Binûn

Kehf Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيل: يأجوج من الترك ومأجوج من الديلم، وقيل من الجيل، وعن كعب الأحبار أن يأجوج ومأجوج من ولد آدم ﵇ من غير حواء وذلك أنه ﵇ نام فاحتلم فامتزجت نطفته في التراب فخلق منها يأجوج ومأجوج، ونقل النووي في فتاواه القول بأنهم أولاد آدم ﵇ من غير حواء عن جماهير العلماء.

Ye'cûc'ün Türklerden, Me'cûc'ün ise Deylemlilerden olduğu da söylenmiştir; Cîl'den (Gîlân halkından) oldukları da söylenmiştir. Ka'b el-Ahbâr'dan nakledildiğine göre Ye'cûc ve Me'cûc, Havvâ olmaksızın Âdem'in aleyhisselâm çocuğudur; şöyle ki o aleyhisselâm uyuyup ihtilam olmuş, menisi toprağa karışmış ve ondan Ye'cûc ile Me'cûc yaratılmıştır. Nevevî Fetâvâ'sında, onların Havvâ olmaksızın Âdem'in aleyhisselâm çocukları olduğu görüşünü ulemanın ekseriyetinden nakletmiştir.

وتعقب دعوى الاحتلام بأن الأنبياء ﵈ لا يحتلمون، وأجيب بأن المنفي الاحتلام بمن لا تحل لهم فيجوز أن يحتلموا بنسائهم فلعل احتلام آدم ﵇ من القسم الجائز، ويحتمل أيضا أن يكون منه ﵇ إنزال من غير أن يرى نفسه أنه يجامع كما يقع كثيرا لأبنائه، واعترض أيضا بأنه يلزم على هذا أنهم كانوا قبل الطوفان ولم يهلكوا به، وأجيب بأن عموم الطوفان غير مجمع عليه فلعل القائل بذلك ممن لا يقول بعمومه وأنا أرى هذا القول حديث خرافة، وقال الحافظ ابن حجر: لم يرد ذلك عن أحد من السلف إلا عن كعب الأحبار، ويرده الحديث المرفوع أنهم من ذرية نوح ﵇ ونوح من ذرية حواء قطعا. وكأنه عنى بالحديث غير ما

İhtilam iddiasına, peygamberlerin aleyhimüsselâm ihtilam olmayacağı gerekçesiyle karşı çıkılmıştır. Buna da nefyedilen şeyin kendilerine helal olmayan kadınlarla ihtilam olmak şeklinde cevap verilmiş; dolayısıyla kendi hanımlarıyla ihtilam olmalarının caiz olduğu, Âdem'in aleyhisselâm ihtilamının da bu caiz kısımdan olabileceği belirtilmiştir. Ayrıca oğullarının başına çokça geldiği gibi, onun aleyhisselâm rüyasında cinsel ilişkide bulunduğunu görmeksizin kendisinden bir inzal (meni gelmesi) vuku bulmuş olması da muhtemeldir. Buna da bu durumda onların tufandan önce var olmaları ve tufanda helak olmamış bulunmaları gerekeceği şeklinde itiraz edilmiş; buna ise tufanın umumiliği (tüm yeryüzünü kapsadığı) hususunda icmâ bulunmadığı, bu sözü söyleyenin belki de tufanın umumiliğini kabul etmeyenlerden olabileceği şeklinde cevap verilmiştir. Bana göre ise bu söz bir hurafe rivayetidir. Hâfız İbn Hacer şöyle demiştir: 'Bu görüş Seleften Ka'b el-Ahbâr dışında kimseden nakledilmemiştir; merfû olarak gelen ve onların Nûh'un aleyhisselâm zürriyetinden olduğunu bildiren hadis de bunu reddeder, zira Nûh kesinlikle Havvâ'nın zürriyetindendir.' İbn Hacer sanki hadisle, şu rivayetten başkasını kastetmiştir:

روي عن أبي هريرة مرفوعا ولد لنوح. سام وحام ويافث فولد لسام العرب وفارس والروم وولد لحام القبط والبربر والسودان وولد ليافث يأجوج ومأجوج والترك والصقالبة

Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet edilen: 'Nûh'un Sâm, Hâm ve Yâfes adında çocukları doğdu. Sâm'dan Araplar, Farslar ve Rumlar; Hâm'dan Kıptîler, Berberîler ve Siyahiler; Yâfes'ten ise Ye'cûc, Me'cûc, Türkler ve Slavlar doğdu' [hadisidir].

فإنه صرح أنه ضعيف، وفي التوراة في السفر الأول في الفصل العاشر التصريح بأن يأجوج من أبناء يافث. وزعم بعض اليهود أن مأجوج اسم للأرض التي كان يسكنها يأجوج وليس اسما لقبيلة وهو باطل بالنص، والظاهر أنهما اسمان أعجميان فمنع صرفهما للعلمية والعجمة وقيل عربيان من أج الظليم إذا أسرع وأصلهما الهمزة كما قرأ عاصم والأعمش ويعقوب في رواية وهي لغة بني أسد ووزنهما مفعول، وبناء مفعول من ذلك مع أنه لازم لتعديه بحرف الجر.

Zira o, bu rivayetin zayıf olduğunu açıkça belirtmiştir. Tevrat'ta, Birinci Sefer'in (Tekvin) onuncu faslında Ye'cûc'ün Yâfes'in oğullarından olduğu açıkça ifade edilmektedir. Bazı Yahudiler Me'cûc'ün, Ye'cûc'ün ikamet ettiği yerin adı olduğunu, bir kabile adı olmadığını iddia etmişlerdir ki bu nass ile bâtıldır. Zahir olan, bu ikisinin Acemce (yabancı kökenli) iki isim olduğudur; bu sebeple alemiyet (özel isim olma) ve ucle (yabancı kökenlilik) sebebiyle gayrimunsarıftırlar. Bunların, devenin hızlı koşması anlamına gelen 'ecce'z-zalîm' (أج الظليم) ifadesinden türemiş Arapça kelimeler olduğu da söylenmiştir; Âsım, A'meş ve bir rivayette Ya'kûb'un okuduğu gibi asılları hemzelidir ve bu Benî Esed kabilesinin lehçesidir. Vezinleri ise 'mef'ûl'dür. Kelime lazım (geçişsiz) olduğu halde mef'ûl kalıbının yapılması, harf-i cer ile geçişli kılınmış olmasındandır.

وقيل إن كان ما ذكر منقولا فللتعدي وإن كان مرتجلا فظاهر، وقال الأخفش: إن جعلنا ألفهم أصلية فيأجوج يفعول ومأجوج مفعول كأنه من أجيج النار، ومن لم يهمزهما جعلها زائدة فياجوج من يججت وماجوج من مججت، وقال قطرب: في غير الهمز ماجوج فاعول من المج ويأجوج فاعول من اليج، وقال أبو الحسن علي بن عبد الصمد السخاوي: الظاهر أنه عربي وأصله الهمز وتركه على التخفيف. وهو إما من الأجة وهو الاختلاف كما قال تعالى:

Şayet zikredilen kelime nakledilmiş (mankul) ise geçişlilik içindir, eğer mürtcel (doğrudan isim yapılmış) ise durum zaten açıktır, denmiştir. Ahfeş şöyle demiştir: 'Eğer eliflerini asıl kabul edersek Ye'cûc yef'ûl, Me'cûc mef'ûl veznindedir; sanki ateşin alevlenmesi (ecîcü'n-nâr) kökündendir. Onları hemzesiz okuyanlar ise elifi zâid kılmışlardır; bu durumda Yâcûc 'yeccectü'den, Mâcûc ise 'meccectü'den gelir.' Kutrub şöyle demiştir: 'Hemzesiz okuyuşta Mâcûc mecc kökünden fâ'ûl, Yâcûc ise yecc kökünden fâ'ûl veznindedir.' Ebu'l-Hasen Ali b. Abdissamed es-Sehâvî şöyle demiştir: 'Zahir olan, kelimenin Arapça olduğu, aslının hemzeli bulunduğu ve hemzenin tahfif için terk edildiğidir. Bu da ya karışıklık/dalgalanma anlamına gelen ecceden (الأجة) gelir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ [الكهف: ٩٩] أو من الأج وهو سرعة العدو قال تعالى وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ [الأنبياء: ٩٦] أو من الأجة وهي شدة الحر أو من أج الماء ياج أجوجا إذا كان ملحا مرا انتهى. وعلة منع الصرف على القول بعربيتهما العلمية والتأنيث باعتبار القبيلة.

{ وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئİذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ } “O gün biz onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar” [Kehf: 99]; ya da koşmanın sürati anlamına gelen ecc kökündendir; nitekim Allah Teâlâ: { وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } “Ve onlar her tepeden akın ederler” [Enbiyâ: 96] buyurmuştur; yahut şiddetli sıcaklık anlamına gelen ecceden; ya da su tuzlu ve acı olduğunda söylenen 'ecce'l-mâu yeûccü ucûcen' (أج الماء يأج أجاجا) ifadesindendir; [alıntı bitti]. Arapça oldukları görüşüne göre gayrimunsarıf olmalarının illeti, kabile kastedilerek alemiyet ve te'nis (dişillik) bulunmasıdır.

وقرأ العجاج ورؤية ابنه «آجوج» بهزة بدل الياء. وربما يقال جوج بلا همزة ولا ياء في غير القرآن وجاء بهذا اللفظ في كتاب حزقيال ﵇ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أي في أرضنا بالقتل والتخريب وسائر وجوه الإفساد المعلوم من البشر، وقيل بأخذ الأقوات وأكلها. روي أنهم كانوا يخرجون أيام الربيع فلا يتركون شيئا أخضر إلا أكلوه ولا يابسا إلا احتملوه، وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن حبيب الأوصافي أنه قال: كان فسادهم أنهم يأكلون الناس، واستدل بإسناد مفسدون إلى يأجوج ومأجوج على أن أقل الجمع اثنان وليس بشيء أصلا فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً أي جعلا

Accâc ve oğlu Ru'be, yâ yerine hemze ile «آجوج» şeklinde okumuşlardır. Kur'an dışındaki kullanımlarda bazen hemzesiz ve yâ'sız olarak Cûc (جوج) da denir; nitekim Hazreti Hizkîl'in aleyhisselâm kitabında bu lafızla geçmiştir. { مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde fesat çıkaranlardır”, yani öldürme, tahrip etme ve insanlardan bilinen diğer fesat türleriyle bizim topraklarımızda fesat çıkarmaktadırlar. Erzakları alıp yemek suretiyle [fesat çıkardıkları] da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre onlar bahar günlerinde çıkarlar, yiyecek hiçbir yeşillik bırakmayıp yerler, hiçbir kuru şey bırakmayıp taşırlar idi. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Habîb el-Evsâfî'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onların fesadı insanları yemeleriydi.' Müfsidûn (مفسدون) çoğulunun Ye'cûc ve Me'cûc'e isnad edilmesinden, çoğulun en azının iki olduğu sonucuna varılmıştır ki bu hiçbir temeli olmayan bir yaklaşımdır. { فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً } “Sana bir ücret verelim mi?”, yani bir karşılık/ücret [verelim mi?]

من أموالنا. والفاء لتفريع العرض على إفسادهم في الأرض. وقرأ الحسن والأعمش وطلحة وخلف وابن سعدان وابن عيسى الأصبهاني وابن جبير الأنطاكي وحمزة والكسائي «خراجا» بألف بعد الراء وكلاهما بمعنى واحد كالنول والنوال.

[Bu ücret] mallarımızdandır. Fâ (ف) harfi, bu teklifin onların yeryüzünde fesat çıkarmalarına bağlanması (tefri') içindir. Hasan, A'meş, Talha, Halef, İbn Sa'dân, İbn Îsâ el-İsbahânî, İbn Cübeyr el-Antâkî, Hamza ve el-Kisâî râ harfinden sonra bir elif ile «خَرَاجًا» şeklinde okumuşlardır; her ikisi de 'nevl' ve 'nevâl' kelimeleri gibi aynı anlamdadır.

وقيل الخرج المصدر أطلق على الخراج والخراج الاسم لما يخرج. وقال ابن الأعرابي: الخرج على الرؤوس بقال: أد خراج أرضك وقال ثعلب: الخرج أخص من الخراج. وقيل: الخرج المال يخرج مرة والخراج الخرج المتكرر وقيل الخرج ما تبرعت به والخراج ما لزمك إداؤه عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا حاجزا يمنعهم من الوصول إلينا.

Harcın (el-harc) masdar olduğu, harâc anlamında kullanıldığı; harâcın ise çıkan/verilen şeyin ismi olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: 'Harc baş vergisi içindir; nitekim toprağının harâcını öde, denir.' Sa'leb ise: 'Harc, harâcdan daha özeldir' demiştir. Harcın bir defaya mahsus çıkarılan mal, harâcın ise mükerrer harc olduğu; ya da harcın gönüllü bağışlanan şey, harâcın ise ödenmesi zorunlu olan şey olduğu da söylenmiştir. { عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا } “Bizimle onların arasına bir set yapman şartıyla...”, yani onların bize ulaşmasını engelleyecek bir engel [yapman şartıyla].

وقرأ نافع وابن عامر وأبو بكر سدا بضم السين.

Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Bekir, sîn harfinin zammesiyle «سُدّاً» şeklinde okumuşlardır.

قالَ ما مَكَّنِّي بالإدغام، وقرأ بن كثير وحميد بالفك أي الذي مكنني فِيهِ رَبِّي وجعلني فيه سبحانه مكينا قادرا من الملك والمال وسائر الأسباب خَيْرٌ أي مما تريدون أن تبذلوه إلى من الخرج فلا حاجة بي إليه فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أي بما يتقوى به على المقصود من الآلات كزبر الحديد أو من الناس أو الأعم منهما، والفاء لتفريع الأمر بالإعانة على خيرية ما مكنه الله تعالى فيه من مالهم أو على عدم قبول خرجهم أَجْعَلْ جواب الأمر بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ تقديم إضافة الظرف إلى ضمير المخاطبين على إضافته إلى ضمير يأجوج ومأجوج لإظهار كمال العناية بمصالحهم كما راعوه في قولهم بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ رَدْماً أي حاجزا حصينا وحجابا متينا وهو أكبر من السد وأوثق يقال: ثوب مردم أي فيه رقاع فوق رقاع، ويقال: سحاب مردم أي متكاثف بعضه فوق بعض، وذكر أن أصل معناه سد الثلمة بالحجارة ونحوها، وقيل: سد الخلل مطلقا، ومنه قول عنترة:

{ قالَ ما مَكَّنِّي } “Dedi ki: İmkân verdiği şey...”; idgam ile okunmuştur. İbn Kesîr ve Humeyd ise idgamsız (fecc ile) [mekkenenî] okumuşlardır. Yani; { فِيهِ رَبِّي } “Rabbimin içinde [bana imkân verdiği şey]”, Sübhânehu ve Teâlâ'nın hükümdarlık, mal ve diğer sebeplerden beni içinde muktedir ve kudretli kıldığı şeyler, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”, yani bana harc olarak vermek istediğiniz şeyden daha hayırlıdır, dolayısıyla benim ona ihtiyacım yoktur. { فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ } “Siz bana kuvvetle yardım edin”, yani demir kütleleri gibi maksada ulaşmayı sağlayacak aletlerle yahut insan gücüyle veya her ikisinden daha genel olanla [bana yardım edin]. Fâ harfi, yardım talebi emrinin, Allah Teâlâ'nın ona bahşettiği şeylerin onların malından daha hayırlı oluşu üzerine yahut onların harcını kabul etmeyişi üzerine bina edilmesi içindir. { أَجْعَلْ } “yapayım”, bu emir fiilinin cevabıdır; { بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ } “sizinle onlar arasına”; zarfın muhatap zamirine izâfe edilmesinin Ye'cûc ve Me'cûc zamirine izâfe edilmesinden öne alınması, tıpkı onların { بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ } sözlerinde gözettikleri gibi, muhatapların maslahatlarına gösterilen tam ihtimamı belirtmek içindir. { رَدْماً } “sağlam bir engel”, yani korunaklı bir mâni ve aşılmaz muhkem bir perde ki setten daha büyük ve daha dayanıklıdır. Üst üste yamaları bulunan elbiseye 'sevbün mürdem' (ثوب مردم), birbiri üzerine yoğunlaşmış buluta 'sehâbün mürdem' (سحاب مردم) denir. Kelimenin asıl anlamının gediği taş ve benzeriyle kapatmak olduğu, mutlak olarak çatlağı/gediği kapatmak olduğu da zikredilmiştir; Antara'nın şu sözü de bundandır:

هل غادر الشعراء من متردم ثم أطلق على ما ذكر، وقيل: هو والسد بمعنى، ويؤيد الأول ما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: هو كأشد الحجاب وعليه يكون قد وعدهم بالإسعاف بمرامهم فوق ما يرجونه وهو اللائق بشأن الملوك آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ جمع زبرة كغرف في غرفة وهي القطعة العظيمة، وأصل الزبر الاجتماع ومنه زبرت الكتاب جمعت حروفه وزبرة الأسد لما اجتمع على كاهله من الشعر، وأخرج الطستي عن ابن عباس أن نافع بن الأزرق سأله عن زُبَرَ الْحَدِيدِ فقال: قطعة وأنشد قول كعب بن مالك:

'Şairler tamir edilecek/söylenecek bir gedik bıraktı mı ki?' Daha sonra bu kelime zikredilen anlama ıtlak edilmiştir. Radm ile seddin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşü, İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiği: 'O en şiddetli/muhkem engel gibidir' sözü desteklemektedir. Buna göre Zülkarneyn onlara, umduklarının da üzerinde bir arzuyla yardım etmeyi vadetmiştir ki hükümdarların şanına yakışan da budur. { آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ } “Bana demir kütleleri getirin”; züber (زُبَر), oda (gurfe) kelimesinin çoğulu guref gibi zübre (زُبْرَة) kelimesinin çoğuludur ve büyük parça demektir. Zebr (الزبر) kökünün aslı toplanmaktır; bu kökten olmak üzere harflerini bir araya getirdiğimde 'zebartü'l-kitâbe' (زبرت الكتاب) ve aslanın omuzunda toplanan yele kılları için 'zübretü'l-esed' (زبرة الأسد) denir. Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona { زُبَرَ الْحَدِيدِ } ifadesini sormuş, o da: 'Parçasıdır' demiş ve Kâ'b b. Mâlik'in şu beytini okumuştur:

تلظى عليهم حين شد حميها ... بزبر الحديد والحجارة شاجر

'Kızışıp harareti şiddetlendiğinde üzerlerine demir kütleleri ve taşlarla alev saçan bir harp...'

وطلب إيتاء الزبر لا ينافي أنه لم يقبل منهم شيئا لأن المراد من الإيتاء المأمور به الإيتاء بالثمن أو مجرد المناولة والإيصال وإن كان ما آتوه له لا إعطاء ما هو لهم فهو معونة مطلوبة، وعلى تسليم كون الإيتاء بمعنى الإعطاء لا المناولة يقال: إن إعطاء الآلة للعمل لا يلزمه تملكها ولو تملكها لا يعد ذلك جعلا فإنه إعطاء المال لا إعطاء مثل هذا، وينبىء عن أن المراد ليس الإعطاء قراءة أبي بكر عن عاصم «ردما ائتوني» بكسر التنوين ووصل الهمزة من أتاه بكذا إذ جاء به له وعلى هذه القراءة نصب زُبُراً بنزع الخافض أي جيئوني بزبر الحديد وتخصيص زبر الحديد بالذكر دون الصخور والحطب ونحوهما لما أن الحاجة إليها أمس إذ هي الركن القوي في السد ووجودها أعز.

Demir parçalarının getirilmesini istemesi, onlardan hiçbir şey kabul etmediği hükmüyle çelişmez; zira emredilen getirmeden (îtâ) kasıt bedeliyle getirilmesi veya getirdikleri şey Zülkarneyn'e ait olsa bile sadece elden teslim etme ve ulaştırmadır, onlara ait olan bir şeyi hibe/ihsan etmeleri değildir; dolayısıyla bu, talep edilen bir yardımdır. Îtâ lafzının elden teslim değil de verme/mülk kılma anlamında olduğu kabul edilse bile şöyle denir: İş için aletin verilmesi onun mülk edinilmesini gerektirmez; mülk edinilse dahi bu bir ücret sayılmaz, zira ücret böylesi bir şeyin verilmesi değil, malın verilmesidir. Kasıtın mülk olarak vermek olmadığını Ebû Bekir'in Âsım'dan yaptığı tenvinin kesresi ve hemzenin vaslı ile okuduğu «ردما ائتوني» kıraati de göstermektedir ki bu, 'etâhü bi kezâ' (ona bir şey getirdi) ifadesindendir. Bu kıraate göre { زُبَراً } kelimesi cer edatının hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansubdur; yani 'bana demir kütleleriyle gelin' demektir. Kayalar, odunlar ve benzerleri yerine bilhassa demir kütlelerinin zikredilmesi, ona olan ihtiyacın daha zaruri olmasındandır; zira demir seddin en güçlü rüknüdür ve bulunması daha kıymetlidir.

وقرأ الحسن «زبر» بضم الباء كالزاي حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ في الكلام حذف أي فأتوه إياها فأخذ يبني شيئا فشيئا حتى إذا جعل ما بين جانبي الجبلين من البنيان مساويا لهما في العلو فبين مفعول ساوى وفاعله ضمير ذي القرنين، وقيل: الفاعل ضمير السد المفهوم من الكلام أي فأتوه إياها فأخذ يسد بها حتى إذا ساوى السد الفضاء الذي بين الصدفين ويفهم من ذلك مساواة السد في العلو للجبلين، والصدف كما أشرنا إليه جانب الجبل وأصله على ما قيل: الميل، ونقل في الكشف أنه لا يقال للمنفرد صدف حتى يصادفه الآخر ثم قال: فهو من الأسماء المتضايفة

Hasan, zâ harfi gibi bâ harfinin de zammesiyle «زُبُرَ» şeklinde okumuştur. { حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ } “Nihayet iki dağın arasını eşitlediği zaman”; kelamda hazif vardır, yani: 'Onlar parçaları ona getirdiler, o da iki dağın iki yamacı arasındaki yapıyı yükseklikte o iki dağa denk kılıncaya kadar parça parça inşa etmeye başladı.' Burada { ساوى } fiilinin mef'ûlü { بَيْنَ }, fâili ise Zülkarneyn'e râci zamirdir. Fâilin, sözden anlaşılan set zamiri olduğu da söylenmiştir; yani: 'Parçaları ona getirdiler, o da set iki dağın yamacı arasındaki boşluğu denk kılıncaya kadar onlarla kapatmaya başladı.' Buradan seddin yükseklikte iki dağa eşit olduğu anlaşılır. İşaret ettiğimiz gibi sadef (الصدف), dağın yamacıdır; aslı ise denildiğine göre meyil/eğilimdir. el-Keşşâf'ta diğerine denk/karşıt olmadıkça tek başına kalan yamaca sadef denmeyeceği nakledilmiş, ardından şöyle denmiştir: 'Dolayısıyla bu, mütezâyif (birbirine izâfe edilen) isimlerdendir;

كالزوج وأمثاله، وقال أبو عبيدة: وهو كل بناء عظيم مرتفع ولا يخفى أنه ليس بالمراد هنا.

eş (zevc) ve benzerleri gibi.' Ebû Ubeyde: 'O, büyük ve yüksek olan her binadır' demiştir; ancak burada kastedilenin bu olmadığı açıktır.

وزعم بعضهم أن المراد به هنا الجبل وهو خلاف ما عليه الجمهور. وقرأ قتادة سوى من التسوية.

Bazıları burada sadeften kastın dağ olduğunu iddia etmiştir ki bu cumhurun benimsediği görüşe aykırıdır. Katâde tesviye kökünden «سوَّى» şeklinde okumuştur.

وقرأ ابن أبي أمية عن أبي بكر عن عاصم «سووي» بالبناء للمجهول، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر والزهري ومجاهد والحسن «الصدفين» بضم الصاد والدال وهي لغة حمير كما أن فتحهما في قراءة الأكثرين لغة تميم، وقرأ أبو بكر وابن محيصن وأبو رجاء وأبو عبد الرحمن «الصدفين» بضم فسكون.

İbn Ebî Ümeyye, Ebû Bekir yoluyla Âsım'dan meçhul sığa ile «سُوِّيَ» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Zührî, Mücâhid ve Hasan ise sâd ve dâl harflerinin zammesiyle «الصُّدُفَيْنِ» şeklinde okumuşlardır ki bu Himyer lehçesidir; çoğunluğun okuyuşundaki her ikisinin fethalı olması ise Temîm lehçesidir. Ebû Bekir, İbn Muhaysın, Ebû Recâ ve Ebû Abdirrahmân sâd harfinin zammesi ve dâl harfinin sükûnu ile «الصُّدْفَيْنِ» okumuşlardır.

وقرأ ابن جندب بفتح فسكون، وروي ذلك عن قتادة، وفي رواية أخرى عنه أنه قرأ بضم ففتح وهي قراءة أبان عن عاصم، وقرأ الماجشون بفتح فضم.

İbn Cündeb sâd'ın fethası ve dâl'ın sükûnu ile [es-Sadfeyn] okumuştur; bu Katâde'den de rivayet edilmiştir. Katâde'den gelen diğer bir rivayette ise sâd'ın zammesi ve dâl'ın fethası ile okuduğu belirtilmiştir ki bu Ebân'ın Âsım'dan kıraatidir. Mâcişûn ise sâd'ın fethası ve dâl'ın zammesi ile okumuştur.

قالَ للعملة انْفُخُوا أي بالكيران في زبر الحديد الموضوعة بين الصدفين ففعلوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ أي جعل المنفوخ فيه ناراً أي كالنار في الحرارة والهيئة فهو من التشبيه البليغ، وإسناد الجعل المذكور إلى ذي القرنين مع أنه فعل الفعلة للتنبيه على أنه العمدة في ذلك وهم بمنزلة الآلة قالَ الذين يتولون أمر النحاس من الإذابة وغيرها، وقيل لأولئك النافخين قال لهم بعد أن نفخوا في ذلك حتى صار كالنار وتم ما أراده منهم أولا آتُونِي من الذين يتولون أمر النحاس أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً أي آتوني قطرا أفرغ عليه قطرا فحذف من الأول لدلالة الثاني عليه، وبه تمسك البصريون على أن إعمال الثاني في باب التنازع أولى إذ لو كان قِطْراً مفعول آتُونِي لأضمر مفعول أُفْرِغْ وحذفه وإن جاز لكونه فضلة إلا أنه يوقع في لبس.

{ قالَ } “Dedi”, işçilere: { انْفُخُوا } “Körükleyin”, yani iki dağ yamacı arasına yerleştirilen demir kütlelerini körüklerle üfleyin, [onlar da yaptılar]. { حَتَّى إِذا جَعَلَهُ } “Nihayet onu kıldığı zaman”, yani üflenen malzemeyi kıldığı zaman; { ناراً } “bir kor haline”, yani sıcaklık ve görünüş bakımından ateş gibi kıldığı zaman. Bu beliğ bir teşbihtir. Mezkûr kılma (ca'l) fiilinin işçilerin fiili olmasına rağmen Zülkarneyn'e isnat edilmesi, bu işte asıl dayanağın o olduğuna, onların ise alet mesabesinde bulunduğuna dikkat çekmek içindir. { قالَ } “Dedi”, bakırın eritilmesi ve diğer işleri üstlenen kimselere [dedi]. Bir görüşe göre ise körükleyen o kimselere, demir ateş gibi olup onlardan ilk istediği şey tamamlandıktan sonra demiştir: { آتُونِي } “Bana getirin”, bakır işini üstlenenlerden [isteyerek]; { أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً } “üzerine erimiş bakır dökeyim”. Yani 'bana erimiş bakır getirin, onun üzerine erimiş bakır dökeyim' demektir; ikincisi delalet ettiği için birincisinden hazfedilmiştir. Basralılar, tenâzu' bâbında ikinci âmilin amel ettirilmesinin daha evla olduğuna bununla delil getirmişlerdir; zira şayet { قِطْراً } kelimesi { آتُونِي } fiilinin mef'ûlü olsaydı, { أُفْرِغْ } fiilinin mef'ûlü zamir olarak getirilecekti; onun hazfi fadla (tümleç) olması hasebiyle caiz olsa bile karışıklığa yol açardı.

والقطر كما أشرنا إليه النحاس المذاب وهو قول الأكثرين، وقيل: الرصاص المذاب، وقيل: الحديد المذاب وليس بذاك، وقرأ الأعمش وطلحة وحمزة وأبو بكر بخلاف عنه «ائتوني» بهمزة الوصل أي جيئوني كأنه يستدعيهم للإغاثة باليد عند الإفراغ، وإسناد الإفراغ إلى نفسه للسر الذي وقفت عليه آنفا، وكذا الكلام في قوله اجعل وقوله ساوى على أحد القولين فَمَا اسْطاعُوا بحذف تاء الافتعال تخفيفا وحذرا عن تلاقي المتقاربين في المخرج وهما الطاء والتاء.

Kıtr (القطر), daha önce işaret ettiğimiz gibi erimiş bakırdır ve çoğunluğun görüşü budur. Erimiş kurşun olduğu da söylenmiştir; erimiş demir olduğu da söylenmiştir ancak bu isabetli değildir. A'meş, Talha, Hamza ve ondan gelen bir rivayette Ebû Bekir, vasıl hemzesiyle «ائْتُونِي» şeklinde okumuşlardır; yani dökme esnasında sanki elle yardıma çağırıyormuş gibi 'bana gelin' demektir. Dökme fiilini kendi nefsine isnat etmesi az önce vakıf olduğun sırdan ötürüdür. İki görüşten birine göre 'ec'al' ve 'sâvâ' sözlerindeki durum da böyledir. { فَمَا اسْطاعُوا } “Artık güç yetiremediler”; iftiâl bâbının tâ harfi hafifletmek ve mahreçleri birbirine yakın olan tâ ile tı harflerinin yan yana gelmesinden sakınmak amacıyla hazfedilmiştir.

وقرأ حمزة وطلحة بإدغام التاء في الطاء وفيه جمع بين الساكنين على غير حده ولم يجوزه أبو علي وجوزه جماعة، وقرأ الأعشى عن أبي بكر «فما اصطاعوا» بقلب السين صادا لمجاورة الطاء، وقرأ الأعمش «فما استطاعوا» بالتاء من غير حذف والفاء فصيحة أي ففعلوا ما أمروا به من إيتاء القطر أو الإتيان فأفرغ عليه فاختلط والتصق بعضه ببعض فصار جبلا صلدا فجاء يأجوج ومأجوج وقصدوا أن يعلوه وينقبوه فما اسطاعوا أَنْ يَظْهَرُوهُ أي يعلوه ويرقوا فيه لارتفاعه وملاسته، قيل: كان ارتفاعه مائتي ذراع، وقيل: ألف وثمانمائة ذراع وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً لصلابته وثخانته. قيل: وكان عرضه خمسين ذراعا وكان أساسه قد بلغ الماء وقد جعل فيه الصخر والنحاس المذاب وكانت زبر الحديد للبناء فوق الأرض، ولا يخفى أن إفراغ القطر عليها بعد أن أثرت فيها حرارة النار حتى صارت كالنار مع ما ذكروا من أن امتداد السد في الأرض مائة فرسخ لا يتم إلا بأمر إلهي خارج عن العادة كصرف تأثير حرارة النار العظيمة عن أبدان المباشرين للأعمال وإلا فمثل تلك الحرارة عادة مما لا يقدر حيوان على أن يحوم حولها ومثل ذلك النفخ في هاتيك الزبر العظيمة الكثيرة حتى تكون نارا، ويجوز أن يكون كل من الأمرين بواسطة آلات غريبة أو أعمال أوتيها هو أو أحد ممن معه لا يكاد أحد يعرفها اليوم، وللحكماء المتقدمين بل والمتأخرين أعمال عجيبة يتوصلون إليها بآلات

Hamza ve Talha, te harfini tı harfine idğam ederek [«فَمَا اطَّاعُوا» şeklinde] okumuşlardır. Bunda kural dışı iki sakinin yan yana gelmesi durumu vardır. Ebû Ali bunu caiz görmemiş, bir topluluk ise caiz görmüştür. A'şâ'nın Ebû Bekir'den rivayetine göre ise tı harfine yakınlığı sebebiyle sîn harfi sâd harfine dönüştürülerek «فما اصطاعوا» şeklinde okunmuştur. A'meş ise [herhangi bir harf] hazfetmeksizin te harfiyle «فما استطاعوا» şeklinde okumuştur. [Ayetin başındaki] 'fâ' harfi fasîhadır; yani erimiş bakırı getirme yahut [yardıma] bizzat gelme hususunda kendilerine emredilen şeyi yaptılar, o da üzerlerine [erimiş bakırı] döktü; böylece birbirine karışıp yapıştı ve yekpare sert bir dağ haline geldi. Derken Ye'cûc ve Me'cûc gelip onun üzerine tırmanmayı ve onu delmeyi amaçladılar, fakat { أَنْ يَظْهَرُوهُ } “onu aşmaya” -yani yüksekliği ve düz/kaygan oluşu sebebiyle onun üzerine çıkmaya ve tırmanmaya- [güç yetiremediler]. Yüksekliğinin iki yüz zira olduğu söylenmiştir; bin sekiz yüz zira olduğu da söylenmiştir. { وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً } “Onu delmeye de güç yetiremediler”; zira [sed] son derece sert ve kalındı. Eninin elli zira olduğu, temelinin suya kadar ulaştığı, [temelinde] kayalar ile erimiş bakır kullanıldığı, demir kütlelerinin ise yerin üstündeki inşa için kullanıldığı söylenmiştir. Ateşin harareti demir kütlelerine işleyip onlar da kor gibi olduktan sonra üzerlerine erimiş bakırın dökülmesinin -seddin yeryüzündeki uzunluğunun yüz fersah olduğu zikredildiği de göz önüne alınırsa- ancak harikulade ilahi bir emirle gerçekleşebileceği gizli değildir. Nitekim işi bizzat yürütenlerin bedenlerinden o muazzam ateşin hararetinin etkisini bertaraf etmek böyledir; zira aksi halde adetullaha göre hiçbir canlı böyle bir hararetin etrafında dahi dolaşmaya güç yetiremez. Aynı şekilde bu devasa ve çok sayıdaki demir kütlelerine ateş gibi kor haline gelinceye kadar körükle üflenmesi de böyledir. Bu iki durumun her birinin garip aletler vasıtasıyla yahut bizzat kendisine veya beraberindekilerden birine bahşedilmiş olup bugün neredeyse hiç kimsenin bilmediği maharetlerle gerçekleşmiş olması da caizdir. Zira önceki ve hatta sonraki hakimlerin/filozofların [özel] aletlerle ulaştıkları akıllara durgunluk veren işleri vardır...

غريبة تكاد تخرج عن طور العقل وهذا مما لا شبهة فيه فليكن ما وقع لذي القرنين من ذلك القبيل، وقيل: كان بناؤه من الصخور مرتبطا بعضها ببعض بكلاليب من حديد ونحاس مذاب في تجاويفها بحيث لم يبق هناك فجوة أصلا.

bunda hiçbir şüphe yoktur; öyleyse Zülkarneyn'in başına gelenler de bu kabilden kabul edilebilir. Seddin yapısının, kovuklarına erimiş bakır dökülerek demir kenetlerle birbirine bağlanmış kayalardan oluştuğu ve orada hiçbir şekilde boşluk kalmadığı da söylenmiştir.

وأخرج ابن جرير، وابن مردوية عن أبي بكرة الشفي أن رجلا قال: يا رسول الله قد رأيت سد يأجوج ومأجوج قال: انعته لي قال كالبرد المحبر طريقة سوداء وطريقة حمراء، قال: قد رأيته

İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Ebû Bekre eş-Şefî'den rivayet ettiğine göre bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, Ye'cûc ve Me'cûc seddini gördüm' dedi. Resûlullah: 'Onu bana tarif et' buyurdu. Adam: 'Çizgili kumaş gibi; bir çizgisi siyah, bir çizgisi kırmızı' dedi. Resûlullah: 'Gerçekten onu görmüşsün' buyurdu.

، والظاهر أن الرؤية بصرية لا منامية وهو أمر غريب إن صح الخبر، وأما ما ذكره بعضهم من أن الواثق بالله العباسي أرسل سلاما الترجمان للكشف عن هذا السد فذهب جهة الشمال في قصة تطول حتى رآه ثم عاد، وذكر له من أمره ما ذكر فثقات المؤرخين على تضعيفه، وعندي أنه كذب لما فيه مما تأبى عنه الآية كما لا يخفى على الواقف عليه تفصيلا.

Zahir olan, bu görmenin rüyada değil gözle gerçekleştiğidir ve şayet haber sahih ise bu hayret verici bir durumdur. Bazılarının Abbâsî halifesi Vâsık-Billâh'ın bu seddi araştırmak üzere Tercüman Sellâm'ı gönderdiği, onun da kuzey cihetine doğru uzun bir kıssa dahilinde gidip nihayet seddi gördüğü, sonra geri dönüp ona seddin durumundan zikredilen şeyleri anlattığı yönündeki nakline gelince; güvenilir tarihçiler bunu zayıf sayma noktasında müttefiktir. Bana göre de bu yalandır; zira ayrıntılarına vakıf olan kimsenin de göreceği üzere ayetin kabul etmeyeceği unsurlar barındırmaktadır.

ولا يخفى لطف الإتيان بالتاء في استطاعوا هنا قالَ أي ذو القرنين لمن عنده من أهل تلك الديار وغيرهم هذا إشارة إلى السد، وقيل: إلى تمكنه من بنائه والفضل للمتقدم ليتحد مرجع الضمير المتأخر أي هذا الذي ظهر على يدي وحصل بمباشرتي من السد الذي شأنه ما ذكر من المتانة وصعوبة المنال رَحْمَةٌ أي إثر رحمة عظيمة وعبر عنه بها للمبالغة مِنْ رَبِّي على كافة العباد لا سيما على مجاوريه وكون السد رحمة على العباد ظاهر وإذا جعلت الإشارة إلى التمكن فكونه رحمة عليهم أنه سبب لذلك، وربما يرجح المتقدم أيضا باحتياج المتأخر إلى هذا التأويل وإن كان الأمر فيه سهلا، وفي الأخبار عنه بما ذكر إيذان على ما قيل بأنه ليس من قبيل الآثار الحاصلة بمباشرة الخلق عادة بل هو إحسان إلهي محض وإن ظهر بالمباشرة، وفي التعرض لوصف الربوبية تربية معنى الرحمة، وقرأ ابن أبي عبلة «هذه رحمة» بتأنيث اسم الإشارة وخرج على أنه رعاية للخبر أو جعل المشار إليه القدرة والقوة على ذلك فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي أي وقت وعده تعالى فالكلام على حذف مضاف والإسناد إلى الوعد مجاز وهو لوقته حقيقة، ويجوز أن يكون الوعد بمعنى الموعود وهو وقته أو وقوعه فلا حذف ولا مجاز في الإسناد بل هناك مجاز في الطرف، والمراد من وقت ذلك يوم القيامة، وقيل: وقت خروج يأجوج ومأجوج. وتعقب بأنه لا يساعده النظم الكريم والمراد بمجيئه ما ينتظم مجيئه ومجيء مباديه من خروجهم وخروج الدجال ونزول عيسى ﵇ ونحو ذلك لا دنو وقوعه فقط كما قال الزمخشري وغيره فإن بعض الأمور التي ستحكى تقع بعد مجيئه حتما جَعَلَهُ أي السد المشار إليه مع متانته ورصانته دَكَّاءَ بألف التأنيث الممدودة والموصوف مؤنث مقدر أي أرضا مستوية، وقال بعضهم: الكلام على تقدير مضاف أي مثل دكاء وهي ناقة لا سنام لها ولا بد من التقدير لأن السد مذكر لا يوصف بمؤنث، وقرأ غير الكوفيين دكا على أنه مصدر دككته وهو بمعنى المفعول أي مدكوكا مسوى بالأرض أو على ظاهره والوصف به للمبالغة، والنصب على أنه مفعول ثان لجعل وهي بمعنى صير، وزعم ابن عطية أنها بمعنى خلق وليس بشيء.

Burada { اسْتَطاعُوا } fiilinde tâ harfinin getirilmesindeki incelik gizli değildir. { قالَ } “Dedi ki”, yani Zülkarneyn o diyarın ahalisinden ve diğerlerinden yanında bulunan kimselere; { هذا } “Bu”; bu sedde işarettir. Onu inşa etmeye muktedir kılındığına işaret olduğu da söylenmiştir; ancak sonradan gelen zamirin merciinin bir olması için birinci görüş daha üstündür. Yani; 'Zikredilen sağlamlık ve erişilmezlik niteliğine sahip sedden benim elimle ortaya çıkan ve bizzat yapmamla meydana gelen bu şey, { رَحْمَةٌ } “bir rahmettir”, yani büyük bir rahmetin eseridir -mübalağa için bizzat rahmet olarak ifade edilmiştir-, { مِنْ رَبِّي } “Rabbimden”, bütün kullara, bilhassa da onun çevresinde yaşayanlara [bir rahmettir].' Seddin kullar için bir rahmet oluşu açıktır; eğer işaret kudrete/imkâna yönelik kılınırsa, onun rahmet oluşu buna sebep olmasındandır. Birinci görüş, sonrakinin -mesele onda kolay olsa bile- bu te'vile ihtiyaç duyması sebebiyle de tercih edilebilir. Seddin bu şekilde haber verilmesinde denildiğine göre, bunun âdete göre mahlûkatın bizzat yapmasıyla meydana gelen eserler kabilinden olmadığına, bizzat fiille ortaya çıksa dahi sırf ilâhî bir lütuf olduğuna dair bir bildirim vardır. Rubûbiyet vasfının zikredilmesinde ise rahmet manasını pekiştirme vardır. İbn Ebî Able işaret ismini müennes yaparak «هذه رحمة» şeklinde okumuştur; bu da habere riayet edilmesi yahut işaret edilen şeyin bu işe güç ve kuvvet yetirmek kılınması şeklinde açıklanmıştır. { فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي } “Fakat Rabbimin vaadi geldiği zaman”, yani O'nun Teâlâ vaadinin vakti geldiğinde. Burada kelam muzafın hazfi üzeredir; fiilin vaade isnat edilmesi mecazdır, hakikatte ise onun vaktinedir. Vaadin 'mev'ûd' (vaat edilen şey) anlamında olması da caizdir ki o da onun vakti veya vuku bulmasıdır; bu takdirde hazif ve isnatta mecaz yoktur, bilakis mef'ûl tarafında mecaz vardır. Bunun vaktinden maksat kıyamet günüdür. Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkış vakti olduğu da söylenmiştir; ancak bunun yüce nazma uymadığı belirtilerek itiraz edilmiştir. Vaadin gelmesinden maksat, sadece Zemahşerî ve başkalarının dediği gibi vukuunun yaklaşması değil, bilakis Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkışı, Deccâl'in çıkışı ve Îsâ'nın aleyhisselâm inmesi gibi hem vaadin bizzat gelişini hem de onun başlangıç alametlerinin gelişini kapsayan şeydir; zira ileride anlatılacak hususların bir kısmı kesinlikle vaadin gelişinden sonra vuku bulacaktır. { جَعَلَهُ } “Onu kılar”, yani zikredilen seddi o sağlamlığına ve muhkemliğine rağmen kılar; { دَكَّاءَ } “dümdüz”; memdûd müennes elifiyledir, mevsufluğu ise takdir edilen müennestir, yani 'dümdüz bir yer (arzan dekâe)' [kılar]. Bazıları sözün muzaf takdiriyle olduğunu, yani 'hörgücü olmayan dişi deve (dekâ) gibi' demek olduğunu söylemiştir; bu takdir zorunludur, zira set müzekkerdir, müennes ile vasıflanamaz. Kûfeliler dışındakiler, 'dekektühü' (onu ufaladım) fiilinin masdarı olmak üzere mef'ûl (medkûk) manasında 'yerle bir edilmiş/ufalanmış' anlamında veya zahiri üzere mübalağa için vasıf olarak «دَكّاً» şeklinde okumuşlardır. Nasb hali ise 'dönüştürdü (sayyara)' anlamındaki ce'ale fiilinin ikinci mef'ûlü olması sebebiyledir. İbn Atıyye onun 'yarattı (halaka)' manasında olduğunu iddia etmiştir ki bu bir şey değildir.

وهذا الجعل وقت مجيء الوعد بمجيء بعض مباديه وفيه بيان لعظم قدرته تعالى شأنه بعد بيان سعة رحمته ﷿ وكان علمه بهذا الجعل على ما قيل من توابع علمه بمجيء الساعة إذ من مبادئها دك الجبال الشامخة الراسخة ضرورة أنه لا يتم بدونها واستفادته العلم بمجيئها ممن كان في عصره من الأنبياء ﵈، ويجوز أن يكون العلم بجميع ذلك بالسماع من النبي وكذا العلم بمجيء وقت خروجهم على تقدير أن يكون ذلك مرادا من الوعد يجوز أن يكون عن اجتهاد ويجوز أن يكون عن سماع.

Bu kılma işi, bazı başlangıç alametlerinin gelmesiyle vaadin geldiği vakittedir; bunda O'nun celle celâlühü rahmetinin genişliği beyan edildikten sonra şânı yüce Allah'ın kudretinin büyüklüğünün beyanı vardır. Zülkarneyn'in bu yerle bir edilmeyi bilmesi, denildiğine göre onun kıyametin kopacağını bilmesinin uzantılarındandır; zira onun başlangıç alametlerinden biri de sarp ve köklü dağların ufalanmasıdır, nitekim bu olmadan kıyamet tamamlanmaz; kıyametin gelişine dair bilgiyi de kendi asrındaki peygamberlerden aleyhimüsselâm edinmiştir. Bütün bunların bilgisinin peygamberden işitme yoluyla olması caizdir; aynı şekilde vaatten maksadın bu olduğu takdirde onların çıkış vaktinin gelişine dair bilginin ictihaddan olması da işitmeden olması da caizdir.

وفي كتاب حزقيال ﵇ الاخبار بمجيئهم في آخر الزمان من آخر الجر بياء في أمم كثيرة لا يحصيهم إلا الله تعالى وإفسادهم في الأرض وقصدهم بيت المقدس وهلاكهم عن آخرهم في بريته بأنواع من العذاب وهو ﵇ قبل إسكندر غالب دارا فإذا كان هو ذا القرنين فيمكن أن يكون وقف على ذلك فأفاده علما بما ذكر والله تعالى

Hazreti Hizkîl'in aleyhisselâm kitabında onların ahir zamanda Cercân'ın en ucundan, sayısını ancak Allah Teâlâ'nın bileceği çok kalabalık ümmetler halinde gelecekleri, yeryüzünde fesat çıkaracakları, Beytü'l-Makdis'i kastedecekleri ve onun sahrasında çeşitli azaplarla son ferdine kadar helak edilecekleri haber verilmektedir. O aleyhisselâm ise Dârâ'yı mağlup eden İskender'den öncedir; eğer o Zülkarneyn ise buna vakıf olmuş ve bu da ona zikredilen hususların bilgisini sağlamış olabilir. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

أعلم، ثم إن في الكلام حذفا أي وهو يستمر إلى آخر الزمان فإذا جاء وعد ربي جعله دكاء وَكانَ وَعْدُ رَبِّي أي وعده سبحانه المعهود أو كل ما وعد ﷿ به فيدخل فيه ذلك دخولا أوليا حَقًّا ثابتا لا محالة واقعا البتة وهذه الجملة تذييل من ذي القرنين لما ذكره من الجملة الشرطية وتأكيد لمضمونها وهو آخر ما حكي من قصته، وقوله ﷿ وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ كلام مسوق من جنابه ﷾ وضمير الجمع المجرور عند بعض المحققين للخلائق، والترك بمعنى الجعل وهو من الأضداد، والعطف على قوله تعالى: جَعَلَهُ دَكًّا وفيه تحقيق لمضمونه، ولا يضر في ذلك كونه محكيا عن ذي القرنين أي جعلنا بعض الخلائق يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ جاء الوعد بمجيء بعض مبادئه يَمُوجُ فِي بَعْضٍ آخر منهم، والموج مجاز عن الاضطراب أي يضطربون اضطراب البحر يختلط إنسهم وجنهم من شدة الهول وروي هذا عن ابن عباس، ولعل ذلك لعظائم تقع قبل النفخة الأولى، وقيل: الضمير للناس والمراد وجعلنا بعض الناس يوم إذ جاء الوعد بخروج يأجوج ومأجوج يموج في بعض آخر لفزعهم منهم وفرارهم وفيه بعد وقيل: الضمير للناس أيضا، والمراد وجعلنا بعض الناس يوم إذ تم السد يموج في بعضهم للنظر إليه والتعجيب منه ولا يخفى أن هذا يتعجب منه.

Sonra kelamda hazif vardır; yani: 'Ve o kıyamete kadar devam eder; Rabbimin vaadi geldiğinde ise onu yerle bir eder.' { وَكانَ وَعْدُ رَبِّي } “Rabbimin vaadi oldu”, yani Sübhânehu'nun bilinen vaadi veya azze ve celle vaat ettiği her şey -ki bu da evleviyetle buna dahildir-; { حَقًّا } “kesin bir hakikat”, yani kaçınılmaz olarak sabit, muhakkak vuku bulacak [bir hakikat oldu]. Bu cümle, Zülkarneyn'in zikrettiği şart cümlesine getirdiği bir fezleke ve onun muhtevasını teyittir; bu da onun kıssasından anlatılanların sonuncusudur. Azze ve celle Hazretlerinin: { وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ } “Biz onların bir kısmını bırakmışızdır” kavli, O'nun celle şânuhû yüce makamından sevk edilmiş bir kelamdır. Bazı muhakkiklere göre mecrûr cemî zamiri mahlûkata aittir. Terk etmek kılmak (ca'l) anlamındadır ve ezdâd (zıt anlamlı) kelimelerdendir. Matuf olduğu yer ise Allah Teâlâ'nın { جَعَلَهُ دَكًّا } kavlidir ve onda bu hükmün tahakkuku vardır; bunun Zülkarneyn'den hikâye edilmiş olması buna zarar vermez. Yani; 'Yaratılmışların bir kısmını, { يَوْمَئِذٍ } “o gün”, yani başlangıç alametlerinin gelişiyle vaadin geldiği gün, { يَمُوجُ فِي بَعْضٍ } “birbirleri içinde dalgalanır” [kıldık]'. Dalgalanma (mevc) ıstıraptan mecazdır; yani denizin çalkalanması gibi çalkalanırlar, dehşetin şiddetinden insanları ve cinleri birbirine karışır; bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Muhtemelen bu durum birinci sûrdan önce vuku bulacak dehşetli hâdiseler sebebiyledir. Zamirin insanlara ait olduğu, kastedilenin de 'Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkış vaadi geldiği gün, onlardan korkmaları ve kaçışmaları sebebiyle insanların bir kısmını diğerinin içinde dalgalanır kıldık' manası olduğu da söylenmiştir ki bunda uzaklık vardır. Zamirin yine insanlara ait olduğu ve maksadın 'Set tamamlandığı gün, ona bakmak ve ona hayret etmek için insanların bir kısmını diğerinin içinde dalgalanır kıldık' manası olduğu da söylenmiştir; ancak bunun hayret edilecek bir yorum olduğu gizli değildir.

وقال أبو حيان: الأظهر كون الضمير ليأجوج ومأجوج أي وتركنا بعض يأجوج ومأجوج يموج في بعض آخر منهم حين يخرجون من السد مزدحمين في البلاد وذلك بعد نزول عيسى ﵇،

Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Açık olan, zamirin Ye'cûc ve Me'cûc'e ait olmasıdır; yani Ye'cûc ve Me'cûc sedden çıkıp memleketlerde kalabalıklar halinde yığıldıkları zaman onların bir kısmını diğerinin içinde dalgalanır bıraktık; bu da Îsâ'nın aleyhisselâm nüzulünden sonradır.'

ففي صحيح مسلم من حديث النواس ابن سمعان بعد ذكر الدجال وهلاكه بباب لد على يده ﵇ ثم يأتي عيسى ﵇ قوما قد عصمهم الله تعالى من الدجال فيمسح وجوههم ويحدثهم بدرجاتهم في الجنة فبينما هم كذلك إذ أوحى الله تعالى إلى عيسى ﵇ أني قد أخرجت عبادا لي لإيذان لأحد بقتالهم فحرز عبادي إلى الطور ويبعث الله تعالى يأجوج ومأجوج فيخرجون على الناس فينشفون الماء ويتحصن الناس منهم في حصونهم ويضمون إليهم مواشيهم فيشربون مياه الأرض حتى إن بعضهم ليمر بالنهر فيشربون ما فيه حتى يتركوه يبسا حتى إن من يمر من بعدهم ليمر بذلك النهر فيقول قد كان هاهنا ماء مرة ويحصر عيسى نبي الله وأصحابه حتى يكون رأس الثور ورأس الحمار لأحدهم خيرا من مائة دينار

Nitekim Sahîh-i Müslim'de geçen Nevvâs b. Sem'ân hadisinde Deccâl'in zikrinden ve Lüd kapısında onun aleyhisselâm eliyle helak edilmesinden sonra şöyle buyrulur: 'Sonra Îsâ aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın Deccâl'den koruduğu bir kavmin yanına gelir; onların yüzlerini mesheder ve onlara cennetteki derecelerini anlatır. Onlar bu haldeyken Allah Teâlâ Îsâ'ya aleyhisselâm şöyle vahyeder: Ben öyle kullarımı çıkardım ki hiç kimsenin onlarla savaşmaya gücü yetmez; sen kullarımı Tûr'a sığındır. Allah Teâlâ Ye'cûc ve Me'cûc'ü gönderir; onlar insanların üzerine çıkarlar ve suları kuruturlar. İnsanlar kalelerine sığınarak onlardan korunurlar ve hayvanlarını da yanlarına alırlar. Onlar yeryüzünün sularını içerler, hatta bir kısmı nehre uğrar ve içindekini içip tamamen kurutur; öyle ki onlardan sonra gelen biri o nehre uğradığında: Bir zamanlar burada su vardı, der. Allah'ın nebisi Îsâ ve ashabı öyle kuşatılırlar ki bir öküz başı veya bir merkep başı onlardan biri için yüz dinardan daha hayırlı olur.'

وفي رواية مسلم وغيره فيقولون: لقد قتلنا من في الأرض هلم نقتل من في السماء فيرمون نشابهم إلى السماء فيردها الله تعالى عليهم مخضوبة دما للبلاء والفتنة فيرغب نبي الله وأصحابه إلى الله تعالى فيرسل عليهم النغف في رقابهم فيصبحون فرسى

Müslim ve başkalarının rivayetinde ise şöyle geçer: 'Derler ki: Yeryüzündekileri öldürdük, gelin göktekileri de öldürelim! Oklarını göğe doğru atarlar; Allah Teâlâ da bir imtihan ve fitne olarak oklarını kana bulanmış olarak onlara geri döndürür. Bunun üzerine Allah'ın nebisi ve ashabı Allah Teâlâ'ya yalvarırlar; O da enselerine 'nagaf' (kurtçuk) musallat eder ve sabahleyin hepsi tek bir nefis gibi yere serilmiş (ölmüş) olurlar.'

،

Dâvûd rivayetinde ise [şöyle geçer]:

وفي رواية داود كالنغف في أعناقهم فيصبحون موتى كموت نفس واحدة لا يسمع لهم حس فيقول المسلمون: ألا رجل يشري لنا نفسه فينظر ما فعل هذا العدو فيتجرد رجل منهم محتسبا نفسه قد وطنها على أنه مقتول فينزل فيجدهم موتى بعضهم على بعض فينادي يا معشر المسلمين ألا أبشروا إن الله ﷿ قد كفاكم عدوكم فيخرجون من مداينهم وحصونهم فيسرحون مواشيهم فما يكون لها مرعى إلا لحومهم فتشكر أحسن ما شكرت عن شيء ويهبط نبي الله عيسى ﵇ وأصحابه إلى الأرض فلا يجدون فيها موضع شبر إلا ملاءه زهمهم ونتنهم فيستغيثون بالله تعالى فيبعث الله سبحانه ريحا يمانية غبراء فتصير على الناس غما ودخانا ويقع عليهم الزكمة ويكشف ما بهم بعد ثلاثة أيام وقد قذفت الأرض جيفهم في البحر، وفي رواية فيرغب نبي الله عيسى ﵇ وأصحابه إلى الله ﷿ فيرسل طيرا كأعناق البخت فتحملهم فتطرحهم حيث شاء الله تعالى، وفي رواية فترميهم في البحر- وفي أخرى في النار

'Boyunlarında nagaf gibi olurlar ve sabahleyin tek bir nefsin ölümü gibi ölüverirler; onlardan hiçbir ses işitilmez. Bunun üzerine Müslümanlar: Bu düşmanın ne yaptığını görmek için canını bizim uğrumuza feda edecek bir adam yok mu? derler. İçlerinden kendini öldürülmüş sayarak bu işe adayan bir adam çıkar; iner ve onları üst üste yığılmış ölüler halinde bulur. Şöyle seslenir: Ey Müslümanlar topluluğu! Müjdeler olsun, şüphesiz Allah azze ve celle sizi düşmanınızdan kurtardı! Şehirlerinden ve kalelerinden çıkarlar, hayvanlarını salıverirler; hayvanların onların etlerinden başka otlağı olmaz ve hiçbir şeyden doymadıkları kadar güzel doyup semirirler. Allah'ın nebisi Îsâ aleyhisselâm ve ashabı yeryüzüne inerler; yeryüzünde onların yağları ve pis kokularıyla dolmamış bir karış yer dahi bulamazlar. Allah Teâlâ'ya yalvarırlar; Allah Sübhânehu duman renginde bir Yemen rüzgârı gönderir; bu insanlara bir keder ve duman gibi olur, üzerlerine nezle düşer ve üç gün sonra üzerlerindeki durum açılır, yer de onların leşlerini denize fırlatıp atmış olur.' Bir rivayette ise şöyledir: 'Allah'ın nebisi Îsâ aleyhisselâm ve ashabı Allah'a azze ve celle yalvarırlar; O da Baht develerinin boyunları gibi kuşlar gönderir; onları yüklenip Allah Teâlâ'nın dilediği yere atarlar.' Bir rivayette: 'Onları denize atarlar', diğerinde ise: 'Ateşe [atarlar]' denmiştir.

ولا منافاة كما يظهر بأدنى تأمل- ثم يرسل الله ﷿ مطرا لا يكن منه بيت مدر ولا وبر فيغسل الأرض حتى يتركها كالزلقة ثم يقال للأرض: انبتي ثمرتك وردي بركتك فيومئذ تأكل العصابة من الرمانة ويستظلون بقحفها ويبارك في الرسل حتى إن اللقحة من الإبل لتكفي الفئام من الناس ويوقد المسلمون من قسي يأجوج ومأجوج ونشابهم وأترستهم سبع سنين، ولعل الله تعالى يحفظ ذلك في الأودية ومواضع السيول زيادة في سرور

En ufak bir düşünmeyle anlaşılacağı üzere bunlar arasında bir çelişki yoktur. 'Sonra Allah azze ve celle kerpiçten olsun kıldan olsun hiçbir evin engelleyemeyeceği bir yağmur gönderir; yeryüzünü yıkayıp ayna gibi kaygan ve tertemiz bırakır. Sonra yeryüzüne: Meyveni bitir ve bereketini geri ver! denir. O gün bir topluluk tek bir nardan yer ve kabuğunun altında gölgelenirler; süte bereket verilir, öyle ki yeni doğum yapmış tek bir deve büyük bir insan topluluğuna yeter. Müslümanlar Ye'cûc ve Me'cûc'ün yaylarını, oklarını ve kalkanlarını yedi yıl boyunca yakacak olarak kullanırlar.' Muhtemelen Allah Teâlâ Müslümanların sevincini artırmak için bunları vadilerde ve sel yataklarında muhafaza eder;

المسلمين أو يحفظها حيث هلكوا ولا يلقيها معهم حيث شاء ولا يعجز الله تعالى شيء، والحديث يدل على كثرتهم جدا، ويؤيد ذلك ما

yahut onları helak oldukları yerde korur da dilediği yere onlarla birlikte atmaz; zira Allah Teâlâ'yı hiçbir şey aciz bırakamaz. Hadis onların fevkalade çokluğuna delalet eder; bunu destekleyen hususlardan biri de şudur:

أخرجه ابن حبان في صحيحه عن ابن مسعود مرفوعا أن يأجوج ومأجوج أقل ما يترك أحدهم من صلبه ألفا من الذرية

İbn Hibbân'ın Sahîh'inde İbn Mes'ûd'dan merfû olarak naklettiği: 'Ye'cûc ve Me'cûc'den her birinin kendi sulbünden geride bıraktığı zürriyetin en azı bin kişidir' [hadisidir].

. وحمله بعضهم على طول العمر.

Bazıları bunu ömrün uzunluğuna hamletmiştir.

وفي البحر أنه قد اختلف في عددهم وصفاتهم ولم يصح في ذلك شيء. وأعجب ما روي في ذلك قول مكحول الأرض مسيرة مائة عام ثمانون منها يأجوج ومأجوج وهي أمتان كل أمة أربعمائة ألف أمة لا تشبه أمة الأخرى وهو قول باطل، ومثله ما روي عن أبي الشيخ عن أبي أمامة الدنيا سبعة أقاليم فليأجوج ومأجوج ستة وللباقي إقليم واحد وهو كلام من لا يعرف الأرض ولا الأقاليم. نعم أخرج عبد الرزاق وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والحاكم وصححه من طريق البكالي عن ابن عمر أن الله تعالى جزأ الإنس عشرة أجزاء فتسعة منهم يأجوج ومأجوج وجزء سائر الناس إلا أني لم أقف على تصحيحه لغير الحاكم وحكم تصحيحه مشهور ويعلم مما تقدم ومما سيأتي إن شاء الله تعالى بطلان ما يزعمه بعض الناس من أنهم التتار الذين أكثروا الفساد في البلاد وقتلوا الأخيار والأشرار. ولعمري إن ذلك الزعم من الضلالة بمكان وإن كان بين يأجوج ومأجوج وأولئك الكفرة مشابهة تامة لا تخفى على الواقفين على أخبار ما يكون وما كان أبطال ما يزعمه بعض الناس من أنهم التتار وَنُفِخَ فِي الصُّورِ الظاهر أن المراد النفخة الثانية لأنه المناسب لما بعد. ولعل عدم التعرض لذكر النفخة الأولى لأنها داهية عامة ليس فيها حالة مختصة بالكفار، وقيل:

el-Bahr'da onların sayıları ve sıfatları hakkında ihtilaf edildiği ve bu hususta hiçbir şeyin sahih olmadığı belirtilmiştir. Bu konuda rivayet edilenlerin en acayibi Mekhûl'ün şu sözüdür: 'Yeryüzü yüz yıllık mesafedir; bunun seksen yılı Ye'cûc ve Me'cûc'e aittir. Onlar iki ümmettir; her ümmet, hiçbir ümmetin diğerine benzemediği dört yüz bin ümmetten oluşur.' Bu bâtıl bir sözdür. Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Ümâme'den rivayet ettiği: 'Dünya yedi iklimdir; Ye'cûc ve Me'cûc için altısı, kalanlar için ise tek bir iklim vardır' sözü de böyledir; bu, yeryüzünü ve iklimleri bilmeyen birinin lakırdısıdır. Evet, Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Bükâlî yoluyla İbn Ömer'den rivayet edip Hâkim'in sahihlediği şu rivayet vardır: 'Allah Teâlâ insanları on parçaya ayırmıştır; dokuzu Ye'cûc ve Me'cûc, bir parçası ise diğer insanlardır.' Ne var ki ben Hâkim'den başkasının bunu sahihlediğine rastlamadım; onun sahih kılma konusundaki hükmü ise malumdur. Geçenlerden ve inşallah Teâlâ gelecek olanlardan, bazı insanların iddia ettiği onların memleketlerde fesadı çoğaltan, iyileri ve kötüleri katleden Tatarlar (Moğollar) olduğu görüşünün bâtıllığı anlaşılır. Ömrüme yemin olsun ki bu iddia büyük bir sapıklıktır; her ne kadar Ye'cûc ve Me'cûc ile o kâfirler arasında olmuş ve olacak şeylerin haberlerine vâkıf olanların gözünden kaçmayacak tam bir benzerlik bulunsa da, bazı insanların onların Tatarlar olduğu yönündeki iddiaları bâtıldır. { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Ve sûra üflenmiştir”; zahir olan, bundan maksadın ikinci üfleme olduğudur, zira sonrasına uygun olan budur. Birinci üflemenin zikrinin terk edilmesi, onun kâfirlere has bir durumu bulunmayan umumi bir felaket olmasındandır. Şöyle de denilmiştir:

لئلا يقع الفصل بين ما يقع في النشأة الأولى من الأحوال والأهوال وبين ما يقع منها في النشأة الآخرة.

İlk yaratılışta vuku bulan durumlar ve dehşetler ile âhiret hayatında vuku bulanlar arasında fasıla oluşmasın diye [böyle yapılmıştır].

والصور قرن جاء في الآثار من وصفه ما يدهش العقول.

Sûr bir boynuzdur (karn); eserlerde onun vasfına dair akılları dehşete düşüren rivayetler gelmiştir.

وقد صح عن أبي سعيد الخدري أنه قال: «قال رسول الله ﷺ كيف أنعم وقد التقم صاحب القرن القرن وحنا جبينه وأصغى سمعه ينتظر أن يؤمر فينفخ» .

Ebû Saîd el-Hudrî'den sahih olarak şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah ﷺ: 'Sûr sahibi (İsrâfîl) boynuzu ağzına almış, alnını eğmiş, kulağını kabartmış üfleme emrini beklerken ben nasıl nimetlerden zevk alabilirim?' buyurmuştur.

وزعم أبو عبيدة أنه جمع صورة وأيد بقراءة الحسن «الصّور» بفتح الواو فيكون لسورة وسور ورد ذلك أظهر من أن يخفى، ولذلك قال أبو الهيثم على ما نقل عنه الإمام القرطبي: من أنكر أن يكون الصور قرنا فهو كمن أنكر العرش والصراط والميزان وطلب لها تأويلات. وذكر أن الأمم مجمعة على أن النافخ فيه إسرافيل ﵇ فَجَمَعْناهُمْ أي الخلائق بعد ما تفرقت أوصالهم وتمزقت أجسادهم في صعيد واحد للحساب والجزاء جَمْعاً أي جمعا عجيبا لا يكتنه كنهه وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ أظهرناها وأبرزناها يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ جمعنا الخلائق كافة لِلْكافِرِينَ منهم حيث جعلناها بحيث يرونها ويسمعون لها تغيظا وزفيرا عَرْضاً أي عرضا فظيعا هائلا لا يقادر قدره. وتخصيص العرض بهم مع أنها بمرأى من أهل الجمع قاطبة لأن ذلك لأجلهم خاصة الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ وهم في الدنيا فِي غِطاءٍ كثيف وغشاوة غليظة محاطة بذلك من جميع الجوانب عَنْ ذِكْرِي عن الآيات المؤدية لأولي الأبصار المتدبرين فيها إلى ذكرى بالتوحيد والتمجيد. فالذكر مجاز عن الآيات المذكورة من باب إطلاق المسبب وإرادة السبب. وفيه أن من لم ينظر نظرا يؤدي به إلى ذكر التعظيم كأنه لا نظر له البتة وهذا فائدة التجوز.

Ebû Ubeyde bunun sûretin çoğulu (suver) olduğunu iddia etmiş; Hasan'ın vâv harfinin fethasıyla «الصَّوَرِ» okuyuşu da sûret ve suver kabilinden buna delil getirilmiştir; fakat bunun reddi gizlenemeyecek kadar açıktır. Bu sebeple Ebü'l-Heysem, İmam Kurtubî'nin kendisinden naklettiğine göre şöyle demiştir: 'Sûrun bir boynuz olduğunu inkâr eden kimse, Arş'ı, Sırât'ı ve Mîzân'ı inkâr edip onlara te'viller arayan kimse gibidir.' Ümmetlerin ona üfürecek olanın İsrâfîl aleyhisselâm olduğu hususunda icmâ ettiği zikredilmiştir. { فَجَمَعْناهُمْ } “Onları bir araya toplamışızdır”, yani mahlûkatı, uzuvları dağılıp cesetleri parçalandıktan sonra hesap ve ceza için tek bir düzlükte [toplamışızdır]; { جَمْعاً } “tam bir toplayışla”, yani mahiyeti kavranamaz hayret verici bir toplayışla [toplamışızdır]. { وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ } “Ve cehennemi arz etmişizdir”, yani onu açıkça gösterip ortaya çıkarmışızdır; { يَوْمَئِذٍ } “o gün”, yani bütün mahlûkatı topladığımız gün; { لِلْكافِرِينَ } “kâfirlere”, onlardan olan kâfirlere ki onu görecekleri ve onun öfkelenişini ve uğultusunu işitecekleri bir konuma getirmişizdir; { عَرْضاً } “tam bir sergileyişle”, yani derecesi takdir edilemez korkunç ve dehşetli bir sergileyişle [sergilemişizdir]. Cehennem bütün mahşer ehlinin gözü önünde bulunmasına rağmen arzın kâfirlere tahsis edilmesi, bunun bilhassa onlar için olmasındandır. { الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ } “Onlar ki gözleri... idi”, yani dünyadayken; { فِي غِطاءٍ } “bir örtü içinde [idi]”, her yönden onu kuşatan kalın bir perde ve koyu bir kapalılık içinde idi; { عَنْ ذِكْرِي } “benim zikrimden”, yani basiret sahibi ve ibretle tefekkür edenleri tevhid ve ta'zîm ile beni zikretmeye ulaştıran ayetlerden [uzak tutan bir örtü içindeydi]. Burada 'zikir', müsebbebin zikredilip sebebin kastedilmesi kabilinden mezkûr ayetlerden mecazdır. Bunda, kişiyi yüceltici zikre ulaştırmayan bir bakışa sahip olan kimsenin sanki hiç bakışı yokmuş gibi sayıldığı manası vardır ve mecazın faydası da budur.

وقيل: الكلام على حذف مضاف أي عن آيات ذكرى وليس بذاك، ويجوز أن يكون المراد بالأعين البصائر القلبية، والمعنى كانت بصائرهم في غطاء عن أن يذكروني على وجه يليق بشأني أو عن ذكرى الذي أنزلته على الأنبياء ﵈، ويجوز أن يخص بالقرآن الكريم وَكانُوا مع ذلك لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً نفي لسماعهم على أتم وجه ولذا عدل عن وكانوا صما الأخصر إليه. والمراد أنهم مع ذلك كفاقدي حاسة السمع بالكلية وهو مبالغة في تصوير إعراضهم عن سماع ما يرشدهم إلى ما ينفعهم بعد تصوير تعاميهم عن الآيات المشاهدة بالأبصار فلا حاجة إلى تقدير لذكرى المراد منه القرآن أو مطلق الشرائع الإلهية فإنه بعد تخصيص الذكر المذكور في النظم الكريم أولا

Kelamın muzaf hazfiyle 'benim zikrimin ayetlerinden' manasında olduğu da söylenmiştir; fakat bu isabetli değildir. Gözlerden kastın kalbî basiretler olması da caizdir; bu takdirde mana: 'Basiretleri şânıma yaraşır bir vechile beni zikretmekten yahut peygamberlere aleyhimüsselâm indirdiğim zikrimden (vahyimden) bir örtü içindeydi' şeklinde olur; Kur'ân-ı Kerîm'e tahsis edilmesi de caizdir. { وَكانُوا } “Ve onlar idiler”, bununla birlikte; { لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً } “işitmeye güç yetiremiyorlar[dı]”; bu onların işitmesini en mükemmel şekilde nefyetmektir, bu sebeple daha kısa olan 'onlar sağırdılar' ifadesinden buna dönülmüştür. Kasıt, gözlerle müşahede edilen ayetlere karşı körlüklerinin tasvir edilmesinden sonra, kendilerini faydalı olana irşad edecek şeyleri işitmekten yüz çevirmelerini mübalağalı kılmak üzere işitme duyusunu tamamen yitirmiş gibi olmalarıdır. Dolayısıyla Kur'an veya mutlak ilâhî şeriatlar manasına gelen 'zikrim için' takdirine gerek yoktur; zira yüce nazımda ilk olarak geçen zikrin

بالآيات المشاهدة لا يصير قرينة على هذا الحذف. قال ابن هشام في المغني: إن الدليل اللفظي لا بد من مطابقته للمحذوف معنى فلا يصح زيد ضارب وعمرو أي ضارب على أن الأول بمعناه المعروف والثاني بمعنى مسافر. وتقدير ذلك وإرادة معنى الآيات منه مجازا لتحقق الآيات في ضمن الكلام المعجز لا يخفى حاله وحال إرادة الآيات ثم إرادة الكلام المعجز منها مجازا بعد المجاز أظهر، وقال بعض المحققين: إن تقدير ذلك إنما هو بقرينة قوله تعالى سمعا وأن الكافرين هذا حالهم لا بقرينة ذكر الذكر قبل ليجيء كلام ابن هشام، ولا يخفى أنه لا كلام في تقدير الذكر بمعنى القرآن أو الشرائع الإلهية إذا أريد من الذكر المذكور ذلك. والمصول نعت الكافرين أو بدل منه أو بيان جيء به لذمهم بما في حيز الصلة وللإشعار بعليته لإصابة ما أصابهم من عرض جهنم لهم أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أي كفروا بي كما يعرب عنه قوله تعالى عِبادِي والحسبان بمعنى الظن، وقد قرأ عبد الله «أفظن» والهمزة للإنكار والتوبيخ على معنى إنكار الواقع واستقباحه، والفاء للعطف على مقدر يفصح عنه الصلة على توجيه الإنكار والتوبيخ وإلى المعطوفين جميعا على ما اختاره شيخ الإسلام. والمعنى أكفروا بي مع جلالة شأني فحسبوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي من الملائكة وعيسى ونحوهم ﵈ من المقربين كما تشعر به الإضافة فإن الأكثر أن تكون في مثل هذا اللفظ لتشريف المضاف.

müşahede edilen ayetlere tahsis edilmesinden sonra bu, söz konusu hazfe bir karine teşkil etmez. İbn Hişâm el-Mugnî'de şöyle der: 'Lafzî delilin hazfedilene mana bakımından mutabık olması şarttır; dolayısıyla birincisi bilinen manasında, ikincisi ise yolcu manasında olmak üzere 'Zeyd vurucudur, Amr da öyle' denilmesi sahih olmaz.' Bunun takdir edilmesi ve mûciz kelamın kapsamında ayetlerin tahakkuk etmesi sebebiyle mecazen ayetler manasının kastedilmesi durumu ile ayetlerin kastedilip ardından mecaz üstüne mecaz yoluyla ondan mûciz kelamın kastedilmesi durumu açıktır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: 'Bunun takdiri, İbn Hişâm'ın sözünün devreye girmesi için daha önce zikrin geçmesi karinesiyle değil; bilakis Allah Teâlâ'nın { سَمْعاً } buyurması ve kâfirlerin durumunun bu olması karinesiyledir.' Şüphesiz zikirden kastedilen Kur'an veya ilâhî şeriatlar olduğunda zikrin bu anlamda takdir edilmesinde bir tartışma yoktur. İsm-i mevsûl kâfirlerin sıfatı, ondan bedel veya beyandır; sıla cümlesi kapsamındaki hususlarla onları yermek ve cehennemin onlara arz edilmesinden başlarına gelen şeyin illetini hissettirmek için getirilmiştir. { أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler sandılar mı?”, yani Allah Teâlâ'nın { عِبادِي } ifadesinin ortaya koyduğu üzere beni inkâr edenler. Hısbân zannetmek manasındadır; Abdullah [b. Mes'ûd] «أَفَظَنَّ» şeklinde okumuştur. Hemze inkâr ve kınama (tevbih) içindir; vuku bulanın inkârı ve çirkin görülmesi manasını taşır. Fâ harfi ise Şeyhülislâm'ın tercihine göre inkâr ve kınamanın her iki matufa da yöneltilmesi üzere sılanın açıkladığı takdirî bir ifadeye atıf içindir. Mana şöyledir: 'Şânımın yüceliğine rağmen beni inkâr edip de sandılar mı ki; { أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي } “kullarımı edineceklerini...”', meleklerden, Îsâ'dan ve benzeri mukarreb zatlardan aleyhimüsselâm olan kullarımı; nitekim izâfet de bunu hissettirmektedir, zira bu tür lafızlarda izâfet çoğunlukla muzafı şereflendirmek (teşrif) içindir.

واقتصر قتادة في المراد من ذلك على الملائكة، والظاهر إرادة ما يعمهم وغيرهم ممن ذكرنا واختاره أبو حيان وغيره، وروي عن ابن عباس أن المراد منه الشياطين وفيه بعد ولعل الرواية لا تصح. وعن مقاتل أن المراد الأصنام وهو كما ترى، وجوز بعض المحققين أن يراد ما يعم المذكورين والأصنام وسائر المعبودات الباطلة من الكواكب وغيرها تغليبا، ولعل المقام يقتضي أن لا تكون الإضافة فيه للتشريف أي أفظنوا أن يتخذوا عبادي الذين هم تحت ملكي وسلطاني مِنْ دُونِي أي مجاوزين لي أَوْلِياءَ أي معبودين أو أنصارا لهم من بأسي، وما في حيز صلة أن قيل ساد مسد مفعولي حسب أي أفحسبوا أنهم يتخذونهم أولياء. وكان مصب الإنكار أنهم يتخذونهم كذلك إلا أنه أقحم الحسبان للمبالغة، وقيل: المراد ما ذكر على معنى أن ذلك ليس من الاتخاذ في شيء لما أنه إنما يكون من الجانبين والمتخذون بمعزل عن ولايتهم لقولهم سبحانك أنت ولينا من دونهم، وقيل: إن وما بعدها في تأويل مصدر مفعول أول لحسب والمفعول الثاني محذوف أي أفحسبوا اتخاذهم نافعهم أو سببا لرفع العذاب عنهم أو نحو ذلك. وهو مبني على تجويز حذف أحد المفعولين في باب علم وهو مذهب بعض النحاة، وتعقب بأن فيه تسليما لنفس الاتخاذ واعتدادا به في الجملة والأولى ما خلا عن ذلك.

Katâde bundan kastedileni sadece meleklerle sınırlandırmıştır; zahir olan ise onları ve zikrettiğimiz diğer kimseleri kapsayan bir mana olmasıdır ki Ebû Hayyân ve başkaları da bunu tercih etmiştir. İbn Abbâs'tan bundan maksadın şeytanlar olduğu rivayet edilmiştir ancak bunda uzaklık vardır, belki de rivayet sahih değildir. Mukâtil'den maksadın putlar olduğu nakledilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Bazı muhakkikler, tağlîb yoluyla zikredilenleri, putları ve yıldızlar gibi diğer bâtıl mabutları içine alacak genel bir mananın kastedilmesini caiz görmüşlerdir; muhtemelen makam buradaki izâfetin teşrif için olmamasını gerektirmektedir. Yani; 'Mülküm ve hükümranlığım altında bulunan kullarımı sandılar mı ki; { مِنْ دُونِي } “benden başka”, yani beni bırakıp; { أَوْلِياءَ } “dostlar [edineceklerini]”', yani ilahlar yahut azabımdan kendilerine yardımcılar edineceklerini mi sandılar? 'En' edatının sıla konumundaki cümlesi 'hasebe' fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçmiştir (sedde mesedde mef'ûleyhâ); yani: 'Onları dost edineceklerini mi sandılar?' Asıl inkâr konusu onların böylesi dost edinmeleridir, fakat mübalağa için zannetme (hısbân) araya sokulmuştur. Denildiğine göre maksat zikredilen husustur; manası da bunun hiçbir şekilde dost edinme sayılamayacağıdır, zira velayet iki taraflı olur, halbuki edinilenler: 'Seni tenzih ederiz, onlar değil Sen bizim velimizsin' dedikleri için onların velayetinden tamamen uzaktırlar. 'En' ve sonrasının masdar te'viliyle 'hasebe' fiilinin birinci mef'ûlü olduğu, ikinci mef'ûlün ise mahzuf olduğu da söylenmiştir; yani: 'Onları edinmelerinin kendilerine fayda vereceğini veya azabı kendilerinden kaldırmaya sebep olacağını mı sandılar?' gibi. Bu, 'alime' bâbında iki mef'ûlden birinin hazfedilmesini caiz gören bazı nahivcilerin mezhebine dayanır. Ancak buna, bizzat edinme fiilinin kabul edilmesi ve bir dereceye kadar hesaba katılması anlamını içerdiği, bundan uzak olan ilk görüşün daha evla olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

هذا وفي الكشف أن التحقيق أن قوله تعالى: فَحَسِبَ معطوف على كانت وكانوا دلالة على أن الحسبان ناشىء عن التعامي والتصام وأدخل عليه همزة الإنكار ذما على ذم وقطعا له عن المعطوف عليهما لفظا لا معنى للإيذان بالاستقلال المؤكد للذم كأنه قيل لا يزيلون ما بهم من مرضى الغشاوة والصمم ويزيدون عليهما الحسبان المترتب عليهما. وقوله تعالى الَّذِينَ كَفَرُوا من وضع الظاهر مقام المضمر زيادة للذم انتهى. وفي إرشاد العقل السليم بعد نقل ما ذكر إلى قوله كأنه قيل إلخ أنه يأبى ذلك ترك الإضمار والتعرض لوصف آخر غير التعامي والتصام على أنهما أخرجا مخرج الأحوال الجبلية لهم ولم يذكرا من حيث إنهما من أفعالهم الاختيارية الحادثة كحسبانهم ليحسن تفريعه عليهما. وأيضا فإنه دين قديم لهم لا يمكن جعله ناشئا عن تصامهم عن كلام الله ﷿. وتخصيص الإنكار بحسبانهم المتأخر عن ذلك تعسف لا يخفى انتهى، ولا يخلو عن بحث فتأمل.

el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: 'Tahkik şudur ki; Allah Teâlâ'nın { فَحَسِبَ } kavli, bu zannın körlük ve sağırlıktan neşet ettiğine delalet etmek üzere { كانَتْ } ve { كانُوا } fiillerine matuftur; yerme üzerine yerme katmak ve yermeyi pekiştiren bağımsızlığı bildirmek için mana bakımından değil lafız bakımından matuf aleyhlerden koparmak amacıyla başına inkâr hemzesi dahil edilmiştir; sanki: 'Onlar kendilerindeki perde ve sağırlık marazını gidermiyorlar, üstüne bunlardan kaynaklanan zannı da ekliyorlar' denilmiştir. Allah Teâlâ'nın { الَّذِينَ كَفَرُوا } kavli ise zemmi artırmak için zamir makamına zahir ismin konulması kabilindendir;' [alıntı bitti]. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de, zikredilenlerin 'sanki denilmiştir ki...' sözüne kadar naklinden sonra şöyle denmektedir: 'Zamir yerine zahir ismin getirilmesi ve onların tercihî/hâdis fiillerinden olmaları cihetiyle zikredilmeyip cibillî halleri suretinde ortaya konulmuş olmalarından ötürü körlük ve sağırlıktan başka bir vasfın zikredilmesi, bu zannın onların üzerine tefri' edilmesini (bağlanmasını) reddeder. Ayrıca bu onların eski dinidir, Allah'ın azze ve celle kelamına karşı sağırlaşmalarından neşet etmiş kılınması mümkün değildir. İnkârın bundan sonra gelen zanlarına tahsis edilmesi ise açıktır ki bir zorlamadır;' [alıntı bitti]. Bu da tartışmadan uzak değildir, iyi düşün.

وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وزيد بن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهم والشافعي عليه الرحمة ويحيى بن يعمر ومجاهد وعكرمة وقتادة ونعيم بن ميسرة والضحاك وابن أبي ليلى وابن محيصن وأبو حيوة ومسعود بن صالح

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Zeyd b. Ali b. el-Hüseyn radıyallâhu teâlâ anhüm, İmam Şâfiî aleyhirrahme, Yahyâ b. Ya'mer, Mücâhid, İkrime, Katâde, Nuaym b. Meysere, Dahhâk, İbn Ebî Leylâ, İbn Muhaysın, Ebû Hayve ve Mes'ûd b. Sâlih [şöyle] okumuşlardır:

وابن كثير ويعقوب بخلاف عنهما أَفَحَسِبَ بإسكان السين وضم الباء مضافا إلى الذين وخرج ذلك على أن حسب مبتدأ وهو بمعنى محسب أي كافي وأَنْ يَتَّخِذُوا خبره أي أفكافيهم اتخاذهم عبادي من دوني أولياء. وفيه دلالة على غاية الذم لأنه جعل ذلك مجموع عدتهم يوم الحساب وما يكتفون به عن سائر العقائد والفضائل التي لا بد منها للفائز في ذلك اليوم. وجعل الزمخشري المصدر المتحصل من أن والفعل فاعلا لحسب لأنه اعتمد على الهمزة واسم الفاعل إذا اعتمد ساوى الفعل في العمل، واعترض عليه أبو حيان بأن حسب مؤول باسم الفاعل وما ذكر مخصوص بالوصف الصريح. ثم أشار إلى جوابه بأن سيبويه أجاز في مررت برجل خير منه أبوه وبرجل سواء عليه الخير والشر وبرجل أب له صاحبه وبرجل إنما رجل هو وبرجل حسبك من رجل الرفع بالصفات المؤولة، وذكر أنهم أجازوا في مررت برجل أبي عشرة أبوه ارتفاع أبوه بأبي عشرة لأنه في معنى والد عشرة وحينئذ فلا كلام فيما ذكر الزمخشري إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ أي هيأناها وهو ظاهر في أنها مخلوقة اليوم لِلْكافِرِينَ المعهودين عدل عن الإضمار ذما لهم وإشعارا بأن ذلك الاعتداد بسبب كفرهم المتضمن لحسبانهم الباطل نُزُلًا أي شيئا يتمتعون به عند ورودهم وهو ما يقام به للنزيل أي الضيف مما حضر من الطعام واختار هذا جماعة من المفسرين. وفي ذلك على ما قيل تخطئة لهم في حسبانهم وتهكم به حيث كان اتخاذهم إياهم أولياء من قبيل اعتاد العتاد وإعدادا لزاد ليوم المعاد فكأنه قيل إنا اعتدنا لهم مكان ما أعدوا لأنفسهم من العدة والذخر جهنم عدة، وفي إيراد النزل إيماء إلى أن لهم وراء جهنم من العذاب ما هي أنموذج له، ولا يأبى ذلك قوله تعالى جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ لأن المراد هناك أنها جزاؤهم بما فيها فافهم، وقال الزجاج: النزل موضع النزول، وروي ذلك عن ابن عباس، وقيل: هو جمع نازل ونصبه على الحال.

İbn Kesîr ve Ya'kûb'dan gelen bir rivayette ise { أَفَحَسِبَ } [lafzı], sînin sükûnu ve bâ'nın zammesiyle el-lezîne kelimesine muzaf olarak ["efahasbü'llezîne"] şeklinde okunmuştur. Bu [kıraat], 'hasb' kelimesinin mübteda olup 'muhsib' yani 'kâfi gelen' manasında olması ve { أَنْ يَتَّخِذُوا } kavlinin de onun haberi olması şeklinde açıklanmıştır; yani: 'Kullarımdan başkalarını dost edinmeleri kendilerine yeterli mi geldi?' demektir. Bunda yermenin son noktasına bir delalet vardır; zira hesap gününde onların bütün hazırlıklarını ve o günde kurtuluşa eren kimse için kaçınılmaz olan diğer inançlar ile faziletlerin yerine yalnızca bunu yeterli gördüklerini ortaya koymuştur. ez-Zemahşerî, 'en' ve fiilden elde edilen masdarı 'hasb' kelimesinin fâili kılmıştır; çünkü o hemzeye dayanmıştır ve ism-i fâil bir şeye dayandığında amel bakımından fiile denk olur. Ebû Hayyân ise ona 'hasb' lafzının ism-i fâil te'vilinde olduğu ve zikredilen [amelin] sarih vasfa mahsus olduğu gerekçesiyle itiraz etmiştir. Ardından onun cevabına işaret ederek Sîbeveyh'in 'merartü bi-raculin hayrun minhu ebûhu', 've bi-raculin sevâun aleyhi'l-hayru ve'ş-şerru', 've bi-raculin ebun lehu sâhibuhu', 've bi-raculin innemâ raculün hüve' ve 've bi-raculin hasbüke min raculin' [örneklerinde] müevvel sıfatlarla ref'i caiz gördüğünü zikretmiş ve 'merartü bi-raculin ebî aşeratin ebûhu' örneğinde 'ebûhu' kelimesinin 'ebî aşerate' ile ref' olmasını 'vâlidü aşerate' manasında olduğu için caiz gördüklerini belirtmiştir; bu durumda ez-Zemahşerî'nin zikrettiğinde bir sakınca yoktur. { إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ } “Biz cehennemi hazırladık” yani onu var edip hazırladık; bu da onun bugün yaratılmış olduğuna zahirdir. { لِلْكافِرِينَ } “kâfirler için”, bilinen kâfirlerdir; onları yermek ve bu hazırlığın onların bâtıl zanlarını da içeren küfürleri sebebiyle olduğunu bildirmek için zamir yerine açık isim tercih edilmiştir. { نُزُلًا } “bir konaklama yeri/ağırlama olarak” yani oraya vardıklarında kendilerine sunulacak bir şey olarak; bu da misafir için hazır bulunan yiyecekten ikram edilen şeydir. Müfessirlerden bir grup bunu tercih etmiştir. Bunda, denildiğine göre, onların zanlarının yanlışlanması ve kendileriyle alay edilmesi söz konusudur; zira onların başkalarını dost edinmeleri, kıyamet günü için hazırlık yapma ve azık tedarik etme kabilindendi; sanki şöyle denilmiştir: 'Biz, onların kendileri için hazırladıkları hazırlık ve birikim yerine onlar için hazırlık olarak cehennemi hazırladık.' Nüzul lafzının zikredilmesinde, onlar için cehennemin ötesinde, cehennemin bir numune teşkil ettiği başka azapların da bulunduğuna bir ima vardır. Allah Teâlâ'nın { جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ } kavli buna engel değildir; zira oradaki murad, cehennemin içindekilerle birlikte onların cezası olmasıdır, iyi anla. ez-Zeccâc: 'Nüzul, konaklama yeridir' demiştir ve bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Bunun nâzil (konaklayan) kelimesinin çoğulu olduğu ve hal olarak mansub kılındığı da söylenmiştir.

وقرأ أبو حيوة وأبو عمرو بخلاف عنه «نزلا» بسكون الزاي قُلْ يا محمد هَلْ نُنَبِّئُكُمْ خطاب للكفرة، وإذا حمل الاستفهام على الاستئذان كان فيه من التهكم ما فيه، والجمع في صيغة المتكلم قيل لتعيينه من أول الأمر وللإيذان بمعلومية النبأ للمؤمنين أيضا بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا نصب على التمييز، وجمع مع أن الأصل في التمييز الإفراد والمصدر شامل للقليل والكثير كما ذكر ذلك النحاة للإيذان بتنوع أعمالهم وقصد شمول الخسران لجميعها، وقيل:

Ebû Hayve ve kendisinden gelen bir rivayette Ebû Amr «nüzlen» şeklinde zâ'nın sükûnu ile okumuştur. { قُلْ } “De ki:” [Ey Muhammed!] { هَلْ نُنَبِّئُكُمْ } “Size haber verelim mi?” kâfirlere bir hitaptır; istifham istizân (izin isteme) manasına hamledilirse bunda son derece ince bir alay (tehekküm) bulunur. Mütekellim sîgasındaki çoğulun, işin başından itibaren haber vereni belirlemek ve bu haberin müminler için de bilinen bir şey olduğunu bildirmek için olduğu söylenmiştir. { بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا } “ameller bakımından en çok ziyana uğrayanları”; { أَعْمالًا } temyiz olarak mansubdur. Nahivcilerin zikrettiği üzere temyizde aslolan müfred olması ve masdarın azı da çoğu da kapsaması olmasına rağmen çoğul getirilmesi, onların amellerinin çeşitliliğini bildirmek ve hüsranın hepsini kapsadığını kastetmek içindir. Şöyle de denilmiştir:

جمع لأن ما ذكره النحاة إنما هو إذا كان المصدر باقيا على مصدريته أما إذا كان مؤولا باسم فاعل فإنه يعامل معاملته وهنا عمل بمعنى عامل فجمع على أعمال والمراد عاملين والصفة تقع تمييزا نحو لله تعالى دره فارسا، وزعم بعضهم أن أعمالا جمع عامل، وتعقب بأن جمع فاعل على أفعال نادر وقد أنكره بعض النحاة في غير ألفاظ مخصوصة كأشهاد جمع شاهد، وقيل: جمع عمل ككتف بمعنى ذو عمل كما في القاموس وهو كما ترى، وزعم بعض المتأخرين أنه إذا اعتبر أعمالا بمعنى عاملين كان الأخسرين بمعنى الخاسرين لأن التمييز إذا كان صفة كان عبارة عن المنتصب عنه متحدا معه بالذات محمولا عليه بالمواطأة حتى إن النحاة صرحوا بأنه تجعل الحال أيضا وهو خبر عن ذي الحال معنى ومن البين أن أفعل التفضيل يمتنع أن يتحد مع اسم الفاعل لمكان الزيادة فحيث وقع اسم الفاعل تمييزا وانتصب بأفعل وجب أن يكون بمعنى فاعل ليتحدا، وتعقبه بعضهم بأن أفعل لا يكون مع اللام مجردا عن معنى التفضيل كما أنه لا يكون مجردا عنه مع الإضافة وإنما يكون ذلك إذا كان مع من كما صرح به ابن مالك في التسهيل وذكره الرضي، ولا يخفى عليك ما في جميع ذلك من النظر، والحق أن الجمعية ليست إلا لما ذكر أولا، نعم ذكر أبو البقاء أنه جمع لكونه منصوبا على أسماء الفاعلين وأول ذلك بأنه أراد باسم الفاعل المعنى اللغوي وأراد أنه جمع ليفيد التوزيع على أنه لا يخلو عن شيء، ثم إن هذا على ما في إرشاد العقل السليم بيان لحال الكفرة باعتبار ما صدر عنهم من الأعمال الحسنة في أنفسها وفي حسبانهم أيضا حيث كانوا معجبين بها واثقين بنيل ثوابها ومشاهدة آثارها غب بيان أحوالهم

Çoğul getirilmiştir; çünkü nahivcilerin zikrettiği bu kural, masdar masdarlık vasfı üzere kaldığı zamandır. İsm-i fâil te'vilinde olduğunda ise ism-i fâil muamelesi görür. Burada 'amel' 'âmil' (yapan) anlamındadır, dolayısıyla 'a'mâl' şeklinde çoğul yapılmıştır ve murad 'âmilîn'dir (amel edenlerdir); sıfat ise 'li'llâhi derrühü fârisen' örneğinde olduğu gibi temyiz olarak gelebilir. Bazıları 'a'mâl' kelimesinin 'âmil'in çoğulu olduğunu iddia etmiştir; ancak 'fâil' vezninin 'ef'âl' şeklinde çoğul yapılmasının nâdir olduğu ve bazı nahivcilerin 'şâhid'in çoğulu 'eşhâd' gibi belirli lafızlar dışında bunu inkâr ettiği gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. el-Kâmûs'ta geçtiği üzere 'ketif' vezninde 'amel' kelimesinin çoğulu olup 'amel sahibi' manasında olduğu da söylenmiştir ki bu da gördüğün gibi [zayıf]tır. Müteahhirînden bazıları ise 'a'mâl' lafzı 'âmilîn' manasında kabul edilirse 'el-ahserîn' kelimesinin 'el-hâsirîn' manasında olacağını iddia etmişlerdir; zira temyiz sıfat olduğunda kendisinden nasbedilen şeyden ibarettir, bizzat onunla aynı zattır ve müvâtaat yoluyla ona hamledilir; hatta nahivciler onun aynı zamanda hal de kılındığını ve mana bakımından zü'l-halden bir haber olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Açıktır ki tafdîl ismi fazlalık ifade etmesi sebebiyle ism-i fâil ile [zatça] birleşemez; dolayısıyla ism-i fâil temyiz olarak vaki olup ef'al ile mansub kılındığında, ikisinin birleşebilmesi için [ef'alin] fâil manasında olması zorunlu olur. Bazıları ise buna, tafdîl isminin lâm-ı ta'rif ile birlikte tafdîl manasından soyutlanamayacağı, aynı şekilde izâfet halinde de soyutlanamayacağı, bunun ancak 'min' ile birlikte olduğunda mümkün olabileceği şeklinde itiraz etmişlerdir; nitekim İbn Mâlik et-Teshîl'de bunu açıkça belirtmiş ve er-Radî de zikretmiştir. Bütün bunlardaki tartışma payı sana gizli değildir. Hak olan şudur ki, çoğul oluş ancak ilk zikredilen sebeptendir. Evet, Ebü'l-Bekâ, ism-i fâillere [yönelik] mansub kılındığı için çoğul yapıldığını zikretmiş ve bunu, ism-i fâil ile lügat manasını murad ettiği ve dağılım (tevzi') bildirmek için çoğul kılındığı şeklinde te'vil etmiştir; ne var ki bu da tenkitten uzak değildir. Sonra bu [ayet], İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere, kâfirlerin kendi nefislerinde ve zanlarında güzel olan, kendilerini hayran bırakan, sevabına erişeceklerine ve eserlerini göreceklerine güvendikleri amelleri bakımından hallerinin beyanıdır; bu da onların,

باعتبار أعمالهم السيئة في أنفسها مع كونها حسنة في حسبانهم الَّذِينَ ضَلَّ أي ضاع وبطل بالكلية عند الله ﷿ سَعْيُهُمْ في إقامة تلك الأعمال فِي الْحَياةِ الدُّنْيا متعلق بسعي لا بضل لأن بطلان سعيهم غير مختص بالدنيا.

kendi zanlarında güzel olmakla birlikte bizzat kendi nefislerinde kötü olan amelleri bakımından hallerinin beyanının hemen ardından gelmiştir. { الَّذِينَ ضَلَّ } “Onlar ki kaybolup gitmiştir” yani Allah azze ve celle katında tamamen zayi olmuş ve boşa çıkmıştır; { سَعْيُهُمْ } “çabaları” bu amelleri yerine getirmedeki [gayretleri], { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında”; [bu ifade] dalle'ye değil sa'y kelimesine mütealliktir; çünkü onların çabalarının boşa çıkması sadece dünyaya mahsus değildir.

قيل: المراد بهم أهل الكتابين وروي ذلك عن ابن عباس وسعد بن أبي وقاص ومجاهد ويدخل في الأعمال حينئذ ما عملوه من الأحكام المنسوخة المتعلقة بالعبادات، وقيل: الرهبان الذين يحبسون أنفسهم في الصوامع ويحملونها على الرياضات الشاقة، وقيل الصابئة،

Bunlarla iki kitap ehlinin (Yahudi ve Hıristiyanların) kastedildiği söylenmiştir; bu rivayet İbn Abbâs, Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Mücâhid'den nakledilmiştir. Bu takdirde ibadetlerle ilgili neshedilmiş amellerden yaptıkları şeyler de bu amellere dahil olur. Bir görüşe göre ise kendilerini manastırlara kapatıp ağır riyazetlere koşan rahiplerdir. Bir diğer görüşe göre ise Sâbiîlerdir.

وسأل ابن الكواء عليا كرم الله تعالى وجهه عنهم فقال: منهم أهل حروراء يعني الخوارج

İbnü'l-Kevvâ, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e bunları sormuş, o da: 'Onlardan biri Harûrâ ehlidir (yani Hâricîlerdir)' demiştir.

، واستشكل بأن قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إلخ يأباه لأنهم لا ينكرون البعث وهم غير كفرة، وأجيب بأن من اتصالية فلا يلزم أن يكونوا متصلين بهم من كل الوجوه بل يكفي كونهم على الضلال مع أنه يجوز أن يكون كرم الله تعالى وجهه معتقدا لكفرهم، واستحسن أنه تعريض بهم على سبيل التغليظ لا تفسير للآية، والمذكور

Buna, Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İşte onlar inkâr edenlerdir” vb. kavlinin buna engel olduğu; zira onların dirilişi inkâr etmedikleri ve kâfir olmadıkları gerekçesiyle müşkil bulunmuştur. Buna cevap olarak 'min' edatının ittisâliye olduğu, dolayısıyla her yönden onlara bitişik olmalarının gerekmediği, bilakis dalalet üzere olmalarının yeterli olduğu; bununla birlikte [Ali] kerremallâhu teâlâ vecheh'in onların küfrüne inanmış olmasının da caiz olduğu söylenmiştir. Bunun ayetin tefsiri değil, onları şiddetle yerme kabilinden bir ta'riz (dokundurma) olduğu görüşü de güzel bulunmuştur. Zikredilen rivayet,

في مجمع البيان أن العياشي روى بسنده أن ابن الكواء سأل أمير المؤمنين كرم الله تعالى وجهه عن أهل هذه الآية فقال: أولئك أهل الكتاب كفروا بربهم وابتدعوا في دينهم فحبطت أعمالهم وما أهل النهر منهم ببعيد

Mecmeu'l-Beyân'da el-Ayyâşî'nin kendi senediyle rivayet ettiğine göre şöyledir: İbnü'l-Kevvâ, Müminlerin Emîri [Ali] kerremallâhu teâlâ vecheh'e bu ayetin muhataplarını sormuş, o da şöyle buyurmuştur: 'Onlar Rablerini inkâr eden, dinlerinde bidatler uyduran ve böylece amelleri boşa çıkan ehl-i kitaptır; Nehrevan ehli de onlardan uzak değildir.'

، وهذا يؤيد الجواب الأول، وأخبر أن المراد ما يعم سائر الكفرة، ومحل الموصول الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف لأنه جواب للسؤال كأنه قيل من هم؟ فقيل الذين إلخ، وجوز أن يكون في محل جر عطف بيان على (الأخسرين) وجوز أن يكون نعتا أو بدلا وأن يكون منصوبا على الذم على أن الجواب ما سيأتي إن شاء الله تعالى من قوله سبحانه أُولئِكَ الَّذِينَ إلخ.

Bu da ilk cevabı teyit etmektedir. Muradın diğer kâfirleri de kapsayan genel bir mana olduğu bildirilmiştir. İsmi mevsulün iraptaki yeri, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref' mahalli olmasıdır; zira bu, soruya bir cevaptır; sanki 'Onlar kimlerdir?' denilmiş, [buna karşılık] 'Onlar şunlardır...' denilmiştir. 'el-Ahserîn' kelimesinden atf-ı beyan olarak cer mahallinde olması da caiz görülmüştür. Sıfat veya bedel olması da, zemm üzere mansub olması da caiz görülmüştür; bu takdirde asıl cevap Allah Teâlâ'nın inşâallahu teâlâ ileride gelecek olan { أُولئِكَ الَّذِينَ } kavlidir.

وتعقب بأنه يأبى ذلك أن صدره ليس منبئا عن خسران الأعمال وضلال السعي كما يستدعيه مقام الجواب والتفريع الأول وإن دل على هبوطها لكنه ساكت عن أنباء بما هو العمدة في تحقيق معنى الخسران من الوثوق بترتب الربح واعتقاد النفع فيما صنعوا على أن التفريع الثاني مما يقطع ذلك الاحتمال رأسا إذ لا مجال لإدراجه تحت الأمر بقضية نون العظمة والجواب عن ذلك لا يتم إلا بتكلف فتأمل وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً الإحسان الإتيان بالأعمال على الوجه اللائق وهو حسنها الوصفي المستلزم لحسنها الذاتي أي يعتقدون أنهم يعملون ذلك على الوجه اللائق لإعجابهم بأعمالهم التي سعوا في إقامتها وكابدوا في تحصيلها، والجملة حال من فاعل ضَلَّ أي ضل سعيهم المذكور والحال أنهم يحسنون في ذلك وينتفعون بآثاره أو من المضاف إليه في سَعْيُهُمْ لكونه في محل الرفع أي بطل سعيهم والحال أنهم إلخ، والفرق بين الوجهين أن المقارن لحال حسبانهم المذكور في الأول ضلال سعيهم، وفي الثاني نفس سعيهم قيل، والأول أدخل في بيان خطئهم، ولا يخفى ما بين يحسبون ويحسنون من تجنيس التصحيف ومثل ذلك قول البحتري:

Buna, cümlenin başının cevap makamının ve birinci tefri'in gerektirdiği gibi amellerin hüsranını ve çabanın boşa gidişini haber vermediği; gerçi amellerin boşa çıkmasına delalet etse de hüsran manasının tahakkukunda asıl dayanak olan kazanç sağlama güvencesi ve yaptıklarında menfaat umma inancını bildirmekten sustuğu; üstelik ikinci tefri'in azamet nûnu gereğince emir altına sokulmasına imkân bulunmadığından bu ihtimali kökünden kestiği ve buna verilecek cevabın ancak bir zorlama (tekellüf) ile tamamlanabileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; iyi düşün. { وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً } “ve onlar kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanırlar.” İhsan, amelleri layık olduğu veçhile yerine getirmektir ki bu da zâtî güzelliği gerektiren vasfî güzelliktir. Yani yerine getirmek için çaba sarf ettikleri ve elde etmek için zahmet çektikleri amellerini beğendiklerinden ötürü, o amelleri layık olduğu şekilde yaptıklarına inanırlar. Bu cümle, { ضَلَّ } fiilinin fâilinden haldir; yani zikredilen çabaları boşa gitmiştir, oysa onlar bunda güzel davrandıklarını ve neticelerinden faydalandıklarını [sanmaktadırlar]. Veya { سَعْيُهُمْ } lafzındaki muzafun ileyhten -ref' mahallinde olması hasebiyle- haldir; yani amelleri boşa çıkmıştır, oysa onlar vb. İki vecih arasındaki fark şudur: Birincisinde zikredilen zan haline eşlik eden şey sa'ylerinin boşa çıkmasıdır; ikincisinde ise bizzat sa'yleridir; birincisinin onların yanılgısını beyan etmede daha beliğ olduğu söylenmiştir. 'Yahsebûn' ile 'yuhsinûn' arasındaki tashîf cinası gizli değildir; el-Buhtürî'nin şu beyti de bunun gibidir:

ولم يكن المغتر بالله إذ سرى ... ليعجز والمعتز بالله طالبه

Allah'a karşı aldanan kimse geceleyin kaçıp gittiğinde aciz bırakacak değildi; / Zira Allah ile aziz olan onu arayıp durmaktaydı.

أُولئِكَ كلام مستأنف من جنابه تعالى مسوق لتكميل تعريف الأخسرين وتبيين خسرانهم وضلال سعيهم وتعيينهم بحيث ينطبق التعريف على المخاطبين غير داخل تحت الأمر كما قيل أي أولئك المنعوتون بما ذكر من ضلال السعي والحسبان المذكور الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ بدلائله سبحانه الداعية إلى التوحيد الشاملة للسمعية والعقلية، وقيل: بالقرآن والأول أولى، والتعرض لعنوان الربوبية لزيادة تقبيح حالهم في الكفر المذكور وَلِقائِهِ هو حقيقة في مقابلة الشيء ومصادفته وليس بمراد، والأكثرون على أنه كناية عن البعث والحشر وما يتبع ذلك من أمور الآخرة أي لم يؤمنوا بذلك على ما هو عليه، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي لقاء عذابه تعالى وليس بذاك

{ أُولئِكَ } “İşte onlar”, Cenâb-ı Hak tarafından, en çok ziyana uğrayanların tarifini tamamlamak, onların hüsranını ve çabalarının boşa gittiğini açıklamak ve tanımın muhataplara tam uyacağı şekilde onları tayin etmek üzere sevk edilmiş müstakil (müste'nef) bir kelamdır; denildiği gibi emir altına dahil değildir. Yani çabası boşa çıkan ve zikredilen zanna kapılan şu kimseler; { الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini inkâr edenlerdir;” O'nun birliğine davet eden, hem naklî hem aklî [delilleri] kapsayan apaçık delillerini [inkâr edenlerdir]. Kur'an'ı inkâr ettikleri de söylenmiştir, ancak birinci görüş daha evladır. Rubûbiyyet unvanına yer verilmesi, onların zikredilen küfürdeki durumlarının çirkinliğini artırmak içindir. { وَلِقائِهِ } “ve O'na kavuşmayı [inkâr edenlerdir].” Bu lafız hakikatte bir şeyle yüzleşmek ve karşılaşmaktır, ancak burada bu kastedilmemiştir. Çoğunluğa göre bu; diriliş, haşir ve bunlara tâbi olan ahiret işlerinden kinayedir; yani bunlara hakikati üzere inanmamışlardır. Kelamın bir muzafın hazfi üzere olduğu, yani 'Allah Teâlâ'nın azabıyla karşılaşmayı' manasına geldiği de söylenmiştir; fakat bu pek [isabetli] değildir.

فَحَبِطَتْ بكسر الباء، وقرأ ابن عباس وأبو السمال بفتحها، والفاء للتفريع أي فحبطت لذلك أَعْمالُهُمْ المعهودة حبوطا كليا فَلا نُقِيمُ لَهُمْ أي لأولئك الموصوفين بما مر من حبوط الأعمال يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً أي فنزدري بهم ونحتقرهم ولا نجعل لهم مقدارا واعتبارا لأن مدار الاعتبار والاعتناء الأعمال الصالحة وقد حبطت بالمرة وحيث كان هذا الازدراء والاحتقار من عواقب حبوط الأعمال عطف عليه بطريق التفريع وأما ما هو من أجزية الكفر فسيجيء إن شاء الله تعالى بعد ذلك، وزعم بعضهم أن حقه على هذا أن يعطف بالواو عطف أحد المتفرعين على الآخر لأن منشأ ازدرائهم الكفر لا الحبوط وبه اعترض على ذلك وهو ناشىء من فرط الذهول كما لا يخفى أو لا نضع لأجل وزن أعمالهم ميزانا لأنها قد حبطت وصارت هباء منثورا. ونفي هذا بعد الإخبار بحبوطها من قبيل التأكيد بخلاف النفي على المعنى الأول ولذلك رجح عليه وليس من الاعتزال في شيء، وقرأ مجاهد وعبيد بن عمير فلا يقيم بالياء لتقدم قوله تعالى: بِآياتِ رَبِّهِمْ وعن عبيد أيضا فلا يقيم بفتح ياء المضارعة كأنه جعل قام متعديا، وعن مجاهد وابن محيصن ويعقوب بخلاف عنهم فلا يقوم لهم يوم القيامة وزن على أن يقوم مضارع قام اللازم و «وزن» فاعله.

{ فَحَبِطَتْ } “bu yüzden boşa çıkmıştır”, bâ harfinin kesresiyledir; İbn Abbâs ve Ebü's-Semmâl fetha ile okumuşlardır. Fâ harfi tefri' içindir; yani bu sebeple boşa çıkmıştır; { أَعْمالُهُمْ } “amelleri”, bilinen amelleri tamamen yok olmuştur. { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ } “artık onlar için koymayız/vermeyiz” yani amelleri boşa çıkan bu vasıftaki kimseler için, { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü”, { وَزْناً } “hiçbir değer/ağırlık”; yani onları hakir ve değersiz görürüz, onlara hiçbir pay ve itibar vermeyiz; zira itibar ve ihtimamın dayanağı salih amellerdir, onlar ise tamamen boşa çıkmıştır. Bu hakir ve değersiz görme, amellerin boşa çıkmasının sonuçlarından olduğu için tefri' yoluyla ona matuf kılınmıştır. Küfrün cezalarından olan kısım ise inşâallahu teâlâ bundan sonra gelecektir. Bazıları, bu durumda iki müteferri'in birbirine atfı kabilinden vâv ile atfedilmesi gerektiğini, zira hor görülmelerinin menşeinin amellerin boşa çıkması değil bizzat küfür olduğunu iddia ederek bu görüşe itiraz etmişlerdir; ne var ki bu, gizli olmadığı üzere aşırı bir dalgınlıktan kaynaklanmaktadır. Yahut [mana şöyledir]: Amellerini tartmak için bir mizan koymayız; çünkü amelleri boşa çıkmış ve savrulup giden toza dönüşmüştür. Amellerin boşa çıktığı haber verildikten sonra bunun nefyedilmesi tekit kabilindendir; birinci manadaki nefiy ise böyle değildir, bu yüzden ona tercih edilmiştir ve bunda Mu'tezile mezhebiyle hiçbir alaka yoktur. Mücâhid ve Ubeyd b. Umeyr, önceki { بِآياتِ رَبِّهِمْ } kavlinden ötürü yâ ile «felâ yukîmu» şeklinde okumuşlardır. Ubeyd'den muzâraat yâ'sının fethasıyla «felâ yekîmu» şeklinde de rivayet edilmiştir; sanki 'kâme' fiilini müteaddî kılmıştır. Mücâhid, İbn Muhaysın ve kendilerinden gelen bir rivayette Ya'kûb'dan ise «felâ yekûmu lehum yevme'l-kıyâmeti veznün» şeklinde rivayet edilmiştir; bu durumda 'yekûmu' lâzım olan 'kâme' fiilinin muzâriidir ve «veznün» de onun fâilidir.

ذلِكَ بيان لمآل كفرهم وسائر معاصيهم إثر بيان أعمالهم المحبطة بذلك وهو خبر مبتدأ محذوف أي الأمر والشأن ذلك. وقوله ﷿ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ جملة مفسرة له فلا محل لها من الإعراب، وجوز أن يكون ذلِكَ مبتدأ وجَزاؤُهُمْ بدل منه بدل اشتمال أو بدل كل من كل إن كانت الإشارة إلى الجزاء الذي في الذهن وجَهَنَّمُ خبره. والتذكير وإن كان الخبر مؤنثا لأن المشار إليه الجزاء ولأن الخبر في الحقيقة للبدل. وأن يكون ذلِكَ مبتدأ وجَزاؤُهُمْ خبره وجَهَنَّمُ عطف بيان للخبر والإشارة إلى جهنم الحاضرة في الذهن، وأن يكون مبتدأ وجَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ مبتدأ وخبر خبر له والعائد محذوف والإشارة إلى كفرهم وأعمالهم والتذكير باعتبار ما ذكر أي ذلك جزاؤهم به جهنم، وتعقب بأن العائد المجرور إنما يكثر حذفه في مثل ذلك إذا جر بحرف بتبعيض أو ظرفية أو جر عائد قبله بمثل ما جر به كقوله: فالذي تدعي به أنت مفلح. أي به. وجوز أبو البقاء أن يكون ذلِكَ مبتدأ وجَزاؤُهُمْ بدل أو عطف بيان وجَهَنَّمُ بدل من جزاء أو خبر مبتدأ محذوف أي هو جهنم وقوله تعالى: بِما كَفَرُوا خبر ذلِكَ وقال بعد أن ذكر من وجوه الإعراب ما ذكر: إنه لا يجوز أن يتعلق الجار بجزاؤهم للفصل بينهما بجهنم، وقيل: الظاهر تعلقه به ولا يضر الفصل في مثل ذلك. وهو تصريح بأن ما ذكر جزاء لكفرهم المتضمن لسائر القبائح التي أنبأ عنها قوله تعالى المعطوف على كفروا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً أي مهزوا بهما فإنهم لم يقنعوا بمجرد الكفر بالآيات والرسل ﵈ بل ارتكبوا مثل تلك العظيمة أيضا.

{ ذلِكَ } “İşte bu”, bununla boşa çıkarılan amellerinin beyanının hemen ardından onların küfürlerinin ve diğer isyanlarının akıbetinin beyanıdır; mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani: 'İş ve durum işte böyledir.' Cenâb-ı Hakk'ın { جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ } “onların cezası cehennemdir” kavli ise onu açıklayan (müfessire) bir cümledir, dolayısıyla iraptan mahalli yoktur. { ذلِكَ } lafzının mübteda, { جَزاؤُهُمْ } lafzının ondan bedel-i iştimal veya zihindeki cezaya işaret ediliyorsa bedel-i kül minel-kül olması ve { جَهَنَّمُ } lafzının da onun haberi olması caiz görülmüştür. Haberin müennes olmasına rağmen [mübtedanın] müzekker kılınması, işaret edilenin 'ceza' olması ve haberin hakikatte bedele ait olmasındandır. { ذلِكَ } lafzının mübteda, { جَزاؤُهُمْ } lafzının onun haberi, { جَهَنَّمُ } lafzının ise haberin atf-ı beyanı olması ve işaretin zihinde hazır olan cehenneme yönelik olması da caizdir. Yine [zâlike'nin] mübteda, { جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ } terkibinin mübteda-haber olarak onun haberi olması, âidin mahzuf bulunması, işaretin onların küfür ve amellerine yönelik olması ve müzekkerliğin zikredilen duruma göre olması da caizdir; yani: 'İşte onların bu yaptıklarına karşılık cezaları cehennemdir.' Ancak mecrur âidin bu tür yerlerde hazfedilmesinin çoğunlukla teb'îz veya zarfiyet harfiyle cer edildiğinde yahut kendisinden önceki bir âidin benzer bir harfle cer edilmesi durumunda geçerli olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir; nitekim 'fe'llezî tüd'â bihi ente müflihun' (yani 'bihi') sözünde olduğu gibi. Ebü'l-Bekâ ise { ذلِكَ } lafzının mübteda, { جَزاؤُهُمْ } lafzının bedel veya atf-ı beyan, { جَهَنَّمُ } lafzının 'cezâ' kelimesinden bedel veya mahzuf bir mübtedanın haberi (yani 'hüve cehennem') ve Allah Teâlâ'nın { بِما كَفَرُوا } kavlinin de { ذلِكَ } lafzının haberi olmasını caiz görmüştür. Zikredilen irap vecihlerini belirttikten sonra şöyle demiştir: 'Cehennem lafzı araya girdiği için câr-mecrûrun cezâuhum lafzına taalluk etmesi caiz değildir.' Ancak zâhir olanın ona taalluk etmesi olduğu ve böyle bir yerde faslın zarar vermeyeceği söylenmiştir. Bu, zikredilen şeyin, onların 'keferû' fiiline matuf olan Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً } “ve ayetlerimi ve peygamberlerimi bir alay konusu edindiler” yani alay edilen birer şey kıldıkları şeklindeki kavlinin haber verdiği diğer bütün çirkinlikleri kapsayan küfürlerinin bir cezası olduğunun açık bir ifadesidir; zira onlar sadece ayetleri ve peygamberleri aleyhimüsselâm inkâr etmekle yetinmemişler, bilakis böylesi büyük bir cürmü de irtikâp etmişlerdir.

وجوز أن تكون الجملة مستأنفة وهو خلاف الظاهر، والمراد من الآيات قيل المعجزات الظاهرة على أيدي الرسل ﵈ والصحف الإلهية المنزلة عليهم الصلاة والسّلام إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بيان بطريق الوعد لمآل الذين اتصفوا بأضداد ما اتصف به الكفرة أثر بيان مآلهم بطريق الوعيد أي إن الذين آمنوا بآيات ربهم ولقائه سبحانه وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ من الأعمال كانَتْ لَهُمْ فيما سبق من حكم الله تعالى ووعده فالمضي باعتبار ما ذكر. وفيه على ما قال شيخ الإسلام إيماء إلى أن أثر الرحمة يصل إليهم بمقتضى الرأفة الأزلية بخلاف ما مر من جعل جهنم للكافرين نزلا فإنه بموجب ما حدث من سوء اختيارهم، وقيل: يجوز أن يكون ما وعدوا به لتحققه نزل منزلة الماضي فجيء بكان إشارة إلى ذلك. ولم يقل اعتدنا لهم كما قيل فيما مر للإشارة إلى أن أمر الجنات لا يكاد يتم بل لا يزال ما فيها يزداد فإن اعتاد الشيء وتهيئته يقتضي تمامية أمره وكماله، وقد جاء في الآثار أنه يغرس للمؤمن بكل تسبيحة يسبحها شجرة

Cümlenin müste'nefe olması da caiz görülmüştür, ancak bu zahire aykırıdır. Ayetlerden muradın, peygamberlerin aleyhimüsselâm ellerinde zahir olan mucizeler ve kendilerine indirilen ilahî sahifeler olduğu söylenmiştir. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler”, tehdit yoluyla kâfirlerin akıbetinin beyan edilmesinin hemen ardından, vaad yoluyla kâfirlerin vasıflandığı şeylerin zıddıyla vasıflananların akıbetinin beyanıdır; yani Rablerinin ayetlerine ve O'na kavuşmaya iman edenler; { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işleyenler”, { كانَتْ لَهُمْ } “onlar için olmuştur/onlar içindir”; Allah Teâlâ'nın ezeli hükmünde ve vaadinde [böyle takdir edilmişti], dolayısıyla geçmiş zaman kipi zikredilen durum itibarıyladır. Şeyhülislam'ın dediğine göre bunda, cehennemin kâfirlere konaklama yeri kılınmasının onların kötü tercihlerinin bir neticesi olmasına karşılık, rahmetin eserinin ezelî şefkat gereğince müminlere ulaşacağına bir ima vardır. Şöyle de denilmiştir: Onlara vadedilen şey, kesinliği sebebiyle geçmiş zaman makamına indirilmiş ve buna işaret etmek üzere 'kânet' getirilmiştir. Önceki ayette denildiği gibi 'onlar için hazırladık' denilmemiştir; zira cennetlerin durumunun adeta bitip tükenmeyeceğine, aksine içindekilerin durmaksızın artacağına işaret edilmektedir; çünkü bir şeyi hazırlamak ve hazır etmek onun tamamlanmış ve kemale ermiş olmasını gerektirir. Nitekim rivayetlerde geldiğine göre, müminin getirdiği her bir tesbih için kendisine cennette bir ağaç

في الجنة، وقيل: التعبير بما ذكر أظهر في تحقق الأمر من التعبير بالاعتاد ألا ترى أنه قد تهيأ دار لشخص ولا يسكنها ولا يخلو عن لطف فافهم.

dikilir. Bir görüşe göre ise zikredilen bu ifade, işin tahakkukunu göstermede 'i'tâd' (hazırlama) ifadesinden daha açıktır; görmez misin ki bir şahıs için bir ev hazırlanabilir de kendisi orada oturmayabilir; bunda gizli olmayan bir incelik vardır, iyi anla.

جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ أخرج ابن المنذر وإن أبي حاتم عن مجاهد أن الفردوس هو البستان بالرومية، وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه الكرم بالنبطية وأصله فرداسا، وأخرج ابن أبي شيبة وغيره عن عبد الله بن الحارث أن ابن عباس سأل كعبا عن الفردوس فقال: جنة الأعناب بالسريانية، وقال عكرمة: هي الجنة بالحبشية، وقال القفال: هي الجنة الملتفة بالأشجار، وحكى الزجاج أنها الأودية التي تنبت ضروبا من النبات، وقال المبرد: هي فيما سمعت من العرب الشجر الملتف والأغلب عليه العنب، ونص الفراء على أنه عربي أيضا ومعناه البستان الذي فيه كرم وهو مما يذكرّ ويؤنث، وزعم بعضهم أنها لم تسمع في كلام العرب إلا في قول حسان:

{ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ } “Firdevs cennetleri”. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den firdevsin Rumca'da 'bostan/bahçe' anlamına geldiğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den onun Nabatî dilinde 'üzüm bağı' olduğunu ve aslının 'firdâsâ' olduğunu rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve diğerleri Abdullah b. el-Hâris'ten, İbn Abbâs'ın Kâ'b'a Firdevs'i sorduğunu, onun da: 'Süryanice'de üzüm bağları olan cennettir' dediğini rivayet etmişlerdir. İkrime: 'Habeşçe'de cennettir' demiştir. el-Kaffâl: 'Ağaçları birbirine sarmaş dolaş olmuş cennettir' demiştir. ez-Zeccâc, onun çeşitli bitkiler bitiren vadiler olduğunu nakletmiştir. el-Müberred: 'Araplardan işittiğime göre o, ağaçları birbirine sarmaş dolaş olmuş yerdir ve çoğunlukla da üzüm bağıdır' demiştir. el-Ferrâ da onun Arapça olduğunu ve içinde üzüm bağı bulunan bostan manasına geldiğini, hem müzekker hem müennes olarak kullanıldığını açıkça belirtmiştir. Bazıları ise bu kelimenin Arap kelamında yalnızca Hassân'ın şu beytinde işitildiğini iddia etmiştir:

وإن ثواب الله كل موحد ... جنان من الفردوس فيها يخلد

Ve şüphesiz Allah'ın her bir muvahhide mükâfatı, / İçinde ebedî kalacağı Firdevs cennetleridir.

وهو لا يصح فقد قال أمية بن أبي الصلت:

Fakat bu doğru değildir; nitekim Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

كانت منازلهم إذ ذاك ظاهرة ... فيها الفراديس ثم الفوم والبصل

O vakit onların konakları apaçıktı, / Orada Firdevsler, sonra sarımsak ve soğan vardı.

وجاء في شعر جرير في أبيات يمدح بها خالد بن عبد الله القسري حيث قال:

Cerîr'in şiirinde de Hâlid b. Abdillâh el-Kasrî'yi övdüğü beyitlerde şöyle dediği geçmektedir:

وإنا لنرجو أن نرافق رفقة ... يكونون في الفردوس أول وارد

Bizler gerçekten öyle bir kafileye yoldaş olmayı umuyoruz ki, / Onlar Firdevs'e ilk varanlar olacaklardır.

ومما سمعه أهل مكة قبل إسلام سعد قول هاتف:

Sa'd'ın İslam'a girmesinden önce Mekke ehlinin gaipten seslenen birinden (hâtif) işittiği sözler arasında şu da vardır:

أجيبا إلى داعي الهدى وتمنيا ... على الله في الفردوس منية عارف

Hidayet davetçisine icabet edin ve dileyin, / Allah'tan Firdevs'te arif kimsenin temennisini.

والحق أن ذكرها في شعر الإسلاميين كثير وفي شعر الجاهليين قليل،

İşin doğrusu şudur ki, İslam şairlerinin şiirlerinde onun zikri çok, Câhiliye şairlerinin şiirlerinde ise azdır.

وأخرج البخاري ومسلم وابن أبي حاتم عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ إذا سألتم الله تعالى فاسألوه الفردوس فإنه وسط الجنة وأعلى الجنة وفوقه عرش الرحمن ومنها تفجر أنهار الجنة»

el-Buhârî, Müslim ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ'dan istediğiniz zaman Firdevs'i isteyin; çünkü o cennetin ortası ve cennetin en yücesidir, onun üzerinde Rahmân'ın Arş'ı vardır ve cennet nehirleri oradan kaynar.'»

وعن أبي عبيدة بن الجراح مرفوعا الجنة مائة درجة ما بين كل درجتين ما بين السماء والأرض والفردوس أعلى الجنة فإذا سألتم الله تعالى فاسألوه الفردوس

Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan merfû olarak: «Cennet yüz derecedir; her iki derece arası, gök ile yer arası kadardır. Firdevs ise cennetin en yücesidir; Allah Teâlâ'dan istediğiniz zaman Firdevs'i isteyin» [hadisi rivayet edilmiştir].

،

,

وروي عن كعب أنه ليس في الجنة أعلى من جنة الفردوس وفيها الآمرون بالمعروف والناهون عن المنكر

Kâ'b'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Cennette Firdevs cennetinden daha yücesi yoktur; marufu emredip münkerden nehyedenler oradadır.'

. وصح أن أهل الفردوس ليسمعون أطيط العرش.

Firdevs ehlinin Arş'ın gıcırtısını işitecekleri sahih olarak sabit olmuştur.

وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي موسى الأشعري مرفوعا الفردوس مقصورة الرحمن

İbn Ebî Hâtim, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den merfû olarak: «Firdevs, Rahmân'ın köşküdür» [hadisini] rivayet etmiştir.

وكل ذلك لا ينافي كون الفردوس في اللغة البستان كما توهم إذ لا مانع من أن يكون أعلى الجنة بستانا لكنه لكونه في غاية السعة أطلق على كل قطعة منه جنة فقيل جنات الفردوس كذا قيل. واستشكل بأن الآية حينئذ تفيد أن كل المؤمنين في الفردوس المشتمل على جنات وهذا لا يصح على القول بأن الفردوس أعلى الدرجات إذ لا شبهة في تفاوت مراتبهم، وكون المراد بالذين آمنوا وعملوا الصالحات طائفة مخصوصة من مطلق المؤمنين مع كونه في مقابلة الكافرين ليس بشيء.

Bütün bunlar, zannedildiği gibi Firdevs'in lügatte bostan olmasına aykırı değildir; zira cennetin en yücesinin bir bostan olmasına bir engel yoktur. Fakat o son derece geniş olduğu için onun her bir parçasına 'cennet' adı verilmiş ve 'Firdevs cennetleri' denilmiştir; böyle söylenmiştir. Buna ise ayetin bu durumda bütün müminlerin cennetleri kapsayan Firdevs'te olduğunu ifade edeceği, Firdevs'in en yüksek dereceler olduğu görüşüne göre ise bunun doğru olamayacağı, zira onların mertebelerinin farklılığında şüphe bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. İman edip salih amel işleyenlerle kâfirlerin mukabilinde yer almasına rağmen mutlak müminlerden özel bir zümrenin kastedildiğini söylemek ise bir değer taşımaz.

وقال أبو حيان: الظاهر أن معنى جنات الفردوس بساتين حول الفردوس ولذا أضيفت الجنات إلى الفردوس. وأنت تعلم أن هذا لا يشفي الغليل لما أن الآية حينئذ تفيد أن جميع المؤمنين في جنات الفردوس ومن المعلوم أن منهم من هو في الفردوس. وقيل: الأمر كما ذكر أبو حيان إلا أنه يلتزم الاستخدام في الآية بأن يراد مطلق الجنات فيما بعد، وفيه مع كونه خلاف الظاهر ما لا يخفى.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Zahir olan, Firdevs cennetleri ifadesinin Firdevs'in etrafındaki bostanlar manasına gelmesidir; bu sebeple cennetler Firdevs'e muzaf kılınmıştır.' Sen de bilirsin ki bu tatmin edici bir cevap değildir; çünkü ayet bu takdirde bütün müminlerin Firdevs cennetlerinde olduğunu ifade eder; oysa onlardan bir kısmının bizzat Firdevs'in içinde olduğu bilinmektedir. Durumun Ebû Hayyân'ın zikrettiği gibi olduğu, ancak ayette istihdam sanatına başvurularak sonrasında mutlak cennetlerin kastedildiği de söylenmiştir; ne var ki bu, zahire aykırı olmasıyla birlikte zayıflığı gizli olmayan bir görüştür.

وقيل المراد من جنات الفردوس جميع الجنات والإضافة إلى الفردوس التي هي أعلاها باعتبار اشتمالها عليها ويكفي في الإضافة هذه الملابسة، ولعلك تختار أن الفردوس في الآثار بمعنى وفي الآية بمعنى آخر وتختار من معانيه ما

Firdevs cennetlerinden muradın bütün cennetler olduğu, en yücesi olan Firdevs'e izafetin ise onu kapsaması hasebiyle yapıldığı ve izafet için bu münasebetin yeterli olduğu söylenmiştir. Belki de sen rivayetlerde geçen Firdevs'in bir manada, ayette geçen [Firdevs'in] ise başka bir manada olduğunu tercih eder ve onun manalarından,

تكلف في الإضافة فيه كالشجر الملتف ونحوه، وظاهر بيت حسان وبيت أمية شاهد على أن للفردوس معنى غير ما جاء في الآثار فليتدبر. واعلم أنه استشكل أيضا ما جاء من أمر السائل بسؤال الفردوس لنفسه مع كونه أعلى الجنة

birbirine sarmaş dolaş ağaçlar ve benzeri gibi izafetinde zorlama bulunmayanını seçersin. Hassân'ın ve Ümeyye'nin beyitlerinin zahiri de Firdevs'in rivayetlerde gelenden başka bir manası olduğuna şahittir; iyice tefekkür edilsin. Bil ki cennetin en yüksek derecesi olmasına rağmen isteyen kimseye kendisi için Firdevs'i istemesinin emredilmesi meselesi,

بخبر أحمد عن أبي هريرة مرفوعا «إذا صليتم علي فاسألوا الله تعالى لي الوسيلة أعلى درجة في الجنة لا ينالها إلا رجل واحد وأرجو أن أكون أنا هو»

Ahmed'in Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet ettiği: «Bana salavat getirdiğinizde Allah Teâlâ'dan benim için Vesîle'yi isteyin; o, cennette sadece bir tek adama verilecek en yüce derecedir ve o kişinin ben olacağımı umuyorum» hadisi sebebiyle de müşkil görülmüştür.

وأجيب بأنه لا مانع من انقسام الدرجة الواحدة إلى درجات بعضها أعلى من بعض وتكون الوسيلة عبارة عن أعلى درجات الفردوس التي هي أعلى درجات الجنان، ونظير ذلك ما قيل في حد الإعجاز فتذكر، وقيل المراد من الدرجة في حديث الوسيلة درجة المكانة لا المكان بخلافها فيما تقدم فلا إشكال، والجار والمجرور متعلق بمحذوف على أنه حال من قوله تعالى نُزُلًا أو على أنه بيان كما في سعيا لك وخبر كان في الوجهين نُزُلًا أو على أنه الخبر ونُزُلًا من حال من جَنَّاتُ فإن جعل بمعنى ما يهيأ للنازل فالمعنى كانت لهم ثمار جنات الفردوس نزلا أو جعلت نفس الجنات نزلا مبالغة في الإكرام وفيه إيذان بأنها عند ما أعد الله تعالى لهم على لسان النبوة من

Buna, tek bir derecenin bazısı diğerinden daha üstün derecelere bölünmesine hiçbir engel bulunmadığı, Vesîle'nin de cennetlerin en yüksek derecesi olan Firdevs'in en üst derecesinden ibaret olduğu şeklinde cevap verilmiştir; bunun bir benzeri i'câzın tarifinde söylenenlerdir, hatırla. Vesîle hadisindeki dereceden muradın makam/itibar derecesi olduğu, mekân derecesi olmadığı, öncekinde ise durumun böyle olmadığı, dolayısıyla hiçbir müşkül kalmadığı da söylenmiştir. Câr ve mecrûr { نُزُلًا } kavlinden hal olarak veya 'sa'yen leke' örneğindeki gibi beyan olarak mahzûfa mütealliktir; her iki vecihte de 'kâne'nin haberi { نُزُلًا } lafzıdır. Yahut [câr ve mecrûr] haberdir ve { نُزُلًا } lafzı { جَنَّاتُ } kelimesinden haldir. Eğer konaklayana hazırlanan şey manasında kabul edilirse mana: 'Firdevs cennetlerinin meyveleri onlar için bir ağırlama olmuştur' şeklinde olur veya ikramda mübalağa için bizzat cennetlerin kendisi konaklama/ağırlama kılınmıştır. Bunda, Allah Teâlâ'nın peygamberlik lisanıyla onlar için hazırladığı,

قوله تعالى «أعددت لعبادي الصالحين ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر»

«Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen şeyler hazırladım» kudsî hadisindeki [nimetlerin] yanında,

بمنزلة النزل بالنسبة إلى الضيافة، وإن جعلت بمعنى المنزل فالمعنى ظاهر خالِدِينَ فِيها نصب على الحالية وهي مقدرة عند البعض وحقق أنها حال مقارنة والمعتبر في المقارنة زمان الحكم وهو كونهم في الجنة وهم بعد حصولهم فيها مقارنون له إذ لا آخر له فتأمل ولا تغفل لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا هو- كما قال ابن عيسى وغيره- مصدر كالعوج والصغر والعود في قوله:

ziyafete nispetle başlangıç ikramı (nüzul) mesabesinde olduğuna bir bildiri vardır. Eğer menzil (konaklama yeri) manasında kabul edilirse mana açıktır. { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcılardır”; hal olarak mansubdur; bazılarına göre bu mukadder bir haldir, fakat bunun mukarin (birlikte gerçekleşen) bir hal olduğu tahkik edilmiştir; mukaranette muteber olan ise hükmün zamanıdır ki o da onların cennette bulunmalarıdır ve onlar oraya girdikten sonra sonu olmadığı için onunla her daim mukarindirler; iyi düşün ve gaflet etme! { لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا } “Oradan başka bir yere ayrılmak istemezler.” Bu kelime -İbn Îsâ ve başkalarının dediği gibi- şairin şu sözündeki 'ivec', 'sıgar' ve 'avd' gibi bir masdardır:

عادني حبها عودا أي لا يطلبون عنها تحولا إذ لا يتصور أن يكون شيء أعز عندهم وأرفع منها حتى تنازعهم إليه أنفسهم وتطمح عنه أبصارهم وإن تفاوتت درجاتهم، والحاصل أن المراد من عدم طلب التحول عنها كونها أطيب المنازل وأعلاها، وقال ابن عطية: كأنه اسم جمع وكأن واحده حوالة ولا يخفى بعده، وقال الزجاج عن قوم: هو بمعنى الحيلة في التنقل وهو ضعيف متكلف، وجوز أن يراد نفي التحول والانتقال على أن يكون تأكيدا للخلود لأن عدم طلب الانتقال مستلزم للخلود فيؤكده أو لأن الكلام على حد ولا ترى الضب بها ينجحر أي لا يتحولون عنها فيبغوه، وقيل في وجه التأكيد: إنهم إذا لم يريدوا الانتقال لا ينتقلون لعدم الإكراه فيها وعدم إرادة النقلة عنها فلم يبق إلا الخلود إذ لا واسطة بينهما كما قيل، والجملة حال من صاحب خالدين أو من ضميره فيه فتكون حالا متداخلة، وفيها إيذان بأن الخلود لا يورثهم مللا قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ أي جنس البحر مِداداً هو في الأصل اسم لكل ما يمد به الشيء واختص في العرف لما تمد به الدواة من الحبر لِكَلِماتِ رَبِّي أي معدا لكتابة كلماته تعالى، والمراد بها كما روي عن قتادة معلوماته سبحانه وحكمته ﷿ لَنَفِدَ الْبَحْرُ مع كثرته ولم يبق منه شيء لتناهيه قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي لعدم تناهيها وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً عونا وزيادة لأن مجموع المتناهيين متناه بل جميع ما يدخل في الوجود على التعاقب أو الاجتماع متناه ببرهان التطبيق وغيره من البراهين، وهذا كلام من جهته تعالى شأنه غير داخل في الكلام الملقن جيء به لتحقيق مضمونه وتصديق مدلوله على أتم وجه، والواو لعطف الجملة على نظيرتها المستأنفة المقابلة لها المحذوفة لدلالة المذكور عليها دلالة واضحة أي لنفد البحر قبل أن تنفد كلماته تعالى لو لم نجىء بمثله مددا ولو جئنا بمثله مددا، والكلام في جواب لَوْ مشهور وليس قوله تعالى قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ للدلالة على أن ثم نفادا في الجملة محققا أو مقدرا لأن المراد منه لنفد البحر وهي باقية إلا أنه عدل إلى المنزل لفائدة المزاوجة وإن ما لا ينفد عند العقول العامية ينفد دون نفادها وكلما فرضت من المد فكذلك والمثل للجنس شائع على أمثال كثيرة تفرض كل

Âdenî hubbuhâ avden / Onun sevgisi bana tekrar tekrar döndü. Yani oradan başka bir yere dönüş istemezler; zira dereceleri farklı olsa bile, nefislerinin oraya çekileceği ve gözlerinin oradan kayacağı, kendileri için oradan daha değerli ve daha yüce bir şey tasavvur edilemez. Hâsılı, oradan dönüş istememelerinden murad, oranın en tatlı ve en yüce konaklar olmasıdır. İbn Atiyye: 'Sanki o bir ism-i cem'dir ve sanki tekili havâledir' demiştir ki bunun uzak bir görüş olduğu gizli değildir. ez-Zeccâc bir topluluktan: 'O, yer değiştirmede hile manasındadır' demiştir; bu zayıf ve tekellüflü bir izahtır. Dönüşün ve yer değiştirmenin nefyedilmesinin kastedilmiş olması ve bunun hulûdü tekit etmesi de caiz görülmüştür; zira nakil istememek hulûdü gerektirir, dolayısıyla onu tekit eder veya kelam 've lâ terâ'd-dabba bihâ yencehiru' (orada kertenkelenin deliğe girdiğini göremezsin) kabilindendir; yani oradan ayrılmazlar ki nakil istesinler. Tekit yönü hakkında şöyle denilmiştir: Onlar ayrılmak istemediklerinde, orada bir zorlama bulunmadığından ve oradan ayrılma iradeleri olmadığından ayrılmazlar; geriye sadece hulûd kalır, zira denildiği gibi ikisi arasında bir vasıta yoktur. Bu cümle, 'hâlidîn' lafzının sahibinden veya onun içindeki zamirinden haldir, böylece mütedâhil bir hal olur. Bunda, hulûdün onlara bir bıkkınlık vermeyeceğine bir bildiri vardır. { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ } “De ki: Eğer deniz” yani deniz cinsi { مِداداً } “mürekkep olsa”; bu lafız asılda bir şeyin kendisine katılarak çoğaldığı her şeyin adıdır, örfte ise divite katılmak üzere hazırlanan mürekkebe tahsis edilmiştir; { لِكَلِماتِ رَبِّي } “Rabbimin kelimeleri için” yani Allah Teâlâ'nın kelimelerini yazmak için hazırlanan [mürekkep olsa], bunlardan murat ise Katâde'den rivayet edildiği üzere O'nun ilimleri ve hikmetidir azze ve celle, { لَنَفِدَ الْبَحْرُ } “elbette deniz tükenirdi” çokluğuyla birlikte sonlu olduğu için ondan hiçbir şey kalmazdı; { قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي } “Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce” zira onların sonu yoktur; { وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً } “bir o kadarını daha yardımcı/ilave olarak getirsek bile.” Çünkü sonlu olan iki şeyin toplamı da sonludur; bilakis tatbik delili ve diğer delillerle sabittir ki art arda veya birlikte varlığa giren her şey sonludur. Bu, şânı yüce olan Allah tarafından telkin edilen kelama dahil olmayan, onun mazmununu pekiştirmek ve medlûlünü en mükemmel şekilde doğrulamak üzere getirilmiş bir kelamdır. Vâv harfi, cümlenin açık delaleti sebebiyle mahzuf olan zıddına/mukabiline atfı içindir; yani: 'Bir o kadarını ilave getirmesek de deniz tükenirdi, bir o kadarını ilave getirsek de Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce tükenirdi.' 'Lev'in cevabındaki kelam meşhurdur. Allah Teâlâ'nın { قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ } kavli, orada hakikaten veya takdiren bir tükenişin bulunacağına delalet etmek için değildir; zira bundan murat 'kelimeler baki kaldığı halde deniz tükenirdi' demektir; fakat mezâvece (ifade uyumu) faydası için ve avam akıllarınca tükenmez sayılan şeyin Allah'ın kelimeleri tükenmeksizin tükeneceğini bildirmek için böyle ifade edilmiştir; ne kadar takviye farz edersen et durum yine böyledir. Cins için misil kullanımı, her biri

منها مددا، وهذا كما في الكشف أبلغ من وجه من قوله تعالى: وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ [لقمان: ٢٧] .

birer meded farz edilen pek çok misiller için yaygındır. Bu ayet, el-Keşf'te belirtildiği üzere, Allah Teâlâ'nın: { وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ } “ve deniz, arkasından yedi deniz daha katılıp ona eklense” [Lokmân 27] kavlinden bir yönden daha beliğdir.

وذلك أبلغ من وجه آخر وهو ما في تخصيص هذا العدد من النكتة ولم يرد تخصيص العدة ثم فيه زيادة تصوير لما استقر في عقائد العامة من أنها سبعة حتى إذا بالغوا فيما يتعذر الوصول إليه قالوا هو خلف سبعة أبحر، وفي إضافة الكلمات إلى اسم الرب المضاف إلى ضميره ﷺ في الموضعين من تفخيم المضاف وتشريف المضاف إليه ما لا يخفى، وإظهار البحر والكلمات في موضع الإضمار لزيادة التقرير، ونصب مَدَداً على التمييز كما في قوله: فإن الهوى يكفيكه مثله صبرا وجوز أبو الفضل الرازي نصبه على المصدر على معنى ولو أمددنا بمثله إمدادا وناب المدد عن الإمداد على حد ما قيل في قوله تعالى: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] وفيه تكلف.

O ayet ise başka bir yönden daha beliğdir ki o da bu sayının tahsis edilmesindeki nüktedir; zira maksat sayıyı tahsis etmek değildir, üstelik avamın inançlarında yerleşmiş olan 'ulaşılması imkânsız olan şeylerde yedi denizin arkasındadır' şeklindeki tasavvuru pekiştirmek vardır. Kelimelerin iki yerde de Peygamber'in ﷺ zamirine muzaf olan Rab ismine izafe edilmesinde muzafı yüceltme ve muzafun ileyhi şereflendirme anlamı gizli değildir. İzam zamiri yerine 'deniz' ve 'kelimeler' lafızlarının açıkça zikredilmesi teقرîri (pekiştirmeyi) artırmak içindir. { مَدَداً } lafzının mansub olması, 'fe inne'l-hevâ yekfîkehu mislühü sabran' şiirinde olduğu gibi temyiz iledir. Ebü'l-Fazl er-Râzî ise bunun masdar olarak mansub olmasını, yani 've lev emdednâ bi-mislihî imdâden' manasında olmasını ve Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh 17] kavlinde söylendiği üzere 'meded' lafzının 'imdâd' yerine geçtiğini caiz görmüştür; fakat bunda bir zorlama vardır.

وقرأ حمزة، والكسائي وعمرو بن عبيد والأعمش وطلحة وابن أبي ليلى «قبل أن ينفد» بالياء آخر الحروف، وقرأ السلمي «أن تنفّد» بالتشديد على تفعل على المضي وجاء كذلك عن عاصم وأبي عمرو فهو مطاوع نفد مشددا نحو كسرته فتكسر.

Hamza, el-Kisâî, Amr b. Ubeyd, el-A'meş, Talha ve İbn Ebî Leylâ «kable en yenfede» şeklinde muzâri harfi olan yâ ile okumuşlardır. es-Sülemî ise geçmiş zaman kipi üzere tefe''ul babından şedde ile «en tenaffede» şeklinde okumuştur; Âsım ve Ebû Amr'dan da böyle rivayet edilmiştir; bu, 'kesertühü fetekessere' (kırdım o da kırıldı) örneğinde olduğu gibi şeddeli 'nefede' fiilinin mutâvaatıdır.

وقرأ الأعرج «بمثله مددا» بكسر الميم على أنه جمع مدة وهو ما يستمده الكاتب فيكتب به، وقرأ ابن مسعود وابن عباس ومجاهد والأعمش بخلاف والتيمي وابن ميحصن وحميد والحسن في رواية وأبو عمرو كذلك. وحفص كذلك أيضا «مدادا» بألف بين الدالين وكسر الميم. وسبب النزول أن حي بن أخطب كما رواه الترمذي عن ابن عباس قال: في كتابكم وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [البقرة: ٢٦٩] ثم تقرءون وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الإسراء: ٨٥] ومراده الاعتراض بأنه وقع في كتابكم تناقض بناء على أن لا حكمة هي العلم وأن الخير الكثير هو عين الحكمة لا آثارها وما يترتب عليها لأن الشيء الواحد لا يكون قليلا وكثيرا في حالة واحدة فالآية جواب عن ذلك بالإرشاد إلى أن القلة والكثرة من الأمور الإضافية فيجوز أن يكون الشيء كثيرا في نفسه وهو قليل بالنسبة إلى شيء آخر فإن البحر مع عظمته وكثرته خصوصا إذا ضم إليه أمثاله قليل بالنسبة إلى كلماته ﷿، وقيل سبب ذلك أن اليهود قالوا للرسول ﷺ: كيف تزعم أنك نبي الأمم كلها ومبعوث إليها وإنك أعطيت من العلم ما يحتاجه الناس، وقد سئلت عن الروح فلم تجب فيه؟ ومرادهم الاعتراض بالتناقض بين دعواه ﵊ وحاله في زعمهم بناء على أن العلم بحقيقة الروح مما يحتاجه الناس وأنه ﷺ لم يفده عبارة ولا إشارة والجواب عن هذا منع كون العلم بحقيقة الروح مما يحتاجه الناس في أمر دينهم المبعوث له الأنبياء ﵈ والقائل «أنتم أعلم بأمور دنياكم» لا يدعي علم ما يحتاجه الناس مطلقا، وأنت تعلم أن الآية لا تكون جوابا عما ذكر على تقدير صحة كون ذلك سبب النزول إلا بضم الآية الآتية إليها ومع هذا يحتاج ذلك إلى نوع تكلف قُلْ بعد أن بينت شأن كلماته عز شأنه إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ لا أدعي الإحاطة بكلماته جل وعلا يُوحى إِلَيَّ من تلك الكلمات أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ وإنما تميزت عنكم بذلك، وأن المفتوحة وأن كفت بما في تأويل المصدر القائم مقام فاعل يُوحى والاقتصار على ما ذكر لأنه ملاك الأمر، والقصر في الموضعين بناء على القول بإفادة إنما بالكسر وإنما بالفتح الحصر من قصر الموصوف على الصفة قصر قلب والمقصور عليه في الأول أَنَا والمقصور البشرية مثل المخاطبين، وهو على ما قيل مبني على تنزيلهم لاقتراحهم عليه ﵊ ما لا يكون من بشر مثلهم منزلة من يعتقد خلافه أو على تنزيلهم منزلة من ذكر لزعمهم أن الرسالة التي يدعيها ﷺ مبرهنة بالبراهين الساطعة تنافي ذلك، وقيل إن المقصود بأن يقصر عليه الإيحاء إليه ﷺ على معنى أنه ﷺ مقصور على إيحاء ذلك إليه لا يتجاوزه إلى عدم الإيحاء كما يزعمون، والمقصور الثاني إِلهُكُمْ أي معبودكم الحق والمقصور عليه الوحدانية المعبر عنها بإله واحد أي لا

el-A'rec mîmin kesresiyle «bi-mislihî mideden» şeklinde okumuştur ki bu, kâtibin divitten alıp yazdığı mürekkep manasındaki 'müdde' kelimesinin çoğuludur. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Mücâhid, el-A'meş'ten bir rivayet, et-Teymî, İbn Muhaysın, Humeyd, bir rivayette el-Hasan, aynı şekilde Ebû Amr ve Hafs ise iki dâl arasında elif ve mîmin kesresiyle «midâden» şeklinde okumuşlardır. Nüzul sebebi şudur: Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Huyey b. Ahtab şöyle demiştir: 'Kitabınızda { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir” [Bakara 269] deniliyor; sonra da { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” [İsrâ 85] ayetini okuyorsunuz.' Onun maksadı, hikmetin ilim olduğu ve çok hayrın da hikmetin semereleri değil bizzat kendisi olduğu esasına dayanarak 'bir şey aynı anda hem az hem çok olamaz' diyerek kitabınızda çelişki bulunduğu itirazını yöneltmektir. Bu ayet ise, azlık ve çokluğun izâfî (göreceli) hususlar olduğuna işaret ederek buna cevap vermektedir; dolayısıyla bir şey kendi zâtında çok iken başka bir şeye nispetle az olabilir; nitekim deniz büyüklüğü ve çokluğuyla birlikte, hele bir de benzerleri ona eklense bile, Allah'ın azze ve celle kelimelerine nispetle pek azdır. Bir görüşe göre nüzul sebebi şudur: Yahudiler Resûlullah'a ﷺ: 'Nasıl bütün ümmetlerin peygamberi olduğunu ve onlara gönderildiğini, insanlara gereken ilmin sana verildiğini iddia ediyorsun da sana ruhtan sorulduğunda buna cevap vermiyorsun?' demişlerdir. Maksatları, ruhun hakikatine dair bilginin insanların ihtiyaç duyduğu şeylerden olduğu ve Peygamber'in aleyhisselâm buna dair sarih veya işaret yollu bir bilgi vermediği iddiasına dayanarak onun davası ile hali arasında bir çelişki olduğu itirazını yöneltmektir. Buna verilecek cevap ise, ruhun hakikatine dair bilginin peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderiliş gayesi olan dinî meselelerde insanların ihtiyaç duyduğu şeylerden olduğunun kabul edilmemesidir; nitekim «Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz» buyuran zat, insanların ihtiyaç duyduğu her şeyi mutlak olarak bildiğini iddia etmemektedir. Sen de bilirsin ki bu durum nüzul sebebi olarak kabul edilse dahi, gelecek ayet buna eklenmedikçe ayet zikredilen hususa bir cevap teşkil etmez; bununla birlikte bu izahta da bir tür tekellüf vardır. { قُلْ } “De ki:” şânı yüce olan kelimelerinin durumunu beyan ettikten sonra [şöyle de]: { إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Ben de ancak sizin gibi bir beşerim.” O'nun celle ve alâ kelimelerini bütünüyle kuşattığımı iddia etmiyorum; { يُوحى إِلَيَّ } “bana vahyolunuyor” o kelimelerden [şu hakikat], { أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “sizin ilahınız ancak tek bir ilahtır.” Ben sizden ancak bu vahiyle ayrılıyorum. Mefkûh 'enne' ve 'mâ' ile men edilerek kâffe kılınmış 'ennema', { يُوحى } fiilinin nâib-i fâili makamına kaim olan masdar te'vilindedir; zikredilen hususla yetinilmesi ise işin özü olmasındandır. Kesreli 'innemâ' ile fethalı 'ennemâ'nın hasr ifade ettiği görüşüne binaen her iki yerdeki kasr, mevsûfun sıfata kasrı kabilinden bir kasr-ı kalbdir; birincisinde maksûrun aleyh { أَنَا } lafzı, maksûr ise muhataplar gibi bir beşeriyettir. Bu, denildiğine göre, Peygamber'den aleyhisselâm kendileri gibi bir beşerden sadır olmayacak şeyleri talep etmelerini onun aksine inanan birinin yerine koymalarına yahut iddia ettiği apaçık delillerle sabit peygamberliğin buna aykırı olduğunu zannetmelerine dayanır. Peygamber'e aleyhisselâm vahiy verilmesinin kasredilmesinin kastedildiği, yani onun sadece kendisine bunun vahyedilmesiyle sınırlandırıldığı, onların zannettiği gibi vahiy verilmemesi durumuna geçmediği de söylenmiştir. İkincisinde maksûr { إِلهُكُمْ } yani hak ma'budunuzdur; maksûrun aleyh ise tek bir ilah olarak ifade edilen vahdâniyyettir; yani hak olan

يتجاوز معبودكم بالحق تلك الصفة التي هي الوحدانية أي الوحدة في الألوهية إلى صفة أخرى كالتعدد فيها الذي تعتقدونه أيها المشركون.

ma'budunuz, vahdâniyyet olan bu sıfattan (yani uluhiyetteki teklik vasfından), ey müşrikler, sizin inandığınız uluhiyette taaddüd (çokluk) gibi başka bir sıfata geçmez.

وزعم بعضهم أن القصر في الثاني من قصر الصفة على الموصوف قصر أفراد وأن المقصور الألوهية مصدر إلهكم والمقصور عليه هو الله تعالى المعبر عنه بإله واحد ولا يخفى ما فيه من التكلف والعدول عما هو الأليق.

Bazıları ikincisindeki kasrın, sıfatın mevsûfa kasrı kabilinden bir kasr-ı ifrâd olduğunu, maksûrun 'ilâhüküm' lafzının masdarı olan uluhiyyet, maksûrun aleyhin ise 'ilâhun vâhidun' ile ifade edilen Allah Teâlâ olduğunu iddia etmiştir; fakat bunda bulunan tekellüf ve en uygun olandan yüz çevirme durumu gizli değildir.

ومما يوضح ما ذكرنا أنه لو قيل إنما إلهكم واحد لم يكن إلا من قصر الموصوف على الصفة فزيادة إله للتوطئة للوصف بواحد والإشارة إلى أن المراد الوحدة في الألوهية لا تغير ذلك. وأما جعله من قصر الصفة على الموصوف قصر إفراد على أن الله تعالى هو المقصور عليه والوحدانية هي المقصور فباطل قطعا لأن قصر الصفة على الموصوف كذلك إنما يخاطب به من يعتقد اشتراك الصفة بين موصوفين كما تقرر في محله وهذا الاعتقاد لا يتصور هنا من عاقر لبداهة استحالة اشتراك موصوفين في الوحدانية أي الوحدة في الألوهية وما يوهم إرادة هذا القصر من كلام الزمخشري في نظير هذه الآية مؤول كما لا يخفى على المنصف، وجوز أن يكون من قصر التعيين وليس بذاك فتأمل جميع ذلك والله تعالى يتولى هداك فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ الرجاء طمع حصول ما فيه مسرة في المستقبل ويستعمل بمعنى الخوف وأنشدوا:

Zikrettiğimiz hususu açıklayan delillerden biri şudur: Şayet 'innemâ ilâhüküm vâhidun' denilmiş olsaydı bu ancak mevsûfun sıfata kasrı olurdu; dolayısıyla 'vâhid' ile vasıflanmaya hazırlık yapmak ve uluhiyette tekliğin kastedildiğine işaret etmek üzere 'ilâh' lafzının ziyade edilmesi bu durumu değiştirmez. Sıfatın mevsûfa kasrı kabilinden kasr-ı ifrâd kılınarak maksûrun aleyhin Allah Teâlâ, maksûrun ise vahdâniyyet yapılması ise kesinlikle bâtıldır; zira sıfatın mevsûfa bu şekilde kasredilmesi, yerinde kararlaştırıldığı üzere, ancak sıfatın iki mevsûf arasında ortak olduğuna inanan kimseye hitaben yapılır. Bu inanç ise vahdâniyyette (yani uluhiyetteki teklikte) iki mevsûfun ortak olmasının imkânsızlığının bedihî olması sebebiyle hiçbir akıl sahibinden burada tasavvur edilemez. ez-Zemahşerî'nin bu ayetin benzerindeki kelamından bu kasrın murad edildiği vehmini veren ifadeler ise insaf ehline gizli kalmayacağı üzere müevveldir. Bunun kasr-ı ta'yîn olması da caiz görülmüştür, fakat bu pek isabetli değildir; bütün bunları iyice düşün, hidayetini Allah Teâlâ üstlensin. { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa”; recâ (umut), gelecekte sevinç verecek bir şeyin gerçekleşmesini arzu etmektir; korku manasında da kullanılır; nitekim şu beyti okumuşlardır:

إذا لسعته النحل لم يرج لسعها ... وحالفها في بيت نوب عوامل

Arılar onu soktuğunda onların sokmasından korkmazdı; / Çalışkan arıların kovanında onlarla uzlaşırdı.

ولقاء الرب سبحانه هنا قيل مثل للوصول إلى العاقبة من تلقى ملك الموت والبعث والحساب والجزاء مثلت تلك الحال بحال عبد قدم على سيده بعد عهد طويل وقد اطلع مولاه على ما كان يأتي ويذر فإما أن يلقاه ببشر وترحيب لما رضي من أفعاله أو بضد ذلك لما سخطه منها فالمعنى على هذا، وحمل الرجاء على المعنى الأول من كان يأمل تلك الحال وأن يلقى فيها الكرامة من ربه تعالى والبشري فَلْيَعْمَلْ لتحصيل ذلك والفوز به عَمَلًا صالِحاً وقيل هو كناية عن البعث وما يتبعه والكلام على حذف مضاف أي من كان يؤمل حسن البعث فليعمل إلخ، وقيل لا حذف، والمراد من توقع البعث فليعمل صالحا أي إن ذلك العمل مطلوب ممن يتوقع البعث فكيف من يتحققه، وقيل: اللقاء على حقيقته والكلام على حذف مضاف أيضا أي من كان يؤمل لقاء ثواب ربه فليعمل إلخ، وقيل المراد منه رؤيته سبحانه أي من كان يؤمل رؤيته تعالى يوم القيامة وهو راض عنه فليعمل إلخ، وجوز أن يكون الرجاء بمعنى الخوف على معنى من خاف سوء لقاء ربه أو خاف لقاء جزائه تعالى فليعمل إلخ، وتفسير الرجاء بالطمع أولى، وكذا كون المرجو الكرامة والبشرى، وعلى هذا فإدخال الماضي على المستقبل للدلالة على أن اللائق بحق العبد الاستمرار والاستدامة على رجاء الكرامة من ربه فكأنه قيل فمن استمر علم رجاء كرامته تعالى فليعمل عملا صالحا في نفسه لائقا بذلك المرجو كما فعله الذين آمنوا وعملوا الصالحات وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً إشراكا جليا كما فعله الذين كفروا بآيات ربهم ولقائه ولا إشراكا خفيا كما يفعله أهل الرياء ومن يطلب بعمله دنيا، واقتصر ابن جبير على تفسير الشرك بالرياء وروي نحوه عن الحسن، وصح في الحديث تسميته بالشرك الأصغر، ويؤيد إرادة ذلك تقديم الأمر بالعمل الصالح على هذا النهي فإن وجهه حينئذ ظاهر إذ يكون الكلام في قوة قولك من كان يرجو لقاء ربه فليعمل عملا صالحا في نفسه ولا يراه بعمله أحدا فيفسده. وكذا ما

Burada Rabbin subhânehu likâsı (kavuşması); ölüm meleğini karşılama, diriliş, hesap ve ceza gibi akıbete ulaşmanın bir temsili olarak zikredilmiştir. Bu durum, efendisinin yaptıklarını ve terk ettiklerini bildiği halde uzun bir ayrılıktan sonra efendisinin huzuruna çıkan bir kölenin haline benzetilmiştir; efendisi ya razı olduğu işlerinden ötürü onu güler yüz ve sevinçle karşılar ya da öfkelendiği işlerinden ötürü bunun zıddıyla karşılar. Buna göre mana ve recâ lafzının birinci manaya hamli şöyledir: Her kim bu hali ve o günde Rabbi Teâlâ'dan ikram ve müjdeyle karşılaşmayı umuyorsa, { فَلْيَعْمَلْ } “hemen amel etsin” buna nail olmak ve kurtuluşa ermek için, { عَمَلًا صالِحاً } “salih bir amel”. Bunun diriliş ve sonrasından kinaye olduğu ve ifadenin muzafın hazfi üzere bulunduğu, yani 'her kim güzel bir dirilişi umuyorsa amel etsin...' manasında olduğu da söylenmiştir. Hazif bulunmadığı, muradın 'kim dirilişi bekliyorsa salih amel işlesin' olduğu, yani dirilişi sadece bekleyen kimseden bile bu amel talep edildiğine göre, ona kesin inanan kimseden nasıl talep edilmesin manasında olduğu da söylenmiştir. Likânın hakikati üzere olduğu ve ifadenin yine muzafın hazfi üzere bulunup 'her kim Rabbinin sevabına kavuşmayı umuyorsa amel etsin...' manasında olduğu da söylenmiştir. Ondan muradın Cenâb-ı Hakk'ın rüyeti olduğu, yani 'her kim kıyamet günü O kendisinden razı olduğu halde Allah Teâlâ'yı görmeyi umuyorsa amel etsin...' manasında olduğu da belirtilmiştir. Recânın korku manasında olup 'Rabbinin kötü karşılaşmasından veya O'nun cezasının karşılaşmasından korkan kimse amel etsin...' manasında olması da caiz görülmüştür. Recânın arzu ve umut ile tefsir edilmesi, umulan şeyin de ikram ve müjde olması daha evladır. Buna göre muzârinin başına mâzînin dahil edilmesi, kula layık olanın Rabbinden ikram umudu üzerinde devamlı ve sebatkâr olması gerektiğine delalet etmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: 'Her kim Rabbinin ikramını umma üzerinde sebat ederse, iman edip salih amel işleyenlerin yaptığı gibi, kendi zâtında salih ve o umulan şeye layık bir amel işlesin.' { وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “ve Rabbinin ibadetine hiç kimseyi ortak koşmasın.” Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenlerin yaptığı gibi açık bir şirkle ortak koşmasın; riya ehlinin ve ameliyle dünyayı talep edenlerin yaptığı gibi gizli bir şirkle de ortak koşmasın. İbn Cübeyr şirki yalnızca riya ile tefsir etmiştir; el-Hasan'dan da benzeri rivayet edilmiştir. Hadiste de buna 'küçük şirk' (eş-şirkü'l-asgar) adı verildiği sahih olarak sabittir. Bu mananın murad edildiğini, salih amel emrinin bu nehiyden önce getirilmiş olması teyit eder; zira bu takdirde onun vechi açıktır, çünkü kelam: 'Rabbinin likâsını uman kimse zâtında salih bir amel işlesin ve ameliyle hiç kimseye gösteriş yapıp onu heba etmesin' sözünün kuvvetindedir. Nitekim şu rivayet de bunu desteklemektedir:

روي من أن جندب بن زهير قال لرسول الله ﷺ:

Cündeb b. Züheyr'in Resûlullah'a ﷺ şöyle dediği rivayet edilmiştir:

إني أعمل العمل لله تعالى فإذا اطلع عليه سرني فقال لي: إن الله تعالى لا يقبل ما شورك فيه فنزلت الآية تصديقا له ﷺ

«Ben Allah Teâlâ için bir amel işliyorum; ona muttali olunduğunda bu beni sevindiriyor.» Bunun üzerine Resûlullah ﷺ bana: «Şüphesiz ki Allah Teâlâ, içerisine [başkası] ortak edilen şeyi kabul etmez» buyurdu. Bunun üzerine onu ﷺ doğrulamak üzere bu ayet nazil oldu.

، نعم لا يأبى ذلك إرادة العموم كما لا يخفى، وقد تظافرت الأخبار أن كل عمل لغرض دنيوي لا يقبل،

Evet, gizli kalmayacağı üzere bu durum, umumun kastedilmesine engel değildir. Nitekim dünyevi bir gaye için yapılan her amelin kabul edilmeyeceğine dair rivayetler birbirini destekler niteliktedir.