bunu bilmektesin, tıpkı zikrettiğimiz gibi bu da ovalanmaya tahammülü olmayan narin bir çiçektir. Tevil ise murat olduğu zikredilen önceki manadır; yani “İşte bu, senin { عَلَيْهِ صَبْراً } “ona sabretmeye” güç yetiremediğin gördüğün şeylerin nihayeti ve akıbetidir”; böylece vaat edilen haber vermenin yerine getirilmesi olur. İşaretin bizzat beyana yönelik olması da caiz görülmüştür ki bu durumda tevil meşhur anlamında olur. Her halükarda bu, önceden geçenlerin bir hülasasıdır (fezlekesidir). Sıla cümlesinin öncekilerden farklı kılınmasında, durumun ağırlığını vurgulama (nekireliği tekrarlama) ve azarlamayı şiddetlendirme vardır. Denildi ki: İradenin ilk olarak sadece mütekellim zamirine isnat edilmesi, kusurlu kılma fiilini bizzat işleyenin kendisi olmasındandır. İkincisinde mütekellim ile beraberindeki başkasına isnat edilmesi, çocuğun helak edilmesinin bizzat onun fiiliyle olması, yerine başkasının verilmesinin ise buna bağlı olup sırf Allah Teâlâ'nın fiili ve kudretiyle gerçekleşmesindendir; dolayısıyla “-nâ” (-na) zamiri Allah Teâlâ ile Hızır aleyhisselâm arasında müşterektir. Üçüncüsünde ise sadece Allah Teâlâ'ya isnat edilmiştir, çünkü o iki çocuğun bülûğa ermesinde Hızır aleyhisselâm'ın hiçbir dahli yoktur. Çoğul zamirinin bu şekilde tevil edilmesine ise şu gerekçeyle itiraz edilmiştir: Yaratılmış olanın Allah Teâlâ ile tek bir zamirde, bilhassa mütekellim zamirinde bir araya gelmesinde ciddi bir edep noksanlığı vardır. Nitekim şu rivayet de buna delalet etmektedir:
جاء من أن ثابت بن قيس بن شماس كان يخطب في مجلسه ﷺ إذا وردت وفود العرب فاتفق أن قدم وفد تميم فقام خطيبهم وذكر مفاخرهم ومآثرهم فلما أتم خطبته قام ثابت وخطب خطبة قال فيها من يطع الله ﷿ ورسوله ﷺ فقد رشد ومن يعصهما فقد غوى فقال له النبي ﷺ: بئس خطيب القوم أنت
Arap heyetleri geldiğinde Sâbit b. Kays b. Şemmâs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde hitapta bulunurdu. Bir keresinde Temîm heyeti geldi; onların hatibi kalkıp övünç ve meziyetlerini zikretti. Konuşmasını bitirince Sâbit kalktı ve bir hutbe irat etti; hutbesinde: “Kim Allah Azze ve Celle'ye ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem itaat ederse doğru yolu bulmuştur; kim de o ikisine isyan ederse sapıtmıştır” dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: “Sen o kavmin ne kötü hatibisin!”
، وصرح الخطابي أنه ﵊ كره منه ما فيه من التسوية، وأجيب بأنه قد وقع نحو ذلك في الآيات والأحاديث، فمن ذلك قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ [الأحزاب: ٥٦] فإن الظاهر أن ضمير يُصَلُّونَ عَلَى راجع إلى الله تعالى وإلى الملائكة.
Hattâbî açıkça belirtmiştir ki Aleyhisselâm, bu ifadede bulunan eşit kılma (tesviye) durumunu hoş karşılamamıştır. Buna cevaben şöyle denilmiştir: Ayetlerde ve hadislerde benzer durumlar vaki olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” [Ahzâb: 56] kavli bunlardandır. Zira zâhir olan, { يُصَلُّونَ عَلَى } “salât ederler” fiilindeki zamirin hem Allah Teâlâ'ya hem de meleklere dönmesidir.
وقوله ﷺ في حديث الإيمان: «أن يكون الله ورسوله أحب إليه مما سواهما»
Yine O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem iman hadisindeki şu sözü de bunlardandır: “Allah ve Resûlünün kişiye o ikisinden başkasından daha sevimli olmasıdır.”
ولعل ما كرهه ﷺ من ثابت أنه وقف على قوله يعصهما: لا التسوية في الضمير، وظاهر هذا أنه لا
Nitekim O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem Sâbit'te hoşlanmadığı şey, zamirde tesviye yapması değil, belki de “onlara isyan ederse” (يعصهما) sözünde duraklamış olmasıdır. Bunun zâhiri ise şudur: Bu
كراهة مطلقا في هذه التسوية وهو أحد الأقوال في المسألة. وثانيها ما ذهب إليه الخطابي أنها تكره تنزيها، وثالثها ما يفهمه كلام الغزالي أنها تكره تحريما، وعلى القول بالكراهة التنزيهية استظهر بعضهم أنها غير مطردة فقد تكره في مقام دون مقام. وبني الجواب عما نحن فيه على ذلك فقال: لما كان المقام الذي قام فيه ثابت مقام خطابة وإطناب وهو بحضرة قوم مشركين والإسلام غض طري كره ﷺ التسوية منه فيه وأما مثل هذا المقام الذي القائل فيه والمخاطب من عرفت وقصد فيه نكتة وهو عدم استقلاله فلا كراهة للتسوية فيه. وخص بعض الكراهة بغير النبي ﷺ وحينئذ يقوى الجواب عما ذكر لأنه إذا جازت للنبي ﷺ فهو في كلام الله تعالى وما حكاه سبحانه بالطريق الأولى.
tesviyede mutlak olarak bir kerahet yoktur; bu da meseledeki görüşlerden biridir. İkincisi, Hattâbî'nin benimsediği görüştür ki tenzîhen mekruhtur. Üçüncüsü ise Gazzâlî'nin kelamından anlaşılan tahrîmen mekruh olduğudur. Tenzîhî kerahet görüşüne göre bazısı bunun her durumda geçerli (muttarit) olmadığını, bazı makamlarda mekruh olup bazılarında olmayabileceğini kuvvetli görmüştür. Ele aldığımız meseleye verilen cevap da bunun üzerine bina edilerek şöyle denilmiştir: Sâbit'in durduğu makam bir hitabet ve tafsilat makamı olduğu, müşrik bir topluluğun huzurunda bulunulduğu ve İslam henüz çok taze olduğu için Aleyhissalâtü vesselâm onda bu tesviyeyi hoş görmemiştir. Ancak söyleyenin ve muhatabın kim olduğu bilinen ve kendisinin [fiilde] müstakil olmadığı nükte ve gayesinin gözetildiği bunun gibi bir makamda, tesviye yapılmasında hiçbir kerahet yoktur. Bazıları ise keraheti Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in dışındakilere tahsis etmiştir; bu durumda zikredilen cevap daha da kuvvet kazanır, zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem için caiz olunca, Allah Teâlâ'nın kelamında ve O Sübhânehu'nun naklettiği şeyde evleviyetle caiz olur.
وخلاصة ما قرر في المسألة أن الحق أنه لا كراهة في ذلك في كلام الله تعالى ورسوله ﷺ كما أشير إليه في شروح البخاري، وأما في حق البشر فلعل المختار أنه مكروه تنزيها في مقام دون مقام، هذا وأنا لا أقول باشتراك هذا الضمير بين الله تعالى والخضر ﵇ لا لأن فيه ترك الأدب بل لأن الظاهر أنه كضمير (خشينا) والظاهر في ذاك عدم الاشتراك لأنه محوج لارتكاب المجاز على أن النكتة التي ذكروها في اختيار التشريك في ضمير أردنا لا تظهر في اختياره في ضمير فَخَشِينا لأنه لم يتضمن الكلام الأول فعلين على نحو ما تضمنهما الكلام الثاني فتدبر، وقيل في وجه تغاير الأسلوب: إن الأول شر فلا يليق إسناده إليه سبحانه وإن كان هو الفاعل جل وعلا، والثالث خير فأفرد إسناده إلى الله ﷿. والثاني ممتزج خبره وهو تبديله بخير منه وشره وهو القتل فأسند إلى الله تعالى وإلى نفسه نظرا لهما. وفيه أن هذا الإسناد في فَخَشِينا أيضا وأين امتزاج الخير والشر فيه، وجعل النكتة في التعبير ينافيه مجرد الموافقة لتاليه ليس بشيء كما لا يخفى، وقيل: الظاهر أنه أسند الإرادة في الأولين إلى نفسه لكنه تفنن في التعبير فعبر عنها بضمير المتكلم مع الغير بعد ما عبر بضمير المتكلم الواحد لأن مرتبة الانضمام مؤخرة عن مرتبة الانفراد مع أن فيه تنبيها على أنه من العظماء في علوم الحكمة فلم يقدم على هذا القتل إلا لحكمة عالية بخلاف التعييب، وأسند فعل الإبدال إلى الله تعالى إشارة إلى استقلاله سبحانه بالفعل وأن الحاصل للعبد مجرد مقارنة إرادة الفعل دون تأثير فيه كما هو المذهب الحق انتهى، وأنت تعلم أن الإبدال نفسه مما ليس لإرادة العبد مقارنة له أصلا وإنما لها مقارنة للقتل الموقوف هو عليه على أن في هذا التوجيه بعد ما فيه. وفي الانتصاف لعل إسناد الأول إلى نفسه خاصة من باب الأدب مع الله تعالى لأن المراد ثم عيب فتأدب ﵇ بأن نسب الإعابة إلى نفسه، وأما إسناد الثاني إلى- نا- فالظاهر أنه من باب قول خواص الملك أمرنا بكذا ودبرنا كذا وإنما يعنون أمر الملك العظيم. ودبر ويدل على ذلك قوله في الثالث: فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وهو كما ترى، وقيل: اختلاف الأسلوب لاختلاف حال العارف بالله سبحانه فإنه في ابتداء أمره يرى نفسه مؤثرة فلذا أسند الإرادة أولا إلى نفسه ثم يتنبه إلى أنه لا يستقل بالفعل بدون الله تعالى فلذا أسند إلى ذلك الضمير ثم يرى أنه لا دخل له وأن المؤثر والمريد إنما هو الله تعالى فلذا أسنده إليه سبحانه فقط وهذا مقام الفناء ومقام كان الله ولا شيء معه وهو الآن كما كان، وتعقب بأنه إن أريد أن هذه الأحوال مرت على الخضر ﵇ واتصف بكل منها أثناء المحاورة فهو باطل وكيف يليق أن يكون إذ ذاك ممن يتصف بالمرتبة الثانية فضلا عن المرتبة الأولى وهو الذي قد أوتي من قبل العلم اللدني. وإن أريد أنه عبر تعبير من اتصف بكل مرتبة من تلك المراتب وإن كان هو ﵇ في أعلاها فإن كان ذلك تعليما لموسى ﵇ فموسى ﵇ أجل من أن يعلمه الخضر ﵇ مسألة خلق الأعمال، وإن كان تعليما لغيره ﵇ فليس المقام ذلك المقام على تقدير أن يكون هناك غير يسمع منه هذا الكلام وإن أريد أنه عبر في المواضع الثلاثة بأسلوب مخصوص من هاتيك الأساليب إلا أنه سبحانه عبر في كل موضع بأسلوب فتعددت الأساليب في حكايته
Meselede varılan netice şudur: Hak olan, Buhârî şerhlerinde işaret edildiği üzere Allah Teâlâ'nın ve Resûlünün sallallâhu aleyhi ve sellem kelamında bu hususta hiçbir kerahetin bulunmadığıdır. Beşer hakkında ise muhtar olan görüş, duruma göre bazı makamlarda tenzîhen mekruh olmasıdır. Buna mukabil ben, bu zamirin Allah Teâlâ ile Hızır aleyhisselâm arasında ortak olduğunu söylemiyorum; edebe aykırı olduğundan değil, zâhir olanın { خَشِينا } “korktuk” zamirinde olduğu gibi ortaklığın bulunmamasıdır. Zira bu durum mecaza başvurmayı zorunlu kılar; üstelik “erednâ” (istedik) zamirinde ortaklık tercih edilmesinde zikrettikleri nükte, { فَخَشِينا } “korktuk” zamirinin tercihinde ortaya çıkmamaktadır; zira birinci kelam, ikinci kelamın içerdiği şekilde iki fiili içermemiştir, bunu iyi düşün! Üslubun farklılığı hakkında şöyle de denilmiştir: Birincisi şerdir, Celle ve Alâ bizzat fâil O olsa bile O Sübhânehu'ya isnat edilmesi uygun düşmez. Üçüncüsü hayırdır, bu sebeple isnadı sadece Allah Azze ve Celle'ye yapılmıştır. İkincisinde ise haber (yani daha hayırlısıyla değiştirme) ile şer (yani öldürme) iç içe geçmiştir; bundan ötürü her ikisi gözetilerek hem Allah Teâlâ'ya hem de kendi nefsine isnat edilmiştir. Ancak bu itiraz götürür; çünkü bu isnat { فَخَشِينا } lafzında da vardır, onda hayır ile şerrin bir arada bulunması nerede vardır? İfadedeki nüktenin sadece ardındakine uymak (müvâfakat) olduğunu kabul etmek ise gizli kalmayacağı üzere bir mana ifade etmez. Şöyle de denilmiştir: Zâhir olan, ilk ikisinde iradeyi kendi nefsine isnat etmiş, ancak üslupta sanat yaparak tekil mütekellim zamiriyle ifade ettikten sonra çoğul mütekellim zamiriyle ifade etmiştir; zira beraberlik mertebesi teklik mertebesinden sonradır. Bununla birlikte hikmet ilimlerinde büyüklerden olduğuna, dolayısıyla bu öldürme işine kusurlu kılmanın aksine ancak yüce bir hikmet sebebiyle giriştiğine dair bir uyarı da vardır. Değiştirme fiilini ise bizzat O Sübhânehu'nun fiilde müstakil olduğuna ve hak mezhebin gereği olarak kulun sadece fiilin iradesine eşlik edip onda tesirinin bulunmadığına işaretle Allah Teâlâ'ya isnat etmiştir, [sözün] sonu. Sen bilirsin ki değiştirmenin bizzat kendisi kulun iradesinin hiçbir şekilde eşlik etmediği bir şeydir; kulun iradesi ancak değiştirmenin kendisine bağlı olduğu öldürme fiiline eşlik eder; kaldı ki bu izahta birtakım uzaklıklar da vardır. el-İntisâf'ta denilmiştir ki: Birincisini yalnızca kendi nefsine isnat etmesi, belki de Allah Teâlâ'ya karşı edeptendir; çünkü oradaki maksat bir kusur vermektir, dolayısıyla aleyhisselâm kusurlu kılmayı kendi nefsine nispet ederek edep göstermiştir. İkincisini “-nâ” zamirine isnat etmesi ise, hükümdarın yakınlarının “şunu emrettik, şunu planladık” demeleri kabilinden olup bununla yüce hükümdarın emrini ve tedbirini kastetmeleri gibidir. Üçüncüsündeki: { فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما } “Rabbin istedi ki ikisi güçlü çağlarına ulaşsınlar” kavli de buna delalet eder; bu da gördüğün üzeredir. Şöyle de denilmiştir: Üslup farklılığı, Allah Sübhânehu'yu tanıyan ârifin halinin farklılığındandır; zira o yolun başında nefsini müessir (etkili) görür, bu sebeple iradeyi ilk olarak nefsine isnat eder; sonra Allah Teâlâ olmaksızın bizzat fiilde müstakil olamayacağını fark eder ve bu yüzden çoğul zamirine isnat eder; nihayet kendisinin hiçbir dahli olmadığını, asıl müessir ve irade edenin yalnızca Allah Teâlâ olduğunu görür ve bu sebeple sadece O Sübhânehu'ya isnat eder. Bu ise fenâ makamıdır ve “Allah vardı ve O'nunla birlikte hiçbir şey yoktu, O şu anda da eskiden olduğu gibidir” makamıdır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Eğer bu hallerin Hızır aleyhisselâm'ın başından geçtiği ve konuşma esnasında bu mertebelerin her biriyle nitelendiği kastediliyorsa bu bâtıldır; daha önce ledünnî ilim verilmiş bir zat iken o esnada ilk mertebe şöyle dursun ikinci mertebeyle nitelenenlerden olması nasıl layık görülebilir? Şayet kendisi aleyhisselâm en üst mertebede olduğu halde bu mertebelerden her biriyle nitelenen kimsenin ifadesiyle konuştuğu kastediliyorsa; eğer bu Mûsâ aleyhisselâm'a bir öğretme ise Mûsâ aleyhisselâm Hızır aleyhisselâm'ın kendisine ef'âl-i ibâd (kulların fiillerinin yaratılması) meselesini öğretmesinden çok daha yücedir. Şayet aleyhisselâm'dan başkasına öğretme ise -orada bu sözü işitecek bir başkasının bulunduğu varsayılsa bile- makam o makam değildir. Şayet o üç yerde bu üsluplardan hususi bir üslupla ifade etmiş, ancak O Sübhânehu her bir yerde bir üslupla ifade ederek bize öğretmek ve bu mertebelere işaret etmek gayesiyle Teâlâ'nın kıssayı anlatımında üsluplar çoğaltılmış ise -Hızır aleyhisselâm'ın sözü böyle olmasa bile- Allah Teâlâ bir kimseden söylemediği yahut onun manasında olmayan bir sözü aktarmaktan çok daha yüce ve azametlidir; zira bunu söylemek O Sübhânehu'ya bir nevi iftiradır.
تعالى القصة لنا تعليما وإشارة إلى هاتيك المراتب وإن لم يكن كلام الخضر ﵇ كذلك فالله تعالى أجل وأعظم من أن ينقل عن أحد كلاما لم يقله أو لم يقل ما بمعناه فالقول بذلك نوع افتراء عليه سبحانه. والذي يخطر ببال العبد الفقير أنه روعي في الجواب حال الاعتراض وما تضمنه وأشار إليه فلما كان الاعتراض الأول بناء على أن لام لِتُغْرِقَ للتعليل متضمنا إسناد إرادة الإغراق إلى الخضر ﵇ وكان الإنكار فيه دون الإنكار فيما يليه بناء على ما اختاره المحققون من أن نُكْراً أبلغ من إِمْراً ناسب أن يشرح بإسناد إرادة التعييب إلى نفسه المشير إلى نفي إرادة الإغراق عنها التي يشير كلام موسى ﵇ إليها
kıssayı bize öğretmek ve o mertebelere işaret etmek için anlatırken, Hızır aleyhisselâm'ın sözü böyle olmasa bile... Oysa Allah Teâlâ, bir kimseden söylemediği veya anlamını kastetmediği bir sözü nakletmekten pek yüce ve pek büyüktür; zira böyle bir iddiada bulunmak O Sübhânehu'ya bir çeşit iftiradır. Bu fakir kulun aklına gelen şudur: Cevapta itirazın durumu, içerdiği ve işaret ettiği hususlar gözetilmiştir. Birinci itiraz { لِتُغْرِقَ } lafzındaki lâmın ta'lîl (gerekçe) bildirmesine dayalı olarak batırma iradesini Hızır aleyhisselâm'a isnat etmeyi içerdiğinden ve muhakkiklerin { نُكْراً } lafzının { إِمْراً } lafzından daha beliğ olduğu yönündeki tercihlerine binaen buradaki inkâr bir sonrakindeki inkârdan daha hafif olduğundan; Mûsâ aleyhisselâm'ın kelamının işaret ettiği batırma iradesini kendisinden nefyetmeye işaret eden kusurlu kılma iradesini kendi nefsine isnat ederek açıklaması uygun düşmüştür
وأن لا يأتي بما يدل على التعظيم أو ضم أحد معه في الإرادة لعدم تعظيم أمر الإنكار المحوج لأن يقابل بما يدل على تعظيم إرادة خلاف ما حسبه ﵇ وأنكره.
ve inkârın boyutunun, aleyhisselâm'ın zannettiği ve inkâr ettiği şeyin aksine olan iradenin büyüklüğünü gösteren bir ifadeyle karşılanmasını gerektirecek derecede büyük olmaması sebebiyle azamet bildiren veya iradeye başkasını ortak eden bir lafız getirmemiştir.
ولما كان الاعتراض الثاني في غاية المبالغة والإنكار هناك في نهاية الإنكار ناسب أن يشير إلى أن ما اعترض عليه وبولغ في إنكاره قد أريد به أمر عظيم ولو لم يقع لم يؤمن من وقوع خطب جسيم فلذا أسند الخشية والإرادة إلى ضمير المعظم نفسه أو المتكلم ومعه غيره فإن في إسناد الإرادة إلى ذلك تعظيما لأمرها وفي تعظيمه تعظيم أمر المراد وكذا في إسناد الخشية إلى ذلك تعظيم أمرها، وفي تعظيمه تعظيم أمر المخشي. وربما يقال بناء على إرادة الضم منا:
İkinci itiraz son derece mübalağalı ve oradaki inkâr son raddesinde olduğundan, itiraz edilen ve inkârında aşırıya kaçılan bu fiille büyük bir meselenin murat edildiğine ve eğer bu vuku bulmasaydı pek vahim bir hadisenin gerçekleşmesinden emin olunamayacağına işaret etmesi uygun düşmüştür. Bu sebeple korkuyu ve iradeyi, nefsini tazim eden yahut yanında başkası bulunan mütekellim zamirine isnat etmiştir; zira iradenin buna isnat edilmesinde onun büyüklüğünü bildirme vardır, onun taziminde ise murat edilen şeyin tazimi vardır; aynı şekilde korkunun buna isnat edilmesinde korkunun büyüklüğünü bildirme vardır, onun taziminde de korkulan şeyin büyüklüğünü tazim vardır. Bizden çoğul irade edilmesine binaen muhtemelen şöyle denilebilir:
إن في ذلك الإسناد إشارة إلى أن ما يخشى وما يراد قد بلغ في العظم إلى أن يشارك موسى ﵇ في الخشية منه، وفي إرادته الخضر لا أن يستقل بإنكار ما هو من مبادئ ذلك المراد وبه ينقطع عن الأصلين عرق الفساد، ولما كان الاعتراض الثالث هينا جدا حيث كان بلفظ لا تصلب فيه ولا إزعاج في ظاهره وخافيه ومع هذا لم يكن على نفس الفعل بل على عدم أخذ الأجرة عليه ليستعان بها على إقامة جدار البدن وإزالة ما أصابه من الوهن فناسب أن يلين في جوابه المقام ولا ينسب لنفسه استقلالا أو مشاركة شيئا ما من الأفعال فلذا أسند الإرادة إلى الرب ﷾ ولم يكتف بذلك حتى أضافه إلى ضميره ﵇، ولا ينافي ذلك تكرير النكير والعتاب لأنه متعلق بمجموع ما من أولا من ذلك الجناب، هذا والله تعالى أعلم بحقيقة أسرار الكتاب وهو سبحانه الموفق للصواب، واستدل بقوله: وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي القائلون بنبوته ﵇ وهو ظاهر في ذلك، واحتمال أن يكون هناك نبي أمره بذلك عن وحي كما زعمه القائلون بولايته احتمال بعيد على أنه ليس في وصفه بقوله تعالى: آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً على هذا كثير فائدة بل قد يقال: أي فائدة في هذا العلم اللدني إذا احتاج في إظهار العجائب لموسى ﵇ إلى توسيط نبي مثله، وقال بعضهم: كان ذلك عن إلهام ويلزمه القول بأن الإلهام كان حجة في بعض الشرائع وأن الخضر من المكلفين بتلك الشريعة وإلا فالظاهر أن حجيته ليست في شريعة موسى ﵇ وكذا هو ليس بحجة في شريعتنا على الصحيح، ومن شذ وقال بحجيته اشترط لذلك أن لا يعارضه نص شرعي فلو أطلع الله تعالى بالإلهام بعض عباده على نحو ما اطلع عليه الخضر ﵇ من حال الغلام لم يحل له قتله، وما أخرجه الإمام أحمد عن عطاء أنه قال: كتب نجدة الحروري إلى ابن عباس يسأله عن قتل الصبيان فكتب إليه إن كنت الخضر تعرف الكافر من المؤمن فاقتلهم إنما قصد به ابن عباس كما قال السبكي المحاجة والإحالة على ما لم يمكن قطعا لطمعه في الاحتجاج بقصة الخضر وليس مقصوده رضي الله تعالى عنه أنه إن حصل ذلك يجوز القتل فما قاله اليافعي في روضه من أنه لو أذن الله تعالى لبعض عباده أن يلبس ثوب حرير مثلا وعلم الإذن يقينا فلبسه لم يكن منتهكا للشرع وحصول اليقين له من حيث حصوله للخضر بقتله للغلام إذ هو ولي لا نبي على الصحيح انتهى عثرة يكاد أن لا
Şüphesiz bu isnatta; korkulan ve irade edilen şeyin, Mûsâ aleyhisselâm'ın da ondan korkmaya ve Hızır'ın da onu irade etmeye ortak olacağı bir büyüklüğe ulaştığına, yoksa [Mûsâ'nın] bu muradın başlangıçlarından olan ve kendisiyle iki kökten fesat damarının kesileceği bir şeyi tek başına inkâr etmeye kalkışmaması gerektiğine bir işaret vardır. Üçüncü itiraz ise; zahirinde ve bâtınında hiçbir sertlik ve rahatsız edicilik bulunmayan bir lafızla yapıldığı, üstelik bizzat fiilin kendisine değil de beden duvarını doğrultmaya ve ona isabet eden takatsizliği gidermeye yardımcı olması için ücret alınmamasına yönelik olduğu için son derece hafif idi. Bu yüzden Hızır'ın cevabında makamın yumuşaması ve fiillerden hiçbir şeyi tek başına veya ortaklaşa olarak nefsine nispet etmemesi uygun düşmüştür. İşte bu sebeple iradeyi Rab Teâlâ'ya isnat etmiş, bununla da yetinmeyip O'nu Mûsâ aleyhisselâm'ın zamirine izafe etmiştir [senin Rabbin diledi demiştir]. Kınama ve azarlamanın tekrar edilmesi buna aykırı değildir; zira bu, o yüce zâttan ilk olarak sadır olan şeylerin bütünüyle ilgilidir. Doğrusu Allah Teâlâ Kitap'ın sırlarının hakikatini en iyi bilendir ve doğruya muvaffak kılan ancak O Sübhânehu'dur. Hızır aleyhisselâm'ın peygamber olduğuna kâil olanlar, { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” mealindeki kavline dayanmışlardır ve ayet bu hususta açıktır. Onun velayetine kâil olanların iddia ettiği gibi orada vahiy yoluyla kendisine bunu emreden bir peygamberin bulunması ihtimali ise uzak bir ihtimaldir; zira Allah Teâlâ'nın onu { آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } “Katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz ve tarafımızdan bir ilim öğrettiğimiz [kulumuz]” şeklinde vasfetmesinde bu takdirde pek bir fayda kalmaz. Hatta denilebilir ki: Mûsâ aleyhisselâm'a harikulade halleri göstermede kendisi gibi bir peygamberi vasıta kılmaya muhtaç olacaksa bu ledünnî ilimde ne fayda vardır? Bazıları ise şöyle demiştir: “Bu bir ilham ile idi.” Bu görüş, ilhamın bazı şeriatlarda hüccet olduğunu ve Hızır'ın da o şeriatla mükellef kılındığını kabul etmeyi gerektirir. Aksi takdirde zâhir olan, onun Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatında hüccet olmadığıdır; nitekim sahih olan görüşe göre bizim şeriatımızda da hüccet değildir. Şâzz bir görüşle onun hüccet olduğunu söyleyen kimse de bunun şer'î bir nassa aykırı olmaması şartını koşmuştur. Dolayısıyla Allah Teâlâ ilham yoluyla bazı kullarına, Hızır aleyhisselâm'ın çocuğun durumuna muttali kılındığı gibi bir ıttıla nasip etse bile onun çocuğu öldürmesi helal olmaz. İmam Ahmed'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Necde el-Harûrî, çocukların öldürülmesi hakkında sormak üzere İbn Abbâs'a mektup yazdı; o da cevaben: « إن كنت الخضر تعرف الكافر من المؤمن فاقتلهم » «Eğer sen kâfiri müminden ayırt edebilen Hızır isen onları öldür» diye yazdı. Sübkî'nin de belirttiği gibi, İbn Abbâs bununla ancak onun Hızır kıssasını delil getirme hevesini kırmak maksadıyla hasmını susturmayı ve kesinlikle imkânsız olan bir şeye havale etmeyi kastetmiştir; yoksa radıyallâhu anh'ın maksadı böyle bir durum gerçekleştiğinde öldürmenin caiz olacağı değildir. Yâfiî'nin Ravz'ında naklettiği; Allah Teâlâ'nın bazı kullarına mesela ipek elbise giymesi için izin vermesi ve bu izni yakînen bilip giymesi durumunda şeriatı çiğnemiş sayılmayacağı ve ona yakînin hâsıl olmasının, Hızır'a çocuğu öldürmesinde hâsıl olması kabilinden olduğu -zira sahih olan görüşe göre o bir peygamber değil velidir- şeklindeki sözleri neredeyse kendisine
يقال لصاحبها لعا لأن مظنة حصول اليقين اليوم الإلهام وهو ليس بحجة عند الأئمة ومن شذ اشترط ما اشترط، وحصوله بخبر عيسى ﵇ إذا نزل متعذر لأنه ﵇ ينزل بشريعة نبينا ﷺ ومن شريعته تحريم لبس الحرير على الرجال إلا للتداوي وما ذكره من نفي نبوة الخضر لا يعول عليه ولا يلتفت إليه، وممن صرح بأن الإلهام ليس بحجة من الصوفية الإمام الشعراني وقال: قد زل في هذا الباب خلق كثير فضلوا وأضلوا، ولنا في ذلك مؤلف سميته حد الحسام في عنق من أطلق إيجاب العمل بالإلهام وهو مجلد لطيف انتهى، وقال أيضا في كتابه المسمى بالجواهر والدرر: قد رأيت من كلام الشيخ محيي الدين قدس سره ما نصه اعلم أنا لا نعني بملك الإلهام حيث أطلقناه إلا الدقائق الممتدة من الأرواح الملكية لا نفس الملائكة فإن الملك لا ينزل بوحي على غير قلب نبي أصلا ولا يأمر بأمر إلهي جملة واحدة فإن الشريعة قد استقرت وتبين الفرض والواجب وغيرهما فانقطع الأمر الإلهي بانقطاع النبوة والرسالة وما بقي أحد يأمره الله تعالى بأمر يكون شرعا مستقلا يتعبد به أبدا لأنه إن أمره بفرض كان الشارع قد أمر به وإن أمره بمباح فلا يخلو إما أن يكون ذلك المباح المأمور به صار واجبا أو مندوبا في حقه فهذا عين نسخ الشرع الذي هو عليه حيث صير المباح الشرعي واجبا أو مندوبا وإن أبقاه مباحا كما كان فأي فائدة للأمر الذي جاء به ملك الإلهام لهذا المدعي فإن قال: لم يجئني ملك الإلهام بذلك وإنما أمرني الله تعالى بلا واسطة قلنا: لا يصدق في مثل ذلك وهو تلبيس من النفس، فإن ادعى أن الله سبحانه كلمه كما كلم موسى ﵇ فلا قائل به، ثم إنه تعالى لو كلمه ما كان يلقي إليه في كلامه إلا علوما وأخبارا لا أحكاما وشرعا ولا يأمره أصلا انتهى.
denilemeyecek bir sürçmedir. Zira günümüzde yakînin hasıl olacağı yer ilham zannedilir; oysa ilham imamlara göre hüccet değildir, şâzz görüş belirtenler de zikredilen şartları koşmuşlardır. İsa aleyhisselâm indiğinde onun haberiyle hasıl olması da imkânsızdır; çünkü o aleyhisselâm Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatıyla inecektir ve O'nun şeriatında ise tedavi müstesna erkeklere ipek giymek haramdır. Yâfiî'nin Hızır'ın nübüvvetini nefyetmeye dair zikrettiği söze ise itimat edilmez ve iltifat olunmaz. Mutasavvıflardan ilhamın hüccet olmadığını açıkça belirtenlerden biri de İmam Şa'rânî'dir; o şöyle demiştir: “Bu konuda pek çok kimse kaymış, sapmış ve saptırmıştır. Bizim bu hususta 'Haddu'l-Hüsâm fî Unukı men Etlaka Îcâbe'l-Ameli bi'l-İlhâm' adını verdiğim latif bir ciltlik bir eserimiz vardır.” Yine o, el-Cevâhir ve'd-Dürer adlı kitabında şöyle demiştir: “Şeyh Muhyiddîn'in -kuddise sırruh- kelamında şu ibareyi gördüm: 'Bil ki biz ilham meleği tabirini mutlak olarak kullandığımızda, meleklerin bizzat kendilerini değil, melekî ruhlardan uzanan latifeleri kastederiz. Zira melek, asla bir nebinin kalbinden başkasına vahiy ile inmez ve asla ilahî bir emirle toptan emretmez. Çünkü şeriat istikrar bulmuş; farz, vacip ve diğerleri beyan edilmiştir. Dolayısıyla nübüvvet ve risaletin sona ermesiyle ilahî emir kesilmiştir; artık ebediyen Allah Teâlâ'nın kendisine müstakil bir şeriat kılıp ibadet edeceği bir emir vereceği kimse kalmamıştır. Çünkü şayet ona bir farzı emretse Şâri' zaten onu emretmiştir; eğer ona mubah bir şeyi emretse, o emredilen mubahın onun hakkında ya vacip ya da mendup hale gelmiş olması gerekir ki bu da şer'î mubahı vacip veya mendup kıldığı için bizzat üzerinde bulunduğu şeriatın neshedilmesi demektir. Şayet onu eskiden olduğu gibi mubah olarak bıraksa, bu iddia sahibine ilham meleğinin getirdiği emrin ne faydası olur? Eğer o kimse: 'Bana ilham meleği bunu getirmedi, bilakis Allah Teâlâ bana vasıtasız emretti' derse deriz ki: Böyle bir şeyde o tasdik edilmez, bu nefsin bir aldatmacasıdır. Şayet Allah Sübhânehu'nun Mûsâ aleyhisselâm ile konuştuğu gibi kendisiyle konuştuğunu iddia ederse, bunu söyleyen hiçbir kimse yoktur. Kaldı ki Teâlâ onunla konuşacak olsa dahi, kelamında ona hükümler ve şeriat değil, ancak ilimler ve haberler ilkâ eder ve asla emirde bulunmaz.'”
وقد صرح الإمام الرباني مجدد الألف الثاني قدس سره العزيز في المكتوبات في مواضع عديدة بأن الإلهام لا يحل حراما ولا يحرم حلالا ويعلم من ذلك أنه لا مخالفة بين الشريعة والحقيقة والظاهر والباطن وكلامه قدس سره في المكتوبات طافح بذلك، ففي المكتوب الثالث والأربعين من الجلد الأول إن قوما مالوا إلى الإلحاد والزندقة يتخيلون أن المقصود الأصلي وراء الشريعة حاشا وكلا ثم حاشا وكلا نعوذ بالله سبحانه من هذا الاعتقاد السوء فكل من الطريقة والشريعة عين الآخر لا مخالفة بينهما بقدر رأس الشعيرة وكل ما خالف الشريعة مردود وكل حقيقة ردتها الشريعة فهي زندقة، وقال في أثناء المكتوب الحادي والأربعين من الجلد الأول أيضا في مبحث الشريعة والطريقة والحقيقة: مثلا عدم نطق اللسان بالكذب شريعة ونفي خاطر الكذب عن القلب إن كان بالتكلف والتعمل فهو طريقة وإن تيسر بلا تكلف فهو حقيقة ففي الجملة الباطن الذي هو الطريقة والحقيقة مكمل الظاهر الذي هو الشريعة فالسالكون سبيل الطريقة والحقيقة إن ظهر منهم في أثناء الطريق أمور ظاهرها مخالف للشريعة ومناف لها فهو من سكر الوقت وغلبة الحال فإذا تجاوزوا ذلك المقام ورجعوا إلى الصحو ارتفعت تلك المنافاة بالكلية وصارت تلك العلوم المضادة بتمامها هباء منثورا.
İmam Rabbânî Müceddid-i Elf-i Sânî -kuddise sırruhu'l-azîz- Mektûbât'ta pek çok yerde ilhamın haramı helal, helali de haram kılmayacağını açıkça belirtmiştir. Bundan anlaşılır ki şeriat ile hakikat, zâhir ile bâtın arasında hiçbir zıtlık yoktur; onun -kuddise sırruh- Mektûbât'taki kelamı bununla dolup taşmaktadır. Birinci cildin kırk üçüncü mektubunda şöyle buyurmaktadır: “İlhad ve zındıklığa meyleden bir topluluk, asıl maksadın şeriatın ötesinde olduğunu vehmetmektedirler; hâşâ ve kellâ, sonra yine hâşâ ve kellâ! Bu kötü itikattan Allah Sübhânehu'ya sığınırız. Zira tarikat ve şeriatın her biri diğerinin bizzat aynısıdır; aralarında bir arpa ucu kadar dahi zıtlık yoktur. Şeriata aykırı olan her şey merduttur ve şeriatın reddettiği her hakikat zındıklıktır.” Yine birinci cildin kırk birinci mektubunun satırları arasında şeriat, tarikat ve hakikat bahsinde şöyle buyurmuştur: “Mesela dilin yalan söylememesi şeriattır; yalan düşüncesini kalpten defetmek külfet ve çaba ile oluyorsa tarikattır, şayet külfetsizce kolaylıkla gerçekleşiyorsa hakikattir. Velhasıl tarikat ve hakikatten ibaret olan bâtın, şeriattan ibaret olan zâhirin tamamlayıcısıdır. Dolayısıyla tarikat ve hakikat yolunda yürüyen sâliklerden, yol esnasında zâhiri şeriata aykırı ve ona zıt haller zuhur ederse bu, vaktin sekrinden ve halin galebesindendir. O makamı aşıp sahv (uyanıklık) haline döndüklerinde bu zıtlık tamamen ortadan kalkar ve o muhalif ilimlerin tamamı savrulmuş toz zerresi haline gelir.”
وقال نفعنا الله تعالى بعلومه في أثناء المكتوب السادس والثلاثين من الجلد الأول أيضا: للشريعة ثلاثة أجزاء علم وعمل وإخلاص فما لم تتحقق هذه الأجزاء لم تتحقق الشريعة وإذا تحققت الشريعة حصل رضا الحق ﷾ وهو فوق جميع السعادات الدنيوية والأخروية ورضوان من الله أكبر فالشريعة متكفلة بجميع السعادات ولم يبق مطلب وراء الشريعة فالطريقة والحقيقة اللتان امتاز بهما الصوفية كلتاهما خادمتان للشريعة في تكميل الجزء الثالث الذي هو الإخلاص فالمقصود منهما تكميل الشريعة لا أمر آخر وراء ذلك إلى آخر ما قال، وقال عليه الرحمة في أثناء المكتوب التاسع والعشرين من الجلد المذكور بعد تحقيق كثير: فتقرر أن طريق الوصول إلى درجات القرب الإلهي جل شأنه سواء كان قرب النبوة أو قرب الولاية منحصر في طريق الشريعة التي دعا إليها رسول الله ﷺ وصار مأمورا بها في آية
Allah Teâlâ bizi onun ilimlerinden faydalandırsın, yine birinci cildin otuz altıncı mektubunda şöyle buyurmuştur: “Şeriatın üç cüzü vardır: İlim, amel ve ihlas. Bu cüzler gerçekleşmedikçe şeriat gerçekleşmiş olmaz; şeriat gerçekleştiğinde ise Hakk Azze ve Celle'nin rızası hasıl olur ki bu da bütün dünya ve ahiret saadetlerinin üzerindedir; 'Allah'ın rızası ise en büyüktür'. Şeriat bütün saadetlerin teminatıdır, şeriatın ötesinde talep edilecek hiçbir maksat kalmamıştır. Sûfîlerin kendisiyle temeyyüz ettiği tarikat ve hakikatin her ikisi de ihlastan ibaret olan üçüncü cüzün kemale erdirilmesinde şeriatın hizmetçisidir; dolayısıyla bu ikisinden maksat şeriatın kemale erdirilmesidir, bunun ötesinde başka bir şey değildir...” ve sözünün sonuna kadar devam etmiştir. Merhum, mezkûr cildin yirmi dokuzuncu mektubunda pek çok tahkikten sonra şöyle buyurmuştur: “Böylece sabit oldu ki, ister nübüvvet kurbiyeti olsun ister velayet kurbiyeti olsun, Allah Teâlâ'nın -celle şânüh- yakınlık derecelerine ulaşma yolu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in davet ettiği ve şu ayette emrolunduğu şeriat yoluna münhasırdır:
قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي [يوسف: ١٠٨] وآية قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [آل عمران: ٣١] تدل على ذلك أيضا وكل طريق سوى هذا الطريق سوى هذا الطريق ضلال ومنحرف عن المطلوب الحقيقي وكل طريقة ردتها الشريعة فهي زندقة، وشاهد ذلك آية وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً [الأنعام: ١٥٣] وآية فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ [يونس: ٣٢] وآية وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً [آل عمران: ٨٥]
{ قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “De ki: İşte bu benim yolumdur; ben ve bana tabi olanlar basiret üzere Allah'a davet ederiz” [Yûsuf: 108]. { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [Âl-i İmrân: 31] ayeti de buna delalet eder. Bu yoldan başka her yol dalalettir ve hakiki matluptan sapmadır; şeriatın reddettiği her tarikat da zındıklıktır. Bunun şahidi: { وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur” [En'âm: 153] ayeti, { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Haktan sonra dalaletten başka ne vardır?” [Yûnus: 32] ayeti ve { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa...” [Âl-i İmrân: 85] ayetidir.
وحديث «خط لنا النبي ﷺ» الخبر
Yine «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bize bir çizgi çizdi...» hadis-i şerifi,
،
ve
وحديث «كل بدعة ضلالة»
«Her bid'at dalalettir» hadisi
وأحاديث أخر إلى آخر ما قال عليه رحمة الملك المتعال، وقال قدس سره في معارف الصوفية: اعلم أن معارف الصوفية وعلومهم في نهاية سيرهم وسلوكهم إنما هي علوم الشريعة لا أنها علوم أخر غير علوم الشريعة، نعم يظهر في أثناء الطريق علوم ومعارف كثيرة ولكن لا بد من العبور عنها، ففي نهاية النهايات علومهم علوم العلماء وهي علوم الشريعة والفرق بينهم وبين العلماء أن تلك العلوم بالنسبة إلى العلماء نظرية واستدلالية وبالنسبة إليهم تصير كشفية وضرورية.
ve diğer hadislerdir” -el-Melikü'l-Müteâl'in rahmeti üzerine olsun sözünün sonuna kadar-. O -kuddise sırruh- Maârif-i Sûfiyye'de şöyle buyurmuştur: “Bil ki sûfîlerin seyr ü sülûklerinin nihayetindeki marifet ve ilimleri ancak şeriat ilimleridir; yoksa şeriat ilminden başka diğer ilimler değildir. Evet, yol esnasında pek çok ilim ve marifet zuhur eder, fakat bunlardan geçip gitmek lazımdır. Nihayetlerin nihayetinde onların ilimleri ulemanın ilimleridir ki o da şeriat ilimleridir; onlarla ulema arasındaki fark ise şudur: Bu ilimler ulemaya nispetle nazarî ve istidlâlîdir, onlara nispetle ise keşfî ve zarûrî hale gelir.”
وقال أيضا: اعلم أن الشريعة والحقيقة متحدان في الحقيقة ولا فرق بينهما إلا بالإجمال والتفصيل وبالاستدلال والكشف بالغيب والشهادة وبالتعمل وعدم التعمل وللشريعة من ذلك الأول وللحقيقة الثاني وعلامة الوصول إلى حقيقة حق اليقين مطابقة علومه ومعارفه لعلوم الشريعة ومعارفها وما دامت المخالفة موجودة ولو أدنى شعرة فذلك دليل على عدم الوصول، وما وقع في عبارة بعض المشايخ من أن الشريعة قشر والحقيقة لب فهو وإن كان مشعرا بعدم استقامة قائله ولكن يمكن أن يكون مراده أن المجمل بالنسبة إلى المفصل حكمه حكم القشر بالنسبة إلى اللب وان الاستدلال بالنسبة إلى الكشف كذلك، والأكابر المستقيمة أحوالهم لا يجوزون الإتيان بمثل هذه العبارات الموهمة إلى غير ذلك من عباراته الشريفة التي لا تكاد تحصى.
Şöyle de buyurmuştur: “Bil ki şeriat ile hakikat gerçekte birdir; aralarında icmal ile tafsil, istidlal ile keşf, gayb ile şehadet, külfet ile külfetsizlik dışında hiçbir fark yoktur; bunlardan birincisi şeriata, ikincisi hakikate aittir. Hakku'l-yakîn hakikatine ulaşmanın alameti, kişinin ilim ve marifetlerinin şeriatın ilim ve marifetlerine tam mutabık olmasıdır; en ufak bir kıl kadar dahi muhalefet bulundukça bu, hedefe ulaşılamadığının delilidir. Bazı meşâyihin 'şeriat kabuk, hakikat özdür' şeklindeki ifadelerine gelince; bu sözü söyleyenin istikamet üzere olmadığı hissini verse de onun muradı muhtemelen şudur: Mücmelin tafsile nispeti, kabuğun öze nispeti gibidir; istidlalin keşfe nispeti de böyledir. Halleri istikamet üzere olan büyük zatlar ise bu tür vehim uyandırıcı ifadeleri kullanmayı caiz görmezler” -onun sayılamayacak kadar çok olan diğer şerefli ifadelerine kadar-.
وقال سيدي القطب الرباني الشيخ عبد القادر الكيلاني قدس سره: جميع الأولياء لا يستمدون إلا من كلام الله تعالى ورسوله ﷺ ولا يعملون إلا بظاهرهما، وقال سيد الطائفة الجنيد قدس سره: الطرق كلها مسدودة إلا على من اقتفى أثر الرسول ﵊. وقال أيضا: من لم يحفظ القرآن ولم يكتب الحديث لا يقتدى به في هذا العلم لأن علمنا مقيد بالكتاب والسنة، وقال السري السقطي: التصوف اسم لثلاثة معان وهو لا يطفىء نور معرفته نور ورعه ولا يتكلم بسر باطن في علم ينقضه عليه ظاهر الكتاب ولا تحمله الكرامات على هتك محارم الله، وقال أيضا قدس سره: من ادعى باطن علم ينقضه ظاهر حكم فهو غالط.
Seyyidim Kutb-i Rabbânî Şeyh Abdülkâdir Geylânî -kuddise sırruh- şöyle demiştir: “Bütün veliler ancak Allah Teâlâ'nın ve Resûlünün sallallâhu aleyhi ve sellem kelamından feyiz alırlar ve ancak o ikisinin zâhiriyle amel ederler.” Tâifenin seyyidi Cüneyd -kuddise sırruh- şöyle demiştir: “Bütün yollar Resûl aleyhisselâm'ın izini takip edenler dışındakilere kapalıdır.” Yine o: “Kur'an'ı ezberlemeyen ve hadisi yazmayan kimseye bu ilimde uyulmaz, çünkü bizim ilmimiz Kitap ve Sünnet ile kayıtlıdır” demiştir. Serî es-Sakatî şöyle demiştir: “Tasavvuf üç mananın ismidir: Kişinin marifet nurunun verâ nurunu söndürmemesi, bâtınî bir ilim sırrıyla Kitabın zâhirinin reddedeceği bir söz söylememesi ve kerametlerin onu Allah'ın haram kıldığı şeyleri çiğnemeye sevk etmemesidir.” Yine o -kuddise sırruh-: “Kim zâhir bir hükmün reddettiği bir bâtın ilmi iddia ederse o yanılmıştır” demiştir.
وقال أبو الحسين النوري: من رأيته يدعي مع الله تعالى حالة تخرجه عن جد العلم الشرعي فلا تقربه ومن رأيته يدعي حالة لا يشهد لها حفظ ظاهر فاتهمه على دينه، وقال أبو سعيد الخراز: كل فيض باطن يخالفه ظاهر فهو باطل.
Ebu'l-Hüseyin en-Nûrî şöyle demiştir: “Allah Teâlâ ile birlikte kendisini şer'î ilmin ciddiyetinden çıkaran bir hal iddia eden birini görürsen ona yaklaşma; zâhirin muhafazasının şahitlik etmediği bir hal iddia eden birini görürsen dininden şüphe et.” Ebû Saîd el-Harrâz şöyle demiştir: “Zâhirin muhalif olduğu her bâtınî feyiz bâtıldır.”
وقال أبو العباس أحمد الدينوري: لسان الظاهر لا يغير حكم الباطن، وفي التحفة لابن حجر قال الغزالي: من زعم أن له مع الله تعالى حالا أسقط عنه نحو الصلاة أو تحريم شرب الخمر وجب قتله وإن كان في الحكم بخلوده في النار نظر وقتل مثله أفضل من قتل مائة كافر لأن ضرره أكثر انتهى، ولا نظر في خلوده لأنه مرتد لاستحلاله ما علمت حرمته أو نفيه وجوب ما علم وجوبه ضرورة فيهما، ومن ثم جزم في الأنوار بخلوده انتهى.
Ebu'l-Abbâs Ahmed ed-Dîneverî şöyle demiştir: “Zâhirin dili, bâtının hükmünü değiştirmez.” İbn Hacer'in et-Tuhfe'sinde Gazzâlî'nin şöyle dediği nakledilir: “Kim Allah Teâlâ ile birlikte kendisinden namazı veya şarap içmenin haramlığını düşüren bir hali olduğunu iddia ederse öldürülmesi vaciptir; ebediyen cehennemde kalacağı hükmü tartışmalı olsa bile böylesini öldürmek yüz kâfiri öldürmekten daha efdaldir, çünkü zararı daha fazladır”, [sözün] sonu. Onun ebedi cehennemde kalmasında hiçbir tereddüt yoktur; çünkü o haramlığı zaruri olarak bilinen bir şeyi helal sayması yahut vücûbu zaruri olarak bilinen bir şeyi nefyetmesi sebebiyle mürteddir. Nitekim el-Envâr'da onun [cehennemde] ebedi kalacağı kesin bir dille ifade edilmiştir.
وقال في الإحياء: من قال إن الباطن يخالف الظاهر فهو إلى الكفر أقرب منه إلى الإيمان إلى غير ذلك.
İhyâ'da şöyle demiştir: “Kim bâtının zâhire muhalif olduğunu söylerse, o imandan ziyade küfre daha yakındır” ve diğer sözleri böyledir.
وفي رسالة القشيري طرف منه، والذي ينبغي أن يعلم أن كلام العارفين المحققين وإن دل على أنه لا مخالفة بين الشريعة والطريقة والحقيقة في الحقيقة لكنه يدل أيضا على أن في الحقيقة كشوفا وعلوما غيبية ولذا تراهم يقولون: علم الحقيقة هو العلم اللدني، وعلم المكاشفة، وعلم الموهبة، وعلم الأسرار، والعلم المكنون وعلم الوراثة
Kuşeyrî Risâlesi'nde de bundan bir miktar vardır. Bilinmesi gereken şudur ki, muhakkik âriflerin kelamı gerçekte şeriat, tarikat ve hakikat arasında hiçbir zıtlık bulunmadığına delalet ettiği gibi, hakikatte birtakım keşiflerin ve gayb ilimlerinin bulunduğuna da delalet eder. Bundan dolayı onların şöyle dediklerini görürsün: “Hakikat ilmi; ledünnî ilimdir, mükâşefe ilmidir, mevhibe ilmidir, sırlar ilmidir, gizlenmiş (meknûn) ilimdir ve veraset ilmidir.”
إلا أن هذا لا يدل على المخالفة فإن الكشوف والعلوم الغيبية ثمرة الإخلاص الذي هو الجزء الثالث من أجزاء الشريعة فهي بالحقيقة مترتبة على الشريعة ونتيجة لها ومع هذا لا تغير تلك الكشوف والعلوم الغيبية حكما شرعيا ولا تقيد مطلقا ولا تطلق مقيدا خلافا لما توهمه ساجقلي زاده حيث قال في شرح عبارة الاحياء السابقة آنفا: يريد الغزالي من الباطن ما ينكشف لعلماء الباطن من حل بعض الأشياء لهم مع أن الشارع حرمه على عباده مطلقا فيجب أن يقال: إنما انكشف حله لهم لما انكشف لهم من سبب خفي يحلله لهم وتحريم الشارع تعالى ذلك على عباده مقيد بانتقاء انكشاف السبب المحلل لهم فمن انكشف له ذلك السبب حل له ومن لا فلا لكن الشارع سبحانه حرّمه على عادة على الإطلاق وترك ذلك القيد لندرة وقوعه إذ من ينكشف له قليل جدا مثاله انكشاف محل خرق السفينة وقتل الغلام للخضر ﵇ فحل له بذلك الانكشاف الخرق والقتل وحلهما له مخالف لإطلاق نهي النبي ﷺ أمته عن الضرر وعن قتل الصبي لكنهما مقيدان فالأول مقيد بما إذا لم يعلم هناك غاصب مثلا والثاني بما إذا لم يعلم أن الصبي سيصير ضالا مضلا لكن الشارع ترك القيدين لندرة وقوعهما واعتمادا على فهم الراسخين في العلم إياهما إلى آخر ما قال فإن النصوص السابقة تنادي بخلافه كما سمعت، ثم إن تلك الغيوب والمكاشفات بل سائر ما يحصل للصوفية من التجليات ليست من المقاصد بالذات ولا يقف عندها الكامل ولا يلتفت إليها، وقد ذكر الإمام الرباني قدس سره في المكتوب السادس والثلاثين المتقدم نقل بعضه أنها تربي بها أطفال الطريق وأنه ينبغي مجاوزتها والوصول إلى مقام الرضا الذي هو نهاية مقامات السلوك والجذبة وهو عزيز لا يصل إليه إلا واحد من ألوف، ثم قال: إن الذين هم قليلو النظر يعدون الأحوال والمواجيد من المقامات والمشاهدات والتجليات من المطالب فلا جرم بقوا في قيد الوهم والخيال وصاروا محرومين من كمالات الشريعة كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ [الشورى: ١٣] انتهى، ويعلم منه أن الكاملين في الشريعة يعبرون على ذلك ولا يلتفتون إليه ولا يعدونه مقصدا وجل مقصدهم تحصيل مقام الرضا، وعلى هذا يخرج بيت المثنوي حيث يقول:
Ancak bu durum bir muhalefete delalet etmez; zira keşifler ve gayb ilimleri, şeriatın cüzlerinden üçüncü cüz olan ihlasın meyvesidir; dolayısıyla bunlar hakikatte şeriata terettüp eden ve onun neticesi olan şeylerdir. Bununla beraber o keşifler ve gayb ilimleri hiçbir şer'î hükmü değiştirmez, mutlak olanı takyit etmez ve mukayyet olanı ıtlak etmez. Saçaklızâde'nin vehmettiğinin aksine; o, İhyâ'nın az önce geçen ibaresinin şerhinde şöyle demiştir: “Gazzâlî bâtından; Şâri' kullarına mutlak olarak haram kıldığı halde bâtın ulemasına bazı şeylerin helalliğinin keşfolunmasını kastetmektedir. Dolayısıyla şöyle denilmelidir: Onlara bunun helalliği ancak kendilerine helal kılan gizli bir sebebin keşfolunmasıyla açılmıştır; Şâri' Teâlâ'nın bunu kullarına haram kılması ise kendilerine helal kılıcı sebebin keşfolunmaması şartına bağlıdır. Dolayısıyla kime bu sebep keşfolunursa ona helal olur, kime keşfolunmazsa olmaz. Fakat Şâri' Sübhânehu bunu âdete binaen mutlak olarak haram kılmış ve vukuunun nadirliği sebebiyle -zira bu kendisine açılan kimse pek azdır- o kaydı terk etmiştir; bunun misali Hızır aleyhisselâm'a geminin delinmesi ve çocuğun öldürülmesi mahallinin keşfolunmasıdır; böylece bu keşif ile delmek ve öldürmek ona helal olmuştur. Bu ikisinin ona helal olması ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini zarardan ve çocuğu öldürmekten mutlak olarak nehyetmesine zâhiren muhaliftir; ancak bu iki nehiy mukayyettir: Birincisi orada gaspçı birinin bilinmediği durumla, ikincisi ise çocuğun sapkın ve saptırıcı olacağının bilinmediği durumla mukayyettir; fakat Şâri' vukuunun azlığı sebebiyle ve ilimde rüsuh sahibi olanların bunu anlamasına güvenerek iki kaydı da terk etmiştir...” sözünün sonuna kadar. Oysa işittiğin gibi önceki nasslar bunun aksini haykırmaktadır. Kaldı ki bu gayblar ve mükâşefeler, hatta sûfîlere hasıl olan tecellilerin tamamı bizzat hedeflenen maksatlardan değildir; kâmil insan bunların yanında durup kalmaz ve bunlara iltifat etmez. İmam Rabbânî -kuddise sırruh- bir kısmı önceden nakledilen otuz altıncı mektupta; bunlarla yolun çocuklarının terbiye edildiğini, bunların aşılıp sülûk ve cezbe makamlarının nihayeti olan rıza makamına ulaşılması gerektiğini, bunun da binlerden ancak birine nasip olan aziz bir mertebe olduğunu zikretmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: “Nazar ehliyeti az olanlar halleri ve vecdleri makamlardan, müşahede ve tecellileri ise maksatlardan sayarlar; dolayısıyla vehim ve hayal kaydında kalıp şeriatın kemalatından mahrum olurlar; { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ } “Kendilerini çağırdığın şey müşriklere ağır geldi. Allah dilediğini kendine seçer ve O'na yöneleni doğru yola iletir” [Şûrâ: 13]”, [sözün] sonu. Buradan anlaşılır ki şeriatta kâmil olanlar bunları aşıp geçerler, bunlara iltifat etmezler ve bunları maksat saymazlar; onların asıl gayesi rıza makamını tahsil etmektir. Mesnevî'deki şu beyit de buna hamledilir:
زان طرف كه عشق من افزود درد ... بو حنيفة شافعي درسي نكرد
Aşkımın derdimi artırdığı o tarafta... Ebû Hanîfe de Şâfiî de ders vermedi.
وقد يحجب الكامل عن جميع ذلك ويلحق من هذه الحيثية بعوام الناس، ويعلم مما ذكر أن موسى ﵇ أكمل من الخضر وأعلمية الخضر ﵇ بعلم الحقيقة كانت بالنسبة إلى الحالة الحاضرة فإن موسى ﵇ عبر على ذلك ولم يقف عنده لأنه في مقام التشريع، ولعل طلبه التعليم كان بالأمر ابتلاء له بسبب تلك الفلتة، وقد ذكروا أن الكامل كلما كان صعوده أعلا كان هبوطه أنزل وكلما كان هبوطه أنزل كان في الإرشاد أكمل في الإفاضة أتم لمزيد المناسبة حينئذ بين المرشد والمسترشد، ولهذا قالوا فيما يحكى: إن الحسن البصري وقف على شط نهر ينتظر سفينة فجاء حبيب العجمي فقال له: ما تنتظر؟ فقال: سفينة فقال: أي حاجة إلى السفينة أما لك يقين؟ فقال الحسن: أما لك علم؟ ثم عبر حبيب على الماء بلا سفينة ووقف الحسن أن الفضل للحسن فإنه كان جامعا بين علم اليقين وعين اليقين وعرف الأشياء كما هي وفي نفس الأمر جعلت القدرة مستورة خلف الحكمة والحكمة في الأسباب وحبيب صاحب سكر لم ير الأسباب فعومل برفعها، ومن هنا يظهر سر قلة الخوارق في الصحابة مع قول الإمام الرباني: إن نهاية أويس سيد التابعين بداية وحشي قاتل حمزة يوم أسلم فما الظن بغير أويس مع غير وحشي، وأنا أقول: إن الكامل وإن كان من علمت إلا أن فوقه الأكمل وهو من لم يزل صاعدا في نزوله ونازلا في صعوده وليس ذلك إلا رسول الله ﷺ ولولا ذلك ما أمد العالم العلوي والسفلي، وهذا مرجع الحقيقة والشريعة له ﵊ على الوجه الأتم كما أشرنا إليه سابقا والحمد لله تعالى على أن جعلنا من أمته وذريته، ولا يعكر على ما ذكرنا
Kâmil kimse bazen bütün bunlardan perdelenir ve bu yönden avam insanlara ilhak edilir. Zikredilenlerden anlaşılmaktadır ki Mûsâ aleyhisselâm Hızır'dan daha kâmildir; Hızır aleyhisselâm'ın hakikat ilminde daha âlim olması ise o anki mevcut duruma göredir. Zira Mûsâ aleyhisselâm bunu aşıp geçmiş ve teşrî makamında olduğu için onun yanında durmamıştır. Belki de onun [Hızır'dan] öğrenme talebi, o küçük sürçme sebebiyle kendisine bir imtihan olarak emredilmişti. Âlimler zikretmişlerdir ki kâmil zatın urûcu (yükselişi) ne kadar yüce ise nüzûlü (inişi) de o kadar aşağıya olur; nüzûlü ne kadar aşağıya olursa mürşit ile müsterşit arasındaki münasebetin ziyadeleşmesi sebebiyle irşatta o kadar kâmil, feyzi ulaştırmada o kadar tam olur. Bundan dolayı nakledilen şu kıssada şöyle demişlerdir: Hasan-ı Basrî nehir kenarında durmuş gemi bekliyordu; Habîb el-Acemî gelip ona: “Ne bekliyorsun?” dedi. Hasan: “Gemi” dedi. Habîb: “Gemiye ne hacet var, senin yakînin yok mu?” dedi. Hasan: “Senin ilmin yok mu?” dedi. Sonra Habîb su üstünden gemisiz geçti, Hasan ise durdu. Fazilet Hasan'ındır; zira o ilme'l-yakîn ile ayne'l-yakîni kendinde cem etmişti, eşyayı olduğu gibi ve nefsi'l-emirde bilmişti; kudret hikmetin arkasına, hikmet de sebeplere gizlenmiştir; Habîb ise sekr sahibiydi, sebepleri görmedi ve hakkında sebeplerin kaldırılmasıyla muamele olundu. Sahabede harikulade hallerin azlığının sırrı da buradan anlaşılır; nitekim İmam Rabbânî şöyle demiştir: “Tâbiînin seyyidi Üveys'in nihayeti, Müslüman olduğu gün Hamza'nın katili Vahşî'nin bidayetidir.” Üveys dışındakilerin Vahşî dışındakilerle durumu artık nasıl düşünülsün! Ben de derim ki: Kâmil kimse bildiğin vasıfta olsa da onun üstünde ekmel (en kâmil) olan vardır; o da nüzûlünde yükselen, urûcunda inen kimsedir ki bu da yalnızca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Şayet öyle olmasaydı ulvî ve süflî âleme feyiz veremezdi; nitekim daha önce işaret ettiğimiz gibi hakikat ve şeriatın en mükemmel veçhile O'na aleyhissalâtü vesselâm ircâı da bundandır. Bizi O'nun ümmetinden ve zürriyetinden kılan Allah Teâlâ'ya hamdolsun. Zikrettiğimiz hususları,
ما قاله الإمام الغزالي في الاحياء وهو أن علم الآخرة قسمان علم مكاشفة وعلم معاملة أما علم المكاشفة فهو علم الباطن وهو غاية العلوم وهو علم الصديقين والمقربين وهو عبارة عن نور يظهر في القلب عند تطهيره وتزكيته من الصفات المذمومة وينكشف بذلك ما كان يسمع من قبل أسمائها ويتوهم لها معان مجملة غير متضحة فتتضح إذ ذاك حتى تحصل المعرفة بذات الله تعالى وبصفاته التامات وبأفعاله وبحكمته في خلق الدنيا والآخرة انتهى.
İmam Gazzâlî'nin İhyâ'da zikrettiği şu sözler de zedelemez: “Ahiret ilmi iki kısımdır: Mükâşefe ilmi ve muâmele ilmi. Mükâşefe ilmine gelince; o bâtın ilmidir, ilimlerin gayesidir; sıddîkların ve mukarreblerin ilmidir. O, kalbin mezmûm sıfatlardan temizlenip arındırılması esnasında kalpte parıldayan bir nurdan ibarettir; bununla daha önce sadece isimleri işitilen ve haklarında tam vuzuha kavuşmamış mücmel manalar vehmedilen şeyler keşfolunur ve o vakit öyle bir açıklığa kavuşur ki Allah Teâlâ'nın zâtına, tam sıfatlarına, fiillerine ve dünyayı ve ahireti yaratmasındaki hikmetine dair marifet hasıl olur”, [sözün] sonu.
لأن المراد أن ذلك من علم الباطن الذي هو علم الحقيقة وهذا البعض لا يمكن أن يخلو منه نبي كيف ورتبة الصديقين دون رتبة الأنبياء ﵈ كما قرروه في آية فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ [النساء: ٦٩] ومما ذكرنا من عدم المخالفة بين الشريعة والحقيقة يعلم ما في كلام البلقيني في دفع ما استشكله من
Zira murat edilen, bunun hakikat ilmi olan bâtın ilminden olduğudur; bu kısmın hiçbir nebiden hali olması ise mümkün değildir. Nitekim sıddîkların mertebesi peygamberlerin aleyhimüsselâm mertebesinin altındadır; ulemanın şu ayette takrir ettiği gibi: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ } “İşte onlar; Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler” [Nisâ: 69]. Şeriat ile hakikat arasında zıtlık bulunmadığına dair zikrettiğimiz hususlardan, Bulkînî'nin müşkül görerek defetmeye çalıştığı husustaki sözünün durumu da anlaşılır; o,
قول الخضر لموسى ﵉: «إني على علم» الحديث
Hızır'ın Mûsâ'ya aleyhimesselâm söylediği geçen hadisteki: «Şüphesiz ben bir ilim üzereyim...» sözünün
السابق حيث زعم أنه يدل بظاهره على امتناع تعليم العلمين معا مع أنه لا يمتنع، وأجاب بأن علم الكشوف والحقائق ينافي علم الظاهر فلا ينبغي للعالم الحاكم بالظاهر أن يعلم الحقائق للتنافي وكذا لا ينبغي للعالم بالحقيقة أن يعلم العلم الظاهر الذي ليس مكلفا به وينافي ما عنده عن الحقيقة، ولعمري لقد أخطأ فيما قال وبالحق تعرف الرجال وكأنه لم يعتمد عليه فأردفه بجواب آخر هو خلاف الظاهر.
zâhirinin iki ilmin birden öğretilmesinin imkânsızlığına delalet ettiğini zannetmiştir; oysa bu imkânsız değildir. Bulkînî buna şöyle cevap vermiştir: Keşifler ve hakikatler ilmi zâhir ilmine zıttır; binaenaleyh zâhir ile hükmeden âlimin zıtlıktan dolayı hakikatleri bilmesi uygun düşmez; aynı şekilde hakikat âliminin de mükellef olmadığı ve nezdindeki hakikate zıt olan zâhir ilmini bilmesi uygun düşmez. Ömrüme yemin olsun ki o söylediğinde hata etmiştir, zira adamlar hak ile tanınır. Sanki kendisi de buna güvenememiş ve ardına zâhire aykırı olan başka bir cevap eklemiştir.
وأنت تعلم أنه لا حاجة إلى شيء من ذلك والاستشكال من ضعف النظر، ثم إن قصة الخضر ﵇ لا تصلح حجة لمن يزعم المخالفة بين العلمين فإن أعظم ما يشكل فيها قتل الغلام لكونه طبع كافرا وخشي من بقائه حيا ارتداد أبويه وذلك أيضا شريعة لكنها مخصوصة به ﵇ لأنه كما قال العلامة السبكي: أوحي إليه أن يعمل بالباطن وخلاف الظاهر الموافق للحكمة فلا إشكال فيه وإن علم من شريعتنا أنه لا يجوز لأحد كائنا من كان قتل صغير لا سيما بين أبوين مؤمنين وكيف يجوز قتله بسبب لم يحصل والمولود لا يوصف بكفر حقيقي ولا إيمان حقيقي واتفاق الشرائع في الأحكام مما لم يذهب إليه أحد من الأنام فضلا عن العلماء الأعلام وهذا ظاهر على القول بنبوته، وأما على القول بولايته فيقال: إن عمل الولي بالإلهام كان إذ ذاك شرعا أو كما قيل إنه أمر بذلك على يد نبي غير موسى ﵇، وأما إقامة الجدار بلا أجر فلا إشكال فيها لأنها إحسان وغاية ما يتخيل أنه للمسيء فليكن كذلك ولا ضير فإنه من مكارم الأخلاق، وأما خرق السفينة لتسلم من غصب الظالم فقد قالوا: إنه مما لا بأس به حتى قال العز بن عبد السّلام: إنه إذا كان تحت يد الإنسان مال يتيم أو سفيه أو مجنون وخاف عليه أن يأخذه ظالم يجب عليه تعييبه لأجل حفظه وكان القول قول من عيب مال اليتيم ونحوه إذ نازعه اليتيم ونحوه بعد الرشد ونحوه في أنه فعله لحفظه على الأوجه كما قاله القاضي زكريا في شرح الروض قبيل باب الوديعة.
Sen bilirsin ki bunların hiçbirine ihtiyaç yoktur ve müşkül addetmek bakışın zayıflığındandır. Kaldı ki Hızır aleyhisselâm'ın kıssası, iki ilim arasında zıtlık olduğunu iddia eden kimse için delil olmaya elverişli değildir. Zira bu kıssada en çok müşkül görülen husus, kâfir olarak tabiatlandırılmış olması ve hayatta kalması halinde ana babasının irtidadından korkulması sebebiyle çocuğun öldürülmesidir; bu da bir şeriattır ancak ona aleyhisselâm mahsustur. Zira Allâme es-Sübkî'nin belirttiği gibi: Ona bâtın ile ve hikmete uygun düşen zâhirin hilafıyla amel etmesi vahyedilmiştir, dolayısıyla bunda hiçbir müşkillik yoktur. Bizim şeriatımızdan her ne kadar kim olursa olsun hiç kimsenin bir çocuğu -özellikle de mümin bir ana babadan olan çocuğu- öldürmesinin caiz olmadığı bilinse de; henüz vuku bulmamış bir sebeple onun öldürülmesi nasıl caiz olabilir? Zira yeni doğan çocuk ne hakiki küfürle ne de hakiki imanla nitelenir. Şeriatların hükümlerde tamamen ittifak halinde olması ise ilim ehli büyük zatlar şöyle dursun insanlardan hiçbir kimsenin benimsediği bir görüş değildir. Bu durum, onun nebi olduğu görüşüne göre açıktır. Velayetine kail olanlara göre ise şöyle denilir: Velinin ilham ile amel etmesi o dönemde şeriat idi yahut denildiği gibi bu ona Mûsâ aleyhisselâm'ın dışındaki bir nebinin vasıtasıyla emredilmişti. Duvarın ücretsiz doğrultulmasına gelince bunda hiçbir müşkillik yoktur; çünkü bu bir ihsandır ve en fazla kötülük edene yapılmış bir iyilik olduğu tasavvur edilir, öyle olsa bile bir sakıncası yoktur, zira bu güzel ahlaktandır. Geminin zâlimin gaspından kurtulması için delinmesine gelince, âlimler bunda bir beis olmadığını söylemişlerdir; hatta İzz b. Abdisselâm şöyle demiştir: Bir insanın elinin altında bir yetimin, sefihin yahut mecnunun malı bulunsa ve bir zâlimin onu almasından korksa, o malı korumak maksadıyla kusurlu hale getirmesi vaciptir; nitekim Kādî Zekeriyyâ'nın er-Ravz şerhinde vedîa bâbından hemen önce belirttiği üzere en kuvvetli görüşe göre rüşde erdikten sonra yetim ve benzeri kimse onunla ihtilafa düşerse, yetimin malını korumak için kusurlu kılan kimsenin sözü geçerlidir.
ونظير ذلك ما لو كان تحت يده مال يتيم مثلا وعلم أنه لو لم يبذل منه شيئا لقاض سوء لانتزعه منه وسلمه لبعض الخونة وأدى ذلك إلى ذهابه فإنه يجب عليه أن يدفع إليه شيئا ويتحرى في أقل ما يمكن إرضاؤه به ويكون القول قوله أيضا، وقال بعضهم: قصارى ما تدل عليه القصة ثبوت العلم الباطن وهو مسلم لكن إطلاق الباطن عليه إضافي كما تقدم، وكان في
Bunun benzeri şudur: Bir kimsenin elinde mesela bir yetimin malı bulunsa ve o maldan kötü bir kadıya bir miktar vermediği takdirde kadının malı elinden alıp bazı hainlere teslim edeceğini ve bunun da malın zayi olmasına yol açacağını bilse, kadıya bir miktar vermesi ve onu razı edecek en az miktar hususunda titizlik göstermesi vacip olur ve bu durumda da söz yine onun sözü olur. Bazıları şöyle demiştir: Kıssanın delalet ettiği en nihai husus, bâtın ilminin sübutudur; bu ise kabul edilmektedir, fakat ona bâtın denilmesi daha önce geçtiği üzere izafidir. Nitekim
قوله ﷺ «إن من العلم كهيئة المكنون لا يعرفه إلا العلماء بالله تعالى فإذا قالوه لا ينكره إلا أهل الغرة بالله تعالى»
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «İlimden öyle saklı mücevher gibi olanı vardır ki onu ancak Allah Teâlâ'yı bilen âlimler bilir; onu söylediklerinde ise Allah Teâlâ hakkında gaflet içinde olanlardan başkası onu inkâr etmez» sözünde
إشارة إلى ذلك، والمراد بأهل الغرة علماء الظاهر الذين لم يؤتوا ذلك، وبعض مثبتيه يستدلون بقول أبي هريرة: حفظت من رسول الله ﷺ وعاءين من العلم فأما أحدهما فبثثته وأما الآخر فلو بثثته لقطع مني هذا البلعوم، واستدل به أيضا على المخالفة بين العلمين.
buna bir işaret vardır. Gaflet ehlinden murat, kendilerine bu ilim verilmeyen zâhir ulemadır. Bâtın ilmini kabul edenlerden bazıları Ebû Hüreyre'nin şu sözünü delil getirirler: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki kap ilim hıfzettim; birini yaydım, diğerine gelince şayet onu yaysaydım şu boğazım kesilirdi.” Bu söz ile de iki ilmin birbirine zıt olduğuna delil getirilmiştir.
وأنت تعلم أنه يحتمل أن يكون أراد بالآخر الذي لو بثه لقتل علم الفتن وما وقع من بني أمية وذم النبي صلّى الله عليه وسلّم
Sen bilirsin ki onun yaydığı takdirde öldürüleceği diğer ilimle fitneler ilmini, Emevîlerden vuku bulan hadiseleri ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in
لأناس معينين منهم ولا شك أن بث ذلك في تلك الأعصار يجر إلى القتل، وعلى تسليم أنه أراد به العلم الباطن المسمى بعلم الحقيقة لا نسلم أن قطع البلعوم منه على بثه لمخالفته للعلم الظاهر في نفس الأمر بل لتوهم من بيده الحل والعقد والأمر والنهي من أمراء ذلك الزمان المخالفة فافهم، واستدل العلماء بما في القصة حسبما ذكره شراح الحديث وغيرهم على استحباب الرحلة للعلم وفضل طلبه واستحباب استعمال الأدب مع العالم واحترام المشايخ وترك الاعتراض عليهم وتأويل ما لا يفهم ظاهره من أفعالهم وحركاتهم وأقوالهم والوفاء بعهودهم والاعتذار عند مخالفتهم وعلى جواز اتخاذ الخادم في السفر وحمل الزاد فيه وأنه لا ينافي التوكل ونسبة النسيان ونحوه من الأمور المكروهة إلى الشيطان مجازا وتأدبا عن نسبتها إلى الله تعالى واعتذار العالم إلى من يريد الأخذ عنه في عدم تعليمه مما لا يحتمله طبعه وتقديم المشيئة في الأمر واشتراط المتبوع على التابع وعلى أن النسيان غير مؤاخذ به وأن للثلاث اعتبارا في التكرار ونحوه على جواز ركوب السفينة وفيه الحكم بالظاهر حتى يتبين خلافه لإنكار موسى ﵇ وعلى جواز أن يطلب الإنسان الطعام عند احتياجه إليه وعلى أن صنع الجميل لا يترك ولو مع اللئام وجواز أخذ الأجر على الأعمال وأن المسكين لا يخرج عن المسكنة بملك آلة يكتسب بها أو بشيء لا يكفيه وأن الغصب حرام وأنه يجوز دفن المال في الأرض وفيه إثبات كرامات الأولياء على قول من يقول: الخضر ولي إلى غير ذلك مما يظهر للمتتبع أو للمتأمل، وبالجملة قد تضمنت هذه القصة فوائد كثيرة ومطالب عالية خطيرة فأمعن النظر في ذاك والله سبحانه يتولى هداك.
onlardan muayyen bazı kimseleri yermesini kastetmiş olması muhtemeldir; zira o asırlarda bunu yaymanın öldürülmeye yol açacağında şüphe yoktur. Bununla hakikat ilmi denilen bâtın ilmini kastettiğini kabul etsek dahi, bunu yayması durumunda boğazının kesilmesinin nefsi'l-emirde zâhir ilmine aykırı olmasından ötürü olduğunu kabul etmeyiz; bilakis o zamanın emirlerinden idareyi ve emir-yasak yetkisini elinde tutanların bir aykırılık vehmetmelerinden ötürüdür, iyi anla! Hadis şârihleri ve diğerlerinin zikrettiği üzere âlimler bu kıssadaki hususlardan ilim için yolculuk yapmanın müstehap olduğuna, ilim talep etmenin faziletine, âlime karşı edep takınmanın müstehap oluşuna, meşâyihe hürmet göstermeye, onlara itirazı terk etmeye, fiil, hareket ve sözlerinden zâhiri anlaşılmayanları tevil etmeye, ahitlerine vefaya ve muhalefet durumunda özür dilemeye delil çıkarmışlardır. Keza yolculukta hizmetçi tutmanın ve azık taşımanın caiz olduğuna, bunun tevekküle mani olmadığına; unutma ve benzeri hoşlanılmayan durumların mecazen ve Allah Teâlâ'ya nispet etmekten sakınarak edep gereği şeytana nispet edilmesine; âlimin kendisinden ilim almak isteyen kimseden tabiatının kaldıramayacağı hususlarda ilim öğretmeme konusunda özür beyan etmesine; işte meşieti (inşallah demeyi) öne almaya; tâbi olunanın tâbi olana şart koşmasına; unutmanın cezaya tabi tutulmayacağına; tekrarda ve benzeri şeylerde üçün bir itibarı olduğuna; gemiye binmenin caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Yine bunda Mûsâ aleyhisselâm'ın inkârı sebebiyle aksine bir delil ortaya çıkana kadar zâhir ile hükmedileceğine; kişinin ihtiyaç duyduğunda yiyecek talep etmesinin caiz olduğuna; alçak/cimri kimselerle bile olsa iyilik yapmanın terk edilmeyeceğine; ameller karşılığında ücret almanın caiz olduğuna; miskinin kendisiyle kazanç sağladığı bir alete veya kendisine yetmeyen bir şeye malik olmakla miskinlikten çıkmayacağına; gasbın haram olduğuna ve paranın toprağa gömülebileceğine delil vardır. Bunda Hızır'ın veli olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre evliyanın kerametlerinin ispatı da mevcuttur; araştıran yahut tefekkür eden kimseye aşikâr olacak daha pek çok fayda vardır. Velhasıl bu kıssa pek çok faydayı, yüce ve mühim maksatları içermiştir; öyleyse onda dikkatle düşün, hidayeti üstlenen Allah Sübhânehu'dur.
«ومن باب الإشارة في الآيات» على ما ذكره بعض أهل الإشارة فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا فيه إشارة إلى أن لله تعالى خواص أضافهم سبحانه إليه وقطعهم عن غيره وأخص خواصه ﷿ من أضافه إلى الاسم الجليل وهو اسم الذات الجامع لجميع الصفات أو إلى ضمير الغيبة الراجع إليه تعالى وليس ذاك إلا حبيبه الأكرم ﷺ آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وهي مرتبة القرب منه ﷿ وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً وهو العلم الخاص الذي لا يعلم إلا من جهته تعالى، وقال ذو النون: العلم اللدني هو الذي يحكم على الخلق بمواقع التوفيق والخذلان.
«Ayetlerdeki İşârî Tevillerden» bazı ehliişaretin zikrettiğine göre: { فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا } “Kullarımızdan bir kulu buldular” kavlinde, Allah Teâlâ'nın Kendisine izafe ettiği ve Kendisinden başkasından kopardığı has kullarının bulunduğuna işaret vardır. O'nun Azze ve Celle en has kulu ise, bütün sıfatları toplayan Zât ismi olan İsm-i Celîl'e yahut Teâlâ'ya dönen gaib zamirine izafe ettiği kimsedir ki bu da ancak O'nun en kerim Habîbi'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. { آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا } “Katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz”; o da O'na Azze ve Celle yakınlık mertebesidir. { وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } “ve tarafımızdan bir ilim öğrettiğimiz”; o da ancak Teâlâ cihetinden bilinebilecek olan hususi ilimdir. Zünnûn şöyle demiştir: “Ledünnî ilim, yaratılmışlar hakkında tevfik ve hızlan (yardımsız bırakma) mevkilerine göre hüküm veren ilimdir.”
وقال الجنيد قدس سره: هو الاطلاع على الأسرار من غير ظن فيه ولا خلاف واقع لكنه مكاشفات الأنوار عن مكنون المغيبات ويحصل للعبد إذا حفظ جوارحه عن جميع المخالفات وأفنى حركاته عن كل الإرادات وكان شبحا بين يدي الحق بلا تمني ولا مراد، وقيل: هو علم يعرف به الحق سبحانه أولياءه ما فيه صلاح عباده. وقال بعضهم: هو علم غيبي يتعلق بعالم الأفعال وأخص منه الوقوف على بعض سر القدر قبل وقوع واقعته وأخص من ذلك علم الأسماء والنعوت الخاصة وأخص منه علم الذات.
Cüneyd -kuddise sırruh- şöyle demiştir: “O, içinde hiçbir zan ve vaki hiçbir ihtilaf bulunmaksızın sırlara muttali olmaktır; fakat gaybların gizliliklerinden nurların keşfolunmasıdır. Bu da kula, azalarını bütün muhalefetlerden koruduğu, hareketlerini bütün iradelerden fâni kıldığı ve Hakk'ın huzurunda hiçbir temenni ve muradı olmaksızın bir cisim gibi olduğu vakit hasıl olur.” Denildi ki: O, Hakk Sübhânehu'nun kullarının maslahatına olan şeyleri velilerine bildirdiği bir ilimdir. Bazıları da şöyle demiştir: O, ef'âl (fiiller) âlemine taalluk eden gaybî bir ilimdir; bundan daha hassı vukuundan önce kader sırrının bir kısmına vakıf olmaktır; bundan daha hassı zâta mahsus isimler ve sıfatlar ilmidir; bundan daha hassı ise Zât ilmidir.
وذكر بعض العارفين أن من العلوم ما لا يعلمه إلا النبي، واستدل له
Bazı ârifler ilimlerden öyleleri olduğunu zikretmişlerdir ki onu ancak peygamber bilir; buna da
بقوله ﷺ في حديث المعراج كما ذكره القسطلاني في مواهبه وغيره «وسألني ربي فلم أستطع أن أجيبه فوضع يده بين كتفي فوجدت بردها فأورثني علم الأولين والآخرين وعلمني علوما شتى ثم أخذ علي كتمانه إذ علم أنه لا يقدر على حمله أحد غيري وعلم خيرني فيه وعلمني القرآن فكان جبريل ﵇ يذكرني به وعلم أمرني بتبليغه إلى العام والخاص من أمتي»
Kastallânî'nin Mevâhib'inde ve diğer kaynaklarda zikrettiği üzere O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem miraç hadisindeki şu sözüyle delil getirmiştir: «Rabbim bana sordu, O'na cevap vermeye güç yetiremedim; elini iki küreğim arasına koydu, onun serinliğini hissettim; böylece bana öncekilerin ve sonrakilerin ilmini miras bıraktı ve bana türlü türlü ilimler öğretti. Sonra onu gizlememi benden ahdetti, zira onu benden başkasının taşımaya güç yetiremeyeceğini bildi; bir ilimde ise beni serbest bıraktı; bana Kur'an'ı öğretti, Cebrail aleyhisselâm onu bana hatırlatırdı; bir ilmi de ümmetimin avamına ve havasına tebliğ etmemi emretti»
انتهى، ولله تعالى علم استأثر به ﷿ لم يطلع عليه أحدا من خلقه قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً قاله عن ابتلاء إلهي كما قدمنا، وقال فارس كما في أسرار القرآن: إن موسى ﵇ كان أعلم من الخضر فيما أخذ عن الله تعالى والخضر كان أعلم من موسى فيما وقع إلى موسى ﵇، وقال أيضا: إن موسى كان باقيا بالحق والخضر كان فانيا بالحق قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً
[sözün] sonu. Allah Teâlâ'nın Kendisine tahsis ettiği bir ilim de vardır ki Azze ve Celle onu mahlûkatından hiçbir kimseye bildirmemiştir. { قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً } “Mûsâ ona: Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana uyayım mı? dedi”; bunu daha önce geçtiği üzere ilahî bir imtihan gereği söylemiştir. Fâris, Esrârü'l-Kur'ân'da belirtildiği gibi şöyle demiştir: “Mûsâ aleyhisselâm Allah Teâlâ'dan aldıkları hususunda Hızır'dan daha âlimdi; Hızır ise Mûsâ aleyhisselâm'a gelen hadiseler hususunda Mûsâ'dan daha âlimdi.” Yine o: “Mûsâ Hak ile bâkî idi, Hızır ise Hak'ta fâni idi” demiştir. { قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Dedi ki: Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin”. { وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?”.
قيل: علم الخضر أن موسى ﵇ أكرم الخلق على الله تعالى في زمانه وأنه ذو حدة عظيمة ففزع من صحبته لئلا يقع منه معه ما لا يليق بشأنه.
Denildi ki: Hızır, Mûsâ aleyhisselâm'ın kendi zamanında Allah Teâlâ katında mahlûkatın en kerimi olduğunu ve onun büyük bir celal/şiddet sahibi olduğunu bildi de onunla beraberliğinde şanına layık olmayan bir durum vuku bulmasın diye onunla arkadaşlık etmekten çekindi.
وقال بعضهم: آيسه من نفسه لئلا يشغله صحبته عن صحبة الحق قال: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً قال بعضهم: لو قال كما قال الذبيح ﵇: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ لوفق للصبر كما وفق الذبيح، والفرق أن كلام الذبيح أظهر في الالتجاء وكسر النفس حيث علق بمشيئة الله تعالى وجدانه واحدا من جماعة متصفين بالصبر ولا كذلك كلام موسى ﵇ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها سلكا طريق السؤال الذي يتعلق بذل النفس في الطريقة وهو لا ينافي التوكل وكذا الكسب قالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً كأنه ﵇ أراد دفع ما أحوجهما إلى السؤال من أولئك اللئام وفيه نظر إلى الأسباب وهو من أحوال الكاملين كما مر في حكاية الحسن البصري وحبيب، ففي هذا إشارة إلى أنه أكمل من الخضر ﵉ قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ أي حسبما أردت، وقال النصرابادي: لما علم الخضر بلوغ موسى إلى منتهى التأديب وقصور علمه عن علمه قال ذلك لئلا يسأله موسى بعد عن علم أو حال فيفتضح.
Bazıları şöyle demiştir: Onunla arkadaşlık etmesi kendisini Hakk ile arkadaşlıktan alıkoymasın diye onu kendisinden ümitsiz kıldı. [Mûsâ] { قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } “Dedi ki: İnşallah beni sabreden bulacaksın ve senin hiçbir buyruğuna karşı gelmeyeceğim”. Bazıları şöyle demiştir: Şayet kurban edilmek istenen [İsmail] aleyhisselâm'ın dediği gibi: “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” deseydi, tıpkı onun muvaffak kılındığı gibi sabra muvaffak kılınırdı. Aradaki fark şudur: Kurban edilmek istenenin sözü ilticada ve nefsi kırmada daha açıktır; zira o sabırla nitelenen bir topluluğun fertlerinden biri olarak bulunmasını Allah Teâlâ'nın meşietine bağlamıştır, Mûsâ aleyhisselâm'ın sözü ise öyle değildir. { فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها } “Bunun üzerine yola koyuldular; nihayet bir köy halkına vardıklarında o köy halkından yiyecek istediler”; tarikatta nefsin zilletine taalluk eden isteme yoluna girdiler; bu ise tıpkı kazanç (kesb) gibi tevekküle mani değildir. [Mûsâ] { قالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “Dedi ki: Dileseydin buna karşılık bir ücret alırdın”; sanki aleyhisselâm o cimrilerden istemeye kendilerini muhtaç kılan şeyi defetmeyi murat etmiştir; bunda sebeplere riayet vardır ki Hasan-ı Basrî ve Habîb kıssasında geçtiği üzere bu kâmillerin hallerindendir. İşte bunda onun Hızır'dan aleyhimesselâm daha kâmil olduğuna bir işaret vardır. [Hızır] { قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } “Dedi ki: İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır”; yani senin istediğin veçhile. Nasrâbâzî şöyle demiştir: Hızır, Mûsâ'nın edebin nihayetine ulaştığını ve ilminin kendi ilminden [o hususta] kāsır kaldığını görünce; Mûsâ'nın bundan sonra ilimden veya halden bir şey sorup da mahcup olmaması için böyle söylemiştir.
وقيل: خاف أن يسأله عن أسرار العلوم الربانية الصفاتية الذاتية فيعجز عن جوابه فقال ما قال وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً قيل: كان حسن الوجه جدا وكان محبوبا في الغاية لوالديه فخشي فتنتهما به، والآية من المشكل ظاهرا لأنه إن كان قد قدر الله تعالى عليهما الكفر فلا ينفعهما قتل الولد وإن لم يكن قدر سبحانه ذلك فلا يضرهما بقاؤه، وأجيب بأن المقدر بقاؤهما على الإيمان إن قتل وقتله ليبقيا على ذلك.
Denildi ki: Rabbânî, sıfâtî ve zâtî ilimlerin sırlarından sormasından ve cevabından aciz kalmaktan korktu da söylediğini söyledi. { وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً } “Çocuğa gelince; onun ana babası mümin kimselerdi, bundan ötürü onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk”. Denildi ki: Çocuk son derece güzel yüzlüydü ve ana babasına son derece sevimliydi; bu yüzden onun sebebiyle ikisinin fitneye düşmesinden korkuldu. Ayet zâhiren müşkül olanlardandır; zira şayet Allah Teâlâ ikisinin küfrünü takdir etmişse çocuğun öldürülmesi onlara fayda vermez, şayet O Sübhânehu bunu takdir etmemişse çocuğun hayatta kalması onlara zarar vermez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Takdir edilen şey, şayet çocuk öldürülürse ikisinin iman üzere kalacağıdır; nitekim onun öldürülmesi de o hal üzere kalsınlar diyedir.
وقيل إن المقدر قد يغير ولا يلزم من ذلك سوى التغير في تعلق صفته تعالى لا في الصفة نفسها ليلزم التغير فيه ﷿، وقد تقدم الكلام في ذلك عند قوله تعالى: يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ [الرعد: ٣٩] .
Denildi ki: Takdir edilen şey bazen değişebilir; bundan da O Azze ve Celle'de bir değişme vaki olması gerekmeksizin, sıfatın bizzat kendisinde değil yalnızca Teâlâ'nın sıfatının taallukunda bir değişme vuku bulması lazım gelir. Buna dair açıklama Teâlâ'nın: { يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Allah dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır; Ana Kitap ise O'nun katındadır” [Ra'd: 39] kavlinde daha önce geçmişti.
واستشكل أيضا بأن المحذور يزول بتوفيقه للإيمان فما الحاجة إلى القتل، وأجيب بأن الظاهر أنه غير مستعد لذلك فهو مناف للحكمة وكأن الخضر ﵇ رأى فيما قال نوع مناقشة فتخلص من ذلك بقوله: وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي أي بل فعلته بأمر الله ﷿ ولا يسأل سبحانه عما أمر وفعل ولعل قوله لموسى ﵇ ما قال حين نقر العصفور في البحر سد لباب المناقشة فيما أمر الله تعالى شأنه، ولعل علم مثل هذه المسائل من العلم الذي استأثر الله سبحانه به وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ [البقرة: ٢٥٥] وأول بعضهم مجمع البحرين بمجمع ولاية الشيخ وولاية المريد والصخرة بالنفس والحوت بالقلب المملح بملح حب الدنيا وزينتها والسفينة بالشريعة وخرقها بهدم الناموس في الظاهر مع الصلاح في الباطن وإغراق أهلها بإيقاعهم في بحار الضلال والغلام بالنفس الأمارة وقتله بذبحه بسيف الرياضة والقرية بالجسد وأهلها بالقوى الإنسانية من الحواس واستطعامهم بطلب أفاعيلها التي تختص بها وإباء الضيافة بمنعها إعطاء خواصها كما ينبغي لكلالها وضعفها والجدار بالتعلق الحائل بين النفس الناطقة وعالم المجردات وإرادة الانقضاض بمشارفة قطع العلائق وإقامته بتقوية البدن والرفق بالقوى والحواس ومشيئة اتخاذ الأجر بمشيئة الصبر على شدة الرياضة لنيل الكشوف وإفاضة الأنوار والمساكين بالعوام والبحر الذي يعملون فيه ببحر الدنيا والملك بالشيطان والسفن التي يغصبها العبادات الخالية عن الانكسار والذل والخشوع والأبوين المؤمنين بالقلب والروح والبدل الخير بالنفس المطمئنة والملهمة والكنز بالكمالات النظرية والعلمية والأب الصالح بالعقل المفارق الذي كمالاته بالفعل وبلوغ الأشد بوصولهما بتربية الشيخ وإرشاده إلى المرتبة الكاملة وهذا ما اختاره النيسابوري، واختار غيره تأويلا آخر هو أدهي منه، هذا والله تعالى الموفق للصواب وإليه المرجع والمآب وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ كان السؤال على وجه الامتحان والسائلون في المشهور قريش بتلقين اليهود، وقيل: اليهود أنفسهم وروي
Yine şöyle bir itiraz öne sürüldü: Çocuğun imana muvaffak kılınmasıyla da sakınca ortadan kalkabilirdi, öyleyse öldürülmesine ne gerek vardı? Buna şöyle cevap verildi: Zâhir olan, onun buna istidatlı olmadığıdır; bu ise hikmete aykırıdır. Sanki Hızır aleyhisselâm söylediği şeyde bir tür itiraz/tartışma gördü de: { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” sözüyle bundan sıyrıldı; yani bilakis onu Allah Azze ve Celle'nin emriyle yaptım; O Sübhânehu ise emrettiği ve yaptığı şeylerden sorguya çekilmez. Belki de serçe denize gagasını daldırdığında Mûsâ'ya aleyhisselâm o söylediğini söylemesi, Allah Teâlâ'nın şanı yüce olan emrine dair tartışma kapısını kapatmak içindi. Belki de bu gibi meselelerin ilmi, Allah Sübhânehu'nun zâtına tahsis ettiği ilimdendir; { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ } “O'nun ilminden, ancak kendisinin dilediği kadarından başka hiçbir şeyi kavrayamazlar” [el-Bakara: 255]. Bazıları iki denizin birleştiği yeri (mecma'u'l-bahreyn), şeyhin velâyeti ile müridin velâyetinin birleştiği yer; kayayı nefis; balığı dünya sevgisi ve süsü tuzuyla tuzlanmış kalp; gemiyi şeriat; onun delinmesini bâtındaki salah ile birlikte zâhirdeki kanunu/namusu yıkmak; gemi ahalisinin boğulmasını onları sapıklık denizlerine düşürmek; çocuğu emmâre nefis; onun öldürülmesini riyâzet kılıcıyla boğazlanması; şehri beden; ahalisini duyulardan ibaret insanî kuvvetler; onlardan yemek istenmesini onlara has fiillerin talep edilmesi; misafir kabul etmemelerini yorgunluk ve zaaflarından ötürü gereken hususiyetlerini vermekten imtina etmeleri; duvarı nâtık nefis ile mücerretler âlemi arasına giren alaka; yıkılmaya yüz tutmasını bağları koparmaya yaklaşmak; onu doğrultmayı bedeni güçlendirmek ve kuvvetler ile duyulara lütufla muamele etmek; ücret alma iradesini keşiflere nail olmak ve nurların feyzine ermek için riyâzetin meşakkatine sabretme iradesi; yoksulları avam; içinde çalıştıkları denizi dünya denizi; meliki şeytan; zorla el koyduğu gemileri huşû, zillet ve kırıklıktan uzak ibadetler; mümin ana babayı kalp ve ruh; daha hayırlı bedeli mutmainne ve mülhime nefis; hazineyi nazarî ve amelî kemâlât; salih babayı fiilî kemâlâta sahip mücerret akıl; rüşde ermeyi ise o ikisinin şeyhin terbiyesi ve irşadıyla kâmil mertebeye ulaşmaları şeklinde tevil etmiştir. Nîsâbûrî'nin tercih ettiği budur. Bir başkası ise bundan daha da şaşırtıcı başka bir tevil tercih etmiştir. Doğruya muvaffak kılan ancak Allah Teâlâ'dır; dönüş ve varış da yalnız O'nadır. { وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ } “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar”. Soru imtihan kabilindendi; meşhur olana göre soranlar, Yahudilerin telkiniyle Kureyş'ti. Bir görüşe göre ise bizzat Yahudilerdi; nitekim bu rivayet edilmiştir
ذلك عن السدي، وأكثر الآثار تدل على أن الآية نزلت بعد سؤالهم فالتعبير بصيغة الاستقبال لاستحضار الصورة الماضية لما أن في سؤالهم على ذلك الوجه مع مشاهدتهم من أمره ﷺ ما شاهدوا نوع غرابة، وقيل: للدلالة على استمرارهم على السؤال إلى ورود الجواب، وبعض الآثار يدل على أن الآية نزلت قبل،
Süddî'den rivayet olunmuştur. Eserlerin/rivayetlerin çoğu ayetin onların sorusundan sonra indiğine delalet etmektedir. Gelecek zaman kipiyle ifade edilmesi, geçmişteki tablonun göz önüne getirilmesi içindir; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem durumundan gördükleri şeyleri gördükleri halde bu minval üzere soru sormalarında bir tür gariplik vardır. Bir görüşe göre de, cevap gelinceye kadar sormaya devam ettiklerini göstermek içindir. Bazı rivayetler ise ayetin [sorudan] önce indiğine delalet etmektedir.