Binûn

Kehf Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فعن عقبة بن عامر قال: إن نفرا من أهل الكتاب جاؤوا بالصحف أو الكتب فقالوا لي: استأذن لنا على رسول الله ﷺ لندخل عليه فانصرفت إليه ﵊ فأخبرته بمكانهم فقال ﷺ: ما لي ولهم يسألونني عما لا أعلم إنما أنا عبد لا علم لي إلا ما علمني ربي ثم قال: ائتني بوضوء أتوضأ به فأتيته فتوضأ ثم قام إلى مسجد في بيته فركع ركعتين فانصرف حتى بدا السرور في وجهه ثم قال: اذهب فأدخلهم ومن وجدت بالباب من أصحابي فأدخلتهم فلما رآهم النبي ﷺ قال: إن شئتم أخبرتكم بما سألتموني عنه وإن شئتم غير ذلك فافعلوا

Nitekim Ukbe b. Âmir'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ehl-i Kitap'tan bir grup sahifeler veya kitaplarla gelip bana: 'Huzuruna girmemiz için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizim adımıza izin iste' dediler. Ben de onun aleyhisselâm yanına dönüp bulundukları yeri haber verdim. Bunun üzerine o sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Benim onlarla ne işim var ki bilmediğim şeyi bana soruyorlar? Ben sadece bir kulum, Rabbimin bana öğrettiğinden başka bilgim yoktur' buyurdu. Sonra: 'Bana abdest alacağım bir abdest suyu getir' dedi. Getirdim, abdest aldı; sonra evindeki mescide kalkıp iki rekât namaz kıldı. Ardından yüzünde sevinç belirmiş halde döndü ve: 'Git, onları ve kapıda bulduğun ashâbımı içeri al' dedi. Ben de onları içeri aldım. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları görünce: 'Dilerseniz bana sorduğunuz şeyi size haber vereyim, dilerseniz başka türlü yapın' buyurdu

، والجمهور على الأول ولم تثبت صحة هذا الخبر.

; cumhur birinci görüş üzeredir ve bu haberin sıhhati sabit olmamıştır.

واختلف في ذي القرنين فقيل: هو ملك أهبطه الله تعالى إلى الأرض وآتاه من كل شيء سببا وروي ذلك عن جبير بن نفير، واستدل على ذلك بما أخرجه ابن عبد الحكم وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن الأنباري في كتاب الأضداد وأبو الشيخ عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أنه سمع رجلا ينادي بمنى يا ذا القرنين فقال له عمر: ها أنتم قد سميتم بأسماء الأنبياء فما لكم وأسماء الملائكة، وهذا قول غريب بل لا يكاد يصح، والخبر على فرض صحته ليس نصا في ذلك إذ يحتمل ولو على بعد أن يكون المراد أن هذا الاسم من أسماء الملائكة ﵈ فلا تسموا به أنتم وإن تسمى به بعض من قبلكم من الناس.

Zülkarneyn hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o, Allah Teâlâ'nın yeryüzüne indirdiği ve her şeyden kendisine bir sebep verdiği bir melektir. Bu, Cübeyr b. Nüfeyr'den rivayet edilmiştir. Buna; İbn Abdilhakem, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Kitâbü'l-Ezdâd'da İbnü'l-Enbârî ve Ebü'ş-Şeyh'in Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiği şu hadisle delil getirilmiştir: O, Minâ'da bir adamın: 'Ey Zülkarneyn!' diye seslendiğini işitmiş, bunun üzerine Ömer ona: 'İşte siz peygamberlerin isimlerini taktınız, meleklerin isimleriyle ne işiniz var!' demiştir. Bu garip bir görüştür, hatta sahih olması pek mümkün değildir. Haber sahih kabul edilse bile bunda nass değildir; zira uzak bir ihtimal de olsa muradın, bu ismin meleklerin aleyhimesselâm isimlerinden olduğu, dolayısıyla sizden önceki bazı insanlar bu ismi almış olsa bile sizin bu ismi almamanız gerektiği olması muhtemeldir.

وقيل: هو عبد صالح ملكه الله تعالى الأرض وأعطاه العلم والحكمة وألبسه الهيبة ولا نعرف من هو وذكر في تسميته بذي القرنين وجوه: الأول

Bir görüşe göre ise o; Allah Teâlâ'nın yeryüzüne hâkim kıldığı, kendisine ilim ve hikmet verdiği, heybet giydirdiği salih bir kuldur; kim olduğunu bilmeyiz. Zülkarneyn diye isimlendirilmesi hususunda birtakım vecihler zikredilmiştir: Birincisi,

أنه دعا إلى طاعة الله تعالى فضرب على قرنه الأيمن فمات ثم بعثه الله تعالى فدعا فضرب على قرنه الأيسر فمات ثم بعثه الله تعالى فسمي ذا القرنين وملك ما ملك وروي هذا عن علي كرم الله تعالى وجهه

Allah Teâlâ'ya itaate davet etti, bunun üzerine sağ boynuzuna/başına vuruldu ve öldü; sonra Allah Teâlâ onu diriltti, o yine davet etti, bu defa sol boynuzuna/başına vuruldu ve öldü; sonra Allah Teâlâ onu tekrar diriltti. Bu sebeple Zülkarneyn (iki boynuzlu/iki darbeli) diye isimlendirildi ve sahip olduğu mülke sahip oldu. Bu, Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet edilmiştir.

، والثاني أنه انقرض في وقته قرنان من الناس، الثالث أنه كانت صفحتا رأسه من نحاس وروي ذلك عن وهب بن منبه، الرابع أنه كان في رأسه قرنان كالظلفين وهو أول من لبس العمامة ليسترهما وروي ذلك عن عبيد بن يعلى، الخامس أنه كان لتاجه قرنان، السادس أنه طاف قرني الدنيا أي شرقها وغربها وروي ذلك مرفوعا، السابع أنه كان له غديرتان وروي ذلك عن قتادة ويونس بن عبيد، الثامن أنه سخر له النور والظلمة فإذا سرى يهديه النور من أمامه وتمتد الظلمة من ورائه، التاسع أنه دخل النور والظلمة، العاشر أنه رأى في منامه كأنه صعد إلى الشمس وأخذ بقرنيها.

İkincisi, onun zamanında insanlardan iki nesil (karn) helak olup geçmiştir. Üçüncüsü, başının iki yanı bakırdandı; bu, Vehb b. Münebbih'ten rivayet edilmiştir. Dördüncüsü, başında tırnak/çatal tırnak gibi iki boynuz vardı ve onları örtmek için sarık saran ilk kimsedir; bu, Ubeyd b. Ya'lâ'dan rivayet edilmiştir. Beşincisi, tacının iki boynuzu vardı. Altıncısı, dünyanın iki boynuzunu yani doğusunu ve batısını dolaşmıştır; bu, merfû olarak rivayet edilmiştir. Yedincisi, onun iki örgüsü vardı; bu, Katâde ve Yûnus b. Ubeyd'den rivayet edilmiştir. Sekizincisi, nur ve karanlık onun emrine verilmişti; gece yürüdüğünde nur önünden ona kılavuzluk eder, karanlık ise arkasından uzardı. Dokuzuncusu, nur ve karanlığa girmiştir. Onuncusu, rüyasında sanki güneşe yükselmiş ve onun iki boynuzundan tutmuş gibi görmüştür.

الحادي عشر أنه يجوز أن يكون قد لقب بذلك لشجاعته كأنه ينطح أقرانه كما لقب أزدشير بهمن بطويل اليدين لنفوذ أمره حيث أراد، ولا يخفى أنه يبعد عدم معرفة رجل مكن له ما مكن في الأرض وبلغ من الشهرة ما بلغ في طولها والعرض، وأما الوجوه المذكورة في وجه تسميته ففيها ما لا يكاد يصح ولعله غير خفي عليك وقيل: هو فريدون بن اثفيان بن جمشيد خامس ملوك الفرس الفيشدادية وكان ملكا عادلا مطيعا لله تعالى. وفي كتاب صور الأقاليم لأبي زيد البلخي أنه كان مؤيدا بالوحي. وفي عامة التواريخ أنه ملك الأرض وقسمها بين بنيه الثلاثة ايرج وسلم وتور فأعطى ايرج العراق والهند والحجاز وجعله صاحب التاج، وأعطى سلم الروم وديار مصر والمغرب، وأعطى تور الصين والترك والمشرق، ووضع لكل قانونا تحكم به وسميت القوانين الثلاثة سياسة فهي معربة سي ايسا أي ثلاثة قوانين، ووجه تسميته ذا القرنين أنه ملك طرفي الدنيا أو طول أيام سلطنته فإنها كانت على ما في روضة الصفا خمسمائة سنة أو عظم شجاعته وقهره الملوك. ورد بأنه قد أجمع أهل التاريخ على أنه لم يسافر لا شرقا ولا غربا وإنما دوخ له البلاد كاوه الأصفهاني الحداد الذي مزق الله تعالى على يده ملك الضحاك وبقي رئيس العساكر إلى أن مات، ويلزم على هذا

On birincisi, Erdeşîr Behmen'in emri dilediği yere ulaştığı için 'uzun elli' diye lakaplandırılması gibi, onun da akranlarına toslarcasına cesaretinden ötürü böyle lakaplandırılmış olması caizdir. Yeryüzünde bunca imkân verilen, uzunluğunda ve genişliğinde bu denli meşhur olan bir adamın tanınmamasının uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. İsimlendirilme gerekçesi hakkında zikredilen vecihlere gelince; bunların içinde neredeyse hiç sahih olmayacak şeyler vardır, bu da herhalde sana gizli kalmaz. Bir görüşe göre o, Pişdâdîler Fars krallarının beşincisi olan Feridun b. Esfiyân b. Cemşîd'dir; âdil ve Allah Teâlâ'ya itaatkâr bir kraldı. Ebû Zeyd el-Belhî'nin Suverü'l-Ekâlîm kitabında onun vahiyle teyit edildiği geçmektedir. Genel tarih kitaplarında ise onun yeryüzüne mâlik olduğu ve onu İrec, Selm ve Tûr adlı üç oğlu arasında paylaştırdığı; İrec'e Irak, Hindistan ve Hicaz'ı verip onu taç sahibi kıldığı; Selm'e Rum, Mısır diyarı ve Mağrib'i verdiği; Tûr'a ise Çin, Türk ve Meşrık'ı verdiği; her biri için hükmedecekleri bir kanun koyduğu ve bu üç kanuna 'siyâset' dendiği, bunun da 'üç kanun' manasındaki 'si îsâ'dan Arapçalaştırıldığı yer almaktadır. Zülkarneyn diye isimlendirilme gerekçesi ise, dünyanın iki ucuna hükmetmesi veya Ravzatü's-Safâ'daki bilgiye göre beş yüz yıl olan saltanat günlerinin uzunluğu yahut cesaretinin büyüklüğü ve krallara boyun eğdirmesidir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Tarihçiler onun ne doğuya ne de batıya seyahat etmediği, bilakis Allah Teâlâ'nın eliyle Dahhâk'ın mülkünü parçaladığı ve ölene kadar ordu komutanı kalan İsfahanlı demirci Kâve'nin onun adına ülkeleri fethettiği hususunda icmâ etmişlerdir. Bu

القول أيضا أن يكون الخضر ﵇ على مقدمته بناء على ما اشتهر أنه ﵇ كان على مقدمة ذي القرنين ولم يذكر ذلك أحد من المؤرخين. وأجيب بأن من يقول: إنه الإسكندر يثبت جميع ما ثبت للإسكندر في الآيات والأخبار ولا يبالي بعدم ذكر المؤرخين لذلك وهو كما ترى، وقيل: هو إسكندر اليوناني ابن فيلقوس، وقيل: قلفيص، وقيل: قليص.

görüşe göre ayrıca, Hızır'ın aleyhisselâm Zülkarneyn'in öncü birliğinde olduğuna dair meşhur olan kabule binaen onun öncüsünde olması gerekir; oysa tarihçilerden hiçbiri bunu zikretmemiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: 'O İskender'dir' diyen kimse, ayetlerde ve haberlerde İskender için sabit olan her şeyi sabit görür ve tarihçilerin bunu zikretmeyişine aldırmaz; nitekim bu da gördüğün gibidir. Bir görüşe göre o, Feylekos'un -bir görüşe göre Kalfîs, bir görüşe göre Kalîs- oğlu Yunanlı İskender'dir.

وقال ابن كثير: هو ابن فيليس بن مصريم بن هرمس بن ميطون بن رومي بن ليطي بن يونان بن يافث بن نون بن شرخون بن تونط بن يوفيل بن رومي بن الأصغر بن العزيز بن إسحاق بن إبراهيم الخليل ﵇ وكان سرير ملكه مقدونيا وهي بلدة من بلاد الروم غربي دار السلطنة السنية قسطنطينية المحمية بينهما من المسافة قدر خمسة عشر يوما أو نحو ذلك عند مدينة شيروز، وقول ابن زيدون: إنها مصر وهم، وهو الذي غلب دارا الأصغر واستولى على ملك الفرس وكان مولده في السنة الثالثة عشرة من ملك دارا الأكبر. وزعم بعضهم أنه أبوه وذلك أنه تزوج بنت فيلقوس فلما قربها وجد منها رائحة منكرة فأرسلها إلى أبيها وقد حملت بالإسكندر فلما وضعته بقي في كفالة أبيها فنسب إليه، وقيل: إن دارا الأكبر تزوج ابنة ملك الزنج هلابي فاستخبث ريحها فأمر أن يحتال لذلك فكانت تغتسل بماء السندروس فأذهب كثيرا من ذفرها ثم عافها وردها إلى أهلها فولدت الإسكندر وكان يسمى الإسكندروس. ويدل على أنه ولده أنه لما أدرك دارا الأصغر بن دارا الأكبر وبه رمق وضع رأسه في حجره وقال له: يا أخي أخبرني عمن فعل هذا بك لأنتقم منه وهو زعم باطل. وقوله: يا أخي من باب الإكرام ومخاطبة الأمثال. وإنما سمي ذا القرنين لملكه طرفي الأرض أو لشجاعته واستدل لهذا القول بأن القرآن دل على أن الرجل بلغ ملكه إلى أقصى المغرب وأقصى المشرق وجهة الشمال وذلك تمام المعمور من الأرض وسئل هذا الملك يجب أن يبقى ذكره مخلدا والملك الذي اشتهر في كتب التواريخ أنه بلغ ملكه إلى هذا الحد ليس إلا هذا الإسكندر، وذلك لأنه لما مات أبوه جمع ملوك الروم والمغرب وقهرهم وانتهى إلى البحر الأخضر ثم عاد إلى مصر وبني الإسكندرية ثم دخل الشام وقصد بني إسرائيل وورد بيت المقدس وذبح في مذبحه ثم انعطف إلى أرمينية وباب الأبواب ودانت له العراقيون والقبط والبربر واستولى على دارا وقصد الهند والصين وغزا الأمم البعيدة ورجع إلى خراسان وبنى المدن الكثيرة ورجع إلى العراق ومرض بشهرزور ومات بها، وقيل: مات برومية المدائن ووضعوه في تابوت من ذهب وحملوه إلى الإسكندرية وعاش اثنين وثلاثين سنة ومدة ملكه اثنتا عشرة سنة. وقيل: عاش ستا وثلاثين ومدة ملكه ست عشرة سنة، وقيل: غير ذلك، فلما ثبت بالقرآن أن ذا القرنين ملك أكثر المعمورة وثبت بالتواريخ أن الذي هذا شأنه هو الإسكندر وجب القطع بأن المراد بذي القرنين هو الإسكندر كذا ذكره الإمام ثم قال: وهذا القول هو الأظهر للدليل المذكور إلا أن فيه إشكالا قويا وهو أنه كان تلميذ أرسطو الحكيم المقيم بمدينة أنينة أسلمه إليه أبوه فأقام عنده خمس سنين وتعلم منه الفلسفة وبرع فيها وكان على مذهبه فتعظيم الله تعالى إياه يوجب الحكم بأن مذهب أرسطو حق وذلك مما لا سبيل إليه. وأجيب بأنا لا نسلم أنه كان على مذهبه في جميع ما ذهب إليه والتلمذه على شخص لا توجب الموافقة في جميع مقالات ذلك الشخص ألا ترى كثرة مخالفة الإمامين لشيخهما الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه فيحتمل أن يكون مخالفا له فيما يوجب الكفر، وفي ذبحه في مذبح بيت المقدس دليل على أنه لم يكن يرى جميع ما يراه الحكماء، ولا يخفى أنه احتمال بعيد، والمشهور أنه كان قائلا بما يقوله الحكماء والذبح المذكور غير متحقق والاستدلال به ضعيف، وقيل: إن قوله بذلك وتمذهبه بمذهب أرسطو لا يوجب كفره إذ ذاك فإنه كان مقرا بالصانع تعالى شأنه معظما له غير عابد سواه من صنم أو غيره كما يدل عليه ما نقله الشهرستاني أن الحكماء تشاوروا في أن يسجدوا له إجلالا وتعظيما فقال: لا يجوز السجود

İbn Kesîr şöyle demiştir: O; Halîl İbrâhim'in aleyhisselâm oğlu İshak'ın oğlu el-Azîz'in oğlu el-Asgar'ın oğlu Rûmî'nin oğlu Yûfîl'in oğlu Tûnet'in oğlu Şerhûn'un oğlu Nûn'un oğlu Yâfes'in oğlu Yûnân'ın oğlu Lîtî'nin oğlu Rûmî'nin oğlu Mîtûn'un oğlu Hermes'in oğlu Mısrîm'in oğlu Fîlîs'in oğludur. Saltanat tahtı Makedonya idi; orası Rum beldelerinden bir belde olup yüce saltanat merkezi korunan Kostantiniyye'nin batısında, ikisi arasında Şehrezûr şehri civarında yaklaşık on beş günlük veya o kadar bir mesafe vardır. İbn Zeydûn'un oranın Mısır olduğuna dair sözü bir vehimdir. Küçük Dârâ'yı yenen ve Fars mülkünü ele geçiren odur. Doğumu ise Büyük Dârâ'nın mülkünün on üçüncü yılındaydı. Bazıları onun babası olduğunu ileri sürmüştür; şöyle ki: O, Feylekos'un kızıyla evlenmiş, ona yaklaştığında ondan hoşlanmadığı bir koku hissetmiş ve İskender'e hamile kalmışken onu babasına göndermiştir; kadın onu doğurunca babasının himayesinde kalmış, böylece ona nispet edilmiştir. Bir görüşe göre ise Büyük Dârâ, Zenc melikinin kızı Helâbî ile evlenmiş, kokusunu kötü bulmuş ve bunun için bir çare bulunmasını emretmiştir; kadın da sandaros suyuyla yıkanmış, bu da kokusunun çoğunu gidermiştir. Sonra ondan tiksinip onu ailesine geri göndermiş, o da İskender'i doğurmuştur; ona İskenderûs denilirdi. Onun oğlu olduğuna şu da delalet eder: Büyük Dârâ oğlu Küçük Dârâ'ya yetiştiğinde henüz can çekişirken başını kucağına koymuş ve ona: 'Ey kardeşim! İntikamını almam için bunu sana kimin yaptığını bana haber ver' demiştir; bu ise bâtıl bir iddiadır. Onun: 'Ey kardeşim' sözü ikram ve akranlara hitap kabilindendir. Zülkarneyn diye isimlendirilmesi ise yeryüzünün iki ucuna hükmettiği veya cesareti sebebiyledir. Bu görüşe Kur'an'ın, adamın mülkünün en uzak batıya, en uzak doğuya ve kuzey yönüne -ki bu da yeryüzünün meskûn yerlerinin tamamıdır- ulaştığına delalet etmesiyle delil getirilmiştir. Böyle bir hükümdarın zikrinin ebedî kalması gerekir; tarih kitaplarında mülkünün bu sınıra ulaştığı meşhur olan hükümdar ise bu İskender'den başkası değildir. Zira babası ölünce Rum ve Mağrib meliklerini toplayıp onlara boyun eğdirmiş, Yeşil Deniz'e (Atlas Okyanusu) kadar varmış, sonra Mısır'a dönüp İskenderiye'yi inşa etmiş, sonra Şam'a girip İsrâiloğullarını hedeflemiş, Beytülmakdis'e varıp kurban kesim yerinde kurban kesmiş, sonra Ermenistan ve Bâbülebvâb'a yönelmiş; Iraklılar, Kıptîler ve Berberîler ona itaat etmiş, Dârâ'ya galebe çalmış, Hindistan ve Çin'e yönelip uzak kavimlerle savaşmış, Horasan'a dönüp pek çok şehir inşa etmiş, Irak'a dönmüş, Şehrezûr'da hastalanıp orada ölmüştür. Bir görüşe göre ise Medâin Rumiyesi'nde ölmüş, onu altından bir tabuta koyup İskenderiye'ye taşımışlardır. Otuz iki yıl yaşamış, hükümdarlık süresi on iki yıl olmuştur. Bir görüşe göre otuz altı yıl yaşamış, hükümdarlık süresi on altı yıl olmuştur; başka şeyler de söylenmiştir. Kur'an ile Zülkarneyn'in meskûn yerlerin çoğuna hükmettiği sabit olunca ve tarihlerle de bu durumda olanın İskender olduğu sabit olunca, Zülkarneyn'den muradın İskender olduğuna kesin hükmetmek vacip olmuştur. İmam [Râzî] böyle zikretmiş, sonra da şöyle demiştir: Zikredilen delilden ötürü en zâhir olan görüş budur; ancak bunda kuvvetli bir müşkillik vardır: Zira o, Atina şehrinde ikamet eden Filozof Aristoteles'in öğrencisiydi; babası onu ona teslim etmiş, onun yanında beş yıl kalmış, ondan felsefe öğrenip onda maharet kazanmış ve onun mezhebi üzere bulunmuştur. Allah Teâlâ'nın onu tazim etmesi ise Aristoteles'in mezhebinin hak olduğuna hükmetmeyi gerektirir ki buna imkân yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz onun gittiği her görüşte onun mezhebi üzere olduğunu kabul etmiyoruz. Bir kimseye talebelik etmek, o kimsenin bütün görüşlerine muvafakat etmeyi gerektirmez; nitekim iki imamın (Ebû Yûsuf ve Muhammed) hocaları İmam Ebû Hanîfe'ye radıyallâhu teâlâ anh pek çok muhalefetini görmez misin? Dolayısıyla küfrü gerektiren hususlarda ona muhalif olması muhtemeldir. Beytülmakdis'in kurban kesim yerinde kurban kesmesinde de filozofların benimsediği her görüşü benimsemediğine bir delil vardır. Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir; meşhur olan ise filozofların dediğini dediğidir, zikredilen kurban kesme hadisesi de tahakkuk etmiş değildir ve onunla istidlal zayıftır. Bir görüşe göre de, onun bunu söylemesi ve Aristoteles'in mezhebini benimsemesi o vakit onun küfrünü gerektirmez; zira o, Sâni' Teâlâ'yı şânı yüce olarak ikrar eden, O'nu tazim eden, put veya başka bir şey olsun O'ndan başkasına ibadet etmeyen biriydi. Nitekim Şehristânî'nin naklettiği şu rivayet de buna delalet eder: Filozoflar ona iclâl ve tazim için secde etmeyi istişare etmişler, o da: 'Âlemin Başlatıcısından başkasına secde etmek caiz değildir' demiştir.

لغير بادئ الكل ولم يكن مبعوثا إليه رسول فإنه كان قبل مبعث عيسى ﵇ بنحو ثلاثمائة سنة وكان الأنبياء ﵈ إذ ذاك من بني إسرائيل ومبعوثين إليهم ولم يكن هو منهم فكان حكمه حكم أهل الفترة. وتعقب بأنه على تسليم ذلك لا يحسم مادة الإشكال لأن الله تعالى لا يكاد يعظم من حكمه حكم أهل الفترة مثل هذا التعظيم الذي دلت عليه الآيات

Kendisine bir peygamber gönderilmiş değildi; zira o, Îsâ'nın aleyhisselâm gönderilmesinden yaklaşık üç yüz yıl önceydi. Peygamberler aleyhimesselâm o vakit İsrâiloğullarından idi ve onlara gönderiliyorlardı; o ise onlardan değildi, dolayısıyla hükmü fetret ehlinin hükmü gibiydi. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu kabul edilse bile müşkilin aslını ortadan kaldırmaz; zira Allah Teâlâ, hükmü fetret ehli hükmünde olan bir kimseyi, ayetlerin

والأخبار، وأيضا الثالث في التواريخ أن الإسكندر المذكور كان أرسطو بمنزلة الوزير عنده وكان يستشيره في المهمات ويعمل برأيه ولم يذكر فيها أنه اجتمع مع الخضر ﵇ فضلا عن اتخاذه إياه وزيرا كما هو المشهور في ذي القرنين.

ve haberlerin delalet ettiği böylesi bir tazimle tazim etmez. Ayrıca tarihlerde sabit olan üçüncü husus; mezkûr İskender'in yanında Aristoteles'in vezir konumunda olduğu, önemli işlerde onunla istişare ettiği ve onun görüşüyle amel ettiğidir; tarihlerde onun Zülkarneyn hakkında meşhur olduğu üzere Hızır'ı aleyhisselâm vezir edinmesi bir yana, onunla bir araya geldiği bile zikredilmemiştir.

واعترض أيضا بأن إسكندر المذكور لم يتحقق له سفر نحو المغرب في كتب التواريخ المعتبرة وقد نبه على ذلك كاتب جلبي عليه الرحمة، وقيل: هو الإسكندر الرومي وهو متقدم على اليوناني بكثير ويقال له: ذو القرنين الأكبر، واسمه قيل: مرزبان بن مردبة من ولد يافث بن نوح ﵇ وكان أسود، وقيل: اسمه عبد الله بن الضحاك، وقيل: مصعب بن عبد الله بن قينان بن منصور بن عبد الله بن الأزد بن عون بن زيد بن كهلان بن سبا بن يعرب بن قحطان، وجعل بعضهم هذا الخلاف في اسم ذي القرنين اليوناني بعد أن نقل القول بأن اسمه الإسكندر بن فيلقوس، وذكر في اسم الرومي ونسبه ما نقل سابقا عن ابن كثير.

Yine şöyle itiraz edilmiştir: Mezkûr İskender'in Mağrib tarafına bir seyahati muteber tarih kitaplarında tahakkuk etmiş değildir; nitekim Kâtip Çelebi de -üzerine rahmet olsun- buna dikkat çekmiştir. Bir görüşe göre o, Rum İskender'dir; Yunanlıdan çok öncedir ve ona Büyük Zülkarneyn denir. İsminin Nûh'un aleyhisselâm oğlu Yâfes'in neslinden Merzübân b. Merdebe olduğu ve siyahî olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ismi Abdullah b. Dahhâk'tır; bir görüşe göre ise Mus'ab b. Abdillâh b. Kaynân b. Mansûr b. Abdillâh b. el-Ezd b. Avn b. Zeyd b. Kehlân b. Sebe' b. Ye'rub b. Kahtân'dır. Bazıları, isminin İskender b. Feylekos olduğu görüşünü naklettikten sonra, Yunanlı Zülkarneyn'in ismindeki bu ihtilafı da buna bağlamış; Rum olanın ismi ve nesebi hakkında ise daha önce İbn Kesîr'den nakledilenleri zikretmiştir.

وذهب بعض المحققين إلى أن الإسكندر اليوناني والإسكندر الرومي كلاهما يطلقان على غالب دارا الأصغر والتاريخ المشهور بالتاريخ الرومي ويسمى أيضا السرياني والعجمي ينسب إليه في المشهور وأوله شروق يوم الاثنين من أول سنة من سني ولايته عند ابن البناء ومن أول السنة السابعة وهي سنة خروجه لتملك البلاد كما في زيج الصوفي أو من أول السنة التي مات فيها كما في المبادئ والغايات، وبعض المحققين ينسبه إلى سولونس بن الطبوخوس الذي أمر ببناء أنطاكية وهو الذي صححه ابن أبي الشكر، وتوقف بعضهم كالغ بك عن نسبته إلى أحدهما لتعارض الأدلة، ونفى بعضهم أن يكون في الزمن المتقدم بين الملوك إسكندران.

Bazı muhakkikler hem Yunanlı İskender'in hem de Rum İskender'in Küçük Dârâ'ya galip gelen kimseye ıtlak edildiği; Rum Tarihi olarak meşhur olan, aynı zamanda Süryânî ve Acemî diye de isimlendirilen tarihin meşhur olana göre ona nispet edildiği görüşüne varmışlardır. İbnü'l-Bennâ'ya göre onun başlangıcı, hükümdarlık yıllarının ilk senesinin pazartesi gününün doğuşudur; Zîc-i Sûfî'de olduğu gibi memleketleri fethetmek için çıktığı yıl olan yedinci yılın başıdır veya el-Mebâdi' ve'l-Gāyât'ta olduğu gibi öldüğü yılın başıdır. Bazı muhakkikler ise bunu Antakya'nın inşasını emreden Selevkos b. Antiokhos'a nispet eder ki İbn Ebî Şükr'ün tashih ettiği de budur. Uluğ Bey gibi bazıları ise delillerin çelişmesinden ötürü bunu ikisinden birine nispet etmekte tevakkuf etmiştir. Bazıları ise geçmiş zamanda krallar arasında iki İskender olduğunu nefyetmiştir.

وزعم أنه ليس هناك إلا الإسكندر الذي غلب دارا واستولى على ملك فارس وقال: إن ذا القرنين المذكور في القرآن العظيم يحتمل أن يكون هو ويحتمل أن يكون غيره، والذي عليه الكثير أن المسمى بالإسكندر بين الملوك السالفة اثنان بينهما نحو ألفي سنة وأن أولهما هو المراد بذي القرنين ويسميه بعضهم الرومي وبعضهم اليوناني وهو الذي عمر دهرا طويلا فقيل: عمر ألفا وستمائة سنة، وقيل: ألفي سنة، وقيل: ثلاثة آلاف سنة ولا يصح في ذلك شيء، وذكر أبو الريحان البيروني المنجم في كتابه المسمى بالآثار الباقية عن القرون الخالية أن ذا القرنين هو أبو كرب سمي ابن عمير بن أفريقيس الحميري وهو الذي افتخر به تبع اليماني حيث قال:

Dârâ'ya galip gelip Fars mülkünü ele geçiren İskender'den başka bir İskender bulunmadığını iddia etmiş ve: 'Yüce Kur'an'da zikredilen Zülkarneyn'in o olması da başkası olması da muhtemeldir' demiştir. Pek çok kimsenin benimsediği görüşe göre ise geçmiş krallar arasında İskender ismiyle anılan, aralarında yaklaşık iki bin yıl bulunan iki kişi vardır; bunlardan ilki Zülkarneyn ile kastedilen kimsedir; bazısı ona Rumî, bazısı da Yunanî der. Çok uzun bir ömür süren odur; nitekim bin altı yüz yıl yaşadığı, iki bin yıl yaşadığı, üç bin yıl yaşadığı söylenmiştir; bu hususta hiçbir şey sahih değildir. Müneccim Ebû Reyhân el-Bîrûnî, el-Âsârü'l-Bâkıye 'ani'l-Kurûni'l-Hâliye adlı kitabında Zülkarneyn'in Ebû Kerib Sümeyy b. Umeyr b. Efrîkīs el-Himyerî olduğunu zikretmiştir; Tübba' el-Yemânî'nin kendisiyle övünerek şöyle dediği kimsedir:

قد كان ذو القرنين جدي مسلما ... ملكا علا في الأرض غير مفند

Dedem Zülkarneyn bir müslümandı... Yeryüzünde yücelmiş, kınanmamış bir hükümdardı.

بلغ المغارب والمشارق يبتغي ... أسباب ملك من حكيم مرشد

Doğulara ve batılara ulaştı, arıyordu... İrşad edici bir hakîmden hükümdarlık vesilelerini.

فرأى مغيب الشمس عند غروبها ... في عين ذي خلب وثأط حرمد

Gördü güneşin battığı yeri batarken... Balçıklı ve kara çamurlu bir pınarda.

ثم قال: ويشبه أن يكون هذا القول أقرب لأن الأدواء كانوا من اليمن كذي المنار وذي نواس وذي رعين وذي يزن وذي جدن، واختار هذا القول كاتب جلبي وذكر أنه كان في عصر إبراهيم ﵇ وأنه اجتمع معه في مكة المكرمة وتعانقا وأن شهرة بلوغ ملك الإسكندر اليوناني تلميذ أرسطو الغاية القصوى في كتب التواريخ كما ذكر

Sonra şöyle dedi: Bu görüşün [hakikate] daha yakın olması muhtemeldir; zira başında 'Zû' unvanı bulunan hükümdarlar (el-Edvâ'), Zü’l-Menâr, Zû Nuvâs, Zû Ruayn, Zû Yezen ve Zû Ceden gibi Yemen’dendirler. Kâtip Çelebi de bu görüşü tercih etmiş ve onun İbrâhim aleyhisselâm döneminde yaşadığını, onunla Mekke-i Mükerreme’de bir araya gelip kucaklaştıklarını; Aristo’nun talebesi olan Yunanlı İskender’in hükümranlığının en uç sınırlara ulaştığına dair tarih kitaplarındaki şöhretinin ise zikredildiği üzere

الإمام دون هذا إنما هي لقرب زمان اليوناني بالنسبة إليه فإن بينهما نحو ألفي سنة وتواريخ هاتيك الأعصار قد أصابها إعصار ولم يبق ما يعول عليه ويرجع في حل المشكلات إليه، وربما يقال: إن عدم شهرة من ذكر تقوي كونه المسئول عنه إذ غرض اليهود من السؤال الامتحان وذلك إنما يحسن فيما خفي أمره ولم يشهر إذ الشهرة لا سيما إذا كانت تامة مظنة العلم وإلى كون ذي القرنين في زمان إبراهيم ﵇ ذهب غير واحد، وقد ذكر الأزرقي أنه أسلم على يده ﵇ وطاف معه بالكعبة وكان ثالثهما إسماعيل ﵇، وروي أنه حج ماشيا فلما سمع إبراهيم ﵇ بقدومه تلقاه ودعا له وأوصاه بوصايا، وقيل: أتي بفرس ليركب فقال: لا أركب في بلد فيه الخليل فعند ذلك سخر له السحاب ومد له في الأسباب وبشره إبراهيم ﵇ بذلك فكانت السحابة تحمله وعساكره وجميع آلتهم إذا أرادوا غزو قوم وهؤلاء لم يصرحوا بأن ذا القرنين هذا هو الحميري الذي ذكر لكن مقتضى كلام كاتب جلبي أنه هو.

İmam [Râzî]'nin belirttiği üzere bundan [Himyerî'den] değil de ancak Yunanlının zamanının ona nispetle yakın olmasından kaynaklandığını; zira aralarında yaklaşık iki bin yıl bulunduğunu, o eski asırların tarihlerine ise fırtına isabet ettiğini ve güvenilip müşkillerin çözümünde müracaat edilecek bir şey kalmadığını zikretmiştir. Bazen şöyle de denilebilir: Zikredilen kimsenin meşhur olmayışı, hakkında soru sorulan kimse olmasını kuvvetlendirir; zira Yahudilerin sorudan maksadı imtihandır, bu da ancak durumu gizli kalmış ve meşhur olmamış şeyde güzel olur; çünkü şöhret, bilhassa tam olduğunda, bilginin varlığı zannını doğurur. Zülkarneyn'in İbrâhim aleyhisselâm zamanında olduğu görüşüne birden fazla kimse meyletmiştir. Ezrakī, onun aleyhisselâm elinde müslüman olduğunu ve onunla Kâbe'yi tavaf ettiğini, üçüncülerinin de İsmâil aleyhisselâm olduğunu zikretmiştir. Yaya olarak hacca gittiği, İbrâhim aleyhisselâm onun gelişini duyunca onu karşılayıp ona dua ettiği ve birtakım vasiyetlerde bulunduğu rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre, binmesi için ona bir at getirilmiş, o da: 'Halîl'in bulunduğu bir beldede [binek üzerine] binmem' demiştir; işte o vakit bulutlar onun emrine verilmiş, vesileler onun için genişletilmiş ve İbrâhim aleyhisselâm bunu ona müjdelemiştir. Bir kavimle savaşmak istediklerinde bulut onu, askerlerini ve bütün mühimmatlarını taşırdı. Bunlar bu Zülkarneyn'in mezkûr Himyerî olduğunu açıkça belirtmemişlerdir; ancak Kâtip Çelebi'nin sözünün muktezası onun o olduğudur.

وذكر أنه يمكن أن يكون إسكندر لقبا لمن ذكر معربا عن الكسندر ومعناه في اللغة اليونانية آدمي جيد، وربما يقال: إن من قال: اسم الإسكندر مصعب بن عبد الله بن قينان بن منصور إلى آخر النسب السابق المنتهي إلى قحطان عنى هذا الرجل الحميري لا الرومي ولا اليوناني لكن وهم الناقل لأنه لم يقل أحد بأن الروم من أبناء قحطان وكذا اليونان، نعم ذكر يعقوب بن إسحاق الكندي أن يونان أخو قحطان ورد عليه أبو العباس الناشئ في قصيدته حيث قال:

İskender'in mezkûr şahıs için bir lakap olup Aleksandros'tan Arapçalaştırılmış olabileceğini, bunun da Yunanca dilinde 'iyi adam' manasına geldiğini zikretmiştir. Bazen şöyle de denilebilir: İskender'in isminin Kahtân'a kadar uzanan mezkûr nesep silsilesiyle Mus'ab b. Abdillâh b. Kaynân b. Mansûr olduğunu söyleyen kimse, ne Rum ne de Yunan olan işte bu Himyerî adamı kastetmiştir; fakat nakleden kimse vehme düşmüştür, çünkü hiç kimse Rumların Kahtân oğullarından olduğunu söylememiştir, Yunanlılar da öyledir. Evet, Ya'kūb b. İshak el-Kindî Yunan'ın Kahtân'ın kardeşi olduğunu zikretmiş, Ebü'l-Abbâs en-Nâşî de kasidesinde ona şöyle reddiye vermiştir:

أبا يوسف إني نظرت فلم أجد ... على الفحص رأيا صح منك ولا عقدا

Ey Ebû Yûsuf! Baktım da göremedim... İnceleme neticesinde senden sahih bir görüş yahut sağlam bir akide.

وصرت حكيما عند قوم إذا امرؤ ... بلاهم جميعا لم يجد عندهم عهدا

Öyle bir topluluk katında hakîm oldun ki bir adam... Hepsini denese, yanlarında hiçbir ahit bulamaz.

أتقرن إلحادا بدين محمد ... لقد جئت شيئا يا أخا كندة إدّا

İlhadı Muhammed'in diniyle bir mi tutuyorsun?... Doğrusu pek çirkin bir şey getirdin, ey Kindeli!

وتخلط يونانا بقحطان ضلة ... لعمري لقد باعدت بينهما جدا

Ve bir sapıklıkla Yunan'ı Kahtân'a karıştırıyorsun... Ömrüme yemin olsun ki ikisinin arasını pek açtın!

والمذكور في كتب التواريخ أن ملوك اليمن إلى أن غلبت الحبشة عليها من أبناء قحطان. وأورد على هذا القول في ذي القرنين أنه لم يوجد في كتب التواريخ المعتبرة سمي بن عمير بن أفريقيس في عداد ملوك اليمن والمذكور إنما هو شمر بصيغة فعل الماضي من التشمير بن أفريقيس ولم يذكروا بينه وبين أفريقيس عميرا وقد ذكر بعضهم فيه أنه ذو القرنين وقالوا: إنه يقال له شمر يرعش لارتعاش كان فيه فلعل سمي محرف عن شمر وابن عمير محرف من يرعش، وقد ذكروا في أبيه أفريقيس أنه غزا نحو المغرب في أرض البربر حتى أتى طنجة ونقل البربر من أرض فلسطين ومصر والساحل إلى مساكنهم اليوم وأنه هو الذي بنى إفريقية وبه سميت وكان ملكه مائة وأربعا وستين سنة، وفيه أنه خرج نحو العراق وتوجه نحو الصين وأنه قلع المدينة التي تسمى اليوم سمرقند وقالوا: إنها معرب شمركند وإلى ذلك يشير دعبل الخزاعي بقوله يفتخر بملوك اليمن:

Tarih kitaplarında zikredilen ise Habeşliler onlara galip gelene kadar Yemen krallarının Kahtân oğullarından olduğudur. Zülkarneyn hakkındaki bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Muteber tarih kitaplarında Yemen kralları arasında 'Sümeyy b. Umeyr b. Efrîkīs' bulunmamaktadır; zikredilen ise teşmîr babından mazi fiil sığasıyla Şemir b. Efrîkīs'tir ve onunla Efrîkīs arasında Umeyr'i zikretmemişlerdir. Bazıları onun hakkında Zülkarneyn olduğunu zikretmiş ve kendisinde bulunan bir titremeden ötürü ona Şemir Yer'aş dendiğini söylemişlerdir; öyleyse Sümeyy kelimesi Şemir'den, İbn Umeyr de Yer'aş'tan tahrif edilmiş olabilir. Babası Efrîkīs hakkında ise onun Berberîler yurdunda Mağrib tarafına Tanca'ya varıncaya kadar gazada bulunduğunu, Berberîleri Filistin, Mısır ve sahil topraklarından bugünkü meskenlerine naklettiğini, İfrîkıye'yi inşa edenin o olduğunu ve oranın onun adıyla anıldığını, hükümdarlığının yüz altmış dört yıl sürdüğünü zikretmişlerdir. Onun hakkında Irak tarafına çıkıp Çin'e yöneldiği, bugün Semerkant diye isimlendirilen şehri yıktığı da zikredilmiştir; Semerkant'ın 'Şemirkend'den Arapçalaştırıldığını söylemişlerdir. Di'bil el-Huzâî de Yemen krallarıyla övünerek söylediği şu sözünde buna işaret eder:

هم كتبوا الكتاب بباب مرو ... وباب الشاس كانوا الكاتبينا

Onlar Merv kapısında yazıyı yazanlardır... Şâş kapısında da yazıcı olanlar onlardı.

وهم سموا بشمر سمرقندا ... وهم غرسوا هناك النابتينا

Semerkant'ı Şemir'in adıyla isimlendiren onlardır... Orada dikilenleri dikenler de onlardır.

وأنه إنما لقب بذي القرنين لذؤابتين كانتا له وكان ملكه على ما قال ابن قتيبة مائة وسبعا وثلاثين سنة وعلى ما قال المسعودي ثلاثا وخمسين سنة وعلى ما قال غيرهما سبعا وثمانين سنة، ثم إن هذا لم يكن بأبي كرب وإنما المكنى به على ما رأيناه في بعض التواريخ أسعد بن كليكرب ويقال له تبع الأوسط ويذكر أنه آمن بنبينا ﷺ قبل مبعثه وفي ذلك يقول:

Onun ancak sahip olduğu iki örgüden ötürü Zülkarneyn diye lakaplandırıldığı; hükümdarlığının İbn Kuteybe'nin dediğine göre yüz otuz yedi yıl, Mes'ûdî'nin dediğine göre elli üç yıl, diğerlerinin dediğine göre ise seksen yedi yıl sürdüğü zikredilmiştir. Kaldı ki bu şahıs Ebû Kerib künyesiyle anılmamıştır; bu künyeyle anılan kimse bazı tarihlerde gördüğümüze göre Es'ad b. Kelîkerib'dir; ona Orta Tübba' denir ve Peygamberimiz'e sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilmesinden önce iman ettiği zikredilir. Bu hususta şöyle der:

شهدت على أحمد أنه ... رسول من الله باري النسم

Şahitlik ederim Ahmed'e ki o... Canları yaratan Allah'ın bir elçisidir.

فلو مد عمري إلى عمره ... لكنت وزيرا له وابن عم

Şayet ömrüm onun ömrüne yetişecek kadar uzatılsaydı... Elbette onun veziri ve amcaoğlu olurdum.

وذكروا أنه كان شديد الوطأة كثير الغزو فمله قومه فأغروا ابنه حسان على قتله فقتله، ولا يخفى أن كلا هذين الشخصين لا يصح أن يكون المراد بذي القرنين الذي ذكر أنه لقي إبراهيم ﵇ أما الأول فلأنهم ذكروا أنه ملك بعد ياسر ينعم بن عمرو وملك ياسر بعد بلقيس زوجة سليمان ﵇ وكان عمها فكيف يتصور أن يكون هذا ذاك مع بعد زمان ما بين إبراهيم وسليمان ﵉. وأما الثاني فلأنه بعد هذا بكثير مع أنه لم يطلق عليه أحد ذا القرنين ولا نسب إليه غزوا في مشارق الأرض ومغاربها ورأيت في بعض الكتب أن في زمن منوجهر بن ايرج بن أفريدون بعث موسى ﵇ وكان ملك اليمن في زمانه شمر أبا الملوك وكان في طاعته انتهى، وعليه أيضا لا يمكن أن يكون شمر هذا هو ذا القرنين السابق وهو ظاهر وإذا أسقطت جميع هذه الأقوال عن الاعتبار بناء على ما قيل إن أخبار ملوك اليمن مضطربة لا يكاد يوقف على روايتين متفقين فيها واعتبرت القول بأنه كان في زمن إبراهيم ﵇ ملك منهم هو ذو القرنين بناء على حسن الظن بقائل ذلك أشكل الأمر من وجه آخر وهو أن كتب التواريخ قاطبة ناطقة بأن فريدون كان في زمان إبراهيم ﵇ وأنه قسم المعمورة بين بنيه الثلاثة حسبما تقدم فكيف يتسنى مع هذا القول بأن ذا القرنين رجل من ملوك اليمن كان في ذلك الزمان أيضا، ويجيء نحو هذا الإشكال إذا قلنا إن ذا القرنين هو أحد الإسكندرين اليوناني والرومي وقلنا بأنه كان في زمن إبراهيم ﵇ أيضا، والحاصل أن القول بأن فريدون كان في ذلك الزمان وكان مالكا المعمورة كما في عامة تواريخ الفرس يمنع القول بأن ذا القرنين في ذلك الزمان غيره بل القول بوجود أحد الثلاثة من فريدون وذي القرنين التبعي وأحد الإسكندرين في ذلك الزمان وملكه المعمورة يمنع من القول بوجود غيره منهم في ذلك الزمان وملكه المعمورة أيضا، واستشكل كون ذي القرنين أيا كان من هؤلاء الثلاثة في زمان إبراهيم ﵇ بأن نمرود كان في زمانه أيضا، وقد جاء ملك الدنيا مؤمنان وكافران أما المؤمنان فسليمان ﵇ وذو القرنين وأما الكافران فنمرود وبختنصر ولا مخلص من ذلك على تقدير صحة الخبر إلا بأن يقال كان زمان إبراهيم ﵇ ممتدا ووقع ملكهما الدنيا متعاقبا وهو كما ترى.

Onun baskısı şiddetli, gazası çok biri olduğunu, kavminin ondan usandığını ve oğlu Hassân'ı onu öldürmeye kışkırttığını, onun da babasını öldürdüğünü zikretmişlerdir. Bu iki şahsın hiçbirinin İbrâhim ile aleyhisselâm karşılaştığı zikredilen Zülkarneyn olması sahih olamayacağı gizli değildir. Birincisine gelince; çünkü onlar onun Yâsir Yen'am b. Amr'dan sonra hükümdar olduğunu, Yâsir'in de Süleyman'ın aleyhisselâm hanımı Belkıs'tan sonra hükümdar olup onun amcası olduğunu zikretmişlerdir; İbrâhim ile Süleyman aleyhimesselâm arasındaki zamanın uzaklığıyla birlikte bunun o olması nasıl tasavvur edilebilir? İkincisine gelince; çünkü o bundan çok sonradır; üstelik hiç kimse ona Zülkarneyn ıtlakında bulunmamış, yeryüzünün doğularında ve batılarında bir gaza da ona nispet edilmemiştir. Bazı kitaplarda Menûçehr b. İrec b. Efrîdûn zamanında Mûsâ'nın aleyhisselâm peygamber olarak gönderildiğini, onun zamanında Yemen hükümdarının kralların babası Şemir olduğunu ve onun itaatinde bulunduğunu gördüm. Buna göre de bu Şemir'in önceki Zülkarneyn olması mümkün değildir; bu da açıktır. Yemen krallarının haberlerinin birbirini tutmadığı ve bu konuda birbiriyle ittifak halinde iki rivayete neredeyse rastlanmadığı gerekçesiyle bütün bu görüşleri itibardan düşürürsen ve bunu söyleyene hüsnüzan beslemeye binaen onların içinden İbrâhim aleyhisselâm zamanında bir kralın Zülkarneyn olduğu görüşünü muteber sayarsan, mesele başka bir yönden müşkilleşir: O da bütün tarih kitaplarının Feridun'un İbrâhim aleyhisselâm zamanında olduğunu ve meskûn yerleri daha önce geçtiği üzere üç oğlu arasında paylaştırdığını açıkça ifade etmesidir. Bununla birlikte Zülkarneyn'in o zamanda bulunan Yemen krallarından bir adam olduğunu söylemek nasıl mümkün olur? Zülkarneyn'in Yunanlı ve Rum olan iki İskender'den biri olduğunu söylediğimizde ve onun da İbrâhim aleyhisselâm zamanında olduğunu söylediğimizde buna benzer bir müşkillik ortaya çıkar. Hâsılı kelâm; Farsların genel tarihlerinde olduğu gibi Feridun'un o zamanda bulunduğu ve meskûn yerlerin hükümdarı olduğu görüşü, o zamanda Zülkarneyn'in ondan başkası olduğu görüşüne mânidir. Bilakis Feridun, Tübbaî Zülkarneyn ve iki İskender'den biri olmak üzere bu üçünden birinin o zamanda mevcudiyeti ve meskûn yerlere hükmettiği görüşü, o zamanda onlardan başkasının mevcudiyeti ve meskûn yerlere hükmettiği görüşüne de mânidir. Zülkarneyn bu üçünden hangisi olursa olsun, onun İbrâhim aleyhisselâm zamanında bulunması, Nemrûd'un da onun zamanında bulunması sebebiyle müşkül görülmüştür. Zira dünyaya iki mümin ve iki kâfir hükümdar olmuştur: Müminler Süleyman aleyhisselâm ve Zülkarneyn; kâfirler ise Nemrûd ve Buhtunnasr'dır. Haberin sahih olması takdirinde bundan kurtuluş, ancak İbrâhim'in aleyhisselâm zamanının uzun sürdüğü ve ikisinin dünyaya hükümdarlığının peş peşe gerçekleştiği söylenerek mümkündür ki bu da gördüğün gibidir.

ورأيت في بعض الكتب القول بأن ذا القرنين ملك نمرود وينحل به الإشكال. وقال بعضهم: الذي تقتضيه كتب التواريخ عدم صحة الخبر أو تأويله إذ ليس في شيء منها عموم ملك سليمان ﵇ أو ملك نمرود أو بختنصر والظاهر عدم الصحة. واستشكل أيضا كونه في ذلك الزمان بأنه لم يذكر في التوراة كما يدعيه اليهود اليوم كافة ويبعد ذلك غاية البعد على تقدير وجوده فالظاهر من عدم ذكره عدم كونه موجودا، وأجيب بأنا لا نسلم عدم ذكره، فقد أخرج ابن أبي حاتم عن السدي أن اليهود قالوا للنبي ﷺ: يا محمد إنك إنما تذكر إبراهيم وموسى وعيسى والنبيين لأنك سمعت ذكرهم منا فأخبرنا عن نبي لم يذكره الله تعالى في التوراة إلا في مكان واحد قال: ومن هو؟ قالوا: ذو القرنين الخبر بل الظاهر من سؤالهم أن له ذكرا في كتابهم وإنكارهم اليوم ذلك لا يلتفت إليه على أن ما ذكر في الاستشكال مجرد استبعاد ولا يخفى أنه ليس مانعا قويا، هذا وبالجملة لا يكاد يسلم في أمر ذي القرنين شيء من الأقوال عن قيل وقال، وكأني بك بعد الاطلاع على الأقوال وما لها وما عليها تختار أنه الإسكندر بن فليقوس غالب دارا وتدعي أنه يقال له اليوناني كما يقال له الرومي وأنه كان مؤمنا بالله تعالى لم يرتكب مكفرا من عقد أو قول أو فعل وتقول إن تلمذته على أرسطو لا تمنع من ذلك:

Bazı kitaplarda Zülkarneyn'in Nemrûd'a hükmettiği görüşünü gördüm ki müşkil bununla çözülür. Bazıları da şöyle demiştir: Tarih kitaplarının gerektirdiği şey, bu haberin sahih olmaması yahut tevil edilmesidir; zira onların hiçbirinde Süleyman'ın aleyhisselâm veya Nemrûd'un yahut Buhtunnasr'ın hükümdarlığının [tüm dünyayı kapsayan] umumiliği yer almamaktadır; zâhir olan da sahih olmamasıdır. Yine onun o zamanda bulunması, bugün Yahudilerin tamamının iddia ettiği üzere Tevrat'ta zikredilmemiş olmasıyla da müşkül görülmüştür; varlığı takdirinde bu son derece uzak bir ihtimaldir, dolayısıyla zikredilmemesinden zâhir olan onun mevcut olmamasıdır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz zikredilmediğini kabul etmiyoruz. Nitekim İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre Yahudiler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Muhammed! Sen İbrâhim'i, Mûsâ'yı, Îsâ'yı ve peygamberleri ancak onları bizden işittiğin için zikrediyorsun; öyleyse bize Allah Teâlâ'nın Tevrat'ta yalnızca tek bir yerde zikrettiği bir peygamberden haber ver' dediler. O da: 'O kimdir?' buyurdu. Onlar: 'Zülkarneyn'dir' dediler... (hadis devam eder). Bilakis onların bu sorusundan zâhir olan, kitaplarında onun bir zikrinin bulunduğudur; bugün bunu inkâr etmelerine ise itibar edilmez. Kaldı ki bu itirazda zikredilen şey sırf bir uzak görmeden (istib'âd) ibarettir ve bunun kuvvetli bir mâni olmadığı da gizli değildir. Hâsılıkelâm, Zülkarneyn meselesinde hiçbir görüş dedikodudan (kīlü kāl) neredeyse salim kalmamaktadır. Sanki ben senin, görüşleri ve lehlerindeki/aleyhlerindeki delilleri gördükten sonra, onun Dârâ'ya galip gelen Feylekos oğlu İskender olduğunu tercih edeceğini; ona Rumî dendiği gibi Yunanî de dendiğini, inanç, söz veya fiil kabilinden küfrü gerektiren hiçbir şey irtikâp etmemiş bir halde Allah Teâlâ'ya iman eden biri olduğunu iddia edeceğini ve Aristoteles'e talebelik etmesinin buna mâni olmadığını söyleyeceğini görür gibiyim:

فموسى الذي رباه جبريل كافر ... وموسى الذي رباه فرعون مرسل

Cebrail'in büyüttüğü Mûsâ bir kâfir oldu... Firavun'un büyüttüğü Mûsâ ise bir elçi!

وقد تتلمذ الأشعري على المعتزلة ورئيس المعتزلة على الحسن، وقد خالف أرسطو أفلاطون في أكثر المسائل وكان تلميذه، والقول بأن أرسطو كان بمنزلة الوزير عنده وكان يستشيره في المهمات ويعمل برأيه لا يدل على اتباعه له في سائر اعتقاداته فإن ذلك على تقدير ثبوته إنما هو في الأمور الملكية لا المسائل الاعتقادية على أن الملا صدر الدين

Eş'arî Mûtezile'ye, Mûtezile'nin reisi de Hasan[-ı Basrî]'ye talebelik etmiştir. Aristoteles de talebesi olduğu halde Platon'a çoğu meselede muhalefet etmiştir. Aristoteles'in onun yanında vezir konumunda olduğu, önemli işlerde onunla istişare ettiği ve onun görüşüyle amel ettiğine dair söz ise, diğer itikatlarında ona tabi olduğuna delalet etmez; zira bu durum -sübutu takdirinde- itikadî meselelerde değil ancak mülkî/idari işlerdedir. Kaldı ki Molla Sadreddîn

الشيرازي ذكر أن أرسطو كان حكيما عابدا موحدا قائلا بحدوث العالم ودثوره المشار إليه بقوله تعالى: يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ وما شاع عنه في أمر العالم توهم ناشىء من عدم فهم كلامه ومثله في ذلك سائر أساطين الحكماء ولا نسلم عدم سفره نحو المغرب ولا ثبوت أن الخضر كان وزير ذي القرنين، وإن اشتهر ليقدح عدم كونه وزيرا عنده في كونه ذا القرنين وقيل: إنه كان وزيرا عند ملك يقال له ذو القرنين أيضا لكنه غير هذا ووقع الاشتباه في ذلك، وقيل: يمكن أن يكون ﵇ في جملة الحكماء الذين معه وكان كالوزير عنده لا يقدح في ذلك استشارة غيره في بعض الأمور وكان مشتهرا إذ ذاك بالحكمة دون النبوة، وفي الأعصار القديمة كانوا يسمون النبي حكيما ولعله كان مشتهرا أيضا باسم آخر وعدم تعرض المؤرخين لشيء من ذلك لا يدل على العدم، وقيل لا نسلم عدم التعرض بل قولهم إن الخضر كان وزير ذي القرنين قول بأنه كان وزير الإسكندر المذكور عند القائل بأنه ذو القرنين ولا يمنع من ذلك كون الخضر على الأصح نبيا والإسكندر ليس كذلك كما سيأتي إن شاء الله تعالى قريبا عن الجمهور لأن المراد من وزارته له تدبير أموره ونصرته ولا ضرر في نصرة نبي وتدبيره أمور ملك صالح غير نبي وهو واقع في بني إسرائيل وإن لم تختر ما ذكر فإن اخترت أنه من ملوك اليمن أو إسكندر آخر يلزمك إما القول بأنه لم يكن في زمن إبراهيم ﵇ وإما القول بأنه كان في زمنه بعد نمرود أو معه إلا أنه تحت إمرته ولم يكن فريدون إذ ذاك ويلزمك طي الكشح عن كتب التواريخ كما يلزمك على أتم وجه لو اخترت أنه فريدون.

eş-Şîrâzî; Aristoteles'in Teâlâ'nın: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün” kavliyle işaret edilen âlemin hudûsu ve yok oluşunu savunan, muvahhid, âbid bir hakîm olduğunu; âlem hususunda ondan yayılan şeylerin sözünü anlamamaktan doğan bir vehim olduğunu ve felsefenin diğer önde gelenlerinin de bu hususta onun gibi olduğunu zikretmiştir. Biz onun Mağrib tarafına seyahat etmediğini de, meşhur olsa bile Hızır'ın Zülkarneyn'in veziri olduğunun sübutunu da kabul etmiyoruz ki onun yanında vezir olmayışı onun Zülkarneyn olmasına halel getirsin. Bir görüşe göre o, yine Zülkarneyn diye anılan bir melikin yanında vezirdi fakat bu melik bundan başkasıydı ve bu hususta iltibas vuku buldu. Bir görüşe göre onun aleyhisselâm onunla birlikte bulunan hakîmler zümresinden olması ve onun yanında vezir gibi bulunması muhtemeldir; bazı hususlarda başkasıyla istişare etmesi buna halel getirmez; o dönemde peygamberlikle değil hikmetle meşhurdu. Eski asırlarda peygambere hakîm derlerdi; belki de başka bir isimle de meşhurdu ve tarihçilerin bunlardan hiçbirine değinmemiş olması yokluğa delalet etmez. Bir görüşe göre değinmediklerini kabul etmiyoruz; bilakis onların Hızır'ın Zülkarneyn'in veziri olduğuna dair sözleri, onun Zülkarneyn olduğunu söyleyen kimseye göre mezkûr İskender'in veziri olduğu sözüdür. En sahih görüşe göre Hızır'ın peygamber olması, İskender'in ise -inşâallahu teâlâ yakında cumhurdan geleceği üzere- böyle olmaması da buna mâni değildir; zira ona vezir olmasından maksat, işlerini tedbir etmek ve ona yardım etmektir; bir peygamberin peygamber olmayan salih bir krala yardım etmesinde ve işlerini çekip çevirmesinde bir sakınca yoktur ve bu İsrâiloğullarında vaki olmuştur. Şayet zikredileni tercih etmezsen; onun Yemen krallarından biri olduğunu yahut başka bir İskender olduğunu tercih ettiğin takdirde ya İbrâhim aleyhisselâm zamanında olmadığını söylemen yahut onun zamanında Nemrûd'dan sonra veya onunla beraber fakat onun emri altında bulunduğunu ve o vakit Feridun'un olmadığını söylemen gerekir; nitekim onun Feridun olduğunu tercih ettiğin takdirde en tam veçhile gerekeceği gibi tarih kitaplarına sırt çevirmen de lazım gelir.

والأقرب عندي لإلزام أهل الملل والنحل الضالين الذين يشق عليهم نبذ كتب التواريخ وعدم الالتفات إلى ما فيها بالكلية مع كثرتها وانتشارها في مشارق الأرض ومغاربها وتباين أديان مؤلفيها واختلاف أعصارهم اختيار أنه الإسكندر بن فليفوس غالب دارا:

Bana göre, yeryüzünün doğularında ve batılarında bunca çokluğuna ve yaygınlığına, müelliflerinin dinlerinin farklılığına ve asırlarının çeşitliliğine rağmen tarih kitaplarını bir kenara atıp içindekilere tamamen iltifat etmemek kendilerine ağır gelen sapan fırka ve din mensuplarını ilzam etmek için en yakın olan; onun Dârâ'ya galip gelen Feylekos oğlu İskender olduğunun tercih edilmesidir:

وما علي إذا ما قلت معتقدي ... دع الجهول يظن الجهل عدوانا

İnancımı söylediğimde bana ne gam!... Bırak cahil, cehaleti bir düşmanlık sansın.

واليهود قاطبة على هذا لكنهم لعنهم الله تعالى وقعوا في الإسكندر ونسبوه أقبح نسبة مع أنهم يذكرون أنه أكرمهم حين جاء إلى بيت المقدس وعظم أحبارهم والله تعالى أعلم، ثم إن السؤال ليس عن ذات ذي القرنين بل عن شأنه فكأنه قيل ويسألونك عن شأن ذي القرنين قُلْ لهم في الجواب سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً الخطاب للسائلين والهاء لذي القرنين ومن تبعيضية، والمراد من أنبائه وقصصه، والجار والمجرور صفة ذكرا قدم عليه فصار حالا، والمراد بالتلاوة الذكر وعبر عنه بذلك لكونه حكاية عن جهة الله ﷿ أي سأذكر لكم نبأ مذكورا من أنبائه، ويجوز أن يكون الضمير له تعالى ومن ابتدائية ولا حذف والتلاوة على ظاهرها أي سأتلو عليكم من جهته ﷾ في شأنه ذكرا أي قرآنا، والسين للتأكيد والدلالة على التحقق المناسب لتقدم تأييده ﷺ وتصديقه بإنجاز وعده أي لا أترك التلاوة البتة كما في قوله:

Bütün Yahudiler de bu görüş üzeredir; fakat onlar -Allah Teâlâ onlara lanet etsin- İskender hakkında ileri geri konuşmuşlar ve Beytülmakdis'e geldiğinde kendilerine ikramda bulunduğunu ve hahamlarını tazim ettiğini zikrettikleri halde onu en çirkin nispetle anmışlardır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Sonra soru Zülkarneyn'in bizzat zâtından değil durumundan/kıssasındandır; dolayısıyla sanki 'Sana Zülkarneyn'in durumundan soruyorlar' denilmiştir. Cevap olarak onlara: { قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً } “De ki: Size ondan bir zikir/hatırlatma okuyacağım” de. Hitap soranlaradır; zamir Zülkarneyn'e aittir; 'min' teb'îziyyedir (parça bildiren), murat ise onun haberleri ve kıssalarıdır. Câr ve mecrûr, 'zikren' kelimesinin sıfatıyken öne geçmiş ve hâl olmuştur. Tilavetten maksat zikretmektir; Allah Azze ve Celle cihetinden bir hikâye/nakil olduğu için bu lafızla ifade edilmiştir; yani 'Size onun haberlerinden zikredilen bir haberi anlatacağım'. Zamirin Teâlâ'ya ait olması, 'min'in ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olması, hazif bulunmaması ve tilavetin zâhirî manasında olması da caizdir; yani 'Size O'nun Celle Celâlühü cihetinden onun durumu hakkında bir zikir yani bir Kur'an okuyacağım'. 'Sîn' harfi ise tekit ve vaadini yerine getirmek suretiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem teyit edilip tasdik edilmesinin önceliğine uygun düşen tahakkuku bildirmek içindir; yani şairin şu sözünde olduğu gibi 'Tilaveti kesinlikle terk etmeyeceğim':

سأشكر عمرا إن تراخت منيتي ... أيادي لم تمنن وإن هي جلت

Ömrüm uzasa da Amr'a teşekkür edeceğim... Başa kakılmayan o nimetlerine, pek büyük olsalar da.

لا للدلالة على أن التلاوة ستقع فيما يستقبل كما قيل لأن هذه الآية ما نزلت بانفرادها قبل الوحي بتمام القصة بل موصولة بما بعدها ريثما سألوه ﵊، وقوله تعالى: إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ شروع في تلاوة الذكر المعهود حسبما هو الموعود، والتمكين هاهنا الأقدار وتمهيد الأسباب يقال مكنه ومكن له كنصحته ونصحت له وشكرته وشكرت له وفرق بينهما بأن معنى الأول جعله قادرا ومعنى الثاني جعل له قدرة وقوة ولتلازمهما في الوجود وتقاربهما في المعنى يستعمل كل منهما في محل الآخر وهكذا إذا كان التمكين مأخوذا من المكان بناء على توهم ميمه أصلية، والمعنى أنا جعلنا له مكنة وقدرة على التصرف في الأرض من حيث التدبير والرأي وكثرة الجنود والهيبة والوقار، وقيل: تمكينه في الأرض من حيث إنه سخر له السحاب ومد له في الأسباب وبسط له النور فكان الليل والنهار

Yoksa bazılarınca iddia edildiği gibi tilavetin gelecekte vuku bulacağını göstermek için değildir; zira bu ayet kıssanın tamamı vahyedilmeden önce tek başına inmiş olmayıp ona aleyhisselâm sordukları anda kendisinden sonrakine bitişik olarak inmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” kavli, vaat olunduğu veçhile malum zikrin okunmasına bir başlangıçtır. Buradaki 'temkîn', güç yetirme imkânı vermek ve sebepleri hazırlamaktır. Tıpkı 'ona nasihat ettim' ve 'ona şükrettim' kullanımlarında olduğu gibi hem geçişli hem de harfi cerle kullanılır; aralarındaki fark şudur: Birincisinin manası 'onu muktedir kıldı', ikincisinin manası ise 'ona güç ve kuvvet verdi' demektir. Varlıkta birbirini gerektirmeleri ve anlamca birbirine yakın olmaları sebebiyle her biri diğerinin yerinde kullanılır. 'Temkîn' kelimesinin 'mîm' harfinin asıl olduğu vehmine dayanılarak 'mekân' kökünden türetilmiş olması durumunda da böyledir. Manası şudur: Biz ona tedbir, görüş, asker çokluğu, heybet ve vakar bakımından yeryüzünde tasarruf etme imkânı ve kudreti verdik. Bir görüşe göre onun yeryüzünde iktidar sahibi kılınması; bulutun onun emrine verilmesi, sebeplerin onun için genişletilmesi ve nurun onun için yayılması bakımındandır, öyle ki gece ile gündüz

عليه سواء وفي ذلك أثر ولا أراه يصح، وقيل: تمكينه بالنبوة وإجراء المعجزات، وروى

onun için birdi; bu hususta bir rivayet vardır ancak sahih olduğunu görmüyorum. Bir görüşe göre iktidar sahibi kılınması peygamberlik ve mucizelerin zuhur etmesi iledir. Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de Ebü'l-Verkā yoluyla Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh onun peygamber olduğuna dair görüşü rivayet etmiştir

القول بنبوته أبو الشيخ في العظمة عن أبي الورقاء عن علي كرم الله تعالى وجهه

; Mukātil de bu görüşe gitmiş ve Dahhâk da ona muvafakat etmiştir. Buna ise

وإلى ذلك ذهب مقاتل ووافقه الضحاك ويعارضه ما

şu rivayet muarızdır:

أخرجه ابن عبد الحكم في فتوح مصر وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن الأنباري في المصاحف وابن أبي عاصم في السنة وابن مردويه من طريق أبي الفضل أن ابن الكواء سأل عليا كرم الله تعالى وجهه عن ذي القرنين أنبيا كان أم ملكا؟ قال: لم يكن نبيا ولا ملكا ولكن كان عبدا صالحا أحب الله تعالى فأحبه ونصح الله تعالى فنصحه

İbn Abdilhakem Fütûhu Mısr'da, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, es-Sünne'de İbn Ebî Âsım ve İbn Merdûye'nin Ebü'l-Fadl yoluyla rivayet ettiklerine göre İbnü'l-Kevvâ, Ali'ye kerremallâhu teâlâ vecheh Zülkarneyn'i sorup 'O bir peygamber miydi yoksa bir melek miydi?' demiştir. O da: 'Ne peygamberdi ne de melekti; lâkin o, Allah Teâlâ'yı seven, Allah Teâlâ'nın da kendisini sevdiği; Allah Teâlâ'ya ihlâsla bağlanan, O'nun da kendisini muvaffak kıldığı salih bir kuldu' demiştir.

، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أنه قال: ذو القرنين بلغ السدين وكان نذيرا ولم أسمع بحق أنه كان نبيا، وإلى أنه ليس بنبي ذهب الجمهور وتوقف بعضهم لما

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Zülkarneyn iki sedde ulaştı, o bir uyarıcıydı; hak olarak onun bir peygamber olduğunu işitmedim.' Cumhur onun peygamber olmadığı görüşüne varmıştır; bazıları ise şu rivayetten ötürü tevakkuf etmiştir:

أخرجه عبد الرزاق وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه والحاكم وصححه عن أبي هريرة قال:

Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:

«قال رسول الله ﷺ: ما أدري أتبع كان لعينا أم لا وما أدري أذو القرنين كان نبيا أم لا؟ وما أدري الحدود كفارات لأهلها أم لا؟»

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Tübba' lanetlenmiş biri miydi değil miydi bilmiyorum; Zülkarneyn bir peygamber miydi değil miydi bilmiyorum; had cezaları failleri için kefaret midir değil midir bilmiyorum.»

وأنت تعلم أن هذا النفي لم يكن ليستمر لرسول الله ﷺ فيمكن أن يكون درى ﵊ فيما بعد أنه لم يكن نبيا كما يدل عليه ما روي عن علي كرم الله تعالى وجهه فإنه لم يكن يقول ذلك إلا عن سماع، ويشهد لذلك ما

Sen de bilirsin ki bu bilmeme durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için devam etmiş değildir; dolayısıyla onun aleyhisselâm daha sonra onun peygamber olmadığını bilmiş olması muhtemeldir; nitekim Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet edilen şey de buna delalet eder, zira o bunu ancak bir işitmeye dayanarak söylemiş olabilir. Şunlar da buna şahitlik eder:

أخرجه ابن مردويه عن سالم بن أبي الجعد قال: سئل علي كرم الله تعالى وجهه عن ذي القرنين أنبي هو؟ فقال: سمعت نبيكم ﷺ يقول هو عبد ناصح الله تعالى فنصحه

İbn Merdûye'nin Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali'ye kerremallâhu teâlâ vecheh Zülkarneyn hakkında 'O bir peygamber miydi?' diye soruldu; o da şöyle dedi: 'Peygamberinizin sallallâhu aleyhi ve sellem: «O, Allah Teâlâ'ya ihlâsla bağlanan, Allah Teâlâ'nın da kendisini muvaffak kıldığı bir kuldu» buyurduğunu işittim.'

وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ أراده من مهمات ملكه ومقاصده المعلقة بسلطانه سَبَباً أي طريقا يوصله إليه وهو كل ما يتوصل به إلى المقصود من علم أو قدرة أو آلة لا العلم فقط وإن وقع الاقتصار عليه في بعض الآثار، ومن بيانية والمبين سببا وفي الكلام مضاف مقدر أي من أسباب كل شيء، والمراد بذلك الأسباب العادية، والقول بأنه يلزم على التقدير المذكور أن يكون لكل شيء أسباب لا سبب وسببان ليس بشيء، وجوز أن يكون من تعليلية فلا تقدير واختاره بعضهم فتأمل، واستدل بعض من قال بنبوته بالآية على ذلك وليس بشيء كما لا يخفى فَأَتْبَعَ بالقطع والفاء فصيحة والتقدير فأراد بلوغ المغرب فاتبع سَبَباً يوصله إليه، ولعل قصد بلوغ المغرب ابتداء لأنه أقرب إليه وقيل: لمراعاة الحركة الشمسية وليس ذلك لكون جهة المغرب أفضل من جهة المشرق كما زعمه بعض المغاربة فإنه كما قال الجلال السيوطي لا قطع بتفضيل إحدى الجهتين على الأخرى لتعارض الأدلة.

{ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ve ona her şeyden... verdik”, yani mülkünün mühim işlerinden ve saltanatına bağlı maksatlarından dilediği her şeyden { سَبَباً } “bir sebep [verdik]”; yani kendisini ona ulaştıracak bir yol [verdik] ki bu da ilim, kudret veya alet nevinden maksada ulaştıran her şeydir; bazı rivayetlerde sadece ilimle yetinilmiş olsa da sadece ilim değildir. [Ayeteki] { مِنْ } (min) beyâniyedir, beyan edilen ise { سَبَباً } (sebeben) kelimesidir ve ifadede takdir edilmiş bir muzaf (tamlanan) vardır; yani 'her şeyin sebeplerinden' demektir. Bununla kastedilen ise adetullah gereği geçerli olan sebeplerdir. Söz konusu takdire göre her şeyin tek bir veya iki sebebi değil de birçok sebebi olması gerektiği şeklindeki iddia ise bir değer taşımaz. { مِنْ } edatının ta'lîl (gerekçe) bildirdiği de caiz görülmüştür, bu durumda takdire gerek kalmaz; nitekim bazıları da bunu tercih etmiştir, iyi düşün! Onun peygamber olduğunu savunanlardan bazıları bu ayeti buna delil getirmişlerdir fakat gizli kalmayacağı üzere bu bir delil teşkil etmez. { فَأَتْبَعَ } “O da takip etti” ifadesi hemze-i kat' iledir ve fâ harfi fasîhadır; takdiri: 'Böylece batıya ulaşmak istedi ve kendisini oraya ulaştıracak { سَبَباً } bir sebebi/yolu takip etti' şeklindedir. Batıya ulaşmayı başlangıçta kastetmesi muhtemelen oranın kendisine daha yakın olmasındandır. Bir görüşe göre güneşin hareketini gözetmek içindir; yoksa bazı Mağriplilerin iddia ettiği gibi batı cihetinin doğu cihetinden daha faziletli olmasından ötürü değildir. Zira Celâleddin es-Süyûtî'nin de belirttiği üzere delillerin tearuzundan ötürü iki cihetten birinin diğerine üstünlüğüne dair kesin bir hüküm yoktur.

وقرأ نافع وابن كثير «فاتبع» بهمزة الوصل وتشديد التاء وكذا فيما يأتي واستظهر بعضهم أنهما بمعنى ويتعديان لمفعول واحد، وقيل: إن اتبع بالقطع يتعدى لاثنين والتقدير هنا فاتبع سببا سببا آخر أو فاتبع أمره سببا كقوله تعالى:

Nâfi' ve İbn Kesîr, vasıl hemzesi ve tâ harfinin şeddesiyle «فَاتَّبَعَ» şeklinde okumuşlardır; sonraki yerlerde de böyledir. Bazıları bu iki kıraatin aynı anlamda olduğunu ve tek bir mef'ûle geçişli (müteaddî) olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Bir görüşe göre ise kat' hemzeli olan { أَتْبَعَ } iki mef'ûl alır ve buradaki takdir 'bir sebebi başka bir sebebin peşine taktı' yahut Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: 'işini bir sebebe tabi kıldı' şeklindedir:

وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً [القصص: ٤٢] ، وقال أبو عبيد اتبع بالوصل في السير وأتبع بالقطع معناه اللحاق كقوله تعالى: فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ [الصافات: ١٠] وقال يونس: «اتبع» بالقطع للمجد المسرع الحثيث الطلب واتبع بالوصل إنما يتضمن مجرد الانتقال والاقتفاء

{ وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Biz bu dünyada onların peşine bir lanet taktık” [Kasas 42]. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Vasıl hemzeli olan { اتبع } yürüyüşte [takip etmek], kat' hemzeli olan { أتبع } ise yetişip yakalamak anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ } “Derken onu delen bir alev takip edip yakalamıştır” [Sâffât 10]. Yûnus ise şöyle demiştir: Kat' hemzeli olan «أَتْبَعَ», gayretle ve hızla ardına düşüp arayan kimse içindir; vasıl hemzeli olan «اتَّبَعَ» ise sadece yer değiştirmeyi ve iz sürmeyi içerir.

حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ أي منتهى الأرض من جهة المغرب بحيث لا يتمكن أحد من مجاوزته ووقف كما هو الظاهر على حافة البحر المحيط الغربي الذي يقال له أوقيانوس وفيه الجزائر المسماة بالخالدات التي هي مبدأ الأطوال على أحد الأقوال وَجَدَها أي الشمس تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ أي ذات حمأة وهي الطين الأسود من حمئت البئر تحمأ حمأ إذا كثرت حمأتها.

{ حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ } “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında”, yani hiç kimsenin ötesine geçemeyeceği şekilde batı cihetinden yeryüzünün son noktasına ulaştığında ve zahir olduğu üzere 'Okyanus' denilen Batı Muhit Denizi'nin kıyısında durduğunda -ki orada, bir görüşe göre boylamların başlangıcı kabul edilen Hâlidât Adaları bulunmaktadır- { وَجَدَها } “onu buldu”, yani güneşi { تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “balçıklı/kara çamurlu bir pınarda batarken [buldu]”; yani 'ham'e' (siyah çamur) sahibi bir suda [batıyor buldu]. Bu kelime, çamuru çoğaldığında kuyu için söylenen 'حمئت البئر تحمأ حمأ' ifadesinden gelmektedir.

وقرأ عبد الله وطلحة بن عبيد الله وعمرو بن العاص وابنه عبد الله وابن عمر ومعاوية والحسن وزيد بن علي وابن عامر وحمزة والكسائي «حامية» بالياء أي حارة، وأنكر هذه القراءة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أول ما سمعها، فقد أخرج عبد الرزاق وسعيد بن منصور وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم من طريق عثمان بن أبي حاضر أن ابن عباس ذكر له أن معاوية قرأ «في عين حامية» فقال له: ما نقرؤها إلا حَمِئَةٍ فسأل معاوية عبد الله بن عمرو كيف تقرأها؟

Abdullah [b. Mes'ûd], Talha b. Ubeydillâh, Amr b. el-Âs ve oğlu Abdullah, İbn Ömer, Muâviye, el-Hasan, Zeyd b. Ali, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî yâ harfiyle «حامية» şeklinde okumuşlardır ki bu 'sıcak' demektir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ bu kıraati ilk işittiğinde inkâr etmiştir. Nitekim Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Osmân b. Ebî Hâzır yoluyla rivayet ettiklerine göre, İbn Abbâs'a Muâviye'nin «في عين حامية» şeklinde okuduğu bahsedilmiş, o da: 'Biz onu ancak { حَمِئَةٍ } şeklinde okuruz' demiştir. Bunun üzerine Muâviye, Abdullah b. Amr'a: 'Sen onu nasıl okuyorsun?' diye sormuştur.

فقال: كما قرأتها فقلت: في بيتي نزل القرآن فأرسل إلى كعب فقال له: أين تجد الشمس تغرب في التوراة فقال كعب: سل أهل العزيمة فإنهم أعلم بها وأما أنا فإني لم أجد الشمس تغرب في التوراة في ماء وطين وأشار بيده إلى المغرب، قال ابن أبي حاضر: لو أني عند كما أيدتك بكلام تزاد به بصيرة في حَمِئَةٍ، قال ابن عباس: وما هو؟ قلت:

O da: 'Senin okuduğun gibi' demiştir. Ben [İbn Abbâs] ise: 'Kur'an benim evimde indi' dedim. Bunun üzerine [Muâviye] Ka'b'a haber gönderip ona: 'Tevrat'ta güneşin nerede battığını görüyorsun?' diye sordu. Ka'b: 'Azimet ehline (âlimlere) sor, onlar bunu daha iyi bilir; bana gelince, ben Tevrat'ta güneşin bir su ve çamur içinde battığını bulmadım' dedi ve eliyle batıya işaret etti. İbn Ebî Hâzır dedi ki: 'Eğer yanınızda olsaydım, { حَمِئَةٍ } kıraati hususunda basiretini artıracak bir sözle seni desteklerdim.' İbn Abbâs: 'O nedir?' dedi. Ben de dedim ki:

قول تبع فيما ذكر به ذا القرنين في كلفه بالعلم واتباعه إياه قد كان ذو القرنين إلى آخر الأبيات الثلاثة السابقة ومحل الشاهد قوله:

Tübba'ın, Zülkarneyn'i ilme olan düşkünlüğü ve onun peşinden gitmesiyle andığı: 'Zülkarneyn daha önce...' diye başlayıp geçen üç beytin sonuna kadar süren sözüdür; şahit olan yer ise onun şu sözüdür:

فرأى مغيب الشمس عند غروبها ... في عين ذي خلب وثأط حرمد

'Güneşin batışını batarken gördü... / balçık ve kara çamur sahibi bir pınarda.'

فقال ابن عباس: ما الخلب؟ قال: ابن أبي حاضر الطين بكلامهم فقال: فما الثأط؟ قال: الحمأة فقال: فما

Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Hılb nedir?' dedi. İbn Ebî Hâzır: 'Onların lisanında çamurdur' dedi. O: 'Peki se'et nedir?' dedi. O: 'Balçıktır' dedi. O: 'Peki

الحرمد؟ قال: الأسود فدعا ابن عباس غلاما فقال: اكتب ما يقول هذا الرجل ولا يخفى أنه ليس بين القراءتين منافاة قطعية لجواز كون العين جامعة بين الوصفين بأن تكون ذات طين أسود وماؤها حار ولجواز كون القراءة بالياء أصلها من المهموز قلبت همزته ياء لانكسار ما قبلها وإن كان ذلك إنما يطرد إذا كانت الهمزة ساكنة كذا قيل: وتعقب بأنه يأباه ما جرى بين ابن عباس ومعاوية.

Harmad nedir?' dedi. O: 'Siyah olandır' dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs bir köle çağırıp: 'Bu adamın söylediklerini yaz' dedi. Gizli kalmayacağı üzere iki kıraat arasında kesin bir zıtlık yoktur; zira pınarın her iki vasfı birden kendinde toplaması, yani hem siyah çamurlu olup hem de suyunun sıcak olması caizdir. Ayrıca yâ ile olan kıraatin aslının hemzeli olup bir önceki harfin kesreli olmasından ötürü hemzenin yâ harfine dönüşmüş olması da mümkündür; gerçi bu durum hemze sakin olduğunda kıyasa uygun düşer. Böyle denilmiştir; ancak İbn Abbâs ile Muâviye arasında geçen olayın buna engel olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir.

وأجيب بأنه إذا سلم صحته فمبناه السماع والتحكيم لترجيح إحدى القراءتين، وظاهر ما سمعت ترجيح قراءة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وكأن رجوع معاوية لقراءة ابن عباس على ما ذكره القرطبي كان لذلك. نعم ما

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu rivayetin sıhhati kabul edilse bile, bunun dayanağı iki kıraatten birini tercih etmek için yapılan işitme ve hakem tayinidir. İşittiğin şeyin zahiri de İbn Abbâs'ın radıyallâhu teâlâ anhümâ kıraatinin tercih edilmesidir. Kurtubî'nin belirttiğine göre Muâviye'nin İbn Abbâs'ın kıraatine dönmesi de sanki bundan dolayı olmuştur. Evet, şu rivayet de:

أخرجه ابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن المنذر وابن مردويه والحاكم وصححه عن أبي ذر قال: كنت ردف رسول الله ﷺ وهو على حمار فرأى الشمس حين غربت فقال: أتدري حيث تغرب؟ قلت: الله ورسوله أعلم قال: فإنها تغرب في عين

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Zer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir eşeğin üzerindeyken ben de arkasında binek arkadaşıydım; güneş batarken onu gördü ve: «Nerede battığını bilir misin?» buyurdu. Ben: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dedim. Buyurdu ki: «O,

حامية غير مهموزة يوافق قراءة معاوية ويدل على أن فِي عَيْنٍ متعلق بتغرب كما هو الظاهر، وقول بعض المتعسفين بأنه متعلق بمحذوف وقع حالا من فاعل وَجَدَها مما لا ينبغي أن يلتفت إليه، وكأن الذي دعاه إلى القول بذلك لزوم إشكال على الظاهر فإن جرم الشمس أكبر من جسم الأرض بأضعاف مضاعفة فكيف يمكن دخولها في عين ماء في الأرض، وهو مدفوع بأن المراد وجدها في نظر العين كذلك إذ لم ير هناك إلا الماء لا أنها كذلك حقيقة وهذا كما أن راكب البحر يراها كأنها تطلع من البحر وتغيب فيه إذا لم ير الشط والذي في أرض ملساء واسعة يراها أيضا كأنها تطلع من الأرض وتغيب فيها، ولا يرد على هذا أنه عبر يوجد والوجدان يدل على الوجود لما أن وجد يكون بمعنى رأى كما ذكره الراغب فليكن هنا بهذا المعنى، ثم المراد بالعين الحمئة إما عين في البحر أو البحر نفسه وتسميته عينا مما لا بأس به خصوصا وهو بالنسبة لعظمة الله تعالى كقطرة وإن عظم عندنا.

hemzesiz olarak sıcak bir pınarda (hâmiye) batar.»' Bu rivayet Muâviye'nin kıraatine uygundur ve { فِي عَيْنٍ } ifadesinin, zahir olduğu üzere 'tagramu' fiiline müteallık olduğuna delalet eder. Bazı zorlamacıların bunun mahzuf bir kelimeye taalluk edip { وَجَدَها } fiilinin failinden hal olduğu yönündeki sözlerine ise itibar edilmemelidir. Onu böyle bir söz söylemeye sevk eden şey, sanki zahir anlamda bir müşkilin ortaya çıkmasıdır; zira güneşin cismi yerin kütlesinden katbekat büyüktür, öyleyse yeryüzündeki bir su pınarına girmesi nasıl mümkün olabilir? Bu müşkil ise şöyle giderilir: Kastedilen, gözün gördüğü kadarıyla öyle bulmasıdır; zira orada sudan başka bir şey görmemiştir, yoksa hakikatte böyle olduğu kastedilmemektedir. Bu durum, deniz yolcusunun kıyıyı görmediği zaman güneşi denizden doğuyor ve denize batıyor gibi görmesine; yahut geniş ve düz bir arazide bulunan kimsenin onu yerden doğuyor ve yere batıyor gibi görmesine benzer. Buna karşı 'vecede' (buldu) kelimesiyle ifade edilmiştir ve vicdan/bulmak mevcudiyete delalet eder şeklinde bir itiraz da getirilemez; zira Râgıb'ın da belirttiği üzere 'vecede' fiili 'reâ' (gördü) anlamında da kullanılır, dolayısıyla burada da bu anlamda olsun. Sonra balçıklı pınardan (el-aynu'l-hamie) maksat ya denizde bir pınardır yahut denizin bizzat kendisidir; denize pınar denilmesinde bir beis yoktur, bilhassa o deniz bizim nazarımızda büyük olsa da Allah Teâlâ'nın azameti yanında bir damla gibidir.

وزعم بعض البغدادين أن فِي بمعنى عند أي تغرب عند عين، ومن الناس من زعم أن الآية على ظاهرها ولا يعجز الله تعالى شيء، ونحن نقر بعظم قدرة الله ﷿ ولا نلتفت إلى هذا القول، ومثله ما نقله الطرطوشي من أنها يبلعها حوت بل هذا كلام لا يقبله إلا الصبيان ونحوهم فإنها قد تبقى طالعة في بعض الآفاق ستة أشهر وغاربة كذلك كما في أفق عرض تسعين وقد تغيب في مقدار ساعة ويظهر نورها من قبل المشرق في بعض العروض كما في بلغاريا في بعض أيام السنة فالشمس على ما هو الحق لم تزل سائرة طالعة على قوم غاربة على آخرين بحسب آفاقهم بل قال إمام الحرمين: لا خلاف في ذلك، ويدل على ما ذكر ما أخرجه ابن أبي حاتم في تفسيره وأبو الشيخ في العظمة عن ابن عباس قال الشمس بمنزلة الساقية تجري بالنهار في السماء في فلكها فإذا غربت جرت الليل في فلكها تحت الأرض حتى تطلع من شرقها وكذلك القمر، وكذا ما

Bağdatlılardan bazıları { فِي } edatının 'ınde' (yanında) anlamında olduğunu, yani 'bir pınarın yanında batar' demek olduğunu iddia etmişlerdir. İnsanlardan bazıları da ayetin zahiri üzere olduğunu ve hiçbir şeyin Allah Teâlâ'yı aciz bırakamayacağını iddia etmişlerdir. Biz Allah Azze ve Celle'nin kudretinin büyüklüğünü ikrar ederiz, ancak bu söze iltifat etmeyiz. Tartûşî'nin aktardığı 'onu bir balığın yuttuğu' şeklindeki rivayet de böyledir; bilakis bu, ancak çocukların ve benzerlerinin kabul edeceği bir sözdür. Zira güneş, doksan derece enlem ufkunda olduğu gibi bazı ufuklarda altı ay boyunca doğmuş halde, altı ay da batmış halde kalabilmektedir; bazen de yılın bazı günlerinde Bulgaristan'da olduğu gibi bir saat kadar batıp nuru doğu tarafından belirebilmektedir. Dolayısıyla hak olan şudur ki güneş, ufuklarına göre bir topluluğun üzerine doğarken diğerlerinin üzerinden batarak sürekli seyir halindedir; hatta İmâmü'l-Haremeyn bu hususta ihtilaf olmadığını söylemiştir. İbn Ebî Hâtim'in tefsirinde ve Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'de İbn Abbâs'tan rivayet ettikleri şu söz de buna delalet eder: 'Güneş bir su dolabı gibidir; gündüz gökte kendi feleğinde akıp gider, battığında ise gece yerin altında kendi feleğinde akıp gider, ta ki doğusundan doğuncaya kadar. Ay da böyledir.' Yine şu rivayet de böyledir:

أخرجه ابن عساكر عن الزهري أن خزيمة بن حكيم السلمي سأل رسول الله ﷺ عن سخونة الماء في الشتاء وبرده في الصيف فقال: إن الشمس إذا سقطت تحت الأرض سارت حتى تطلع من مكانها فإذا طال الليل كثر لبثها في الأرض فيسخن الماء لذلك فإذا كان الصيف مرت مسرعة لا تلبث تحت الأرض لقصر الليل فثبت الماء على حاله باردا،

İbn Asâkir'in ez-Zührî'den rivayet ettiğine göre Huzeyme b. Hakîm es-Sülemî, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem suyun kışın sıcak, yazın ise soğuk olmasını sordu; Resûlullah buyurdu ki: 'Güneş yerin altına indiğinde, kendi doğma yerinden doğuncaya kadar akıp gider; gece uzadığında yerin altında kalışı çoğalır, bu sebeple su ısınır. Yaz olduğunda ise hızla geçer, gecenin kısalığından ötürü yerin altında fazla kalmaz, böylece su soğuk halini korur.'

ولا يخفى أن هذا السير تحت الأرض تختلف فيه الشمس من حيث المسامتة بحسب الآفاق والأوقات فتسامت الأقدام تارة ولا تسامتها أخرى فما أخرجه أبو الشيخ عن الحسن قال: إذا غربت الشمس دارت في فلك السماء مما يلي دبر القبلة حتى ترجع إلى المشرق الذي تطلع منه وتجري منه في السماء من شرقها إلى غربها ثم ترجع إلى الأفق مما يلي دبر القبلة إلى شرقها كذلك هي مسخرة في فلكها وكذلك القمر لا يكاد يصح. ويشكل على ما ذكر ما

Gizli kalmayacağı üzere yerin altındaki bu seyirde güneşin hizalama (müsâmât) durumu ufuklara ve vakitlere göre farklılık gösterir; bazen ayakların tam altına denk gelir, bazen gelmez. Dolayısıyla Ebü'ş-Şeyh'in Hasan'dan rivayet ettiği: 'Güneş battığında, doğduğu doğuya dönünceye kadar gök feleğinde kıblenin arkasına gelen yönde döner; oradan gökte doğusundan batısına doğru akar, sonra yine kıblenin arkasından doğusuna doğru ufka döner; işte o feleğinde böyle boyun eğdirilmiştir, ay da böyledir' şeklindeki söz sahih olamaz. Yukarıda zikredilenlere şu rivayet müşkil görünmektedir:

أخرجه البخاري عن أبي ذر قال: كنت مع النبي ﷺ في المسجد عند غروب الشمس فقال: يا أبا ذر أتدري أين تغرب الشمس؟ قلت الله ورسوله أعلم قال: فإنها تذهب حتى تسجد تحت

Buhârî'nin Ebû Zer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Güneş batarken Mescid'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile berabeydim. Buyurdu ki: «Ey Ebû Zer! Güneşin nereye battığını bilir misin?» Ben: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dedim. Buyurdu ki: «O gider, ta Arş'ın altında secde eder;

العرش

[Arş'ın]

فذلك قوله تعالى: وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها [يس: ٣٨] .

İşte Allah Teâlâ'nın: { وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها } “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider” [Yâsîn 38] kavli budur.»'

وأجيب بأن المراد أنها تذهب تحت الأرض حتى تصل إلى غاية الانحطاط وهي عند وصولها دائرة نصف النهار في سمت القدم بالنسبة إلى أفق القوم الذين غربت عنهم وذلك الوصول أشبه شيء بالسجود بل لا مانع أن تسجد هناك سجودا حقيقيا لائقا بها فالمراد من تحت العرش مكانا مخصوصا مسامتا لبعض أجزاء العرش وإلا فهي في كل وقت تحت العرش وفي جوفه، وهذا مبني على أنه جسم كريّ محيط بسائر الأفلاك والفلكيات وبه تحدد الجهات وهذا قول الفلاسفة، وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة طه ما يتعلق بذلك، وعلى ما ذكر فالمراد بمستقرها محل انتهاء انحطاطها فهي تجري عند كل قوم لذلك المحل ثم تشرع في الارتفاع، وقال الخطابي: يحتمل أن يكون المراد باستقرارها تحت العرش أنها تستقر تحته استقرارا لا نحيط به نحن وليس في سجودها كل ليلة تحت العرش ما يعيق عن دورانها في سيرها انتهى، وسيأتي إن شاء الله تعالى تمام الكلام في ذلك في سورة يس، وبالجملة لا يلزم على هذا التأويل خروج الشمس عن فلكها الممثل بل ولا عن خارج المركز وإن اختلف قربها وبعدها من العرش بالنسبة إلى حركتها في ذلك الخارج.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Kastedilen, güneşin yerin altına gidip nihai iniş noktasına ulaşmasıdır; bu da kendilerinden battığı kavmin ufkuna nispetle ayak hizasındaki meridyen dairesine ulaşması anıdır. İşte bu ulaşma durumu secdeye son derece benzemektedir; hatta orada kendisine yakışır şekilde hakiki bir secde yapmasına da bir engel yoktur. O halde 'Arş'ın altı'ndan maksat, Arş'ın bazı kısımlarına hizalanan özel bir mekândır; aksi takdirde o her vakitte Arş'ın altında ve onun içindedir. Bu izah, Arş'ın diğer bütün felekleri ve feleklere ait cisimleri kuşatan kürevi bir cisim olduğu ve yönlerin onunla belirlendiği esasına dayanır ki bu felsefecilerin görüşüdür. Tâhâ Suresi'nde inşâallahu teâlâ bununla ilgili meseleler gelecektir. Zikredilenlere göre onun 'müstakar'ından maksat, inişinin son bulduğu yerdir; o her kavmin ufkuna göre bu mahal için akar, sonra yükselmeye başlar. Hattâbî şöyle demiştir: 'Güneşin Arş'ın altında karargâh kılmasından maksadın, bizim kavrayamayacağımız bir şekilde onun altında durması olması muhtemeldir; her gece Arş'ın altında secde etmesinde, seyrindeki dönüşüne engel olacak bir durum yoktur', sözü bitti. Bu konudaki sözün tamamı inşâallahu teâlâ Yâsîn Suresi'nde gelecektir. Hülasa, bu tevil ile güneşin temsilî feleğinden, hatta dışmerkezli (hâricü'l-merkez) yörüngesinden çıkması gerekmez; her ne kadar o dışmerkezli yörüngedeki hareketine nispetle Arş'a yakınlığı ve uzaklığı değişse de.

نعم ورد في بعض الآثار ما يدل على خروجها عن حيزها، فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الشمس إذا غربت رفع بها إلى السماء السابعة في سرعة طيران الملائكة وتحبس تحت العرش فتستأذن من أين تؤمر بالطلوع ثم ينطلق بها ما بين السماء السابعة وبين أسفل درجات الجنان في سرعة طيران الملائكة فتنحدر حيال المشرق من سماء إلى سماء فإذا وصلت إلى هذه السماء فذلك حين ينفجر الصبح فإذا وصلت إلى هذا الوجه من السماء فذلك حين تطلع الشمس وهو وإن لم تأباه قواعدنا من شمول قدرة الله تعالى سائر الممكنات وعدم امتناع الخرق والالتئام على الفلك مطلقا إلا أنه لا يتسنى مع تحقق غروبها عند قوم وطلوعها عند آخرين وبقائها طالعة نحو ستة أشهر في بعض العروض إلى غير ذلك مما لا يخفى فلعل الخبر غير صحيح.

Evet, bazı rivayetlerde güneşin kendi mahzeninden/alanından çıktığına delalet eden ifadeler gelmiştir. Nitekim İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre: Güneş battığında meleklerin uçuş süratiyle yedinci kat semaya yükseltilir ve Arş'ın altında tutulur; nereden doğmasının emredileceğine dair izin ister. Sonra meleklerin uçuş hızıyla yedinci kat sema ile cennetlerin en alt dereceleri arasından salıverilir, semadan semaya geçerek doğu hizasına doğru iner; bu semaya ulaştığında işte sabahın parıldadığı vakittir, semanın bu yüzüne ulaştığında ise işte güneşin doğduğu vakittir. Bu rivayet, Allah Teâlâ'nın kudretinin bütün mümkinatı kuşatması ve felekte parçalanma ve bitişmenin (hark ve iltiyâm) mutlak olarak imkânsız olmaması şeklindeki kaidelerimize aykırı olmasa da, bir toplulukta batarken başka bir toplulukta doğması ve bazı enlemlerde yaklaşık altı ay doğmuş kalması gibi gizli olmayan hususlarla bağdaşmamaktadır. Dolayısıyla bu haber muhtemelen sahih değildir.

وقد نص الجلال السيوطي على أن أبا الشيخ رواه بسند واه ثم إن الظاهر على رواية البخاري ورواية ابن أبي شيبة ومن معه أن أبا ذر رضي الله تعالى عنه سئل مرتين إلا أنه رد العلم في الثانية إلى الله تعالى ورسوله ﷺ طلبا لزيادة الفائدة ومبالغة في الأدب مع الرسول ﵊ والله تعالى أعلم.

Celâleddin es-Süyûtî de Ebü'ş-Şeyh'in bunu zayıf bir senetle rivayet ettiğini açıkça belirtmiştir. Sonra Buhârî'nin rivayeti ile İbn Ebî Şeybe ve beraberindekilerin rivayetine göre zahir olan şudur ki, Ebû Zer radıyallâhu teâlâ anh iki defa sorulmuş; ancak ikincisinde faydanın artmasını talep etmek ve Resûl aleyhisselâm ile olan edebinde mübalağa göstermek maksadıyla ilmi Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem havale etmiştir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.

وَوَجَدَ عِنْدَها أي عند تلك العين على ساحل البحر قَوْماً لباسهم على ما قيل: جلود السباع وطعامهم ما لفظه البحر، قال وهب بن منبه: هم قوم يقال لهم: ناسك لا يحصيهم كثرة إلا الله تعالى.

{ وَوَجَدَ عِنْدَها } “Ve onun yanında buldu”, yani o pınarın yanında, deniz sahilinde { قَوْماً } “bir kavim [buldu]”. Söylendiğine göre onların elbiseleri yırtıcı hayvan derileri, yiyecekleri ise denizin kıyıya attığı şeylerdi. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Onlar 'Nâsik' denilen bir kavimdir, çokluklarını Allah Teâlâ'dan başkası sayamaz.

وقال أبو زيد السهيلي: هم قوم من نسل ثمود كانوا يسكنون جابرسا وهي مدينة عظيمة لها اثنا عشر بابا ويقال لها بالسريانية: جرجيسا، وروي نحو ذلك عن ابن جريج، وزعم ابن السائب أنه كان فيهم مؤمنون وكافرون، والذي عليه الجمهور أنهم كانوا كفارا فخيره الله تعالى بين أن يعذبهم بالقتل وأن يدعوهم إلى الإيمان وذلك قوله تعالى: قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ بالقتل من أول الأمر وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً أي أمرا ذا حسن على حذف المضاف أو على طريقة الوصف بالمصدر للمبالغة وذلك بالدعوة إلى الحق والإرشاد إلى ما فيه الفوز بالدرجات ومحل إن مع صلته إما الرفع على الابتداء أو على الخبر وإما النصب على المفعولية إما تعذيبك واقع أو إما أمرك تعذيبك أو إما تفعل أو توقع تعذيبك وهكذا الحال في الاتخاذ، وقدم التعذيب لأنه الذي يستحقونه في الحال لكفرهم، وفي التعبير- بإما أن تتخذ فيهم حسنا- دون إما أن تدعوهم مثلا إيماء إلى ترجيح الشق الثاني، واستدل بالآية من قال بنبوته، والقول عند بعضهم بواسطة ملك وعند آخرين كفاحا ومن لم يقل بنبوته قال: كان الخطاب بواسطة نبي

Ebû Zeyd es-Süheylî şöyle demiştir: Onlar Semûd neslinden bir kavim olup on iki kapısı bulunan Câbersâ adlı büyük bir şehirde yaşıyorlardı; Süryanice'de oraya Cercîsâ denilir. İbn Cüreyc'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. İbnü's-Sâib, onların içinde müminler ve kâfirler olduğunu iddia etmiştir. Cumhurun benimsediği görüş ise onların kâfir olduklarıdır; bu sebeple Allah Teâlâ onu, onları öldürerek cezalandırmak ile imana davet etmek arasında muhayyer bırakmıştır. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade eder: { قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ } “Dedik ki: Ey Zülkarneyn! Ya cezalandırırsın” yani ilk baştan öldürmek suretiyle [cezalandırırsın], { وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } “ya da haklarında güzel bir tavır takınırsın”; yani muzafın hazfiyle 'güzellik sahibi bir iş takınırsın' yahut mübalağa için masdar ile vasıflama yoluyla 'hakk'a davet ederek ve derecelere kavuşmayı sağlayacak şeylere irşad ederek [güzel davranırsın]'. 'En' ve sılasının (fiilinin) iraptaki yeri ya müpteda veya haber olarak merfûdur; yahut mef'ûl olarak mansubdur: 'Ya cezalandırman vuku bulur yahut işin cezalandırmandır; ya yaparsın yahut cezalandırmanı gerçekleştirirsin.' 'İttihâz' kelimesinde de durum böyledir. Cezalandırmanın öne alınması, küfürlerinden ötürü o anda hak ettikleri şeyin bu olmasındandır. 'Onları davet edersin' demek yerine 'onlar hakkında güzel bir tavır takınırsın' şeklinde ifade edilmesi, ikinci şıkkın tercih edilmesine bir işarettir. Onun peygamber olduğunu savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. [Hitap] bazılarının görüşüne göre bir melek vasıtasıyladır, diğerlerine göre ise doğrudan yüzyüzedir. Onun peygamber olmadığını savunanlar ise: 'Hitap o asırdaki bir peygamber vasıtasıyla idi'

في ذلك العصر أو كان ذلك إلهاما لا وحيا بعد أن كان ذلك التخيير موافقا لشريعة ذلك النبي. وتعقب هذا بأن مثل هذا التخيير المتضمن لإزهاق النفوس لا يجوز أن يكون بالإلهام دون الإعلام وإن وافق شريعة، ونقض ذلك بقصة إبراهيم ﵇ في ذبح ابنه بالرؤيا وهي دون الإلهام، وفيه أن رؤيا الأنبياء ﵈ وإلهاماتهم وحي كما بين في محله، والكلام هنا على تقدير عدم النبوة وهو ظاهر.

yahut bu muhayyerlik o peygamberin şeriatına uygun düştükten sonra vahiy değil de bir ilhamdı' demişlerdir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Canların alınmasını içeren böyle bir muhayyerliğin, bir şeriata uygun olsa bile vahiy ile bildirilmeksizin ilham yoluyla olması caiz değildir. Bu itiraz, İbrâhîm'in aleyhisselâm oğlunu kurban etmesi kıssasında olduğu gibi ilhamdan daha aşağı derecede olan rüya ile bozulmuştur; ancak buna da peygamberlerin aleyhimüsselâm rüyalarının ve ilhamlarının ilgili yerinde açıklandığı üzere vahiy olduğu cevabı verilmiştir. Buradaki söz ise peygamber olmaması varsayımı üzerinedir ve bu da açıktır.

وقال علي بن عيسى: المعنى قلنا يا محمد قالوا أي جنده الذين كانوا معه يا ذا القرنين فحذف القول اعتمادا على ظهور أنه ليس بنبي وهو من التكلف بمكان، وقريب منه دعوى أن القائل العلماء الذين معه قالوه عن اجتهاد ومشاورة له بذلك ونسبه الله تعالى إليه مجازا، والحق أن الآية ظاهرة الدلالة في نبوته ولعلها أظهر في ذلك من دلالة قوله تعالى: وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي على نبوة الخضر ﵇، وكأن الداعي إلى صرفها عن الظاهر الأخبار الدالة على خلافها، ولعل الأولى في تأويلها أن يقال: كان القول بواسطة نبي.

Ali b. Îsâ şöyle demiştir: Anlam; 'Biz: Ey Muhammed! Onlar -yani onunla beraber olan ordusu-: Ey Zülkarneyn! dediler, dedik' şeklindedir; onun peygamber olmadığının açıklığına güvenilerek 'dediler' sözü hazfedilmiştir. Bu ise son derece zorlamadır. Sözü söyleyenlerin onunla beraber bulunan âlimler olduğu, bunu bir ictihad ve onunla istişare neticesinde söyledikleri ve Allah Teâlâ'nın bunu mecazen kendisine nispet ettiği iddiası da buna yakındır. Hak olan şudur ki ayet, onun peygamber olduğuna açıkça delalet etmektedir; hatta Allah Teâlâ'nın: { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Bunu kendiliğimden yapmadım” kavlinin Hızır'ın aleyhisselâm peygamberliğine delaletinden belki daha açıktır. Ayeti zahirinden saptırmaya sevk eden şey, sanki bunun aksine delalet eden haberlerdir. Ayetin tevilinde en evla olan ise: 'Söz bir peygamber vasıtasıyla idi' denilmesidir.

قالَ ذو القرنين لذلك النبي أو لمن عنده من خواصه بعد أن تلقى أمره تعالى مختارا للشق الأخير من شقي التخيير حسبما أرشد إليه أَمَّا مَنْ ظَلَمَ نفسه ولم يقبل دعوتي وأصر على ما كان عليه من الظلم العظيم الذي هو الشرك فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ بالقتل، والظاهر أنه كان بالسيف، وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي قال: كان عذابه أن يجعلهم في بقر من صفر ثم يوقد تحتهم النار حتى يتقطعوا فيها وهو بعيد عن الصحة، وأتى بنون العظمة على عادة الملوك، وإسناد التعذيب إليه لأنه السبب الآمر، ودعوى صدور ذلك منه بالذات في غاية البعد، وقيل: أراد من الضمير الله تعالى ونفسه والإسناد باعتبار الخلق والكسب وهو أيضا بعيد مع ما فيه من تشريك الله تعالى مع غيره في الضمير وفيه من الخلاف ما علمت ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ في الآخرة فَيُعَذِّبُهُ فيها عَذاباً نُكْراً أي منكرا فظيعا وهو العذاب في نار جهنم، ونصب عَذاباً على أنه مصدر يعذبه، وقيل: تنازع فيه هو ونعذبه والمراد بالعذاب النكر نظرا إلى الأول ما روي عن السدي وهو خلاف الظاهر كما لا يخفى. وفي قوله إِلى رَبِّهِ دون إليك دلالة على أن الخطاب السابق لم يكن بطريق الوحي إليه وإن مقاولته كانت مع النبي أو مع خواصه وَأَمَّا مَنْ آمَنَ بموجب دعوتي وَعَمِلَ عملا صالِحاً حسبما يقتضيه الإيمان فَلَهُ في الدارين جَزاءً الْحُسْنى أي فله المثوبة الحسنى أو الفعلة الحسنى أو الجنة جزاء على أن جزاء مصدر مؤكد لمضمون الجملة قدم على المبتدأ اعتناء به أو منصوب بمضمر أي يجزى بها جزاء، والجملة حالية أو معترضة بين المبتدأ والخبر المتقدم عليه أو هو حال أي مجزيا بها، وتعقب ذلك أبو الحسن بأنه لا تكاد العرب تتكلم بالحال مقدما إلا في الشعر، وقال الفراء: هو نصب على التمييز.

{ قالَ } “Dedi”, Zülkarneyn o peygambere yahut yanındaki seçkin adamlarına, Allah Teâlâ'nın emrini aldıktan sonra kendisine irşad edildiği üzere muhayyerliğin son şıkkını tercih ederek şöyle dedi: { أَمَّا مَنْ ظَلَمَ } “Kim zulmederse”, yani nefsine zulmedip davetimi kabul etmez ve üzerinde bulunduğu büyük zulüm olan şirkte ısrar ederse, { فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ } “onu cezalandıracağız”, yani öldürmekle [cezalandıracağız]. Zahir olan, bunun kılıçla olduğudur. İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Onun azabı, onları bakırdan bir ineğin içine koyup sonra içlerinde parçalanıncaya kadar altlarında ateş yakmasıydı.' Bu ise sıhhatten uzaktır. [Ayeteki] azamet nûnu hükümdarların adetine göredir; cezalandırmanın ona isnat edilmesi ise emreden sebep olmasındandır. Bunun bizzat kendisinden sadır olduğunu iddia etmek son derece uzaktır. Bir görüşe göre zamir ile Allah Teâlâ'yı ve kendisini kastetmiştir; isnat ise yaratma ve kesb (fiili işleme) itibariyledir. Bu da, Allah Teâlâ'yı zamirde başkasıyla ortak kılmayı içermesiyle birlikte uzaktır ve bunda bildiğin ihtilaf vardır. { ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ } “Sonra Rabbine döndürülür”, yani ahirette [döndürülür], { فَيُعَذِّبُهُ } “O da onu cezalandırır”, orada [cezalandırır], { عَذاباً نُكْراً } “görülmedik/korkunç bir azapla”, yani münker, dehşetli bir azapla ki o da cehennem ateşindeki azaptır. { عَذاباً } kelimesinin nasbı, 'yuazzibuhu' fiilinin masdarı olmasındandır. Bir görüşe göre bu fiil ile 'nüazzibuhu' fiili bu kelimede tenâzu' (müşterek amel) etmiştir; birinci fiil nazar-ı itibara alındığında 'azâben nükrâ' ile kastedilen es-Süddî'den rivayet edilen şeydir; gizli kalmayacağı üzere bu zahire aykırıdır. 'Sana' denilmeyip { إِلى رَبِّهِ } “Rabbine” denilmesinde, önceki hitabın ona vahiy yoluyla olmadığına, onun konuşmasının peygamberle veya seçkin adamlarıyla olduğuna delalet vardır. { وَأَمَّا مَنْ آمَنَ } “Ama her kim de iman ederse”, yani davetimin gereğince iman eder, { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işlerse”, imanın gerektirdiği şekilde [amel ederse], { فَلَهُ } “onun için vardır”, yani her iki cihanda vardır, { جَزاءً الْحُسْنى } “karşılık olarak en güzel olanı [vardır]”; yani onun için güzel mükafat, güzel muamele yahut mükâfat olarak cennet vardır. { جَزاءً } kelimesinin cümlenin manasını pekiştiren bir masdar olarak ona itina gösterilmesinden ötürü müptedanın önüne geçirilmiş olması yahut gizli bir fiil ile mansub olması caizdir; yani 'ona mükâfat olarak bununla karşılık verilir' takdirindedir. Cümle haliyedir veya müpteda ile onun önüne geçmiş haber arasına girmiş itirâziyedir; yahut o haldir, yani 'onunla mükâfatlandırılmış olarak' demektir. Ebü'l-Hasan buna, Arapların şiir dışında hali öne geçirerek konuşmayacaklarını belirterek itiraz etmiştir. Ferrâ ise: 'Temyiz olarak mansubdur' demiştir.

وقرأ ابن عباس ومسروق «جزاء» منصوبا غير منون، وخرج ذلك المهدوي على حذف التنوين لالتقاء الساكنين، وخرجه غيره على أنه حذف للإضافة والمبتدأ محذوف لدلالة المعنى عليه أي فله الجزاء جزاء الحسنى.

İbn Abbâs ve Mesrûk «جَزَاءَ» kelimesini tenvinsiz ve mansub olarak okumuşlardır. Mehdavî bunu iki sakinin bir araya gelmesinden ötürü tenvinin hazfedilmesine dayandırmıştır; başkaları ise bunun izafet sebebiyle hazfedildiğini ve mananın delalet etmesinden ötürü müptedanın mahzuf olduğunu takdir etmişlerdir; yani 'onun için verilecek mükâfat, en güzel olanın mükâfatıdır' demektir.

وقرأ عبد الله بن أبي إسحاق بالرفع والتنوين على أنه المبتدأ والْحُسْنى بدله والخبر الجار والمجرور.

Abdullah b. Ebî İshâk merfû ve tenvinli olarak okumuştur; bu durumda müpteda olur, { الْحُسْنى } onun bedeli, câr ve mecrûr (falehû) ise haberidir.

وقرأ غير واحد من السبعة بالرفع بلا تنوين، وخرج على أنه مبتدأ مضاف، قال أبو علي: والمراد على الإضافة جزاء الخلال الحسنة التي أتاها وعملها أو المراد بالحسنى الجنة والإضافة كما في دار الآخرة.

Yedi kıraat imamından birden fazlası tenvinsiz olarak ref ile okumuştur ve bu, muzaf bir müpteda olarak açıklanmıştır. Ebû Ali şöyle demiştir: İzafete göre kastedilen, işlediği ve yaptığı güzel hasletlerin mükâfatıdır; yahut { الْحُسْنى } ile cennet kastedilmiştir ve izafet 'dârü'l-âhireti' terkibinde olduğu gibidir.

وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا أي مما نأمر به يُسْراً أي سهلا ميسرا غير شاق، وتقديره ذا يسر وأطلق عليه المصدر مبالغة، وقرأ أبو جعفر «يسرا» بضمتين حيث وقع هذا، وقال الطبري: المراد من اتخاذ الحسن الأسر فيكون قد خير بين القتل والأسر، والمعنى إما أن تعذب بالقتل وإما أن تحسن إليهم بإبقاء الروح والأسر، وما حكي من الجواب

{ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا } “Ve ona buyruğumuzdan söyleyeceğiz”, yani emredeceğimiz şeylerden, { يُسْراً } “kolay olanı [söyleyeceğiz]”; yani meşakkatsiz, kolay ve rahat olanı [söyleyeceğiz]. Takdiri 'kolaylık sahibi olanı' şeklindedir ve mübalağa için masdar lafzı kullanılmıştır. Ebû Ca'fer bu kelimenin geçtiği yerlerde iki zamme ile «يُسُرًا» şeklinde okumuştur. Taberî şöyle demiştir: Güzel muamele takınmaktan maksat esir almaktır; buna göre öldürmek ile esir almak arasında muhayyer bırakılmış olur. Anlam: 'Ya öldürerek cezalandırırsın yahut canlarını bağışlayıp esir almak suretiyle onlara ihsanda bulunursun' şeklindedir. Aktarılan cevap ise

على هذا الوجه قيل من الأسلوب الحكيم لأن الظاهر أنه تعالى خيره في قتلهم وأسرهم وهم كفار فقال أما الكافر فيراعى فيه قوة الإسلام وأما المؤمن فلا يتعرض له إلا بما يجب.

bu veçheye göre 'üslûb-ı hakîm' kabilindendir denilmiştir. Çünkü zahir olan şudur ki Allah Teâlâ, onlar kâfir iken kendisini onları öldürmek veya esir almak hususunda muhayyer bırakmış; o ise: 'Kâfire gelince onda İslâm'ın izzeti gözetilir, mümine gelince ise ona ancak vacip olan muamele yapılır' demiştir.

وفي الكشف أنه روعي فيه على الوجهين نكتة بتقديم ما منّ الله تعالى في جانب الرحمة دلالة على أن ما منّه تابع وتتميم وما منّه في جانب العذاب رعاية لترتيب الوجود مع الترقي ليكون أغيظ، وكأنه حمل فَلَهُ إلخ على معنى فله من الله تعالى إلخ وهو الظاهر، وجوز حمل إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ على التوزيع دون التخيير، والمعنى على ما قيل: ليكن شأنك معهم أما التعذيب. وأما الإحسان فالأول لمن بقي على حاله والثاني لمن تاب فتأمل. ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً أي طريقا راجعا من مغرب الشمس موصلا إلى مشرقها حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ يعني الموضع الذي تطلع عليه الشمس أولا من معمورة الأرض أي غاية الأرض المعمورة من جهة المشرق.

el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre her iki vecihte de şöyle bir nükte gözetilmiştir: Rahmet tarafında Allah Teâlâ'nın lütfettiği şey öne alınmıştır ki bu, kendisinin lütfettiği şeyin tabi ve tamamlayıcı olduğuna delalet etsin; azap tarafında ise varlık mertebelerine uygunlukla beraber daha şiddetli ve öfke verici olması için dereceli bir yükseliş gözetilmiştir. Sanki o, { فَلَهُ } vb. ifadesini 'ona Allah Teâlâ'dan vardır' manasına hamletmiştir ki zahir olan da budur. { إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ } ifadesinin muhayyerliğe değil taksimata (tevzî') hamledilmesi de caiz görülmüştür. Söylendiğine göre anlam: 'Onlara karşı tutumun ya cezalandırmak ya da ihsan etmek olsun; birincisi durumunu sürdüren kimse içindir, ikincisi ise tevbe eden içindir' şeklinde olur; iyi düşün! { ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً } “Sonra bir sebebi/yolu takip etti”, yani güneşin battığı yerden dönüp doğduğu yere ulaştıran bir yolu [takip etti], { حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ } “nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında”, yani yeryüzünün meskûn kısmında güneşin ilk doğduğu yeri, yani doğu cihetinden meskûn arazinin son sınırını [kastetmektedir].

وقرأ الحسن وعيسى وابن محيصن «مطلع» بفتح اللام ورويت عن ابن كثير وأهل مكة وهو عند المحققين مصدر ميمي والكلام على تقدير مضاف أي مكان طلوع الشمس والمراد مكانا تطلع عليه، وقال الجوهري: إنه اسم مكان كمكسور اللام فالقراءتان متفقتان من غير تقدير مضاف، وقد صرح بعض أئمة التصريف أن المطلع جاء في المكان والزمان فتحا وكسرا، وما آثره المحققون مبني على أنه لم يرد في كلام الفصحاء بالفتح إلا مصدرا ولا حاجة إلى تخريج القرآن على الشاذ لأنه قد يخل بالفصاحة، وقال أبو حيان: إن الكسر سماع في أحرف معدودة وهو مخالف للقياس فإنه يقتضي أن يكون مضارعه تطلع بكسر اللام، وكان الكسائي يقول: هذه لغة ماتت في كثير من لغات العرب يعني ذهب من يقول من العرب تطلع بكسر اللام وبقي مطلع بكسرها في اسم الزمان والمكان على ذلك القياس انتهى فافهم، ثم إن الظاهر من حال ذي القرنين وكونه قد أوتي من كل شيء سببا أنه بلغ مطلع الشمس في مدة قليلة، وقيل: بلغه في اثنتي عشرة سنة وهو خلاف الظاهر إلا أن يكون أقام في أثناء سيره فإن طول المعمورة يقطعه بأقل من هذه المدة بكثير السائر على الاستقامة كما لا يخفى على العارف بالمساحة وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً

Hasan, Îsâ ve İbn Muhaysın lâm harfinin fethasıyla «مَطْلَعَ» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat İbn Kesîr ve Mekke ehlinden de rivayet edilmiştir. Muhakkik âlimlere göre bu mîmli masdardır ve sözde takdir edilmiş bir muzaf vardır; yani 'güneşin doğuş yeri' demektir ve kastedilen üzerine doğduğu bir mekândır. Cevherî ise: 'Lâm'ın kesreli hali gibi o da mekân ismidir; dolayısıyla iki kıraat muzaf takdir edilmeksizin aynı manadadır' demiştir. Bazı sarf imamları, 'matla'' kelimesinin mekân ve zaman için hem fetha hem kesre ile geldiğini açıkça belirtmişlerdir. Muhakkiklerin tercih ettiği görüş ise fasiihlerin kelamında fetha ile ancak masdar olarak geldiği esasına dayanır; Kur'an'ı şaz olan bir kullanıma hamletmeye ihtiyaç yoktur, zira bu durum fasahate halel getirebilir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Kesre ile okunuş sayılı kelimelerde semâîdir ve kıyasa aykırıdır; zira kıyas, muzâri fiilinin lâm'ın kesresiyle 'tatli'u' olmasını gerektirir. Kisâî şöyle derdi: 'Bu, Arap lehçelerinin çoğunda ölmüş bir lehçedir'; yani Araplardan lâm'ın kesresiyle 'tatli'u' diyenler yok olmuş, ancak zaman ve mekân isminde bu kıyasa göre lâm'ın kesresiyle 'matli'' kullanımı kalmıştır; sözü bitti, iyi anla! Sonra Zülkarneyn'in durumunun ve kendisine her şeyden bir sebep verilmiş olmasının zahiri, onun güneşin doğduğu yere kısa bir sürede ulaştığını gösterir. Bir görüşe göre oraya on iki yılda ulaşmıştır; ancak yürüyüşü esnasında bir yerde konaklamış olması müstesna, bu durum zahire aykırıdır. Zira meskûn dünyanın uzunluğu, harita/mesaha ilmini bilen kimseye gizli kalmayacağı üzere, dosdoğru yürüyen biri tarafından bu süreden çok daha az bir zamanda kat edilir. { وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً } “Onu, kendileriyle güneş arasına hiçbir siper koymadığımız bir kavmin üzerine doğuyor buldu.”

أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو الشيخ في العظمة عن ابن جريج قال: حدثت عن الحسن عن سمرة بن جندب قال: «قال رسول الله ﷺ في الآية لم نجعل لهم من دونها سترا بناء لم يبن فيها بناء قط كانوا إذا طلعت الشمس دخلوا أسرابا لهم حتى تزول الشمس

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Bana Hasan'dan, o da Semure b. Cündeb'den rivayetle aktarıldı ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً } “Kendileriyle güneş arasına hiçbir siper koymadığımız” ayeti hakkında şöyle buyurdu: Bir bina [koymadık]; orada hiçbir zaman bina yapılmamıştı. Güneş doğduğu zaman güneş zevale erinceye kadar kendilerine ait yer altı oyuklarına/dehlizlerine girerlerdi

،

.»

وأخرج جماعة عن الحسن وذكر أنه حديث سمرة أن أرضهم لا تحمل البناء فإذا طلعت الشمس تغوروا في المياه فإذا غابت خرجوا يتراعون كما تراعى البهائم

Bir cemaat Hasan'dan bunun Semure hadisi olduğunu belirterek rivayet ettiğine göre: 'Onların arazisi bina tutmazdı; güneş doğduğu zaman suların içine dalarlardı, battığında ise çıkıp hayvanların otladığı gibi otlanırlardı.'

، وقيل: المراد لا شيء لهم يسترهم من اللباس والبناء، وهم على ما قيل قوم من الزنج، وقيل: من الهنود، وعن مجاهد من لا يلبس الثياب من السودان عند مطلع الشمس أكثر من أهل الأرض، وعن بعضهم خرجت حتى جاوزت الصين فسألت عن هؤلاء فقالوا:

Bir görüşe göre kastedilen, elbise ve binadan kendilerini örtecek hiçbir şeylerinin olmamasıdır. Söylendiğine göre onlar Zencilerden bir kavimdir; bir görüşe göre ise Hintlilerdendir. Mücâhid'den: 'Güneşin doğduğu yerde elbise giymeyen siyahiler yeryüzü ehlinden daha çoktur' dediği rivayet edilmiştir. Bazılarından ise şöyle rivayet edilmiştir: 'Çin'i geçinceye kadar gittim ve bunları sordum; dediler ki:

بينك وبينهم مسيرة يوم وليلة فبلغتهم فإذا أحدهم يفرش إحدى أذنيه ويلبس الأخرى ومعي صاحب يعرف لسانهم فقالوا له: جئتنا تنظر كيف تطلع الشمس فبينما نحن كذلك إذ سمعنا كهيئة الصلصلة فغشي علي ثم أفقت وهم يمسحونني بالدهن فلما طلعت الشمس على الماء إذا هي فوق الماء كهيئة الزيت فأدخلونا سربا لهم فلما ارتفع النهار خرجوا إلى البحر يصطادون السمك ويطرحونه في الشمس فينضج لهم انتهى.

Seninle onlar arasında bir gün bir gecelik mesafe vardır. Onlara ulaştım; bir de baktım ki onlardan biri kulaklarından birini serip diğerini örtünmektedir. Yanımda onların dilini bilen bir arkadaşım vardı; ona: Güneşin nasıl doğduğuna bakmaya mı geldiniz? dediler. Biz bu haldeyken çınlama gibi bir ses işittik, üzerime baygınlık geldi; sonra kendime geldiğimde beni yağla ovuyorlardı. Güneş suyun üzerine doğduğunda, sanki suyun üzerinde zeytinyağı gibi görünüyordu. Bizi kendilerine ait bir yer altı oyuğuna soktular; gündüz yükseldiğinde denize çıkıp balık avlıyor ve güneşe atıyorlardı, o da onlar için pişiyordu', sözü bitti.

وأنت تعلم أن مثل هذه الحكايات لا ينبغي أن يلتفت إليها ويعول عليها وما هي إلا أخبار عن هيان بن بيان يحكيها العجائز وأمثالهن لصغار الصبيان، وعن وهب بن منبه أنه يقال لهؤلاء القوم منسك، وظاهر الآية لوقوع النكرة فيها في سياق النفي يقتضي أنهم ليس لهم ما يسترهم أصلا وذلك ينافي أن يكون لهم سرب ونحوه، وأجيب بأن ألفاظ العموم لا تتناول الصور النادرة فالمراد نفي الساتر المتعارف والسرب ونحوه ليس منه، وأنت تعلم أن عدم التناول

Sen de bilirsin ki bu gibi hikâyelere iltifat edilmemeli ve dayanılmamalıdır; bunlar yaşlı kadınların ve benzerlerinin küçük çocuklara anlattığı asılsız masallardan başka bir şey değildir. Vehb b. Münebbih'ten bu kavme 'Mensek' denildiği rivayet edilmiştir. Ayetin zahiri, nefy (olumsuzluk) bağlamında nekire gelmesinden ötürü kendilerini örten hiçbir şeyin kesinlikle bulunmamasını gerektirir; bu da onların yer altı oyuğu ve benzerine sahip olmalarıyla çelişir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Umum (genellik) bildiren lafızlar nadir durumları kapsamaz; dolayısıyla kastedilen alışılagelmiş örtünün nefyedilmesidir, yer altı dehlizleri ve benzeri ise bundan değildir. Sen de bilirsin ki [nadirin umuma] dahil olmaması

أحد قولين في المسألة، وقال ابن عطية: الظاهر أن نفي جعل ساتر لهم من الشمس عبارة عن قربها إليهم وتأثيرها بقدرة الله تعالى فيهم ونيلها منهم ولو كانت لهم أسراب لكان لهم ستر كثيف انتهى، وحينئذ فالنكرة على عمومها، وأنا أختار ذلك إلى أن تثبت صحة أحد الأخبار السابقة. كَذلِكَ خبر مبتدأ محذوف أي أمر ذي القرنين ذلك، والمشار إليه ما وصف به قبل من بلوغ المغرب والمشرق وما فعله، وفائدة ذلك تعظيمه وتعظيم أمره أو أمره فيهم كأمره في أهل المغرب من التخيير والاختيار، ويجوز أن يكون صفة مصدر محذوف لوجد أي وجدها تطلع وجدانا كوجدانها تغرب في عين حمئة أو صفة مصدر محذوف لنجعل أي لم نجعل لهم سترا جعلا كائنا كالجعل الذي لكم فيما تفضلنا به عليكم من الألبسة الفاخرة والأبنية العالية، وفيه أنه لا يتبادر إلى الفهم أو صفة «سترا» والمعنى عليه كسابقه، وفيه ما فيه أو صفة قَوْمٍ أي على قوم مثل ذلك القبيل الذي تغرب عليه الشمس في الكفر والحكم أو معمول بلغ أي بَلَغَ مغربها كما بلغ مطلعها.

bu meseledeki iki görüşten biridir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki, onlara güneşten bir örtü kılınmamasının nefyedilmesi; güneşin onlara yakınlığından, Allah Teâlâ'nın kudretiyle onlar üzerindeki tesirinden ve onlara doğrudan temas etmesinden kinayedir; şayet yer altı dehlizleri olsaydı onlar için kalın bir örtü olurdu, sözü bitti. Bu durumda nekire lafız umumiliği üzeredir; ben de önceki haberlerden birinin sıhhati sabit oluncaya kadar bunu tercih etmekteyim. { كَذلِكَ } “İşte böyle”, mahzuf bir müptedanın haberidir; yani 'Zülkarneyn'in işi işte böyledir'. Kendisine işaret edilen ise daha önce zikredilen batıya ve doğuya ulaşması ve yaptıklarıdır; bunun faydası onu ve onun işini tazim etmektir; yahut onun bunlar hakkındaki emri, batı ehlinde olduğu gibi muhayyer bırakma ve tercih etme şeklindedir. { وَجَدَ } fiilinin mahzuf masdarına sıfat olması da caizdir; yani 'onu, batarken balçıklı pınarda bulduğu gibi doğarken buldu' takdirindedir. Yahut { نَجْعَلْ } fiilinin mahzuf masdarına sıfattır; yani 'size lütfettiğimiz değerli elbiseler ve yüksek binalardaki kılma gibi onlar için bir örtü kılmadık' takdirindedir; bunda ise zihne ilk gelen mana olmama durumu vardır. Yahut { سِتْراً } kelimesinin sıfatıdır; anlamı bir önceki gibidir ve bunda da olan vardır. Yahut { قَوْمٍ } kelimesinin sıfatıdır; yani 'küfür ve hüküm bakımından güneşin üzerlerine battığı o kabile gibi bir kavim üzerine' demektir; yahut { بَلَغَ } fiilinin mef'ûlüdür; yani 'doğusuna ulaştığı gibi batısına da ulaştı' takdirindedir.

وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ من الجنود والآلات وأسباب الملك خُبْراً علما تعلق بظواهره وخفاياه ويفيد هذا على الأول زيادة تعظيم الأمر وأنه وراء ما وصف بكثير مما لا يحيط به الأعلم اللطيف الخبير، وهو على الأخير تأويل لما قاسى في السير إلى أن بلغ فيكون المعنى وقد أحطنا بما لاقاه وحصل له في أثناء سيره خبرا أو تعظيم للسبب الموصل إليه في قوله تعالى فأتبع سببا حتى إذا بلغ أي أحطنا بما لديه من الأسباب الموصلة إلى هذا الموضع الشاسع مما لم نؤت غيره وهذا كما في الكشف أظهر من التهويل، وعلى الثاني تتميم يفيد حسن اختياره أي أحطنا بما لديه من حسن التلقي وجودة العمل خبرا، وعلى الثالث لبيان أنه كذلك في رأي العين وحقيقته لا يحيط بعلمها غير الله تعالى، وعلى الرابع والخامس تذييل للقصة أو بالقصتين فلا يأباهما كما توهم، وعلى السادس تتميم يؤكد أنه سن بهم سنته فيمن وجدهم في مغرب الشمس ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً طريقا ثالثا معترضا بين المشرق والمغرب آخذا من مطلع الشمس إلى الشمال حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ أي الجبلين، قال في القاموس: السد الجبل والحاجز وإطلاق السد عليه لأنه سد فجا من الأرض، وقيل: إطلاق ذلك عليه هنا لعلاقة المجاورة وليس بذاك، وقرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي وأبو بكر ويعقوب بضم السين، والمعنى على ما قال الكسائي واحد، وقال الخليل، وس: السد بالضم الاسم وبالفتح المصدر، وقال ابن أبي إسحاق: الأول ما رأته عيناك والثاني ما لا تريانه، وقال عكرمة وأبو عمرو ابن العلاء وأبو عبيدة: الأول ما كان من خلق الله تعالى لا دخل لصنع البشر فيه والثاني ما كان لصنع البشر دخل فيه، ووجه دلالة المضموم على ذلك أنه بمعنى مفعول ولكونه لم يذكر فاعله فيه دلالة على تعينه وعدم ذهاب الوهم إلى غيره فيقتضي أنه هو الله تعالى، وأما دلالة المفتوح على أنه من عمل العباد فللاعتبار بدلالة الحدوث وتصوير أنه ها هو ذا يفعله فليشاهد، وهذا يناسب ما فيه مدخل العباد على أنه يكفي فيه فوات ذلك التفخيم، وأنت تعلم أن القراءة بهما ظاهرة في توافقهما وعدم ذكر الفاعل والحدوث أمران مشتركان، وعكس بعضهم فقال: المفتوح ما كان من خلقه تعالى إذ المصدر لم يذكر فاعله والمضموم ما كان بعمل العباد لأنه بمعنى مفعول والمتبادر منه ما فعله العباد وضعفه ظاهر، وانتصاب بَيْنَ على المفعولية لأنه مبلوغ وهو من الظروف المتصرفة ما لم يركب مع آخر مثله، وقيل: إنه ظرف والمفعول به محذوف وهو ما أراده أو نحوه، وهذان السدان فيما يقرب من عرض تسعين من جهة الشمال وهو المراد بآخر الجر بياء في كتاب حزقيال ﵇، وقد ذكر بعض أحبار اليهود أن يأجوج ومأجوج في منتهى الشمال حيث لا يستطيع أحد غيرهم السكنى فيه وهم في زاوية من ذلك لكنهم لم يتحقق عندهم أنهم فيما يلي المشرق من الشمال أو فيما يلي المغرب منه، وهذا موافق لما ذكرناه في موضع السدين وهو الذي مال إليه كاتب

{ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ } “Ve şüphesiz onun yanında bulunan” orduları, aletleri ve mülk sebeplerini { خُبْراً } “bilgi bakımından kuşatmıştık”; yani onun zahirine ve gizlisine taalluk eden bir ilim ile [kuşatmıştık]. Bu ifade birinci veçheye göre işin azametinin artırılmasını ve onun, Latîf ve Habîr olan ilim sahibinden başkasının kuşatamayacağı, tavsif edilenin çok ötesinde bir şey olduğunu ifade eder. Son veçheye göre ise oraya ulaşıncaya kadar yürüyüşte çektiği meşakkatlerin tevilidir; bu durumda anlam: 'Yürüyüşü esnasında karşılaştığı ve başına gelen şeyleri bilgi bakımından kuşatmıştık' şeklinde olur. Yahut Allah Teâlâ'nın: 'O da bir sebebi takip etti, nihayet ulaştığında...' kavlinde kendisini ulaştıran sebebin tazimidir; yani 'başkasına vermediğimiz, bu uzak mekâna ulaştıran onun yanındaki sebepleri kuşattık' demektir ki bu, el-Keşşâf'ta geçtiği üzere korkutma/büyütme manasından daha zahirdir. İkinci veçheye göre ise onun güzel tercihini bildiren bir tamamlamadır; yani 'onun yanındaki güzel kabulü ve güzel ameli bilgi bakımından kuşattık' demektir. Üçüncü veçheye göre ise gözün görüşünde böyle olduğunu, hakikatini ise Allah Teâlâ'dan başkasının ilminin kuşatamayacağını beyan içindir. Dördüncü ve beşinci veçhelere göre ise kıssanın yahut her iki kıssanın bir fezlekesidir; dolayısıyla vehmedildiği gibi bunlara aykırı değildir. Altıncı veçheye göre ise güneşin battığı yerde bulduğu kimseler hakkındaki sünnetini bunlar hakkında da uyguladığını tekit eden bir tamamlamadır. { ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً } “Sonra bir sebebi/yolu takip etti”, doğu ile batı arasında enlemesine uzanan, güneşin doğduğu yerden kuzeye doğru uzanan üçüncü bir yolu [takip etti], { حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ } “nihayet iki seddin arasına ulaştığında”, yani iki dağın arasına [ulaştığında]. el-Kāmûs'ta şöyle der: Sed; dağ ve engeldir; dağa sed denilmesi yeryüzündeki bir geçidi tıkadığı (seddettiği) içindir. Bir görüşe göre burada ona bu ismin verilmesi mücâveret (komşuluk) alakasındandır fakat bu pek uygun değildir. Nâfi', İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî, Ebû Bekr ve Ya'kūb sîn harfinin zammesiyle «السُّدَّيْنِ» şeklinde okumuşlardır. Kisâî'nin belirttiğine göre mana birdir. Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: Zamme ile olan { السُّدُّ } isimdir, fetha ile olan { السَّدُّ } ise masdardır. İbn Ebî İshâk şöyle demiştir: Birincisi iki gözünün gördüğüdür, ikincisi ise görmediğindir. İkrime, Ebû Amr b. el-Alâ ve Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Birincisi Allah Teâlâ'nın yarattığı olup insan yapımının onda dahli olmayandır; ikincisi ise insan yapımının onda dahli olandır. Zammeli olanın buna delalet vechi, mef'ûl anlamında olmasıdır ve failinin zikredilmemiş olması, onun muayyenliğine ve vehmin başkasına gitmemesine delalet eder ki bu da failin bizzat Allah Teâlâ olduğunu iktiza eder. Fethalı olanın kulların fiilinden olduğuna delaletine gelince, bu hudûs (sonradan olma) delaletine ve 'işte o onu yapıyor, görsünler' tasvirine itibar edilmesindendir. Bu da kulların dahlini içeren şeye uygundur; kaldı ki bunda o tazim manasının kaçması yeterlidir. Sen de bilirsin ki her iki kıraatle okunuş bunların uyumlu olduğuna delalet eder; failin zikredilmemesi ve hudûs müşterek iki husustur. Bazıları ise bunun aksini söyleyip şöyle demiştir: Fethalı olan Allah Teâlâ'nın yarattığıdır, zira masdarın faili zikredilmemiştir; zammeli olan ise kulların amelidir, çünkü mef'ûl anlamındadır ve bundan ilk akla gelen kulların yaptığıdır; bunun zayıflığı ise açıktır. { بَيْنَ } kelimesinin nasbı, ulaşılan yer olduğu için mef'ûlün bih olmasındandır; o kendisi gibi bir başkasıyla terkip edilmedikçe mutasarrıf (cümlede farklı öğe olabilen) zarflardandır. Bir görüşe göre o zarftır ve mef'ûlün bih mahzuftur; o da kastettiği yer veya benzeridir. Bu iki sed, kuzey cihetinden yaklaşık doksan derece enlemdedir ve Hazreti Hızkīyl'in aleyhisselâm kitabındaki 'cerbiyâ'nın sonu' ile kastedilen de budur. Bazı Yahudi din âlimleri Ye'cûc ve Me'cûc'un, kendilerinden başkasının yaşamaya güç yetiremeyeceği kuzeyin en uç noktasında ve oradaki bir köşede bulunduklarını zikretmişlerdir; ancak onların kuzeyin doğuya bakan tarafında mı yoksa batıya bakan tarafında mı olduğu kendilerince kesinlik kazanmamıştır. Bu ise iki seddin konumu hakkında zikrettiğimizle uyumludur ve Kâtip

جلبي، وقيل: هما جبلا أرمينية وأذربيجان ونسب ذلك إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وإليه يميل صنيع البيضاوي.

Çelebi'nin de meylettiği görüş budur. Bir görüşe göre ise onlar Ermenistan ve Azerbaycan dağlarıdır; bu görüş İbn Abbâs'a radıyallâhu teâlâ anhümâ nispet edilmiştir ve Beyzâvî'nin tutumu da buna meyletmektedir.

وتعقب بأنه توهم ولعل النسبة إلى الحبر غير صحيحة، وكان من يزعم ذلك يزعم أن سد ذي القرنين هو السد المشهور في باب الأبواب وهو مع استلزامه أن يكون يأجوج ومأجوج الخزر والترك خلاف ما عليه المؤرخون فإن باني ذلك السد عندهم كسرى أنوشروان، وقيل: أسفنديار وهو أيضا لم يبق إلى الآن بل خرب من قبل هذا بكثير، وزعم أن السد ويأجوج ومأجوج هناك وأن الكل قد تلطف بحيث لا يرى كما يراه عصرينا رئيس الطائفة المسماة بالكشفية السيد كاظم الرشتي ضرب من الهذيان وإحدى علامات الخذلان.

Bu görüşün bir vehim olduğu ve o büyük âlime nispetin muhtemelen sahih olmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir. Bunu iddia eden kimse, Zülkarneyn'in seddinin Bâbü'l-Ebvâb'daki meşhur sed olduğunu zannetmektedir; bu durum Ye'cûc ve Me'cûc'un Hazar ve Türkler olmasını gerektirmekle birlikte tarihçilerin kabul ettiğine de aykırıdır; zira onlara göre o seddin kurucusu Kisrâ Enûşirvân'dır; bir görüşe göre ise İsfendiyâr'dır. Ayrıca o sed günümüze kadar da kalmamış, bilakis bundan çok önce harap olmuştur. Seddin, Ye'cûc ve Me'cûc'un orada olduğunu ve çağdaşımız olan Keşfiyye taifesinin reisi Seyyid Kâzım er-Reştî'nin gördüğü gibi hepsinin görülemeyecek derecede lâtifleştiğini iddia etmek ise bir hezeyan türü ve hüsranın alametlerinden biridir.

وقال ابن سعيد: إن ذلك الموضع حيث الطول مائة وثلاثة وستون درجة والعرض أربعون درجة، وفيه أن في هذا الطول والعرض بلاد الخنا والجين وليس هناك يأجوج ومأجوج، نعم هناك سد عظيم يقرب من مائتين وخمسين ساعة طولا لكنه ليس بين السدين ولا بانيه ذو القرنين ولا يكاد يصدق عليه ما جاء في وصف سده، ويمنع من القول بذلك أيضا ما لا يخفى، وقيل: هما بموضع من الأرض لا نعلمه وكم فيها من أرض مجهولة ولعله قد حال بيننا وبين ذلك الموضع مياه عظيمة، ودعوى استقراء سائر البراري والبحار غير مسلمة، ويجوز العقل أن يكون في البحر أرض نحو أمريقا لم يظفر بها إلى الآن وعدم الوجدان لا يستلزم عدم الوجود وبعد إخبار الصادق بوجود هذين السدين وما يتبعهما يلزمنا الإيمان بذلك كسائر ما أخبر به من الممكنات والالتفات إلى كلام المنكرين ناشىء من قلة الدين وَجَدَ مِنْ دُونِهِما أي السدين قَوْماً أمة من الناس قيل هم الترك، وزعم بعضهم أن القوم كانوا من الجان وهو زعم باطل لا بعيد كما قال أبو حيان.

İbn Saîd şöyle demiştir: Bu yer, boylamın yüz altmış üç derece, enlemin ise kırk derece olduğu yerdedir. Bunda ise şu itiraz vardır: Bu boylam ve enlemde Hıtâ ve Çin beldeleri vardır; orada Ye'cûc ve Me'cûc yoktur. Evet, orada uzunluğu yaklaşık iki yüz elli saatlik büyük bir sed vardır; fakat o iki seddin arasında değildir, yapıcısı da Zülkarneyn değildir ve onun seddinin vasfında gelen şeyler ona pek uymamaktadır. Bunun söylenmesine gizli olmayan başka hususlar da engeldir. Bir görüşe göre ise onlar yeryüzünün bilmediğimiz bir yerindedir; yeryüzünde ne kadar bilinmeyen yerler vardır ve muhtemelen bizimle o yer arasına büyük sular girmiştir. Bütün karaların ve denizlerin tek tek incelenip tüketildiği (istiğrâk) iddiası kabul edilemez. Akıl, denizde Amerika gibi henüz ulaşılamamış bir karanın bulunmasını caiz görür; bir şeyin bulunamaması onun yokluğunu gerektirmez. Sadık olan [Peygamber'in] bu iki seddin ve ardındakilerin varlığını haber vermesinden sonra, haber verdiği diğer mümkinat gibi buna da iman etmek bize vaciptir; inkârcıların sözlerine iltifat etmek ise din zayıflığından kaynaklanır. { وَجَدَ مِنْ دُونِهِما } “O ikisinin berisinde buldu”, yani iki seddin berisinde, { قَوْماً } “bir kavim [buldu]”; insanlardan bir ümmet ki onların Türkler olduğu söylenmiştir. Bazıları ise bu kavmin cinlerden olduğunu iddia etmiştir; bu ise Ebû Hayyân'ın da dediği gibi uzak değil, bilakis batıl bir iddiadır.

لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا من أقوال أتباع ذي القرنين أو من أقوال من عداهم لغرابة لغتهم وبعدها عن لغات غيرهم وعدم مناسبتها لها مع قلة فطنتهم إذ لو تقاربت فهموها ولو كثرت فطنتهم فهموا ما يراد من القول بالقرائن فتعلموه، والظاهر إبقاء القول على معناه المتبادر.

{ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } “Neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlardı”; Zülkarneyn'in tabiilerinin sözlerinden yahut dillerinin garipliği, başkalarının dillerinden uzaklığı ve anlayışlarının azlığıyla birlikte onlara uygunsuzluğu sebebiyle onların dışındakilerin sözlerinden [hiçbirini anlamıyorlardı]. Zira dilleri yakın olsaydı anlarlardı; anlayışları çok olsaydı karineler yoluyla sözden ne kastedildiğini anlar ve öğrenirlerdi. Zahir olan, 'kavl' (söz) lafzının ilk akla gelen anlamı üzere bırakılmasıdır.

وزعم بعضهم أن الزمخشري جعله مجازا عن الفهم مطلقا أو عما من شأنه أن يقال ليشمل الإشارة ونحوها حيث قال: أي لا يكادون يفهمونه إلا بجهد ومشقة من إشارة ونحوها، وفيه نظر، والظاهر أنه فهم من نفي يكاد إثبات الفهم لهم لكن يعسر وهو بناء على قول بعضهم: إن نفيها إثبات وإثباتها نفي وليس بالمختار.

Bazıları Zemahşerî'nin; 'Yani ancak bir işaret ve benzeri yoluyla büyük bir güçlük ve meşakkatle anlayabiliyorlardı' dediği için bunu mutlak anlamda fehimden yahut işaret ve benzerini de kapsasın diye söylenmesi adet olan şeyden mecaz yaptığını iddia etmiştir; ancak bu tartışmalıdır. Zahir olan, onun 'yekâdü' fiilinin nefyinden onlar için anlamanın güçlükle de olsa sübutunu anladığıdır; bu da bazılarının: 'Onun nefyi ispat, ispatı ise nefiydir' şeklindeki sözüne dayanır ki tercih edilen bu değildir.

وقرأ الأعمش وابن أبي ليلى وخلف وابن عيسى الأصبهاني وحمزة والكسائي «يفقهون» من الأفعال أي لا يكادون يفهمون الناس لتلعثمهم وعدم تبيينهم الحروف قالُوا أي بواسطة مترجمهم مترجمهم فإسناد القول إليهم مجاز، ولعل هذا المترجم كان من قوم بقرب بلادهم، ويؤيد ذلك ما وقع في مصحف ابن مسعود قال: الذين من دونهم أو بالذات على أن يكون فهم ذي القرنين كلامهم وإفهامهم إياهم من جملة ما آتاه الله تعالى من الأسباب، وقال بعضهم: لا يبعد أن يقال القائلون قوم غير الذين لا يفهمون قولا ولم يقولوا ذلك على طريق الترجمة لهم وأيد بما في مصحف ابن مسعود. وأيّا ما كان فلا منافاة بين لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا.

A'meş, İbn Ebî Leylâ, Halef, İbn Îsâ el-İsbahânî, Hamza ve el-Kisâî if'âl bâbından «يُفْقِهُونَ» şeklinde okumuşlardır; yani peltekliklerinden ve harfleri netleştiremeyişlerinden ötürü insanlara neredeyse söz anlatamıyorlardı. { قالُوا } “Dediler”, yani tercümanları vasıtasıyla [dediler]; sözün onlara isnat edilmesi mecazdır. Muhtemelen bu tercüman, onların memleketine yakın bir kavimdendi. İbn Mes'ûd'un mushafında geçen: 'Onların berisinde bulunanlar dediler' ifadesi de bunu destekler. Yahut Zülkarneyn'in onların sözünü anlaması ve onlara meramını anlatması, Allah Teâlâ'nın ona verdiği sebepler cümlesinden olmak üzere doğrudan [kendileri söylemiştir]. Bazıları şöyle demiştir: 'Sözü söyleyenlerin söz anlamayan kavimden başka bir kavim olduğunu ve bunu onlara tercümanlık yoluyla söylemediklerini iddia etmek uzak değildir'; bu da İbn Mes'ûd'un mushafındaki rivayetle desteklenmiştir. Her nasıl olursa olsun, { لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } ifadesi ile [onların söz söylemesi arasında] bir zıtlık yoktur.

وقالوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ قبيلتان من ولد يافث بن نوح ﵇ وبه جزم وهب بن منبه وغيره واعتمده كثير من المتأخرين. وقال الكسائي في العرائس: إن يافث سار إلى المشرق فولد له هناك خمسة أولاد جومر وبنرش وأشار واسقويل ومياشح فمن جومر جميع الصقالبة والروم وأجناسهم ومن مياشح جميع أصناف العجم

{ وقالوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ } “Ve dediler ki: Ey Zülkarneyn! Şüphesiz Ye'cûc ve Me'cûc...” Bunlar Nûh'un aleyhisselâm oğlu Yâfes'in soyundan iki kabiledir; Vehb b. Münebbih ve başkaları bunu kesin bir dille belirtmiş, sonraki âlimlerin çoğu da buna itimat etmiştir. Kisâî el-Arâis'te şöyle demiştir: Yâfes doğuya doğru gitti ve orada Cûmer, Beneş, Eş'âr, Eskavîl ve Meyâşih adında beş çocuğu dünyaya geldi. Cûmer'den bütün Slavlar, Rumlar ve onların soyları; Meyâşih'ten ise bütün Acem sınıfları türemiştir.

ومن أشار يأجوج ومأجوج وأجناسهم ومن اسقويل جميع الترك ومن بنرش الفقجق واليونان. وقيل: كلاهما من الترك وروي ذلك عن الضحاك، وفي كلام بعضهم أن الترك منهم لما أخرجه ابن جرير وابن مردويه من طريق السدي من أثر قوي الترك سرية من سرايا يأجوج ومأجوج خرجت فجاء ذو القرنين فبنى السد فبقوا خارجين عنه،

Eş'âr'dan Ye'cûc ve Me'cûc ile onların soyları; Eskavîl'den bütün Türkler; Beneş'ten ise Kıpçaklar ve Yunanlar [türemiştir]. Her ikisinin de Türklerden olduğu da söylenmiştir ve bu Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Bazılarının sözünde, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Süddî yoluyla naklettiği güçlü bir eserde geçen; 'Türkler, Ye'cûc ve Me'cûc'ün akıncı birliklerinden bir birlikti; sefere çıktılar, ardından Zülkarneyn gelip seddi inşa edince onlar da seddin dışında kaldılar' ifadesi sebebiyle Türklerin onlardan olduğu yer almaktadır.

وفي رواية عبد الرزاق عن قتادة أن يأجوج ومأجوج ثنتان وعشرون قبيلة بنى ذو القرنين السد على إحدى وعشرين وكانت واحدة منهم خارجة للغزو فبقيت خارجة وسميت الترك لذلك»

Abdurrezzâk'ın Katâde'den yaptığı rivayette ise şöyle denmektedir: 'Ye'cûc ve Me'cûc yirmi iki kabile idi. Zülkarneyn seddi yirmi birinin üzerine inşa etti; onlardan bir kabile ise savaş için dışarı çıkmıştı, bu yüzden dışarıda kaldı ve bu sebeple onlara Türk (terkedilmiş/bırakılmış) adı verildi.'