Binûn

Şûrâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقول صاحب الكشف: لقائل أن يفرق بين إذا وإذا ما الظاهر أنه ليس في محله وقد نص الخفاجي على عدم الفرق وجعل القول به توهما، وكذا نص على أنها تدخل على الفعلين ظرفية كانت أو شرطية، وقيد ذلك الطيبي بما إذا كانت بمعنى الوقت كما هنا، وضمير جَمْعِهِمْ قيل للسموات والأرض وما فيهما على التغليب وهو كما ترى، وقيل: للدواب المفهوم مما تقدم وضمير العقلاء للتغليب المناسب لكون الجمع للمحاسبة، وقيل: للناس المعلوم من ذلك ولعله الأولى وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ أي مصيبة كانت من مصائب الدنيا كالمرض وسائر النكبات فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ أي فبسبب معاصيكم التي اكتسبتموها، وما اسم موصوف مبتدأ والمبتدأ إذا كان موصولا صلته جملة فعلية تدخل على خبره الفاء كثيرا لما فيه من معنى الشرط لإشعاره بابتناء الخبر عليه فلذا جيء بالفاء هنا.

el-Keşşâf sahibinin: “Bir kimse ‘izâ’ (إذا) ile ‘izâ mâ’ (إذا ما) arasını ayırabilir” şeklindeki sözü zahir olan odur ki yerinde değildir. Hafâcî de aralarında bir fark bulunmadığını açıkça belirtmiş ve böyle bir fark iddia etmeyi bir vehim saymıştır. Aynı şekilde Hafâcî, ister zarfiyet ister şart ifade etsin her iki fiilin de (mazi ve muzari) başına girdiğini belirtmiştir. et-Tîbî ise bunu, buradaki gibi vakit manasında olması şartına bağlamıştır. { جَمْعِهِمْ } “onları toplamaya” ifadesindeki zamirin, tağlîb yoluyla göklere, yere ve ikisinde bulunanlara ait olduğu söylenmiştir ki bunun durumu gördüğün gibidir. Bir görüşe göre, daha önce geçen ifadeden anlaşılan dabbelere (canlılara) aittir ve akıllılara ait olan zamirin kullanılması, toplamanın hesaba çekilmek için olmasına uygun düşen tağlîb kabilindendir. Bir diğer görüşe göre ise bundan anlaşılan insanlara aittir ki evla olan da muhtemelen budur. { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet”; hastalık ve diğer felaketler gibi dünya musibetlerinden her ne musibet olursa olsun, { فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “kendi ellerinizin kazandığı (işlediği günahlar) sebebiyledir”; yani kendi kazandığınız günahlarınız sebebiyledir. ‘Mâ’ (ما), mevsûf isim olup mübtedadır. Mübteda, sılası fiil cümlesi olan bir ism-i mevsûl olduğunda, şart manası taşıması ve haberin onun üzerine bina edildiğini hissettirmesi sebebiyle haberinin başına çokça ‘fâ’ (ف) harfi girer; işte burada da ‘fâ’ bu sebeple getirilmiştir.

وقرأ نافع وابن عامر وأبو جعفر في رواية وشيبة «بما» بغير فاء لأنها ليست بلازمة وإيقاع المبتدأ موصولا يكفي في الإشعار المذكور، وحكي عن ابن مالك أنه قال: اختلاف القراءتين دل على أن ما موصولة فجيء تارة بالفاء في خبرها وأخرى لم يؤت بها حطا للمشبه عن المشبه به، وجوز كون ما شرطية واستظهره أبو حيان في القراءة بالفاء وجعلها موصولة في القراءة الأخرى بناء على أن حذف الفاء من جواب الشرط مخصوص بالشعر عند سيبويه نحو:

Nâfi‘, İbn Âmir, bir rivayette Ebû Ca‘fer ve Şeybe, [fâ] harfi zorunlu olmadığı ve mübtedanın ism-i mevsûl kılınması söz konusu hissettirme için yeterli olduğu gerekçesiyle «بما» [bi-mâ] şeklinde fâ’sız okumuşlardır. İbn Mâlik’ten şöyle dediği nakledilmiştir: İki kıraatin farklılığı ‘mâ’nın mevsûl olduğuna delalet eder; zira müşebbehi (benzetileni) müşebbehün bihten (kendisine benzetilenden) bir derece aşağı tutmak için haberine bazen ‘fâ’ getirilmiş, bazen de getirilmemiştir. ‘Mâ’nın şartiyye olması da caiz görülmüştür; Ebû Hayyân ‘fâ’lı kıraatte bunu tercih etmiş, diğer kıraatte ise Sîbeveyh’e göre şartın cevabından ‘fâ’nın hazfedilmesinin şu beyitteki gibi sadece şiire mahsus olduğu esasına dayanarak onu mevsûle kabul etmiştir:

من يفعل الحسنات الله يشكرها والأخفش وبعض نحاة بغداد أجازوا ذلك مطلقا، ومنه قوله تعالى: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [الأنعام:

“Kim iyilikler yaparsa Allah ona teşekkür eder (karşılığını verir).” el-Ahfeş ve bazı Bağdatlı nahivciler ise bunu mutlak olarak caiz görmüşlerdir. Yüce Allah’ın şu buyruğu da bundandır: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” [el-En'âm:

١٢١] .

121].

وقال أبو البقاء: حذف الفاء من الجواب حسن إذا كان الشرط بلفظ الماضي ويعلم منه مزيد حسن حذفها هنا على جعل ما موصولة وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ أي من الذنوب فلا يعاقب عليها بمصيبة عاجلا قيل وآجلا.

Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: Şart mazi lafzıyla olduğunda cevaptan ‘fâ’nın hazfedilmesi güzeldir; buradan, ‘mâ’nın mevsûle yapılması durumunda burada ‘fâ’nın hazfedilmesinin daha da güzel olduğu anlaşılır. { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “O, birçoğunu da affeder”; yani günahların birçoğunu affeder de onlar sebebiyle dünyada hemen bir musibetle cezalandırmaz; bir görüşe göre ahirette de cezalandırmaz.

وجوز كون المراد بالكثير الكثير من الناس والظاهر الأول وهو الذي تشهد له الأخبار.

‘Çoğu’ndan muradın insanların birçoğu olması da caiz görülmüştür; fakat zahir olan birincisidir ve haberlerin tanıklık ettiği de odur.

روى الترمذي عن أبي موسى أن رسول الله ﷺ قال: «لا يصيب عبدا نكبة فما فوقها أو دونها إلا بذنب وما يعفو الله تعالى عنه أكثر وقرأ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ».

Tirmizî, Ebû Mûsâ’dan rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir kulun başına ister büyük ister küçük olsun hiçbir musibet gelmez ki bir günah sebebiyle olmasın; Allah Teâlâ’nın affettiği ise daha çoktur» ve ardından { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ } ayetini okumuştur.

وأخرج ابن المنذر وجماعة عن الحسن قال: لما نزلت هذه الآية وَما أَصابَكُمْ إلخ، قال ﵊ والذي نفسي بيده ما من خدش عود ولا اختلاج عرق ولا نكبة حجر ولا عثرة قدم إلا بذنب وما يعفو الله ﷿ عنه أكثر

İbnü’l-Münzir ve bir topluluk Hasan’dan şöyle rivayet etmiştir: { وَما أَصابَكُمْ } ila ahirihi ayeti indiğinde [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki, bir ağaç çiziği, bir damar seğirmesi, bir taş çarpması veya bir ayak sürçmesi dahi mutlaka bir günah sebebiyledir; Allah azze ve celle’nin affettiği ise daha çoktur.»

، وأخرج ابن سعد عن أبي مليكة أن أسماء بنت أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنهما كانت تصدع فتضع يدها على رأسها وتقول بذنبي وما يغفره الله تعالى أكثر، ورؤي على كف شريح قرحة فقيل: بم هذا؟ فقال: بما كسبت يدي، وسئل عمران بن حصين عن مرضه فقال: إن أحبه إلى الله تعالى وهذا بما كسبت يدي، والآية مخصوصة بأصحاب الذنوب من المسلمين وغيرهم فإن من لا ذنب له كالأنبياء ﵈ قد تصيبهم مصائب،

İbn Sa‘d, İbn Ebî Müleyke’den rivayet etmiştir ki: Esmâ bint Ebî Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anhümâ’nın başı ağrıdığında elini başına koyar ve: “Günahım yüzündendir, Allah Teâlâ’nın bağışladığı ise daha çoktur” derdi. Şüreyh’in avucunda bir yara görüldü de: “Bu nedendir?” denildi; o da: “Elimin kazandığı yüzündendir” dedi. İmrân b. Husayn’a da hastalığı sorulduğunda: “Allah Teâlâ’ya en sevimli olanıdır, bu da elimin kazandığı yüzündendir” dedi. Bu ayet, Müslümanlardan ve diğerlerinden günah sahiplerine mahsustur; nitekim peygamberler aleyhimüsselâm gibi günahı olmayanların da başlarına musibetler gelebilir,

ففي الحديث «أشد الناس بلاء الأنبياء ثم الأمثل فالأمثل»

zira hadiste: «İnsanların en şiddetli belaya uğrayanları peygamberlerdir, sonra derece derece en faziletlileridir» buyrulmuştur.

ويكون ذلك لرفع درجاتهم أو لحكم أخرى خفيت علينا، وأما الأطفال والمجانين فقيل غير داخلين في الخطاب لأنه للمكلفين وبفرض دخولهم أخرجهم التخصيص بأصحاب الذنوب فما يصيبهم من المصائب فهو لحكم خفية، وقيل: في مصائب الطفل رفع درجته ودرجة أبويه أو من يشفق عليه بحسن الصبر ثم إن المصائب قد تكون عقوبة على الذنب وجزاء عليه بحيث لا يعاقب عليه يوم القيامة، ويدل على ذلك ما

Bu ise derecelerinin yükseltilmesi veya bizce bilinmeyen başka hikmetler içindir. Çocuklar ve delilere gelince; hitap mükelleflere yönelik olduğu için onların bu hitaba dahil olmadıkları söylenmiştir. Dahil oldukları farz edilse bile günah sahiplerine tahsis edilmekle hitabın dışına çıkarılmışlardır; dolayısıyla onların başına gelen musibetler gizli hikmetler içindir. Bir görüşe göre, çocuğun musibetlere uğramasında güzel sabır vesilesiyle kendisinin ve ana-babasının yahut ona şefkat gösteren kimsenin derecesinin yükseltilmesi vardır. Sonra musibetler, bazen günaha bir ceza ve karşılık olur öyle ki kıyamet günü onunla azap olunmaz; şunun gösterdiği üzere:

رواه أحمد في مسنده والحكيم الترمذي وجماعة عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: ألا أخبركم بأفضل آية في كتاب الله تعالى حدثنا بها رسول الله ﷺ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ وسأفسرها لك يا علي ما أصابك من مرض أو عقوبة أو بلاء في الدنيا فبما كسبت أيديكم والله تعالى أكرم من أن يثني عليكم العقوبة في الآخرة وما عفا الله تعالى عنه في الدنيا فالله سبحانه أكرم من أن يعود بعد عفوه

Ahmed’in Müsned’inde, Hakîm et-Tirmizî’nin ve bir topluluğun Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Size Allah Teâlâ’nın kitabındaki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in bize bildirdiği en faziletli ayeti haber vereyim mi? { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin kazandığı (işlediği günahlar) sebebiyledir; O, birçoğunu da affeder.” Ve [Resûlullah şöyle buyurdu]: «Onu sana tefsir edeyim ey Ali: Dünyada sana isabet eden hastalık, ceza veya bela ellerinizin kazandığı yüzündendir; Allah Teâlâ ahirette cezayı size tekrarlamayacak kadar kerem sahibidir. Allah Teâlâ’nın dünyada affettiğine gelince; Allah Sübhânehû affettikten sonra [cezaya] geri dönmeyecek kadar kerem sahibidir.»

، وزعم بعضهم أنها لا تكون جزاء لأن الدنيا دار تكليف فلو حصل الجزاء فيها لكانت دار جزاء وتكليف معا وهو محال فما هي إلا امتحانات، وخبر علي كرم الله وجهه يرده وكذا ما صح من أن الحدود أي غير حد قاطع الطريق مكفرات وأي محالية في كون الدنيا دار تكليف ويقع فيها لبعض الأشخاص ما يكون جزاء له على ذنبه أي مكفرا له.

Bazıları musibetlerin ceza olamayacağını ileri sürmüşlerdir; çünkü dünya teklif yurdudur, şayet dünyada ceza gerçekleşseydi aynı anda hem ceza hem de teklif yurdu olurdu ki bu imkânsızdır, dolayısıyla bunlar imtihanlardan ibarettir [demişlerdir]. Ali kerremallâhu vecheh’in haberi bunu reddeder; aynı şekilde yol kesme haddi dışındaki had cezalarının günahlara kefaret olduğuna dair sahih rivayetler de bunu reddeder. Dünyanın teklif yurdu olmasıyla birlikte onda bazı şahıslar için günahlarına bir ceza yani kefaret olan şeylerin vuku bulmasında ne gibi bir imkânsızlık olabilir ki?

وعن الحسن تفسير المصيبة بالحد قال: المعنى ما أصابكم من حد من حدود الله تعالى فإنما هو بكسب أيديكم وارتكابكم ما يوجبه ويعفو الله تعالى عن كثير فيستره على العبد حتى لا يحد عليه، وهو مما تأباه الأخبار ومع هذا ليس بشيء ولعله لم يصح عن الحسن.

Hasan’dan musibeti ‘had cezası’ ile tefsir ettiği rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: “Mana şudur: Allah Teâlâ’nın hadlerinden başınıza gelen her had cezası ancak kendi ellerinizin kazandığı ve onu gerektiren şeyi işlemeniz sebebiyledir; Allah Teâlâ ise çoğunu affeder de o yüzden had uygulanmasın diye kulu örter.” Bu, rivayetlerin kabul etmediği bir izahtır ve bununla birlikte bir kıymeti de yoktur; muhtemelen Hasan’dan sahih olarak da gelmemiştir.

وفي الانتصاف أن هذه الآية تبلس عندها القدرية ولا يمكنهم ترويج حيلة في صرفها عن مقتضى نصها فإنها حملوا قوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨، ١١٦] على التائب وهو غير ممكن لهم هاهنا فإنه قد أثبت التبعيض في العفو ومحال عندهم أن يكون العفو هنا مقيدا بالتوبة فإنه يلزم تبعيضا أيضا وهي عندهم لا تتبعض كما نقل الإمام عن أبي هاشم وهو رأس الاعتزال والذي تولى كبره منهم فلا محل لها إلا الحق الذي لا مرية فيه وهو رد العفو إلى مشيئة الله تعالى غير موقوف على التوبة. وأجيب عنهم بأن لهم أن يقولوا: المراد ويعفو عن كثير فلا يعاقب عليه في الدنيا بل يؤخر عقوبته في الآخرة لمن لم يتب. وأنت تعلم ما دل خبر على كلام الله تعالى وجهه.

el-İntisâf’ta şöyle denilmiştir: Bu ayet karşısında Kaderiyye (Mûtezile) şaşkına döner ve ayeti açık nassının gerektirdiği manadan çevirmek için hiçbir hileyi geçerli kılamazlar; çünkü onlar Yüce Allah’ın: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ: 48, 116] buyruğunu tövbe edene hamletmişlerdir, oysa burada bunu yapmaları mümkün değildir; zira ayette affetmede teb'îz (kısmilik/bir kısmını affetme) sabit kılınmıştır, onlara göre ise buradaki affın tövbe ile kayıtlı olması muhaldir; çünkü bu durumda yine teb'îz gerekecektir, oysa İmam’ın (Râzî) Mûtezile’nin başı ve bu işin elebaşısı olan Ebû Hâşim’den naklettiğine göre onlarda [tövbede] teb'îz olmaz. Dolayısıyla bu ayet için şüphe götürmez haktan başka bir mecra yoktur; o da affın tövbeye bağlı olmaksızın Allah Teâlâ’nın meşietine havale edilmesidir. Mûtezile adına şöyle cevap verilmiştir: Onların şöyle deme hakkı vardır: Murâd, ‘birçoğunu affeder’ yani tövbe etmeyen kimse için dünyada cezalandırmaz, bilakis onun cezasını ahirete erteler. Sen ise Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’in haberinin neye delalet ettiğini bilirsin.

وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ أي بجاعلين الله ﷾ عاجزا عن أن يصيبكم بالمصائب بما كسبت أيديكم وإن هربتم في أقطار الأرض كل مهرب، وقيل: المراد أنكم لا تعجزون من في الأرض من جنوده تعالى فكيف من في السماء وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ من متول بالرحمة يرحمكم إذا أصابتكم المصائب وقيل يحميكم عنها وَلا نَصِيرٍ يدفعها عنكم، والجملة كالتقرير لقوله تعالى: وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ أي إن الله تعالى يعفو عن كثير من المصائب إذ لا قدرة لكم أن تعجزوه سبحانه فتفوتوا ما قضى عليكم منها ولا لكم أيضا من متول بالرحمة غيره ﷿ ليرحمكم إذا أصابتكم ولا ناصر سواه لينصركم منها ولهذا جاء عن علي كرم الله تعالى وجهه أن هذه أرجى آية

{ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } “Siz yeryüzünde [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz”; yani ellerinizin kazandığı günahlar sebebiyle yeryüzünün her bir bucağına köşe bucak kaçsanız bile Allah azze ve celle’yi başınıza musibetler vermekten âciz bırakacak değilsiniz. Bir görüşe göre mana: Siz yeryüzündeki O'nun ordularını âciz bırakamazsınız, göktekileri nasıl bırakacaksınız! { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ } “Sizin için Allah’tan başka ne bir dost vardır”; başınıza musibetler geldiğinde size merhamet edecek merhamet sahibi bir veli, bir görüşe göre sizi ondan koruyacak bir dost, { وَلا نَصِيرٍ } “ne de bir yardımcı”; musibetleri sizden savuşturacak bir yardımcı vardır. Bu cümle, Yüce Allah’ın { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } buyruğunu tekit ve takrir mahiyetindedir; yani Allah Teâlâ musibetlerin birçoğunu affetmektedir; zira sizin O Sübhânehû’yu âciz bırakıp da hakkınızda hükmettiği musibetleri savuşturma gücünüz yoktur; başınıza geldiklerinde size merhamet edecek O azze ve celle’den başka merhamet sahibi bir veliniz de, sizi onlardan kurtaracak O'ndan başka bir yardımcınız da yoktur. İşte bu sebeple Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’den, bunun müminler için Kur’an’daki en ümit verici ayet olduğu

في القرآن للمؤمنين، ويقوي أمر الرجاء على ما قيل: أن معنى ما أَنْتُمْ إلخ ما أنتم بمعجزين الله في دفع مصائبكم أي إنه سبحانه قادر على ذلك وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ أي السفن الجواري أي الجارية فهي صفة لموصوف محذوف لقرينة قوله تعالى: فِي الْبَحْرِ وبذلك حسن الحذف وإلا فهي صفة غير مختصة والقياس فيها أن لا يحذف الموصوف وتقوم مقامه، وجوز أبو حيان أن يقال: إنها صفة غالبة كالأبطح وهي يجوز فيها أن تلي العوامل بغير ذكر الموصوف، وفِي الْبَحْرِ متعلق بالجواري وقوله تعالى: كَالْأَعْلامِ في موضع الحال.

rivayet edilmiştir. Denildiğine göre ümit hususunu güçlendiren şey şudur: { ما أَنْتُمْ } ila ahirihi ifadesinin manası; siz musibetlerinizi defetme konusunda Allah’ı âciz bırakamazsınız, yani O Sübhânehû buna kadirdir demektir. { وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ } “O'nun ayetlerindendir akıp gidenler”; yani yüzen, akıp giden gemilerdir. Bu kelime, { فِي الْبَحْرِ } “denizde” buyruğunun karinesiyle hazfedilmiş bir mevsûfun sıfatıdır; hazif de bu sayede güzel olmuştur, aksi takdirde o [gemiye] has olmayan bir sıfattır ve kural, bu tür sıfatlarda mevsûfun hazfedilmemesi ve onun yerine geçmemesidir. Ebû Hayyân, ‘el-ebtah’ (düz ve geniş vadi) kelimesi gibi gâlip bir sıfat olmasının söylenebileceğini caiz görmüştür ki bu tür sıfatlarda mevsûf zikredilmeksizin amillerin peşine gelmesi caizdir. { فِي الْبَحْرِ } “denizde” ifadesi ‘el-cevâri’ kelimesine müteallıktır; Yüce Allah’ın { كَالْأَعْلامِ } “dağlar gibi” buyruğu ise hâl konumundadır.

وجوز أن يكون الأول أيضا كذلك، والأعلام جمع علم وهو الجبل وأصله الأثر الذي يعلم به الشيء كعلم الطريق وعلم الجيش وسمي الجبل علما لذلك ولا اختصاص له بالجبل الذي عليه النار للاهتداء بل إذا أريد ذلك قيد كما في قول الخنساء:

Birincinin de aynı şekilde [hâl] olması caiz görülmüştür. ‘el-A‘lâm’ (الْأَعْلامِ), ‘alem’ kelimesinin çoğuludur ve o da dağ demektir; aslı ise yol işareti ve ordu sancağı gibi kendisiyle bir şeyin bilindiği alamettir, dağ da bu sebeple alem diye isimlendirilmiştir. Bu kelime, yol bulmak için üzerinde ateş yakılan dağa mahsus değildir; bilakis bu kastedildiğinde el-Hansâ’nın şu sözünde olduğu gibi kayıtlanır:

وإن صخرا لتأتّم الهداة به ... كأنه علم في رأسه نار

“Şüphesiz Sahr öyle biridir ki, yol göstericiler bile ona uyar; / Sanki o, tepesinde ateş yanan bir dağdır.”

وفيه مبالغة لطيفة،

Bunda latif bir mübalağa vardır.

وحكي أن النبي ﷺ قال لما سمعه: قاتلها الله تعالى ما رضيت بتشبيهه بالجبل حتى جعلت على رأسه نارا

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu işittiğinde: «Allah onun canını alsın (iyiliğini versin), onu dağa benzetmekle yetinmedi, bir de tepesine ateş koydu!» buyurmuştur.

وقرأ نافع وأبو عمرو «الجواري» بياء في الوصل دون الوقف.

Nâfi‘ ve Ebû Amr «الجواري» [el-cevâriye] kelimesini vakıf halinde değil, vasıl halinde ‘yâ’ ile okumuşlardır.

وقرأ ابن كثير بها فيهما والباقون بالحذف فيهما والإثبات على الأصل والحذف للتخفيف، وعلى كل فالإعراب تقديري وسمع من بعض العرب الاعراب على الراء إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ التي تجري بها ويعدم سبب تموجها وهو تكاثف الهواء الذي كان في المحل الذي جرت إليه وتراكم بعضه على بعض وسبب ذلك التكاثف إما انخفاض درجة حرارة الهواء فيقل تمدده ويتكاثف ويترك أكثر المحل الذي كان مشغولا به خليا وإما تجمع فجائي يحصل في الأبخرة المنتشرة في الهواء فيخلو محلها، وهذا على ما قيل أقوى الأسباب فإذا وجد الهواء أمامه فراغا بسبب ذلك جرى بقوة ليشغله فتحدث الريح وتستمر حتى تملأ المحل وما ذكر في سبب التموج هو الذي ذكره فلاسفة العصر. وأما المتقدمون فذكروا أشياء أخرى، ولعل هناك أسبابا غير ذلك كله لا يعلمها إلا الله ﷿، والقول بالأسباب تحريكا وإسكانا لا ينافي إسناد الحوادث إلى الفاعل المختار ﷻ وعم نواله.

İbn Kesîr her iki durumda da ‘yâ’ ile, diğerleri ise her iki durumda da hazif ile okumuşlardır; [yâ’yı] sabit tutmak asıl olana göredir, hazif ise tahfif içindir. Her halükârda irap takdirîdir; bazı Araplardan ‘râ’ üzerinde irap yapıldığı da işitilmiştir. { إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ } “Eğer dilerse rüzgârı durdurur”; gemilerin onunla akıp gittiği rüzgârı durdurur ve dalgalanmasının sebebini yok eder. Dalgalanmanın sebebi ise rüzgârın estiği mahalde bulunan havanın yoğunlaşması ve bir kısmının bir kısmı üzerine birikmesidir. Bu yoğunlaşmanın sebebi ise ya havanın sıcaklık derecesinin düşmesidir ki böylece genleşmesi azalır, yoğunlaşır ve önceden işgal ettiği yerin çoğunu boş bırakır; yahut da havada yayılmış olan buharlarda ani bir toplanma meydana gelmesidir ki böylece yerleri boşalır. Söylendiğine göre bu, sebeplerin en kuvvetlisidir; hava bu sebeple önünde bir boşluk bulunca onu doldurmak için kuvvetle akar, böylece rüzgâr meydana gelir ve o mahalli dolduruncaya kadar devam eder. Dalgalanmanın sebebi hakkında zikredilen bu husus, asrın filozoflarının (fen bilimcilerinin) zikrettiği görüştür. Önceki âlimler ise başka şeyler zikretmişlerdir. Muhtemelen bütün bunların dışında ancak Allah azze ve celle’nin bildiği başka sebepler de vardır. Harekete geçirme ve durdurma hususunda sebepleri kabul etmek; hadiseleri fâil-i muhtâr olan, ihsanı bol Allah Teâlâ’ya isnat etmeye aykırı değildir.

وقرأ نافع «الرياح» جمعا فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ فيصرن ثوابت على ظهر البحر أي غير جاريات لا غير متحركات أصلا، وفسر بعضهم (يظللن) بيبقين فيكون رَواكِدَ حالا والأول أولى.

Nâfi‘ çoğul olarak «الرياح» [er-riyâh] şeklinde okumuştur. { فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ } “Böylece denizin sırtında hareketsiz kalıverirler”; yani denizin yüzeyinde durur kalırlar; yani hiç hareket etmeksizin değil, akıp gitmeksizin kalırlar. Bazıları { يظللن } lafzını “kalırlar” şeklinde tefsir etmiştir ki bu durumda { رَواكِدَ } kelimesi hâl olur; fakat birinci izah daha evladır.

وقرأ قتادة «فيظللن» بكسر اللام والقياس الفتح لأن الماضي مكسور العين فالكسر في المضارع شاذ، وقال الزمخشري: هو من ظل يظل ويظل بالفتح والكسر نحو ضل بالضاد يضل ويضل، وتعقبه أبو حيان بأنه ليس كما ذكر لأن يضل بالفتح من ضللت بالكسر ويضل بالكسر من ضللت بالفتح وكلاهما مقيس إِنَّ فِي ذلِكَ الذي ذكر من السفن المسخرة في البحر تحت أمره سبحانه وحسب مشيئته تعالى: لَآياتٍ عظيمة كثيرة على عظمة شؤونه ﷿ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ لكل من حبس نفسه عن التوجه إلى ما لا ينبغي ووكل همته بالنظر في آيات الله تعالى والتفكر في آلائه سبحانه فالصبر هنا حبس مخصوص والتفكر في نعمه تعالى شكر.

Katâde «فيظللن» kelimesini lâm’ın kesresiyle okumuştur; kurala uygun olan fethadır, çünkü mazisinin aynü'l-fiili kesrelidir, dolayısıyla muzarideki kesre şâzzdır. ez-Zemahşerî: “Bu; ‘dalle’ (ضَلَّ) fiilinin dâd ile ‘yedıllu’ ve ‘yedallu’ şeklinde gelmesi gibi ‘zalle-yezallu’ ve ‘yezillu’ şeklinde hem fetha hem kesre ile gelmesindendir” demiştir. Ebû Hayyân ona itiraz ederek şöyle demiştir: Durum zikrettiği gibi değildir; zira fetha ile olan ‘yedallu’ kesreli olan ‘daliltü’den, kesre ile olan ‘yedıllu’ ise fethalı olan ‘daleltü’den gelir ve her ikisi de kurala uygundur. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”; O Sübhânehû’nun emri altında ve Yüce meşietine göre denizde boyun eğdirilmiş olan gemilerden zikredilen bu hususta, { لَآياتٍ } “elbette nice ayetler vardır”; O azze ve celle’nin şanının yüceliğine dair büyük ve çok deliller vardır, { لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “çok sabreden, çok şükreden herkes için”; nefsini uygunsuz şeylere yönelmekten alıkoyan, himmetini Allah Teâlâ’nın ayetlerine bakmaya ve O Sübhânehû’nun nimetlerini tefekküre adayan herkes için. Buradaki sabır özel bir alıkoymadır (nefsi menetmektir), O’nun nimetlerini tefekkür ise şükürdür.

ويجوز أن يكون قد كنى بهذين الوصفين عن المؤمن الكامل لأن الإيمان نصفه صبر ونصفه شكر.

Bu iki vasıf ile kâmil müminden kinaye yapılmış olması da caizdir; zira imanın yarısı sabır, yarısı da şükürdür.

وذكر الإمام أن المؤمن لا يخلو من أن يكون في السراء والضراء فإن كان في الضراء كان من الصابرين وإن كان في السراء كان من الشاكرين أَوْ يُوبِقْهُنَّ عطف على يُسْكِنِ أي أو يهلكهن بإرسال الريح العاصفة المغرقة، والمراد على ما قال غير واحد إهلاك أهلها إما بتقدير مضاف أو بالتجوز بإطلاق المحل على حاله أو بطريق

İmam (Râzî) müminin bolluk ve darlık hallerinden uzak kalmayacağını; darlıkta olursa sabredenlerden, bollukta olursa şükredenlerden olacağını zikretmiştir. { أَوْ يُوبِقْهُنَّ } “Yahut onları helak eder”; { يُسْكِنِ } üzerine matuftur; yani batırıcı şiddetli fırtınalar göndererek onları helak eder. Birden fazla âlimin belirttiğine göre murad, ya bir muzafın takdiriyle yahut mahal zikredilip halin kastedilmesi (mecâz-ı mürsel) yoluyla ya da

الكناية لأنه يلزم من إهلاكها إهلاك من فيها والقرينة على إرادة ذلك قوله تعالى: بِما كَسَبُوا وأصله أو يرسلها أي الريح فيوبقهن لأنه قسيم يسكن فاقتصر فيه على المقصود من إرسالها عاصفة وهو إما إهلاكهم أو إنجاؤهم المراد من قوله تعالى: وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ إذ المعنى أو يرسلها فيوبق ناسا بذنوبهم وينج ناسا على طريق العفو عنهم وبهذا ظهر وجه جزم يَعْفُ لأنه بمعنى ينج معطوف على يوبق، ويعلم وجه عطفه بالواو لأنه مندرج في القسيم وهو إرسالها عاصفة، وعلى هذا التفسير تكون الآية متضمنة لإسكانها ولإرسالها عاصفة مع الإهلاك والإنجاء وإرسالها باعتدال معلوم من قوله سبحانه الجواري فإنها المطلوب الأصلي منها.

kinaye yoluyla gemi halkının helak edilmesidir; zira gemilerin helakinden içindekilerin helaki lazım gelir. Bunun kastedildiğine karine Yüce Allah’ın { بِما كَسَبُوا } “kazandıkları (günahlar) yüzünden” buyruğudur. Aslı şöyledir: “Yahut rüzgârı gönderir de onları helak eder”; çünkü bu, ‘durudurur’ fiilinin mukabilidir; dolayısıyla fırtına olarak gönderilmesinden asıl maksat olan şeyle yetinilmiştir ki o da ya onların helak edilmesi ya da Yüce Allah’ın { وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ } “birçoğunu da affeder” buyruğundan murad olan kurtarılmalarıdır. Zira mana şöyledir: Yahut rüzgârı gönderir de birtakım insanları günahları sebebiyle helak eder, birtakım insanları da onları affetmek suretiyle kurtarır. Böylece ‘kurtarır’ manasında olup { يُوبِقْ } fiiline matuf olduğu için { يَعْفُ } fiilinin meczum olmasının sebebi ortaya çıkmış oldu; ‘vâv’ ile matuf olmasının sebebi de anlaşılır, zira o diğer şıkkın yani rüzgârın fırtına olarak gönderilmesinin kapsamındadır. Bu tefsire göre ayet; rüzgârın durdurulmasını, fırtına olarak gönderilip helak ve kurtuluş ile sonuçlanmasını içermiş olur; dengeli bir şekilde esmesi ise O Sübhânehû’nun { الجواري } “akıp gidenler” buyruğundan anlaşılmaktadır, zira rüzgârdan asıl istenen budur.

وقال بعض الأجلة: التحقيق أن يَعْفُ عطف على قوله تعالى: يُسْكِنِ الرِّيحَ إلى قوله سبحانه: بِما كَسَبُوا ولذا عطف بالواو لا بأو والمعنى إن يشأ يعاقبهم بالإسكان أو الإعصاف وإن يشأ يعف عن كثير.

Bazı seçkin âlimler şöyle demiştir: Tahkik ehlinin görüşüne göre { يَعْفُ } fiili, Yüce Allah’ın { يُسْكِنِ الرِّيحَ } buyruğundan O Sübhânehû’nun { بِما كَسَبُوا } buyruğuna kadar olan kısmına matuftur; bu sebeple ‘ev’ (أو) ile değil ‘vâv’ (و) ile matuf olmuştur. Mana şudur: Dilerse onları durdurmakla veya fırtına çıkarmakla cezalandırır; dilerse birçoğunu affeder.

وجوز بعضهم حمل يُوبِقْهُنَّ على ظاهره لأن السفن من جملة أموالهم التي هلاكها والخسارة فيها بذنوبهم أيضا وجعل الآية مثل قوله تعالى وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ. إلخ.

Bazıları { يُوبِقْهُنَّ } fiilini zahirine hamletmeyi caiz görmüşlerdir; zira gemiler, helaki ve onlardaki ziyan da günahları sebebiyle olan mallarının cümlesindendir; böylece ayeti Yüce Allah’ın { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ } ila ahirihi buyruğu gibi kılmışlardır.

وقرأ الأعمش «يعفو» بالواو الساكنة آخره على عطفه على مجموع الشرط والجواب دون الجواب وحده كما في قراءة الجزم، وعن أهل المدينة أنهم قرؤوا «يعفو» بالواو المفتوحة على أنه منصوب بأن مضمرة وجوبا بعد الواو والعطف على هذه القراءة على مصدر متصيد من الكلام السابق كأنه قيل: يقع وهو من العطف على المعنى وهذا مذهب البصريين في مثل ذلك وتسمى هذه الواو واو الصرف لصرفها عن عطف الفعل المجزوم قبلها إلى عطف مصدر على مصدر، ومذهب الكوفيين أن الواو بمعنى أن المصدرية ناصبة للمضارع بنفسها.

el-A‘meş, cezm kıraatindeki gibi sırf cevaba değil de şart ve cevabın tamamına atfedilmesine binaen sonu sakin bir vâv ile «يعفو» [ya‘fû] şeklinde okumuştur. Medine ehlinden ise vâv’dan sonra vücûben gizli bir ‘en’ ile mansup olarak meftuh vâv ile «يعفوَ» [ya‘füve] şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Bu kıraatteki atıf, önceki sözden çıkarılan bir mastara yapılır; sanki: “Vuku bulur...” denilmiş gibidir ve bu manaya atıftır; Basralıların bu gibi yerlerdeki mezhebi budur. Bu vâv’a, kendisinden önceki meczum fiile atfedilmekten çıkarılıp mastarın mastara atfedilmesine çevrildiği için ‘vâv-ı sarf’ adı verilir. Kûfelilerin mezhebi ise vâv’ın mastariyye olan ‘en’ manasında olup muzari fiili bizzat nasbettiği yönündedir.

واختار الرضي أن الواو إما واو الحال والمصدر بعدها مبتدأ خبره مقدر والجملة حالية أو واو المعية وينصب بعدها الفعل لقصد الدلالة على معية الأفعال كما أن الواو في المفعول معه دالة على مصاحبة الأسماء فعدل به عن الظاهر ليكون نصا في معنى الجمعية، والمشهور اليوم على ألسنة المعربين مذهب البصريين وعليه خرج أبو حيان النصب في هذه القراءة وكذا خرج غير واحد ومنهم الزجاج النصب في قوله تعالى:

er-Radî ise şu görüşü tercih etmiştir: Vâv ya hâl vâvıdır ve kendisinden sonraki mastar mübtedadır, haberi mukadderdir ve cümle hâldir; yahut maiyyet (birliktelik) vâvıdır ve mef'ûlün maah’taki vâv’ın isimlerin beraberliğine delalet etmesi gibi, fiillerin beraberliğine delalet etmesini kastetmek için kendisinden sonraki fiil nasbedilir; böylece birliktelik manasında nas (kesin) olması için zahirden sapılmıştır. Bugün irap yapanların dilinde meşhur olan görüş Basralıların mezhebidir; Ebû Hayyân bu kıraatteki nasbı buna göre tevcih etmiş, aynı şekilde Zeccâc da dahil olmak üzere birden fazla âlim Yüce Allah’ın şu buyruğundaki nasbı da buna göre açıklamıştır:

وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ أي من مهرب ومخلص من العذاب على ذلك، وجعلوا الجزاء بمنزلة الإنشاء كالاستفهام فكأنه تقدم أحد الأمور الستة ولم يرتض ذلك الزمخشري وقال: فيه نظر لما أورده سيبويه في الكتاب قال: واعلم أن النصب بالفاء والواو في قوله: إن تأتني آتك وأعطيك ضعيف وهو نحو من قوله:

{ وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } “Ve ayetlerimiz hakkında tartışanlar, kendileri için sığınacak hiçbir yer olmadığını bilsinler”; yani azaptan kurtulacakları hiçbir kaçış ve kurtuluş yeri olmadığını bilsinler diye... [Âlimler] cezayı istifham gibi inşâ makamında tutmuşlar, sanki altı emirden biri öne geçmiş gibi kabul etmişlerdir. ez-Zemahşerî ise bunu uygun bulmayarak şöyle demiştir: Sîbeveyh’in el-Kitâb’ında zikrettiği husus sebebiyle bunda itiraz edilecek yön vardır. Sîbeveyh şöyle der: Bil ki; ‘Bana gelirsen sana gelirim ve veririm’ sözünde fâ ve vâv ile nasb zayıftır; bu, şairin şu sözüne benzer:

وألحق بالحجاز فأستريحا فهذا تجوز ولا بحد الكلام ولا وجهه إلا أنه في الجزاء صار أقوى قليلا لأنه ليس بواجب أنه يفعل إلا أن يكون من الأول فعل فلما ضارع الذي لا يوجبه كالاستفهام ونحوه أجازوا فيه هذا على ضعف، ولا يجوز أن تحمل القراءة المستفيضة على وجه ضعيف ليس بحد الكلام ولا وجهه ولو كانت من هذا الباب لما أخلى سيبويه منها كتابه وقد ذكر نظائرها من الآيات المشكلة انتهى، وخرج هو النصب في يَعْلَمَ على العطف على علة مقدرة قال: أي لينتقم منهم ويعلم الذين إلخ، وكم من نظير له في القرآن العظيم إلا أن ذلك من وجود حرف التعليل كقوله تعالى: وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ [مريم: ٢١] وقوله سبحانه: خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الجاثية:

“Ve Hicaz’a yetişeyim de rahatlayayım.” Bu bir tecvizdir (hoşgörüdür), fasih kelamın kuralı ve esası değildir. Ancak cezada biraz daha kuvvetli olmuştur; çünkü birinciden bir fiil olmadıkça onun bu fiili yapması vacip (kesin) değildir. İstifham ve benzeri gibi [fiili] vacip kılmayan şeylere benzediğinde, zayıf olmakla birlikte bunda buna cevaz vermişlerdir. Müstefîz (şöhret bulmuş) bir kıraatin, fasih kelamın kuralı ve esası olmayan zayıf bir veche hamledilmesi caiz değildir; şayet bu babdan olsaydı Sîbeveyh müşkül ayetlerin benzerlerini zikrettiği halde kitabını bundan hali bırakmazdı [ez-Zemahşerî’nin sözü bitti]. ez-Zemahşerî { يَعْلَمَ } fiilindeki nasbı, mukadder bir illete atıf olarak tevcih etmiş ve şöyle demiştir: Yani onlardan intikam alsın ve o kimseler bilsinler diye... Yüce Kur’an’da bunun pek çok benzeri vardır; ancak bu, Yüce Allah’ın: { وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ } “Onu insanlara bir mucize kılalım diye” [Meryem: 21] ve O Sübhânehû’nun: { خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı, ta ki her nefis kazandığının karşılığını görsün diye” [el-Câsiye:

٢٢] .

22] buyruklarında olduğu gibi ta‘lîl harfinin bulunmasıyla olur.

وقال أبو حيان: يبعد هذا التقدير أنه ترتب على الشرط إهلاك قوم ونجاة قوم فلا يحسن لينتقم منهم.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Şarta bir topluluğun helak edilmesi ve bir topluluğun kurtarılması terettüp ettiği için ‘onlardan intikam alsın diye’ takdiri uzak düşmektedir, dolayısıyla uygun olmaz.

وأجيب بأن الآية مخصوصة بالمجرمين فالمقصود الهلاك ويجوز أن يقدر ليظهر عظيم قدرته تعالى ويعلم الذين يجادلون فلا يرد عليه ما ذكر ويحسن ذلك التقدير في توجيه النصب في «يعفو» على ما روي عن أهل المدينة إذا خدش التوجيه السابق بما نقل عن سيبويه فيقال: إنه عطف على تعليل مقدر أي لينتقم منهم ويعفو عن كثير، وقراءة النصب في يَعْلَمَ هي التي قرأ بها أكثر السبعة.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayet mücrimlere mahsustur, dolayısıyla maksat helaktir; ayrıca Yüce Allah’ın kudretinin azameti ortaya çıksın ve tartışanlar bilsinler diye şeklinde takdir edilmesi de caizdir, böylece zikredilen itiraz yöneltilemez. Medine ehlinden rivayet edildiğine göre «يعفو» fiilindeki nasbın tevcihinde, şayet önceki tevcih Sîbeveyh’ten nakledilenle zedelenirse bu takdir güzel düşer; böylece onun mukadder bir ta‘lîle matuf olduğu söylenir, yani: Onlardan intikam alsın ve birçoğunu da affetsin diye... { يَعْلَمَ } fiilindeki nasb kıraati, Yedi kıraat imamının çoğunun okuduğu kıraattir.

وقرأ نافع وابن عامر وأبو جعفر والأعرج وشيبة وزيد بن علي بالرفع، وقرر في الكشف وجهه بأنه على عطف يعلم على مجموع الجملة الشرطية على معنى ومن آياته الدالة على كمال القدرة السفن في البحر ثم ذكر وجه الدلالة وأنها مسخرة تحت أمره سبحانه تارة بتضمن نفع من فيها وتارة بالعكس ثم قال جل وعلا ويعلم الذين يعاندون ولا

Nâfi‘, İbn Âmir, Ebû Ca‘fer, el-A‘rec, Şeybe ve Zeyd b. Ali ref‘ ile [ve-ya‘lemu] okumuşlardır. el-Keşf’te bunun vechi şöyle açıklanmıştır: Bu, { يعلم } fiilinin şart cümlesinin tamamına atfedilmesi göredir; mana şudur: Kemâl-i kudretine delalet eden ayetlerinden biri de denizde gemilerdir. Sonra delaletin yönünü, onların bazen içindekilerin menfaatini tazammun etmek suretiyle bazen de aksiyle O Sübhânehû’nun emrine boyun eğdirilmiş olduğunu zikretti; sonra O Celle ve Alâ, söz konusu edilen ayete dönen zamirle ‘onda’ [fîhâ] buyurmak yerine, onların Allah Teâlâ’nın ayetlerinden olduğuna tanıklık etmek, sakındırmayı artırmak ve ayetler hakkında tartışmayı yermek için, ayrıca ‘Araplar ahdi bozmazlar’ sözündeki kinaye üslubu üzere olması maksadıyla Yüce Allah’ın apaçık ayetlerine inat edip onları ikrar

يعترفون بآيات الله تعالى الباهرة بدل قوله سبحانه فيها بالضمير الراجع إلى الآية المبحوث عنها شهادة بأنها من آيات الله تعالى وزيادة للتحذير وذم الجدال فيها وليكون على أسلوب الكناية على نحو العرب لا تخفر الذمم فكأنه لما قيل: إن يشأ يسكن الريح وذكر سبب الدلالة صار في معنى يعلمها ويعترف بها المتدبرون في آياتنا المسترشدون ويعلم المجادلون فيها المنكرون ما لهم من محيص، وجاز أن يجعل عطفا على قوله تعالى: وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ وتجعل هذه وحدها آيات لتضمنها وجودها من الدلالة أقيمت مقام المضمر، والمعنى ومن آياته الجوار ويعلم المجادلون فيها، واعترض بين المعطوف والمعطوف عليه ببيان وجه الدلالة ليدل على موجب وعيد المجادل وعلى كونها آية بل آيات، ونقل عن أن الحاجب أنه يجوز أن يكون الرفع بالعطف على موضع الجزاء المتقدم باعتبار كونه جملة لا باعتبار عطف مجرد الفعل ليجب الجزم فتكون الجملتان مشتركتين في المسببية، وفيه بحث يعلم مما سيأتي إن شاء الله تعالى، وقرىء «ويعلم» بالجزم.

etmeyenleri zikrederek: { ويعلم الذين } buyurdu. Sanki ‘Dilerse rüzgârı durdurur’ denilip delaletin sebebi zikredilince mana şöyle oldu: Ayetlerimizi tefekkür edip doğru yolu arayanlar bunları bilir ve ikrar eder; onlar hakkında tartışıp inkâr edenler ise kendileri için hiçbir kaçış yolu olmadığını bilirler. Bu ifadenin, Yüce Allah’ın: { وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ } buyruğuna matuf kılınması ve delalet cihetini içermesi sebebiyle zamirin yerine getirilerek tek başına bunların birer ayet sayılması da caizdir. Mana: ‘O'nun ayetlerindendir akıp giden gemiler; ve onlar hakkında tartışanlar bilsinler’ şeklinde olur. Tartışanın göreceği tehdidin gereğine ve bunların bir ayet, hatta nice ayetler olduğuna delalet etmesi için matuf ile matufun aleyh arasına delaletin yönü beyan edilerek fasıla girmiştir. İbnü'l-Hâcib’den, cezm vacip olsun diye sırf fiilin atfedilmesi bakımından değil de cümle olması bakımından önceki ceza mahalline atıfla ref‘ olmasının caiz olduğu nakledilmiştir; böylece iki cümle müsebbebiyette (sonuç olmada) ortak olurlar. Bunda, inşâallahu teâlâ gelecekteki açıklamalardan bilinecek bir tartışma vardır. «ويعلم» kelimesi cezm ile de okunmuştur.

وخرج على العطف علي يَعْفُ وتسببه عن الشرط باعتبار تضمن الأخبار عن علم المجادلين بما يحل بهم في المستقبل الوعيد والتحذير كما قيل:

Bu kıraat; { يَعْفُ } üzerine atfedilmesine ve tartışanların gelecekte başlarına gelecek şeyi bilmelerini haber vermenin tehdit ve uyarı içermesi bakımından şarttan müsebbeb olmasına (şartın sonucu olmasına) göre tevcih edilmiştir; nitekim şöyle denilmiştir:

سوف ترى إذا انجلى الغبار ... أفرس تحتك أم حمار

“Toz duman dağıldığı zaman göreceksin; / Altındaki at mıdır yoksa eşek mi!”

ومرجع المعنى علي ذلك أنه تعالى إن يشأ يعصف الريح فيغرق بعضا وينج آخرين عفوا ويجذر جماعة أخرى.

Buna göre mananın esası şudur: Allah Teâlâ dilerse rüzgârı fırtına yapar da bir kısmını boğar, diğerlerini affederek kurtarır ve başka bir topluluğu da uyarır.

واعترض بأن التخصيص بالمجادلين في هذا التحذير غير لائح، وأيضا علمهم بأن لا محيص من عذاب الله تعالى على تقدير عصف الريح بأهل السفن على سبيل العبرة ولا اختصاص لها بهم ولا بهذا المقدور خاصة.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu uyarıda özellikle tartışanların tahsis edilmesi açık değildir; ayrıca ibret alma yoluyla gemi halkına rüzgârın fırtına gibi esmesi takdirinde Allah Teâlâ’nın azabından hiçbir kaçış olmadığını bilmelerinin ne onlara ne de özellikle bu takdir olunan duruma bir mahsusiyeti vardır.

وأجيب عن الأول بأن التخصيص بالمجادلين لأنهم أولى بالتحذير، وعن الأخير بأنه أريد أن البر والبحر لا ينجيان من بأسه ﷿ فهو تعميم، واختار في الكشف كون التخريج على أن الآية في الكافرين بمعنى إن يعصف الريح فيغرق بعضهم وينج آخرين منهم عفوا ويعلموا ما لهم من محيص فلا يغتروا بالنجاة والعفو في هذه المرة، فالمجادلون هم الكثير الناجون أو بعضهم وهو على منوال قوله تعالى أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى [الإسراء:

Birinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Tartışanların tahsis edilmesi uyarılmaya daha layık oldukları içindir. Son itiraza ise; karanın da denizin de O azze ve celle’nin azabından kurtaramayacağının kastedildiği, dolayısıyla bunun bir tamim (genelleme) olduğu şeklinde cevap verilmiştir. el-Keşf’te ise tevcihin ayetin kâfirler hakkında olması şeklinde yapılması tercih edilmiştir; yani: Rüzgârı fırtına yapar da onlardan bir kısmını boğar, diğer bir kısmını affederek kurtarır ve kendileri için hiçbir kurtuluş olmadığını bilsinler de bu defalık kurtuluşa ve affa aldanmasınlar demektir. Dolayısıyla tartışanlar, kurtulan o çok kimselerdir veya onların bir kısmıdır; bu da Yüce Allah’ın şu buyruğu minvalindedir: { أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى } “Yoksa sizi bir kez daha oraya döndürmesinden güvende mi oldunuz?” [el-İsrâ:

٦٩] ، ومن مجموع ما سمعت يلوح لك ضعف هذه القراءة ولهذا لم يقرأ بها في السبعة، والظاهر على القراءات الثلاث أن فاعل يَعْلَمَ الَّذِينَ وجملة ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ سادة مسد المفعولين. وفي الدر المصون أن الجملة في قراءة الرفع تحتمل الفعلية وتحتمل الاسمية أي وهو يعلم الذين، ولا يخفى أن الظاهر على الاحتمال الثاني كون الَّذِينَ مفعولا أولا والجملة مفعولا ثانيا والفاعل ضميره تعالى المستتر، وأوجب بعضهم هذا على قراءة الجزم وعطف يَعْلَمَ على يَعْفُ لئلا يخرج الكلام عن الانتظام ويظهر قصد التحذير لشيوع أن علم الله تعالى يكون كناية عن المجازاة وهو كما ترى فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ أي شيء كان من أسباب الدنيا، والظاهر أن الخطاب للناس مطلقا، وقيل: للمشركين، وما موصوله مبتدأ والعائد محذوف أي أوتيتموه والخبر ما بعد، ودخلت الفاء لتضمنها معنى الشرط، وقال أبو حيان: هي شرطية مفعول ثان لأوتيتم ومِنْ شَيْءٍ بيان لها وقوله تعالى: فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا أي فهو متاعها تتمتعون به مدة حياتكم فيها جواب الشرط، والأول أوفق بقوله تعالى: وَما عِنْدَ اللَّهِ من ثواب الآخرة خَيْرٌ ذاتا لخلوص نفعه وَأَبْقى زمانا حيث لا يزول ولا يفنى لأن الظاهر أن ما فيه موصولة وإنما لم يؤت بالفاء في خبرها مع أن الموصول المبتدأ إذا وصل بالطرف يتضمن معنى الشرط أيضا لأن مسببية كون الشيء عند الله تعالى لخيريته أمر معلوم مقرر غني عن الدلالة عليه بحرف موضوع له بخلاف ما عند غيره سبحانه

69]. İşittiğin hususların tamamından sana bu kıraatin zayıflığı belirmektedir; işte bu sebeple Yedi kıraat içinde bununla okunmamıştır. Üç kıraate göre de zahir olan şudur: { يَعْلَمَ } fiilinin faili { الَّذِينَ } kelimesidir; { ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } cümlesi ise iki mef'ûlün yerine geçmiştir. ed-Dürrü'l-Masûn’da ref‘ kıraatinde cümlenin fiil cümlesi olma ihtimali olduğu gibi isim cümlesi olma ihtimalinin de bulunduğu, yani: ‘Ve O, o kimseleri bilir’ şeklinde olabileceği zikredilmiştir. Gizli değildir ki ikinci ihtimale göre zahir olan; { الَّذِينَ } kelimesinin birinci mef'ûl, cümlenin ikinci mef'ûl ve failin ise O Teâlâ’ya ait müstetir zamir olmasıdır. Bazıları cezm kıraatinde ve kelamın intizamdan çıkmaması, ayrıca Allah Teâlâ’nın bilmesinin cezalandırmadan kinaye olmasının yaygınlığı sebebiyle uyarı kastının zahir olması için { يَعْلَمَ } fiilinin { يَعْفُ } üzerine atfedilmesinde bunu vacip görmüşlerdir ki bu da gördüğün gibidir. { فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Size verilen her ne olursa”; dünya sebeplerinden ne olursa olsun, zahir olan hitabın mutlak olarak insanlara yönelik olmasıdır; bir görüşe göre ise müşrikleredir. ‘Mâ’ (ما) mevsûledir ve mübtedadır; âid zamir hazfedilmiştir, yani ‘size verilen şey’ [ûtîtümûhu] demektir, haber ise sonrasıdır. Şart manasını tazammun ettiği için ‘fâ’ dahil olmuştur. Ebû Hayyân şöyle demiştir: ‘Mâ’ şartiyye olup ‘ûtîtüm’ün ikinci mef'ûlüdür; { مِنْ شَيْءٍ } ise onun beyanıdır; Yüce Allah’ın { فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının geçimliğidir”; yani o, dünyada yaşadığınız müddetçe kendisiyle faydalandığınız onun geçimidir buyruğu ise şartın cevabıdır. Birinci izah Yüce Allah’ın şu buyruğuna daha uygundur: { وَما عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında olan ise”; ahiret sevabından olanlar, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”; faydasının katıksız olması sebebiyle bizzat daha hayırlıdır, { وَأَبْقى } “ve daha kalıcıdır”; zeval bulmayıp fani olmadığı için zaman bakımından daha kalıcıdır. Çünkü buradaki ‘mâ’nın mevsûle olduğu zahirdir; zarfla sıla yapılmış mevsûl mübteda şart manasını tazammun ettiği halde burada haberine ‘fâ’ getirilmemesinin sebebi ise, bir şeyin Allah Teâlâ katında olmasının onun hayırlı olmasının müsebbibi (sebebi) bulunması hususunun O Sübhânehû’nun dışındakilerin yanında olanların aksine bunun için konulmuş bir harfle delalet edilmeye ihtiyaç duymayacak kadar bilinen ve müstakar bir durum olmasıdır.

والتعبير عنه بأنه عند الله تعالى دون ما ادخر لذلك، وقوله تعالى: لِلَّذِينَ آمَنُوا إما متعلق بأبقى أو اللام لبيان من له هذه النعمة فهو خبر مبتدأ محذوف أي ذلك للذين آمنوا.

Bunun için biriktirilen şey yerine onun ‘Allah katında’ şeklinde ifade edilmesi de bundandır. Yüce Allah’ın { لِلَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler içindir” buyruğu ya { أَبْقى } kelimesine müteallıktır yahut lâm harfi bu nimetin kime ait olduğunu beyan içindir; dolayısıyla mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani: ‘Bu, iman edenler içindir’ demektir.

وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ لا على غيره تعالى أصلا،

{ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Ve yalnız Rablerine tevekkül ederler”; asla O Teâlâ’dan başkasına değil.

وعن علي كرم الله تعالى وجهه اجتمع لأبي بكر رضي الله تعالى عنه مال فتصدق به كله في سبيل الله تعالى فلامه المسلمون وخطأه الكافرون فنزلت

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’den rivayet edildiğine göre Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh’ın elinde bir miktar mal toplandı da onun tamamını Allah Teâlâ yolunda tasadduk etti. Bunun üzerine Müslümanlar onu kınadı, kâfirler ise hatalı buldu; işte bunun üzerine bu ayet indi.

والموصول في قوله تعالى: وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ مع ما بعد إما عطف على الموصول الأول أو هو مدح مرفوع على الخبرية لمبتدأ محذوف أو منصوب بمقدر كأعني أو أمدح، والواو اعتراضية كما ذكره الرضي، وغفل أبو البقاء عن الواو فلم يذكر العطف وذكر بدله البدل، وكبائر الإثم ما رتب عليه الوعيد أو ما يوجب الحد أو كل ما نهى الله تعالى عنه والفواحش ما فحش وعظم قبحه منها، وقيل: المراد بالكبائر ما يتعلق بالبدع واستخرج الشبهات وبالفواحش ما يتعلق بالقوة الشهوانية وبقوله تعالى: وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ ما يتعلق بالقوة الغضبية وهو كما ترى، والمراد بالإثم الجنس وإلا لقيل الآثام، وإِذا ظرف ليغفرون وهُمْ مبتدأ لا تأكيد لضمير غضبوا وجوزه في البحر وجملة يغفرون خبره وتقديمه لافادة الاختصاص لأنه فاعل معنوي، واختصاصهم باعتبار أنهم أحقاء بذلك دون غيرهم فإن المغفرة حال الغضب عزيزة المثال، وفي الآية إيماء إلى أنهم يغفرون قبل الاستغفار، وقيل هُمْ مرفوع بفعل يفسره يَغْفِرُونَ ولما حذف انفصل الضمير وليس بشيء، وجعل أبو البقاء إِذا شرطية وجملة هُمْ يَغْفِرُونَ جوابا لها، وتعقبه أبو حيان بأنه يلزم الفاء حينئذ ولا يجوز حذفها إلا في الشعر، وتقدم لك آنفا ما ينفعك تذكره فتذكر، وقرأ حمزة والكسائي «كبير الإثم» بالإفراد لإرادة الجنس أو الفرد الكامل منه وهو الشرك، وروي تفسيره به عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ولا يلزم التكرار لأن المراد الاستمرار والدوام وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ قيل: نزلت في الأنصار دعاهم الله تعالى على لسان رسوله ﷺ للإيمان به وطاعته سبحانه فاستجابوا له فأثنى عليهم جلّ وعلا بما أثنى، وعليه فهو من ذكر الخاص بعد العام لبيان شرفه لايمانهم دون تردد وتلعثم، والآية إن كانت مدنية فالأمر ظاهر وإذا كانت مكية فالمراد بالأنصار من آمن بالمدينة قبل الهجرة أو المراد بهم أصحاب العقبة وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ أي ذو شورى ومراجعة في الآراء بينهم بناء على أن الشورى مصدر كالبشرى فلا يصح الإخبار لأن الأمر متشاور فيه لا مشاورة إلا إذا قصد المبالغة، وأورد أنه يقال من غير تأويل شأني الكرم والأمر هنا بمعنى الشأن. نعم إذا حمل على القضايا المتشاور فيها احتاج إلى التأويل أو قصد المبالغة، وقيل: إن إضافة المصدر للعموم فلا يصح الإخبار إلا بالتأويل ورد بأن المراد أمرهم فيما يتشاور فيه لا جميع أمورهم وفيه نظر، وقال الراغب: المشورة استخراج الرأي بمراجعة البعض إلى البعض من قولهم: شرت العسل وأشرته استخرجته والشورى الأمر الذي يتشاور فيه انتهى، والمشهور كونه مصدرا، وجيء بالجملة اسمية مع أن المعطوف عليه جملة فعلية للدلالة على أن التشاور كان حالهم المستمرة قبل الإسلام وبعده، وفي الآية مدح للتشاور لا سيما على القول بأن فيها الإخبار بالمصدر،

Yüce Allah’ın { وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } “Ve onlar, günahın büyüklerinden ve çirkin hayasızlıklardan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da onlar bağışlarlar” buyruğundaki mevsûl (ism-i mevsûl) ve sonrasındaki kısım, ya birinci mevsûle matuftur yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref konumunda veya ‘a'nî’ (yani kastederim) yahut ‘emdah’ (överim) gibi takdirî [bir fiille] nasb konumunda bir övgüdür. er-Radî’nin belirttiği gibi buradaki vâv harfi i’tirâziyyedir (ara cümlesi bağlacıdır). Ebü’l-Bekâ ise vâv harfinden gaflet etmiş, dolayısıyla atıftan bahsetmeyip onun yerine bedel olduğunu zikretmiştir. Kebâirü’l-ism (günahın büyükleri), hakkında tehdit tertip edilen veya had cezasını gerektiren yahut Allah Teâlâ’nın nehyettiği her şeydir. Fevâhiş (çirkin hayasızlıklar) ise bunlardan çirkinliği ve kötülüğü pek büyük olanlardır. Bir görüşe göre: Kebâir ile bidatlere ve şüpheler üretmeye taalluk eden şeyler; fevâhiş ile şehvet kuvvetine taalluk eden şeyler; Yüce Allah’ın { وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } “öfkelendikleri zaman da onlar bağışlarlar” buyruğu ile de gazap kuvvetine taalluk eden şeyler kastedilmiştir ki bu [yorum] gördüğün gibidir. ‘el-İsm’den kasıt cinstir; aksi halde ‘el-âsâm’ denilirdi. ‘İzâ’ (إِذا) ‘yağfirûn’un zarfıdır; ‘hüm’ (هُمْ) ise mübtedadır, ‘ğadıbû’daki zamirin te’kidi değildir —gerçi el-Bahr’da buna cevaz verilmiştir—; ‘yağfirûn’ cümlesi onun haberidir ve öne geçirilmesi tahsis ifade etmek içindir, çünkü o manevi fâildir. Onların tahsis edilmesi de diğerleri değil bizzat kendilerinin buna layık olmaları itibarıyladır; zira gazap anında bağışlamak emsaline az rastlanır bir durumdur. Ayette, onların istiğfardan (bağışlanma talebinden) önce de bağışladıklarına bir ima vardır. Bir görüşe göre ‘hüm’, ‘yağfirûn’un tefsir ettiği bir fiille merfudur ve [fiil] hazfedilince zamir munfasıl olmuştur; ancak bu bir değer taşımaz. Ebü’l-Bekâ ‘izâ’yı şartiyye, ‘hüm yağfirûn’ cümlesini de onun cevabı kılmıştır. Ebû Hayyân ise buna itiraz ederek bu durumda ‘fâ’ harfinin zorunlu olacağını ve şiir dışında bunun hazfinin caiz olmadığını belirtmiştir. Az önce sana fayda verecek bilgi geçmişti, hatırla! Hamza ve el-Kisâî, cins kastedilerek yahut onun en mükemmel ferdi olan şirk irade edilerek müfred olarak { كَبِيرَ الْإِثْمِ } şeklinde okumuşlardır. Bununla tefsir edildiği İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan rivayet edilmiştir. Tekrar gerekmez, zira kastedilen süreklilik ve devamlılıktır. { وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Ve Rablerinin çağrısına icabet edip namazı dosdoğru kılanlar”; denildi ki: Bu ayet Ensâr hakkında inmiştir; Allah Teâlâ onları Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’in diliyle Kendisine imana ve O Sübhânehû’ya itaate davet etmiş, onlar da O’na icabet etmişlerdir; bunun üzerine O Celâl ve Alâ olan, onları övdüğü şeylerle övmüştür. Buna göre bu, tereddüt ve kekeleme olmaksızın iman ettiklerinden dolayı şereflerini beyan etmek için genelden sonra özelin zikredilmesi kabilindendir. Ayet şayet Medenî ise durum açıktır; Mekkî ise Ensâr ile hicretten önce Medine’de iman edenler yahut Akabe ehli kastedilmiştir. { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “ve işleri aralarında danışma ile olanlar”; yani ‘şûrâ’nın ‘büşrâ’ gibi bir masdar olması esasına binaen ‘aralarında danışma ve görüş alışverişi sahibidirler’ demektir. Bu durumda [doğrudan] haber kılmak sahih olmaz, çünkü iş danışmanın kendisi değil, üzerinde danışılan şeydir; meğerki mübalağa kastedilmiş olsun. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Tevilsiz olarak ‘benim şanım cömertliktir’ [şe'nî el-keram] denilir ve buradaki ‘emr’ (iş) de ‘şan’ manasındadır. Evet, eğer üzerinde danışılan meselelere hamledilirse tevil yapmaya veya mübalağa kastına ihtiyaç duyar. Denildi ki: Masdarın izafeti umum içindir; dolayısıyla haber kılmak ancak teville sahih olur. Buna da kastedilenin bütün işleri değil, üzerinde danışılan işleri olduğu söylenerek cevap verilmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır. er-Râgıb şöyle demiştir: ‘Meşveret, bazıların bazısına başvurmasıyla görüşün ortaya çıkarılmasıdır; Arapların “balı kovandan çıkardım” [şertü’l-asele ve eşertühû] sözünden gelir. Şûrâ ise üzerinde danışılan iştir.’ [Râgıb’ın sözü] bitti. Meşhur olan ise onun masdar oluşudur. Matufun aleyh fiil cümlesi olduğu halde bunun isim cümlesi olarak getirilmesi, danışmanın İslâm’dan önce de sonra da onların sürekli hali olduğuna delalet etmek içindir. Ayette, bilhassa masdar ile haber kılma görüşüne göre, istişareye dair büyük bir övgü vardır.

وقد أخرج البيهقي في شعب الإيمان عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما عن النبي ﷺ قال: من أراد أمرا فشاور فيه وقضى هدي لأرشد الأمور

Nitekim el-Beyhakî Şuabü’l-Îmân’da İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim bir iş yapmak ister de o konuda istişare edip [kararını] verirse, işlerin en doğrusuna iletilir.»

، وأخرج عبد بن حميد. والبخاري في الأدب. وابن المنذر عن الحسن قال: ما تشاور قوم قط إلا هدوا وأرشد أمرهم ثم تلا وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ، وقد كانت الشورى بين النبي ﷺ وأصحابه فيما يتعلق بمصالح الحروب، وكذا بين الصحابة رضي الله تعالى عنهم بعده ﵊، وكانت بينهم أيضا في الأحكام كقتال أهل الردة وميراث الجد وعدد حد الخمر وغير ذلك، والمراد ما لم يكن لهم فيه نص شرعي وإلا فالشورى لا معنى لها وكيف يليق بالمسلم العدول عن حكم الله ﷿ إلى آراء

Abd b. Humeyd, Buhârî el-Edeb’de ve İbnü’l-Münzir Hasan[-ı Basrî]’den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İstişare eden hiçbir topluluk yoktur ki doğru yola ve işlerinin en isabetlisine iletilmiş olmasın.» Sonra { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “ve işleri aralarında danışma ile olanlar” ayetini okudu. Savaş maslahatlarıyla ilgili hususlarda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabı arasında, yine O aleyhisselâm’dan sonra da Sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm arasında istişare mevcuttu. Yine onların arasında dinden dönenlerle savaşmak, dedenin mirası, içki haddinin sayısı ve benzeri hükümlerde de istişare vaki olmuştur. Kastedilen ise hakkında şer'î bir nass bulunmayan konulardır; aksi takdirde istişarenin hiçbir manası yoktur ve bir Müslümana Allah azze ve celle’nin hükmünden çıkıp insanların görüşlerine sapmak nasıl yakışır;

الرجال والله سبحانه هو الحكيم الخبير، ويؤيد ما قلنا ما

oysa Allah Sübhânehû Hakîm’dir, Habîr’dir. Söylediğimizi şu rivayet de desteklemektedir:

أخرجه الخطيب عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: قلت يا رسول الله الأمر ينزل بنا بعدك لم ينزل فيه قرآن ولم يسمع منك فيه شيء قال: اجمعوا له العابد من أمتي واجعلوه بينكم شورى ولا تقضوه برأي واحد

el-Hatîb, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’den şöyle dediğini rivayet etmiştir: ‘Dedim ki: Ey Allah’ın Resûlü! Senden sonra başımıza hakkında Kur’an inmemiş ve senden de bir şey işitilmemiş bir mesele gelirse [ne yapalım]?’ Buyurdu ki: «Onun için ümmetimden ibadet ehli kimseleri toplayın, onu aranızda istişareye koyun ve tek bir görüşle hüküm vermeyin.»

، وينبغي أن يكون المستشار عاقلا كما ينبغي أن يكون عابدا،

Kendisine danışılan kimsenin ibadet ehli olması gerektiği gibi akıllı/basiretli olması da gerekir.

فقد أخرج الخطيب أيضا عن أبي هريرة مرفوعا «استرشدوا العاقل ترشدوا ولا تعصوه فتندموا»

Nitekim el-Hatîb yine Ebû Hüreyre’den merfû olarak şunu rivayet etmiştir: «Akıllı kimseden yol göstermesini isteyin ki doğru yolu bulasınız, ona karşı gelmeyin ki pişman olmayasınız.»

والشورى على الوجه الذي ذكرناه من جملة أسباب صلاح الأرض

Zikrettiğimiz şekilde yapılan istişare, yeryüzünün ıslahının sebeplerindendir.

ففي الحديث «إذا كان أمراؤكم خياركم وأمركم شورى فظهر الأرض خير لكم من بطنها وإذا كان أمراؤكم شراركم وأغنياؤكم بخلاء كم وأمركم إلى نسائكم فبطن الأرض خير لكم من ظهرها»

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Yöneticileriniz hayırlılarınızdan olduğunda, işiniz de aranızda istişare ile yürüdüğünde yerin üstü sizin için altından daha hayırlıdır. Yöneticileriniz şerlilerinizden, zenginleriniz cimrilerinizden olduğunda ve işiniz de kadınlarınıza kaldığında yerin altı sizin için üstünden daha hayırlıdır.»

وإذا لم تكن على ذلك الوجه كان إفسادها للدين والدنيا أكثر من إصلاحها وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ أي في سبيل الخير لأنه مسوق للمدح بمجرد الإنفاق، ولعل فصله عن قرينه بذكر المشاورة لأن الاستجابة لله تعالى وإقام الصلاة كانا من آثارها، وقيل: لوقوعها عند اجتماعهم للصلوات.

Şayet bu şekilde olmazsa, onun din ve dünyayı ifsat etmesi ıslah etmesinden çok daha fazla olur. { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler”; yani hayır yolunda infak ederler, zira ayet sadece infak etmekle övme amacıyla sevk edilmiştir. Onun eşinden (namazdan) istişarenin zikriyle ayrılması, muhtemelen Allah Teâlâ’ya icabet etmenin ve namazı ikame etmenin istişarenin semerelerinden olması sebebiyledir. Denildi ki: Namazlar için toplandıklarında istişarenin vuku bulması sebebiyledir.

وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ أي ينتقمون ممن بغى عليهم على ما جعله الله تعالى لهم ولا يعتدون، ومعنى الاختصاص أنهم الأخصاء بالانتصار وغيرهم يعدو ويتجاوز، ولا يراد أنهم ينتصرون ولا يغفرون ليتناقض هو والسابق، فكأنه وصفهم سبحانه بأنهم الأخصاء بالغفران لا يغول الغضب أحلامهم كما يغول في غيرهم وإنهم الأخصاء بالانتصار على ما جوز لهم إن كافؤوا ولا يعتدون كغيرهم فهم محمودون في الحالتين بين حسن وأحسن مخصوصون بذلك من بين الناس، وقال غير واحد: إن كلّا من الوصفين في محل وهو فيه محمود فالعفو عن العاجز المعترف بجرمه محمود ولفظ المغفرة مشعر به والانتصار من المخاصم المصر محمود، ولفظ الانتصار مشعر به ولو أوقعا على عكس ذلك كانا مذمومين وعلى هذا جاء قوله:

{ وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ } “Ve kendilerine bir haksızlık ve saldırı eriştiğinde, onlar haklarını alırlar (karşılık verirler)”; yani Allah Teâlâ’nın kendileri için kıldığı ölçü dahilinde kendilerine haksızlık edenden haklarını/intikamlarını alırlar ve haddi aşmazlar. Tahsisin manası, onların haklarını almada mutedil davranmaya mahsus olmaları, başkalarının ise haddi aşıp tecavüz etmesidir. Yoksa önceki [ayetle] çelişsin diye onların asla bağışlamayıp sadece intikam aldıkları kastedilmemektedir. Sanki O Sübhânehû onları, gazabın başkalarının aklını başından aldığı gibi onların hilmini/aklını başından almadığı bağışlamaya mahsus kimseler olarak ve karşılık verdiklerinde başkaları gibi haddi aşmayıp kendilerine cevaz verilen ölçüde haklarını almaya mahsus kimseler olarak tavsif etmiştir. Dolayısıyla onlar hem güzel hem daha güzel arasında her iki durumda da övülmüş olup insanlar arasından buna tahsis edilmişlerdir. Birçok müfessir şöyle demiştir: Bu iki vasfın her biri kendi yerindedir ve o yerde övülmüştür; suçunu itiraf eden aciz kimseyi affetmek övülmüştür ve ‘mağfiret’ lafzı bunu hissettirir. Israrcı hasımdan hakkını almak da övülmüştür ve ‘intisâr’ lafzı bunu hissettirir. Şayet bunlar tersi şekilde yapılsaydı yerilmiş olurlardı. Nitekim şu söz bu kabildendir:

إذا أنت أكرمت الكريم ملكته ... وإن أنت أكرمت اللئيم تمردا

‘Sen kerem sahibine ikram edersen ona sahip olursun / Alçak kimseye ikram edersen o ise azar.’

فوضع الندى في موضع السيف بالعلا ... مضرّ كوضع السيف في موضع الندى

‘Cömertliği kılıcın yerine koymak yücelikte / Kılıcı cömertliğin yerine koymak kadar zararlıdır.’

وقد يحمد كل ويذم باعتبارات أخر فلا تناقض أيضا سواء اتحد الموصوفان في الجملتين أولا، وقال بعض المحققين: الأوجه أن لا يحمل الكلام على التخصيص بل على التقوى أي يفعلون المغفرة تارة والانتصار أخرى لا دائما للتناقض وليس بذاك، وعن النخعي أنه كان إذا قرأ هذه الآية قال: كانوا يكرهون أن يذلوا أنفسهم فيجترىء عليهم الفساق، وفيه إيماء إلى أن الانتصار من المخاصم المصرّ وإلا فلا إذلال للنفس بالعفو عن العاجز المعترف، ثم إن جملة هُمْ يَنْتَصِرُونَ من المبتدأ والخبر صلة الموصول وإِذا ظرف يَنْتَصِرُونَ وجوز كونها شرطية والجملة جواب الشرط وجملة الجواب والشرط هي الصلة. وتعقبه أبو حيان بما مر آنفا، وجوز أيضا كون هُمْ فاعلا لمحذوف وهو كما سمعت في وَإِذا ما غَضِبُوا إلخ. وقال الحوفي: يجوز جعل هُمْ توكيدا لضمير أَصابَهُمُ وفيه الفصل بين المؤكد والمؤكد بالفاعل ولعله لا يمتنع، ومع هذا فالوجه في الإعراب ما أشرنا إليه أولا وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها بيان لما جعل للمنتصر وتسمية الفعلة الثانية وهي الجزاء سيئة قيل للمشاكلة، وقال جار الله: تسمية كلتا الفعلتين سيئة لأنها تسوء من تنزل به، وفيه رعاية لحقيقة اللفظ وإشارة إلى أن الانتصار مع كونه محمودا إنما يحمد بشرط رعاية المماثلة وهي عسرة ففي مساقها حث على العفو من طريق الاحتياط، وقوله تعالى: فَمَنْ عَفا أي عن المسيء إليه وَأَصْلَحَ ما بينه وبين من يعاد به بالعفو والإغضاء عما صدر منه فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فيجزيه جلّ وعلا أعظم الجزاء، تصريح بما لوح إليه ذلك من الحث وتنبيه على أنه وإن كان سلوكا لطريق الاحتياط يتضمن مع ذلك إصلاح ذات البين المحمود حالا ومالا ليكون زيادة تحريض عليه، وإبهام الأجر وجعله حقا على العظيم الكريم جل شأنه الدال

Bazen de her biri başka itibarlarla övülür veya yerilir; dolayısıyla her iki cümledeki mevsûflar bir olsun veya olmasın yine bir çelişki söz konusu olmaz. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: En uygun olanı kelâmı tahsise değil de takvaya hamletmektir; yani çelişki olmasın diye sürekli değil, bazen bağışlarlar, bazen de intikam alırlar [demektir]; ancak bu pek isabetli değildir. en-Nehaî’den rivayet edildiğine göre o bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: ‘Onlar kendilerini zelil kılmaktan ve böylece fâsıkların kendilerine cüret etmesinden hoşlanmazlardı.’ Bunda intikamın ancak ısrarcı hasımdan alınacağına dair bir ima vardır; aksi takdirde suçunu itiraf eden acizi affetmekte nefsi zelil kılmak yoktur. Sonra mübteda ve haberden oluşan { هُمْ يَنْتَصِرُونَ } cümlesi ism-i mevsûlün sılasıdır; ‘izâ’ ise ‘yentasirûn’un zarfıdır. Şartiyye olması, cümlenin şartın cevabı olması ve şart ile cevap cümlesinin sıla olması da caiz görülmüştür. Ebû Hayyân az önce geçen gerekçeyle buna itiraz etmiştir. Yine ‘hüm’ün mahzuf bir [fiilin] fâili olması da caiz görülmüştür ki bu da { وَإِذا ما غَضِبُوا } vesairede işittiğin gibidir. el-Havfî şöyle demiştir: ‘Hüm’ün { أَصابَهُمُ } zamirinin te’kidi kılınması caizdir; bunda te’kit edilen ile te’kit eden arasına fâil girmiş olur ki bu muhtemelen mümteni değildir. Bununla birlikte irapta en uygun vecih ilk işaret ettiğimizdir. { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür”; hak arayana verilen şeyin beyanıdır. İkinci fiilin yani cezanın ‘kötülük’ (seyyie) olarak isimlendirilmesi, denildiğine göre müşâkele (lafız uygunluğu) içindir. Cârullah ise şöyle demiştir: ‘Her iki fiilin de seyyie diye isimlendirilmesi, başa geldiği kimseyi üzdüğü (kötü hissettirdiği) içindir.’ Bunda lafzın hakikatini gözetme ve hakkını aramanın övülen bir şey olmakla beraber ancak denklik gözetilmesi şartıyla övüleceğine, bunun da zor olduğuna bir işaret vardır; dolayısıyla ayetin gelişinde ihtiyat yoluyla affa teşvik vardır. Yüce Allah’ın { فَمَنْ عَفا } “Fakat kim affeder”; yani kendisine kötülük edeni affeder, { وَأَصْلَحَ } “ve arayı düzeltirse”; affederek ve ondan sâdır olanı görmezden gelerek düşmanlık eden kimse ile arasını ıslah ederse, { فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “onun mükafatı Allah’a aittir”; yani O Celâl ve Alâ olan onu en büyük mükafatla ödüllendirir buyruğu, [önceki ifadenin] teşvike dair ima ettiği hususun açıkça ifadesidir ve her ne kadar ihtiyat yolunu tutmak olsa da bununla birlikte hem şimdiki durumda hem gelecekte övülen ara düzeltmeyi içerdiğine dair bir uyarıdır ki ona daha fazla teşvik olsun. Ecrin müphem bırakılması ve şanı yüce olan Azîm ve Kerîm’in üzerine hak kılınması,

على عظمه زيادة في الترغيب، وجيء بالفاء ليرفعه عن السابق أي إذا كان سلوك الانتصار غير مأمون العثار فمن عفا وأصلح فهو سالك الطريق المأمون العثار المحمود في الدارين، وقوله تعالى: إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ المتجاوزين الحد في الانتقام، تتميم لذلك المعنى وتصريح بما ضمن من عسر رعاية طريق المماثلة وأنه قلما تخلو عن الاعتداء والتجاوز لا سيما في حال الحرد والتهاب الحمية فيكون دخولا في زمرة من لا يحبه الله تعالى، ولا حاجة على هذا المعنى إلى جعل فَمَنْ عَفا إلخ اعتراضا، ثم لو كان كذلك بأن يكون هذا متعلقا بجزاء سيئة سيئة مثلها على أنه تعليل لما يفهم منه فالفاء غير مانعة عنه كما توهم، وأدخل غير واحد المبتدئين بالسيئة في الظالمين وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ بعد ما ظلم بالبناء للمجهول، وقرىء به فالمصدر مضاف لمفعوله أو هو مصدر المبني للمفعول واللام للقسم، وجوز أن تكون لام الابتداء جيء بها للتوكيد و (من) شرطية أو موصولة وحمل انتصر على لفظها وحمل فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ أي للمعاقب ولا للعاتب والعائب على معناها، والجملة عطف على فَمَنْ عَفا وجيء بها للتصريح بأن ما حض عليه إنما حض عليه إرشاد إلى الأصلح في الأغلب لا أن المنتصر عليه سبيل بوجه حالا أو مالا، ولإيهام الحض خلاف ما تضمنته من نفس السبيل على العموم صدرت باللام، وقوله تعالى: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ تعيين لمن عليه السبيل بعد نفي ذلك عن المنتصرين، والمراد بالذين يظلمون الناس من يبتدؤونهم بالظلم أو يزيدون في الانتقام ويتجاوزون ما حد لهم، وفسر ذلك بعضهم بالذين يفعلون بهم ما لا يستحقونه وهو أعم.

onun büyüklüğüne delalet ederek rağbeti artırmak içindir. Bir öncekinden [derece olarak] yükseltmek için ‘fâ’ harfi getirilmiştir; yani intikam yolunu tutmanın sürçmesinden emin olunamazsa, affeden ve arayı düzelten kimse her iki cihanda da övülen ve sürçmesinden emin olunan yolu tutmuş olur. Yüce Allah’ın { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz O, zalimleri sevmez”; intikamda haddi aşanları sevmez buyruğu, o manayı tamamlayıcıdır ve misliyle karşılık verme yolunu gözetmenin zorluğuna, bilhassa öfke ve gayretin alevlendiği anda tecavüz ve haksızlıktan pek az uzak kalabileceğine, dolayısıyla Allah Teâlâ’nın sevmediği kimseler zümresine dahil olunacağına dair tazammun edilen hususun açıkça ifadesidir. Bu mana üzerine { فَمَنْ عَفا } vb. kısmı i’tirâziyye (ara cümle) kılmaya gerek yoktur. Şayet öyle olsaydı yani bu ifade ondan anlaşılan şeyin gerekçesi olmak üzere { جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } kısmına müteallık olsaydı, zannedildiği gibi ‘fâ’ harfi buna engel teşkil etmezdi. Birçok âlim kötülüğü ilk başlatanları da zalimlerin içine dahil etmiştir. { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ } “Kim de zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa”; yani meçhul sîgasıyla ‘zulme uğradıktan sonra’ demektir; bu şekilde de okunmuştur. Dolayısıyla masdar mef'ûlüne izafe edilmiştir yahut meçhul yapının masdarıdır. [Baştaki] lâm harfi yemin içindir; tekit için getirilmiş ibtida lâmı olması da caiz görülmüştür. ‘Men’ (من) şartiyye veya mevsûledir; ‘intasara’ onun lafzına hamledilmiş, { فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } “işte onların aleyhine hiçbir yol (sorumluluk) yoktur”; yani cezalandıran için de kınayan ve ayıplayan için de hiçbir yol yoktur buyruğu ise manasına hamledilmiştir. Cümle { فَمَنْ عَفا } cümlesine matuftur; teşvik edilen şeyin hakkını arayana şimdiki halde veya gelecekte hiçbir şekilde bir yol/sorumluluk olduğu için değil, çoğunlukla daha uygun olana irşat için teşvik edildiğini açıkça beyan etmek üzere getirilmiştir. Teşvikin sorumluluğun bizzat genel olarak kalktığını tazammun eden şeyin aksini hissettirmemesi için başına lâm getirilmiştir. Yüce Allah’ın { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } “Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenlerin aleyhinedir” buyruğu, hakkını arayanlardan bu nefyedildikten sonra sorumluluk yolunun kimin aleyhine olduğunu tayin etmektedir. İnsanlara zulmedenlerden kasıt, zulmü ilk başlatanlar yahut intikamda ileri gidip kendilerine belirlenen sınırı aşanlardır. Bazıları bunu insanlara hak etmedikleri şeyi yapanlar diye tefsir etmiştir ki bu daha geneldir.

وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أي يتكبرون فيها تجبرا وفسادا أُولئِكَ الموصوفون بالظلم والبغي بغير الحق لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بسبب ظلمهم وبغيهم، والمراد بهؤلاء الظالمين الباغين الكفرة.

{ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanların [aleyhinedir]”; yani zorbalık ve fesatla yeryüzünde büyüklük taslarlar. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; zulüm ve haksız yere taşkınlıkla nitelenen kimselerdir; { لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onlar için acı bir azap vardır”; zulümleri ve taşkınlıkları sebebiyle. Bu zalim ve taşkınlardan kasıt kâfirlerdir.

وقيل: من يعمهم وغيرهم، وقوله تعالى: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ تحذير عن الظلم والبغي وما يؤدي إلى العذاب الأليم بوجه، وفيه حض على ما حض عليه أولا اهتماما به وزيادة ترغيب فيه، فالصبر هنا هو الإصلاح المؤخر فيما تقدم قدم هاهنا، وعبر عنه بالصبر لأنه من شأن أولي العزم وإشارة إلى أن الإصلاح بالعفو والإغضاء إنما يحمد إذا كان عن قدرة لا عن عجز، وذلِكَ إشارة إلى المذكور من الصبر والمغفرة، وعَزْمِ الْأُمُورِ الأمور المعزومة المقطوعة أو العازمة الصادقة، وجوز في (من) أن تكون موصولة وأن تكون شرطية، وفي اللام أن تكون ابتدائية وأن تكون قسمية واكتفى بجواب القسم عن جواب الشرط، وإذا جعلت اللام للابتداء و (من) شرطية فجملة إِنَّ ذلِكَ جواب الشرط وحذفت الفاء منها، ومن يخص الحذف بالشعر لا يجوز هذا الوجه، وذكر جماعة أن في الكلام حذفا أي إن ذلك منه لمن عزم الأمور، وعلل ذلك بأن الجملة خبر فلا بد فيها من رابط وذلِكَ لا يصلح له لأنه إشارة إلى الصبر والمغفرة، وكونه مغنيا عنه لأن المراد صبره أو «ذلك» رابط والإشارة لمن بتقدير من ذوي عزم الأمور تكلف.

Onları ve başkalarını kapsayan kimseler olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer (kararlılık gerektiren) işlerdendir” buyruğu, zulümden, taşkınlıktan ve bir şekilde acı azaba götüren şeylerden sakındırmadır. Bunda, ehemmiyetine binaen ve ona daha fazla rağbet ettirmek için ilk önce teşvik edilen şeye tekrar teşvik vardır. Buradaki ‘sabır’, daha önce geçen ve sonraya bırakılmış olan ‘ıslah’tır; burada öne alınmıştır. Azim sahiplerinin şanından olduğu için ve affedip göz yummak suretiyle yapılan ıslahın acizlikten değil ancak güç yetirmekten kaynaklandığı takdirde övüleceğine işaret etmek üzere ‘sabır’ lafzıyla ifade edilmiştir. { ذلِكَ } kelimesi, zikredilen sabır ve bağışlamaya işarettir. { عَزْمِ الْأُمُورِ } ise azmedilmiş, kesinleşmiş yahut azim sahibi, sadık işlerdir. ‘Men’in mevsûle olması da şartiyye olması da caiz görülmüştür. Lâm harfinin ibtida için olması da yemin için olması da caizdir ve yemin cevabı ile şartın cevabından yetinilmiştir. Lâm ibtida için kılınıp ‘men’ şartiyye yapıldığında, { إِنَّ ذلِكَ } cümlesi şartın cevabı olur ve ondan ‘fâ’ harfi hazfedilmiş olur. Hazfi şiire has kılan kimse ise bu veche cevaz vermez. Bir cemaat kelâmda bir hazif bulunduğunu, yani ‘şüphesiz onun bunu yapması azmedilmeye değer işlerdendir’ [inne zâlike minhu lemin azmi’l-umûr] demek olduğunu zikretmişlerdir. Bunu da cümlenin haber olması ve haberde mutlaka bir rabıtın (bağlayıcının) bulunması gerektiği, { ذلِكَ } kelimesinin ise sabır ve bağışlamaya işaret ettiği için buna elverişli olmadığı gerekçesiyle açıklamışlardır. Kastedilen onun sabrı olduğu için rabıta ihtiyaç bırakmadığı yahut ‘zâlike’nin rabıt olduğu ve ‘azim sahibi kimselerden’ takdiriyle ‘men’e işaret ettiği şeklindeki görüşler ise tekellüflüdür (zorlamadır).

هذا واختار العلامة الطيبي أن تسمية الفعلة الثانية التي هي الجزاء سيئة من باب التهجين دون المشاكلة.

Bununla birlikte Allâme et-Tîbî, ceza olan ikinci fiilin ‘kötülük’ (seyyie) olarak isimlendirilmesinin müşâkele değil tehdit/çirkin gösterme (tehcîn) kabilinden olduğunu tercih etmiştir.

وزعم أن المجازى مسيء وبني على ذلك ربط جملة إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ بما قبل فقال: يمكن أن يقال لما نسب المجازي إلى المساءة في قوله سبحانه: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها والمسيء في هذا المقام مفسدا لما في البين بدليل فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ علل مفهوم ذلك بقوله سبحانه: إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ كأنه قيل: من أخرج نفسه بالعفو والإصلاح من الانتساب إلى السيئة والإفساد كان مقسطا إن الله يحب المقسطين فوضع موضعه فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ ومن اشتغل بالمجازاة وانتسب إلى السيئة وأفسد ما في البين وحرم نفسه ذلك الأجر الجزيل كان ظالما

Cezalandıranın da kötülük eden (müsî') olduğunu ileri sürmüş ve { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } cümlesinin öncesine bağlanmasını buna bina ederek şöyle demiştir: ‘Şöyle denilebilir: Yüce Allah { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } buyruğunda cezalandıranı kötülüğe nispet edince ve bu makamda kötülük eden de { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ } deliliyle aradaki durumu ifsat eden olunca, bundan anlaşılan mefhumu Yüce Allah { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } buyruğuyla gerekçelendirmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Kim affetmek ve arayı düzeltmek suretiyle nefsini kötülüğe ve ifsat etmeye nispet edilmekten çıkarırsa adil/muksit olur, şüphesiz Allah ise adil olanları sever; dolayısıyla onun yerine { فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } konulmuştur. Kim de cezalandırmakla meşgul olur, kötülüğe nispet edilir, arayı bozar ve nefsini o bol ecirden mahrum bırakırsa nefsine zulmetmiş olur;

نفسه إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ فالآية واردة إرشادا للمظلوم إلى مكارم الأخلاق وإيثار طريق المرسلين.

{ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz O, zalimleri sevmez”. Dolayısıyla ayet, mazlumu güzel ahlaka ve peygamberlerin yolunu tercih etmeye irşat sadedinde varid olmuştur.’

وقال: إن قوله تعالى: وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ إلخ خطاب للولاة والحكام وتعليم فعل ما ينبغي فعله بدليل قوله سبحانه: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ حيث أعاد السبيل المنكر بالتعريف وعلق به يَظْلِمُونَ النَّاسَ وفسره بقوله تعالى: عَذابٌ أَلِيمٌ وكذا قوله سبحانه: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إلخ تعليم لهم أيضا طريق الحكم يعني أن صاحب الحق إذا عدل من الأولى وانتصر من الظالم فلا سبيل لكم عليه لما قد رخص له ذلك وإذا اختار الأفضل فلا سبيل لكم على الظالم لأن عفو المظلوم من عزم الأمور فتعاونوا على البر والتقوى ولا تعاونوا على الإثم والعدوان انتهى، ولا يخفى ما فيه.

Yine o şöyle demiştir: ‘Yüce Allah’ın { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ } vb. buyruğu idarecilere ve hakimlere bir hitaptır ve yapılması gerekenin öğretilmesidir; nitekim Yüce Allah { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } buyruğunda nekire olan ‘sebîl’i marife olarak tekrarlamış, ona { يَظْلِمُونَ النَّاسَ } ifadesini bağlamış ve onu Yüce Allah’ın { عَذابٌ أَلِيمٌ } “acı bir azap” buyruğuyla tefsir etmiştir. Aynı şekilde O Sübhânehû’nun { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ } vb. buyruğu da onlara hüküm yolunu öğretmektir; yani hak sahibi en faziletli olandan vazgeçip zalimden hakkını aldığında, kendisine buna ruhsat verildiği için sizin onun aleyhine bir yolunuz yoktur; daha faziletli olanı seçtiğinde ise zalimin aleyhine de bir yolunuz yoktur, çünkü mazlumun affetmesi azmedilmeye değer işlerdendir; şu halde iyilik ve takva üzerinde yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın demektir.’ [Tîbî’nin sözü] bitti. Bundaki tutarsızlık ise gizli değildir.

وفي الكشف أن جعل ما ذكر خطابا للولاة والحاكم يوجب التعقيد في الكلام فالمعول عليه ما قدمناه، وقد جاءت أخبار كثيرة في فضل العافين عمن ظلمهم،

el-Keşşâf’ta [ve el-Keşf’te] belirtildiğine göre, zikredilenlerin idarecilere ve hakime hitap kılınması sözde karmaşıklığa yol açar; dolayısıyla itimat edilecek olan bizim daha önce sunduğumuz görüştür. Kendisine zulmedeni affedenlerin faziletine dair pek çok haber varid olmuştur.

أخرج البيهقي في شعب الإيمان عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: قال موسى بن عمران ﵊ يا رب من أعز عبادك عندك؟ قال: من إذا قدر غفر»

el-Beyhakî Şuabü’l-Îmân’da Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Mûsâ b. İmrân aleyhisselâm dedi ki: Ey Rabbim! Senin katında kullarının en değerlisi kimdir? [Allah Teâlâ] buyurdu ki: Güç yetirdiği halde bağışlayandır.»

وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في الشعب عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: «إذا وقف العباد للحساب نادى مناد ليقم من أجره على الله تعالى فليدخل الجنة ثم نادى الثانية ليقم من أجره على الله تعالى قالوا: ومن ذا الذي أجره على الله تعالى؟ قال: العافون عن الناس فقام كذا وكذا ألفا فدخلوا الجنة بغير حساب» .

İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve eş-Şuab’da el-Beyhakî Enes’ten rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kullar hesap için durduklarında bir münadi şöyle seslenir: Mükafatı Allah Teâlâ’ya ait olan kimse kalksın ve cennete girsin! Sonra ikinci kez şöyle seslenir: Mükafatı Allah Teâlâ’ya ait olan kimse kalksın! Derler ki: Mükafatı Allah Teâlâ’ya ait olan kimdir? Şöyle der: İnsanları affedenlerdir. Bunun üzerine şu kadar bin kişi kalkar ve hesapsız olarak cennete girerler.»

وأخرج أحمد وأبو داود عن أبي هريرة أن رجلا شتم أبا بكر رضي الله تعالى عنه والنبي ﷺ جالس فجعل ﵊ يعجب ويتبسم فلما أكثر رد عليه بعض قوله: فغضب النبي ﷺ وقام فلحقه أبو بكر رضي الله تعالى عنه فقال: يا رسول الله كان يشتمني وأنت جالس فلما رددت عليه بعض قوله غضبت وقمت قال: إنه كان معك ملك يرد عنك فلما رددت عليه بعض قوله: وقع الشيطان فلم أكن لأقعد مع الشيطان ثم قال ﵊: «ثلاث من الحق ما من عبد ظلم بمظلمة فيغضي عنها لله تعالى ألا أعز الله ﷿ بها نصره وما فتح رجل باب عطية يريد بها صلة إلا زاده الله تعالى بها كثرة وما فتح رجل باب مسألة يريد بها كثرة إلا زاده الله تعالى بها قلة»

Ahmed ve Ebû Dâvûd Ebû Hüreyre’den rivayet ettiklerine göre, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem otururken bir adam Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh’a sövdü; Nebî aleyhisselâm da hayret ediyor ve tebessüm ediyordu. Adam aşırıya gidince [Ebû Bekir] onun sözünün bir kısmına karşılık verdi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelendi ve ayağa kalktı. Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh O’na yetişip dedi ki: ‘Ey Allah’ın Resûlü! O bana söverken sen oturuyordun; ben onun bazı sözlerine karşılık verince öfkelendin ve kalktın.’ Buyurdu ki: «Seninle beraber senin adına karşılık veren bir melek vardı. Sen onun bazı sözlerine karşılık verince şeytan araya girdi; ben de şeytanla birlikte oturacak değildim.» Sonra O aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Üç şey haktır: Kendisine bir zulüm yapılıp da sırf Allah Teâlâ için onu sineye çeken hiçbir kul yoktur ki, Allah azze ve celle onun vesilesiyle onun yardımını/izzetini artırmış olmasın. Bir bağı sürdürmek amacıyla ihsan kapısını açan hiçbir adam yoktur ki, Allah Teâlâ onun vesilesiyle onun [malını] çoğaltmış olmasın. Malını çoğaltmak isteğiyle dilenme kapısını açan hiçbir adam yoktur ki, Allah Teâlâ onun vesilesiyle onun [malını] azaltmış olmasın.»

واستشكل هذا الخبر بأنه يشعر بعتب أبي بكر رضي الله تعالى عنه وهو نوع من السبيل المنفي في قوله تعالى: وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ وأجيب بأنا لا نسلم ذلك وليس فيه أكثر من تنبيهه رضي الله تعالى عنه على ترك الأولى وهو شيء والعتب شيء آخر، وكذا لا يعد لو ما كما لا يخفى.

Bu haber, Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh’a bir kınamayı hissettirdiği ve bunun da Yüce Allah’ın { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } “Kim de zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine hiçbir yol yoktur” buyruğunda nefyedilen sorumluluk yolunun bir türü olduğu gerekçesiyle müşkil görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz bunu kabul etmiyoruz; zira bunda onun radıyallâhu teâlâ anh evlâ olanı terk ettiğine dair uyarılmasından öte bir şey yoktur; bu bir şeydir, kınamak ise başka bir şeydir. Aynı şekilde gizli olmadığı üzere bu bir levm (ayıplama) da sayılmaz.

ومن الناس من خص السبيل في الآية بالإثم والعقاب فلا إشكال عليه أصلا، وقيل: هو باق على العموم إلا أن الآية في عوام المؤمنين ومن لم يبلغ مبلغ أبي بكر رضي الله تعالى عنه فإن مثله يلام بالشتم وإن كان بحق بحضرة رسول الله ﷺ قبل أن يأذن له به قالا أو حالا بل لاح عليه ﷺ ما يشعر باستحسان السكوت عنه وحسنات الأبرار سيئات المقربين.

İnsanlardan bazıları ayetteki sorumluluk yolunu (sebîl) günah ve cezaya has kılmışlardır; binaenaleyh onlar için hiçbir müşkül kalmaz. Denildi ki: O umumiliği üzere bakidir; ancak ayet avam müminler ve Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh’ın mertebesine ulaşamamış kimseler hakkındadır. Zira onun gibisi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda, sözlü veya fiilî olarak kendisine izin verilmeden önce haklı bile olsa karşılık vermekle kınanır; bilakis O sallallâhu aleyhi ve sellem’in üzerinde susmayı güzel gördüğünü hissettiren bir tavır belirmişti. Nitekim ebrarın hasenatı, mukarrebûnun seyyiatıdır.

وقد أمر ﷺ بعض الأشخاص برد الشتم على الشاتم،

Nitekim O sallallâhu aleyhi ve sellem bazı şahıslara sövene karşılık vermesini emretmiştir.

أخرج النسائي، وابن ماجه وابن مردويه عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: دخلت علي زينب رضي الله تعالى عنها وعندي رسول الله ﷺ فأقبلت علي تسبني فوزعها النبي ﵊ فلم تنته فقال لي: سبيها فسببتها حتى جف ريقها في فمها ووجه رسول الله ﷺ يتهلل سرورا

en-Nesâî, İbn Mâce ve İbn Merdûye Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ’dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: ‘Yanımda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem varken Zeyneb radıyallâhu teâlâ anhâ çıkageldi ve bana dönüp sövmeye başladı. Nebî aleyhisselâm onu engellemeye çalıştı fakat o vazgeçmedi. Bunun üzerine bana: «Sen de ona karşılık ver!» buyurdu. Ben de ona öyle karşılık verdim ki ağzındaki tükürüğü kurudu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yüzü ise sevinçten parıldıyordu.’

، ولعله كان هذا منه ﵊ تعزيرا لزينب رضي الله تعالى عنها بلسان عائشة رضي الله تعالى عنها لما أن لها حقا في الردود أي المصلحة في ذلك وقد ذكر فقهاؤنا أن للقاضي أن يعزر من استحق التعزير بشتم غير القذف وكذا للزوج أن يعزر زوجته على شتمها غير محرم إلى أمور أخر فتأمل.

Muhtemelen bu durum, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ’nın karşılık verme hakkı bulunduğu ve bunda bir maslahat gördüğü için O aleyhisselâm tarafından Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ’nın diliyle Zeyneb radıyallâhu teâlâ anhâ’ya verilmiş bir tazir idi. Nitekim fakihlerimiz, hakimin kazf (iftira) dışındaki sövme sebebiyle taziri hak eden kimseyi tazir edebileceğini, aynı şekilde kocanın da mahrem olmayan birine sövmesi sebebiyle hanımını tazir edebileceğini ve daha başka hususları zikretmişlerdir; iyi düşün!

وظاهر قوله تعالى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها يقتضي رعاية المماثلة مطلقا، وفي تفسير الإمام أن الآية تقتضي وجوب رعاية المماثلة في كل الأمور إلا فيما خصه الدليل لأنه لو حملت المماثلة في أمر معين فهو غير مذكور فيها فيلزم الإجمال وعلى ما قلنا يلزم تحمل التخصيص ومعلوم أن دفع الإجمال أولى من دفع التخصيص.

Yüce Allah’ın { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” buyruğunun zahiri, mutlak olarak misliyetin gözetilmesini gerektirir. İmam’ın tefsirinde belirtildiğine göre ayet, delilin tahsis ettiği durumlar hariç bütün hususlarda misliyetin gözetilmesinin vacip olduğunu gerektirir. Zira şayet misliyet belirli bir hususa hamledilirse, o husus ayette zikredilmediğinden kapalılık (icmâl) lazım gelir. Bizim dediğimize göre ise tahsisi kabullenmek gerekir ve malumdur ki kapalılığı defetmek tahsisi defetmekten daha evlâdır.

والفقهاء أدخلوا التخصيص فيها في صور كثيرة تارة بناء على نص آخر أخص وأخرى بناء على القياس، ولا شك أن من ادعى التخصيص فعليه البيان والمكلف يكفيه أن يتمسك بها في جميع المطالب.

Fakihler ise bazen daha hususi başka bir nassa dayanarak, bazen de kıyasa dayanarak pek çok surette bu ayete tahsis dahil etmişlerdir. Şüphe yok ki tahsis iddia edene beyan düşer; mükellefe ise bütün taleplerinde bu ayete tutunmak yeter.

وعن مجاهد والسدي إذا قال له: أخزاه الله تعالى فليقل أخزاه الله تعالى وإذا قذفه قذفا يوجب الحد فليس له ذلك بل الحد الذي أمر الله تعالى به، ونقل أبو حيان عن الجمهور أنهم قالوا إذا بغى مؤمن على مؤمن فلا يجوز له أن ينتصر منه بنفسه بل يرفع ذلك إلى الإمام أو نائبه، وفي مجمع الفتاوى جاز المجازاة بمثله في غير موجب حد للإذن به وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ والعفو أفضل فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وقال ابن الهمام: الأولى أن الإنسان إذا قيل له ما يوجب التعزير أن لا يجيبه قالوا: لو قال له: يا خبيث الأحسن أن يكف عنه ويرفعه إلى القاضي ليؤدبه بحضوره ولو أجاب مع هذا فقال: بل أنت لا بأس.

Mücâhid ve es-Süddî’den nakledildiğine göre: Biri ona ‘Allah Teâlâ onu rezil etsin’ derse, o da ‘Allah Teâlâ onu rezil etsin’ desin. Şayet ona had cezasını gerektiren bir zina iftirasında bulunursa, onun aynı şekilde karşılık verme hakkı yoktur; bilakis Allah Teâlâ’nın emrettiği had cezası uygulanır. Ebû Hayyân cumhurdan şöyle dediklerini nakletmiştir: Bir mümin diğer bir mümine haksızlık ederse, onun bizzat kendisinin intikam alması caiz olmaz; bilakis durumu imama veya onun naibine intikal ettirir. Mecmau’l-Fetâvâ’da şöyle geçer: Had cezasını gerektirmeyen hususlarda misliyle karşılık vermek caizdir; zira { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } “Kim de zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine hiçbir yol yoktur” buyruğuyla buna izin verilmiştir; affetmek ise daha efdaldir: { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Fakat kim affeder ve arayı düzeltirse, onun mükafatı Allah’a aittir”. İbnü’l-Hümâm şöyle demiştir: ‘Evlâ olan, insana tazir gerektiren bir söz söylendiğinde ona cevap vermemesidir.’ Şöyle demişlerdir: Bir kimse ona ‘Ey habis!’ dese, en güzeli susması ve huzurunda onu terbiye etmesi için meseleyi hakime götürmesidir; bununla birlikte şayet cevap verip ‘Asıl sen!’ dese bir beis yoktur.

وفي التنوير وشرحه ضرب غيره بغير حق وضربه المضروب أيضا يعزران كما لو تشاتما بين يدي القاضي ولم يتكافآ، وأنت تعلم ما يقتضيه ظاهر الآية ولا يعدل عنه إلا لنص، وظاهر كلام العلامة الطيبي أن المظلوم إذا عفا لا يلزم الظالم التعزير بضرب أو حبس أو نحوه، وذكر فقهاؤنا أن التعزير يغلب فيه حق العبد فيجوز فيه الإبراء العفو واليمين والشهادة على الشهادة وشهادة رجل وامرأتين ويكون أيضا حقا لله تعالى فلا عفو فيه إلا إذا علم الإمام انزجار الفاعل إلى آخر ما قالوا، ويترجح عندي إن الإمام متى رأى بعد التأمل والتجرد عن حظوظ النفس ترك التعزير للعفو سببا للفساد والتجاسر على التعدي وتجاوز الحدود عزر بما تقتضيه المصلحة العامة وليبذل وسعه فيما فيه إصلاح الدين وانتظام أمور المسلمين وإياه أن يتبع الهوى فيضل عن الصراط المستقيم.

et-Tenvîr ve şerhinde şöyle geçer: Bir kimse haksız yere başkasına vursa ve vurulan kimse de ona vursa, tıpkı hakimin huzurunda birbirine sövüp denk gelmedikleri durumda olduğu gibi ikisi de tazir edilir. Ayetin zahirinin neyi gerektirdiğini ve bir nass olmaksızın ondan dönülemeyeceğini biliyorsun. Allâme et-Tîbî’nin sözünün zahirine göre ise mazlum affettiğinde, zalime dayak, hapis veya benzeri bir tazir gerekmez. Fakihlerimiz ise tazirde kul hakkının galip olduğunu, dolayısıyla onda ibra, af, yemin, şahitlik üzerine şahitlik ve bir erkek ile iki kadının şahitliğinin caiz olduğunu; aynı zamanda onda Allah Teâlâ’nın hakkının da bulunduğunu, dolayısıyla imam failin vazgeçtiğini bilmedikçe aftan söz edilemeyeceğini zikretmişlerdir... söylediklerinin sonuna kadar. Benim katımda ağır basan görüş şudur: İmam, etraflıca düşündükten ve nefsin hazlarından sıyrıldıktan sonra affetmek sebebiyle tazirin terk edilmesini fesada, haddi aşmaya ve sınırları çiğnemeye cüret etmeye bir sebep olarak görürse, kamu maslahatının gerektirdiği ölçüde tazir uygular; dinin ıslahı ve Müslümanların işlerinin intizamı hususunda gücünü sarf etsin ve hevasına uyup da dosdoğru yoldan sapmaktan son derece sakınsın!

وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ أي ما له من ناصر يتولاه من بعد خذلان الله تعالى إياه فضمير بَعْدِهِ لله تعالى بتقدير مضاف فيه، وقيل للخذلان المفهوم من يُضْلِلِ والجملة عطف على قوله تعالى:

{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ } “Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir velisi (koruyucusu) yoktur”; yani Allah Teâlâ’nın onu yardımsız bırakmasından sonra ona sahip çıkacak hiçbir yardımcısı yoktur. ‘Ba'dihî’deki zamir, takdirî bir muzâf ile Allah Teâlâ’ya aittir; bir görüşe göre ise ‘yudlil’den anlaşılan ‘hızlân’a (yardımsız bırakmaya) aittir. Cümle Yüce Allah’ın şu buyruğuna matuftur:

أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وكني بمن عن الظالم الباغي تسجيلا بأنه ضال مخذول أو أتي به مبهما ليشمله شمولا أوليا فقوله سبحانه: وَلَمَنْ صَبَرَ إلخ اعتراض لما أشرنا إليه وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ أي حين يرونه، وصيغة الماضي للدلالة على التحقق يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ أي رجعة إلى الدنيا مِنْ سَبِيلٍ حتى نؤمن ونعمل صالحا، وجوز أن يكون المعنى هل إلى رد للعذاب ومنع من سبيل، وتنكير مَرَدٍّ وكذا سَبِيلٍ للمبالغة والجملة حال وقيل مفعول ثان لترى.

{ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İşte onlar için acı bir azap vardır”. Sapmış ve yardımsız bırakılmış olduğunu tescil etmek için zalim ve taşkın kimseden ‘men’ (من) ile kinaye yapılmıştır yahut öncelikli olarak onu kapsasın diye müphem getirilmiştir. Dolayısıyla O Sübhânehû’nun { وَلَمَنْ صَبَرَ } vb. buyruğu işaret ettiğimiz üzere i’tirâziyyedir (ara cümledir). { وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Ve o zalimleri azabı gördükleri zaman görürsün”; yani onu gördükleri vakit [görürsün]; mazi sîgası vuku bulmanın kesinliğini ifade etmek içindir. { يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ } “şöyle derler: Acaba geri dönecek”; yani iman edip salih amel işleyelim diye dünyaya dönüşe dair, { مِنْ سَبِيلٍ } “bir yol var mı?”. Mananın ‘acaba azabın geri çevrilmesine ve engellenmesine bir yol var mı?’ şeklinde olması da caiz görülmüştür. ‘Meredd’ ve aynı şekilde ‘sebîl’ kelimelerinin nekire kılınması mübalağa içindir. Cümle haldir; ‘terâ’nın ikinci mef'ûlü olduğu da söylenmiştir.

وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها أي على النار المدلول عليها بالعذاب، والجملة كالسابقة خاشِعِينَ متضائلين متقاصرين مِنَ الذُّلِّ أي بسبب الذل لعظم ما لحقهم فمن سببية متعلقة بخاشعين وهو وكذا ما بعده حال.

{ وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها } “Ve onların oraya (ateşe) sunulduklarını görürsün”; yani azap ile delalet edilen ateşe [sunulduklarını]. Cümle önceki gibidir. { خاشِعِينَ } “boyun bükmüş olarak”; küçülmüş, büzülmüş halde; { مِنَ الذُّلِّ } “aşağılıktan ötürü”; yani başlarına gelenin büyüklüğü sebebiyle zilletten ötürü. ‘Min’ harfi sebebiyye olup ‘hâşiîn’e müteallıktır; bu kelime de sonrasındaki gibi haldir.

وجوز أن يعلق الجار بقوله تعالى: يَنْظُرُونَ ويوقف على خاشِعِينَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ والأول أظهر، والطرف مصدر طرف إذا حرك عينه ومنه طرفة العين، والمراد بالخفي الضعيف، ومن ابتدائية أي يبتدىء نظرهم من تحريك لأجفانهم ضعيف بمسارقة كما ترى المصبور ينظر إلى السيف وهكذا نظر الناظر إلى المكاره لا يقدر أن يفتح أجفانه عليها ويملأ عينيه منها كما يفعل في نظره إلى المحاب، ويجوز أن تكون من بمعنى الباء.

Câr ve mecrûrun Yüce Allah’ın { يَنْظُرُونَ } buyruğuna bağlanması ve { خاشِعِينَ } kelimesi üzerinde durulması da caiz görülmüştür: { مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } “göz ucuyla gizli gizli bakarken”. Birinci vecih daha zahirdir. ‘Tarf’, gözünü hareket ettirdiğinde kullanılan ‘tarafe’ fiilinin masdarıdır; ‘tarfetü’l-ayn’ (göz açıp kapama) ifadesi de bundandır. ‘Hafî’ ile kastedilen ise zayıftır. ‘Min’ ibtidâiyyedir; yani onların bakışları, hapsedilmiş kimsenin kılıca bakışını gördüğün gibi, göz kapaklarını hırsızlama bir şekilde zayıfça kımıldatmasından başlar. İşte sevilmeyen şeylere bakan kimsenin bakışı da böyledir; sevdiği şeylere bakarken yaptığı gibi göz kapaklarını onun üzerine sonuna kadar açmaya ve gözlerini onunla doldurmaya güç yetiremez. ‘Min’ harfinin ‘bâ’ manasında olması da caizdir.

وعن ابن عباس خَفِيٍّ ذليل فالطرف عليه جفن العين، وقيل: يحشرون عميا فلا ينظرون إلا بقلوبهم وذاك

İbn Abbâs’tan ‘hafî’nin zelil manasında olduğu nakledilmiştir; buna göre ‘tarf’ göz kapağıdır. Denildi ki: Onlar kör olarak haşredilirler, dolayısıyla ancak kalpleriyle bakarlar; işte bu da

نظر من طرف خفي، وهو تأويل متكلف، والجملتان السابقتان أعني تَرَى الظَّالِمِينَ وتَراهُمْ يُعْرَضُونَ معطوفان على وَمَنْ يُضْلِلِ وأصل الكلام والظالمون لما رأوا العذاب يقولون وهم يعرضون عليها خاشعين، ثم قيل وَتَرَى وَتَراهُمْ خطابا لكل من يتأتّى منه الرؤية ويعتبر بحالهم زيادة للتهويل كأنه يعجبهم مما هم فيه ليعتبروا ويبتهجوا، ومنه يظهر أنه خطاب للنبي ﷺ وأتباعه وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ أي إنهم الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ بالتعريض للعذاب الخالد أو على ما مر في الزمر، وعدل عن أنهم إلى الذين تسجيلا عليهم بأكمل الخسران إذ المراد أن الكاملين في صفة الخسران المتصفين بحقيقته يَوْمَ الْقِيامَةِ متعلق بخسروا والقول في الدنيا، وجوز أن يكون متعلقا بقال، والماضي لتحقق الوقوع أي ويقولون إذا رأوهم على تلك الصفة. وفي الكشف الظاهر أنه قول يوم القيامة كالخسران من باب التنازع بين الفعلين، وآثر صاحب الكشاف على ما يؤذن به صنيعه أن يتعلق بالخسران وحده لأن الأصل في قالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ إلخ هم الخاسرون كما أن الأصل في وَتَرَى الظَّالِمِينَ والظالمون لما رأوا ثم قيل وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا على نحو ما قيل وَتَرَى إلخ وكما أن الرؤية رؤية الدنيا استحضارا لعذابهم الكائن في الآخرة تهويلا كذلك القول كأنهم جعلهم حضورا يعاين عذابهم ويسمع ما يقول المؤمنون فيهم ورد على الخطاب في الرؤية والغيبة في القول لأن معاينة العذاب لما كانت أدخل في التهويل جعل العذاب قريبا مشاهدا وخصوا بالخطاب على سبيل استحضار الحال لمزيد الابتهاج ولم يكن في الخسران ذلك المعنى لأنه أمر معقول والمحسوسات أقوى لا سيما إذا كن موجبات الخسران فجيء به على الأصل من الغيبة، وعدله من المضارع إلى الماضي لأنه قول صادر عن مقتضى الحال قد حق ووقع تفوهوا به أو لا وأسند إلى المؤمنين دلالة على الابتهاج المذكور واعتباطهم بنجاتهم عما هم فيه وإلا فالقول والرؤية لكل من يتأتى منه القول والرؤية، وجعله حالا كما فعل الطيبي على معنى وتراهم وقد صدق فيهم قول المؤمنين في الدنيا إن الخاسرين إلخ من أسلوب قوله:

gizli bir göz ucuyla bakmaktır; ancak bu zorlama bir tevilidir. Önceki iki cümle yani { تَرَى الظَّالِمِينَ } ve { تَراهُمْ يُعْرَضُونَ } cümleleri { وَمَنْ يُضْلِلِ } üzerine matuftur. Kelâmın aslı şöyledir: ‘Zalimler azabı gördüklerinde derler ve onlar boyun bükmüş olarak ona sunulurlar.’ Sonra korkutmayı artırmak için görmesi mümkün olan ve onların durumundan ibret alan herkese hitaben —sanki ibret alsınlar ve sevinsinler diye içinde bulundukları duruma onları hayrette bırakırcasına— { وَتَرَى } ve { تَراهُمْ } denilmiştir. Bundan da bunun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e ve O’na tabi olanlara bir hitap olduğu anlaşılmaktadır. { وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ } “İman edenler ise şöyle derler: Şüphesiz hüsrana uğrayanlar”; yani onlar, { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ } “kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır”; ebedî azaba maruz bırakmak suretiyle yahut Zümer Suresi’nde geçtiği üzere. ‘İnnehüm’ yerine ‘ellezîne’ye dönülmesi, tam bir hüsran içinde olduklarını onlar aleyhine tescil etmek içindir; zira kastedilen, hüsran sıfatında tam olan ve onun hakikatiyle vasıflanan kimselerdir. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü”; ‘hasirû’ya müteallıktır, söz ise dünyadadır. ‘Kâle’ fiiline müteallık olması da caiz görülmüştür; mazi sîgası vuku bulmanın kesinliği içindir, yani onları bu sıfat üzere gördüklerinde derler [demektir]. el-Keşf’te belirtildiğine göre zahir olan, iki fiil arasındaki tenâzu’ babından olarak, hüsran gibi bunun da kıyamet günündeki bir söz olmasıdır. Keşşâf sahibi ise üslubunun hissettirdiğine göre yalnızca hüsrana taalluk etmesini tercih etmiştir; çünkü { قالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ } vb. ifadesinin aslı ‘hümü’l-hâsirûn’dur (onlar hüsrana uğrayanlardır); nitekim { وَتَرَى الظَّالِمِينَ } ifadesinin aslı da ‘vez-zâlimûne lemmâ raev’dir. Sonra tıpkı { وَتَرَى } vb. denildiği gibi { وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا } denilmiştir. Görme eylemi, korkutmak maksadıyla ahirette vuku bulacak azaplarını zihinde canlandırma açısından bir dünya görmesi olduğu gibi, söz de sanki onları hazır kılmış da azaplarını bizzat müşahede ediyor ve müminlerin onlar hakkında söylediklerini işitiyor gibidir. Görmede hitaba, sözde ise gâibe dönülmüştür; zira azabı bizzat müşahede etmek korkutmada daha tesirli olduğu için azap yakın ve müşahede edilir kılınmış ve durumun canlandırılması yoluyla ferahlığın artması için hitaba tahsis edilmişlerdir. Hüsranda ise bu mana yoktur, çünkü o akılla kavranan bir şeydir; hissedilenler ise bilhassa hüsranı gerektiren şeyler olduklarında daha kuvvetlidir; bu sebeple o, gâib olan aslı üzere getirilmiştir. Muzariden maziye dönülmesi ise durumun gereğinden sâdır olan, ister telaffuz etsinler ister etmesinler kesinleşmiş ve vuku bulmuş bir söz olduğu içindir; zikredilen ferahlığa ve içinde bulundukları durumdan kurtulmalarından dolayı duydukları sevince delalet etmek üzere müminlere isnat edilmiştir; aksi takdirde söz de görme de söylemesi ve görmesi mümkün olan herkes içindir. et-Tîbî’nin yaptığı gibi bunun ‘müminlerin dünyadaki “şüphesiz hüsrana uğrayanlar...” sözü onlar hakkında gerçekleşmiş olduğu halde onları görürsün’ manasında bir hal kılınması, şu şairin sözü üslubundandır:

إذا ما انتسبنا لم تلدني لئيمة وفيه أنه إنما يرتكب عند تعذر الحقيقة وقد أمكن الحمل على التنازع فلا تعذر.

‘Biz soyumuzu saydığımız zaman beni alçak bir kadın doğurmamıştır.’ Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu ancak hakikatin imkansız olduğu yerde irtikap edilir; oysa tenâzua hamletmek mümkündür, dolayısıyla bir imkansızlık yoktur.

ثم إنه على التقدير لا يظهر أنه قول فيها إلا بدليل خارج، وهذا بخلاف ما ذكره جار الله في قوله تعالى: وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ [ق: ٢٨] من تقدير وقد صح عندكم أني قدمت لأن في اللفظ إشعارا به بينا انتهى، ولعمري لقد أبعد قدس سره المغزى في هذه الآيات العظام وأتى بما تستحسنه النظار من ذي الإفهام فليفهم، وقوله تعالى: أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ إما من تمام كلام المؤمنين ويجري فيه ما سمعت من الأصل ونكتة العدول أو استئناف إخبار منه تعالى تصديقا لذلك وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ برفع العذاب عنهم مِنْ دُونِ اللَّهِ حسبما يزعمون وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ إلى الهدى أو النجاة، وقيل: المراد ما له من حجة اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ إذا دعاكم لما به النجاة على لسان رسوله ﷺ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ الجار والمجرور إما متعلق بمرد ويعامل اسم لا الشبيه بالمضاف معاملته فيترك تنوينه كما نص عليه ابن مالك في التسهيل ومنه

Sonra bu takdire göre haricî bir delil olmadıkça onun dünyada söylenmiş bir söz olduğu açıkça anlaşılamaz. Bu durum, Cârullah’ın { وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ } “Halbuki ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim” [Kâf: 28] ayetinde ‘benim size daha önce bildirdiğim katınızda sabit olmuştur’ şeklindeki takdirinden farklıdır; çünkü o lafızda buna dair açık bir ihsas vardır [Keşf’in sözü] bitti. Doğrusu onun kuddise sirruh bu yüce ayetlerdeki derin manayı kavraması ve anlayış sahiplerinin nazarında takdir edilecek açıklamalar getirmesi pek kıymetlidir, iyi anlaşılsın! Yüce Allah’ın { أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ } “İyi bilin ki zalimler sürekli bir azap içindedirler” buyruğu, ya müminlerin sözünün tamamındandır ve onda asıl ile iltifât nüktenin gereği caridir yahut bunu tasdik etmek üzere O Teâlâ’dan bir haber olarak müste'nefedir (yeni bir cümledir). { وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ } “Onların kendilerine yardım edecek hiçbir velileri (dostları) yoktur”; azabı onlardan kaldırmak suretiyle, { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah’tan başka”; zannettikleri gibi [hiçbir dostları yoktur]. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ } “Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol yoktur”; hidayete veya kurtuluşa [giden hiçbir yol yoktur]. Denildi ki: Kastedilen, onun hiçbir hüccetinin olmamasıdır. { اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ } “Rabbinizin çağrısına uyun”; Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’in diliyle kurtuluş vesilesi olan şeylere sizi çağırdığında O’na icabet edin, { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce”. Câr ve mecrûr ya ‘meredd’ kelimesine müteallıktır ve ‘lâ’nın şebîh bi’l-muzâf olan ismi onun muamelesini görüp İbn Mâlik’in et-Teshîl’de açıkça belirttiği gibi tenvini terk edilir; nitekim şu da bundandır:

قوله ﵊ «لا مانع لما أعطيت»

O aleyhisselâm’ın «Senin verdiğine engel olacak kimse yoktur» [Lâ mânia limâ a'tayte] hadis-i şerifi,

وقوله تعالى: لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ [يوسف: ٩٢] أي لا يرده الله تعالى بعد ما حكم به.

ve Yüce Allah’ın { لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } “Bugün size kınama yoktur” [Yûsuf: 92] ayetidir; yani Allah Teâlâ onunla hükmettikten sonra onu geri çevirmez.

ومن لم يرض بذلك قال: هو خبر لمبتدأ محذوف أي ذلك من الله تعالى، والجملة استئناف في جواب سؤال مقدر تقديره ممن ذلك؟ أو حال من الضمير المستتر في الظرف الواقع خبر لا أو متعلق بالنفي أو بما دل عليه كما قيل في قوله تعالى: ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ [القلم: ٢] وقيل: هو متعلق بيأتي، وتعقب بأنه خلاف المتبادر من

Buna razı olmayan kimse ise şöyle demiştir: O, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani ‘bu, Allah Teâlâ’dandır’ demektir ve cümle ‘bu kimdendir?’ şeklindeki takdirî bir soruya cevap olarak istînâfiyyedir. Yahut ‘lâ’nın haberi olan zarftaki müstetir zamirden haldir ya da nefyin kendisine yahut Yüce Allah’ın { ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } “Sen Rabbinin nimeti sayesinde bir mecnun değilsin” [Kalem: 2] buyruğunda söylendiği gibi onun delalet ettiği şeye müteallıktır. ‘Ye'tî’ fiiline müteallık olduğu da söylenmiştir; ancak buna,

اللفظ والمعنى، وقيل: هو مع ذلك قليل الفائدة، وجوز كونه صفة ليوم، وتعقب بأنه ركيك معنى، والظاهر أن المراد بذلك اليوم يوم القيامة لا يوم ورود الموت كما قيل ما لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ أي ملاذ تلتجئون إليه فتخلصون من العذاب على أن مَلْجَإٍ اسم مكان، ويجوز أن يكون مصدرا ميميا وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ إنكار على أنه مصدر أنكر على غير القياس ونفي ذلك مع قوله تعالى حكاية عنهم: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] تنزيلا لما يقع من إنكارهم منزلة العدم لعدم نفعه وقيام الحجة وشهادة الجوارح عليهم أو يقال إن الأمرين باعتبار تعدد الأحوال والمواقف، وجوز أن يكون نَكِيرٍ اسم فاعل للمبالغة أي ما لكم منكر لأحوالكم غير مميز لها ليرحمكم وهو كما ترى فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً تلوين للكلام وصرف له عن خطاب الناس بعد أمرهم بالاستجابة وتوجيه له إلى الرسول ﷺ أي فإن لم يستجيبوا وأعرضوا عما تدعوهم إليه فلا تهتم بهم فما أرسلناك رقيبا ومحاسبا عليهم إِنْ عَلَيْكَ أي ما عليك إِلَّا الْبَلاغُ لا الحفظ وقد فعلت.

lafız ve manadan ilk akla gelene aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bununla birlikte faydasının da az olduğu söylenmiştir. ‘Yevm’ kelimesinin sıfatı olması da caiz görülmüş, fakat mana bakımından zayıf olduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir. Zahir olan, söylendiği gibi ölümün gelip çattığı gün değil, bu günden kastın kıyamet günü olduğudur. { ما لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ } “O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur”; ‘melce'’ kelimesinin ism-i mekân olması esasına binaen sığınıp da azaptan kurtulacağınız hiçbir sığınak yoktur demektir; mîmli masdar olması da caizdir. { وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ } “ve sizin için hiçbir inkâr (itiraz/kurtuluş) da yoktur”; kıyasa aykırı olarak ‘enkere’ fiilinin masdarı olması esasına göre hiçbir inkâr [yoktur]. Bunun nefyedilmesi, onların durumunu anlatan Yüce Allah’ın: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” [En'âm: 23] buyruğu ile birlikte düşünüldüğünde, onların vaki olan inkârlarının hiçbir fayda vermemesi, aleyhlerine hüccetin ikame edilmesi ve uzuvların aleyhlerine şahitlik etmesi sebebiyle yok hükmünde sayılmasındandır; yahut her iki durumun ahval ve mevkilerin çeşitliliği itibarıyla olduğu söylenir. ‘Nekîr’in mübalağa için ism-i fâil olması da caiz görülmüştür; yani size acısın diye sizin hallerinizi yadırgayan ve onları ayırt edip sahip çıkan kimse yoktur [demektir] ki bu da gördüğün gibidir. { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Eğer yüz çevirirlerse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik”; insanlara icabet etmelerini emrettikten sonra onlara hitaptan yüz çevirip sözü Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem’e yönelterek bir üslup değişikliğidir (iltifâttır); yani şayet icabet etmeyip onları çağırdığın şeyden yüz çevirirlerse onlara aldırış etme, zira biz seni onların üzerine bir gözetleyici ve hesap sorucu olarak göndermedik. { إِنْ عَلَيْكَ } “Sana düşen”; yani senin üzerine gereken, { إِلَّا الْبَلاغُ } “ancak tebliğdir”; onları korumak/zorlamak değil, nitekim sen de bunu yaptın.

وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً أي نعمة من الصحة والغنى والأمن ونحوها فَرِحَ بِها أريد بالإنسان الجنس الشامل للجميع وهو حينئذ بمعنى الأناسي أو الناس ولذا جمع ضميره في قوله سبحانه: وَإِنْ تُصِبْهُمْ وليست للاستغراق والجمعية لا تتوقف عليه فكأنه قيل: وإن تصب الناس أو الأناسي سَيِّئَةٌ بلاء من مرض وفقر وخوف وغيرها بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ بسبب ما صدر منهم من السيئات فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ بليغ الكفر ينسى النعمة رأسا ويذكر البلية ويستعظمها ولا يتأمل سببها بل يزعم أنها أصابته من غير استحقاق لها.

{ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً } “Gerçekten biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman”; yani sağlık, zenginlik, emniyet ve benzeri bir nimet tattırdığımızda, { فَرِحَ بِها } “onunla sevinir”. ‘İnsan’ ile herkesi kapsayan cins kastedilmiştir; bu durumda ‘insanlar’ [el-enâsî / en-nâs] manasındadır; bundan dolayı O Sübhânehû’nun: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ } “ve eğer onlara dokunursa” buyruğunda zamir cemi olarak getirilmiştir. İstiğrâk için değildir ve çoğulluk da buna bağlı değildir; dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir: İnsanlara { سَيِّئَةٌ } “bir kötülük”; hastalık, fakirlik, korku ve benzeri bir bela dokunursa, { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “kendi ellerinin önden sundukları (yaptıkları) sebebiyle”; kendilerinden sâdır olan kötülükler sebebiyle, { فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } “şüphesiz insan çok nankördür”; nankörlükte ileri gidendir, nimeti büsbütün unutur, belayı hatırlar ve onu büyütür; onun sebebini hiç düşünmez, bilakis hak etmediği halde başına geldiğini zanneder.

وأل فيه أيضا للجنس، وقيل: هي فيهما للعهد على أن المراد المجرمون، وقيل: هي في الأول للجنس وفي الثاني للعهد، وقال الزمخشري: أراد بالإنسان الجمع لا الواحد لمكان ضمير الجمع ولم يرد إلا المجرمين لأن إصابة السيئة بما قدمت أيديهم إنما يستقيم فيهم، ثم قال: ولم يقل فإنه لكفور ليسجل على أن هذا الجنس موسوم بكفران النعم كما قال سبحانه: إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ [إبراهيم: ٣٤] . إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ [العاديات: ٦] ففهم منه العلامة الطيبي أنها في الأول للعهد وأن المراد الكفار المخاطبون في قوله تعالى: اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ لترتيب فَإِنْ أَعْرَضُوا عليه، ووضع المظهر موضع المضمر للإشعار بتصميمهم على الكفران والإيذان بأنهم لا يرعوون مما هم فيه وأنها في الثاني للجنس ليكون المعنى ليس ببدع من هذا الإنسان المعهود الإصرار لأن هذا الجنس موسوم بكفران النعم فيكون ذم المطلق دليلا على ذم المقيد، وفي الكشف أنه أراد أن الإنسان أي الأول للجنس الصالح للكل وللبعض وإذا قام دليل على إرادة البعض تعين وقد قام لما سلف أن الإصابة في غير المجرمين للعوض الموفى ولم يذهب إلى أن اللام للعهد وجعل قوله تعالى: فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ للجنس ليكون تعليلا للمقيد بطريق الأولى ومطابقا لما جاء في مواضع عديدة من الكتاب العزيز ولا بأس بأن يجعل إشارة إلى السالف فإنه للجنس أيضا، ويكون في وضع المظهر موضع المضمر الفائدة المذكورة مرارا بل هو أدل على القانون الممهد في الأصول وبكون كليهما للجنس أقول وإسناد الكفران مع أنه صفة الكفرة إلى الجنس لغلبتهم فهو مجاز عقلي حيث أسند إلى الجنس حال أغلب أفراده لملابسته الأغلبية، ويجوز أن يعتبر أغلب الأفراد عين الجنس لغلبتهم على غيرهم فيكون المجاز لغويا، وكذا يقال في إسناد الفرح إذا كان بمعنى البطر فإنه أيضا من صفات الكفرة بل إن كان أيضا بمعناه المعروف وهو انشراح الصدر بلذة عاجلة وأكثر ما يكون ذلك في اللذات البدنية الدنيوية فإنه وإن لم يكن من خواص الكفار بل يكون في المؤمنين أيضا اضطرارا أو شكرا إلا أنه لا يعم جميع أفراد الجنس وإن قلت بعمومه لم تحتج إلى ذلك كما إذا فسرته بالبطر على إرادة العهد في الإنسان، وإصابة السيئة بالذنوب غير عامة للأفراد أيضا فحال إسنادها يعلم مما

Buradaki harf-i tarif (el-) de cins içindir. Denildi ki: Kastedilenlerin mücrimler olması esasına göre her ikisinde de ahid içindir. Bir görüşe göre birincisinde cins, ikincisinde ahid içindir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Çoğul zamirinden dolayı ‘insan’ ile tek bir ferdi değil cemi kastetmiştir; ancak mücrimlerden başkasını kastetmemiştir, zira ellerinin öne sürdükleri sebebiyle kötülüğün isabet etmesi ancak onlar hakkında müstakim olur. Sonra şöyle demiştir: Bu cinsin nimetleri inkâr etmekle damgalandığını tescil etmek için ‘fe-innehû le-kefûr’ dememiştir; nitekim O Sübhânehû şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür” [İbrâhîm: 34], { إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ } “Şüphesiz insan Rabbine karşı çok nankördür” [Âdiyât: 6]. Allâme et-Tîbî bundan; { فَإِنْ أَعْرَضُوا } ifadesinin onun üzerine tertip edilmesi sebebiyle birincisindeki harf-i tarifin ahid için olduğunu ve kastedilenlerin { اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ } “Rabbinizin çağrısına uyun” buyruğundaki muhatap kâfirler olduğunu; küfürdeki ısrarlarını hissettirmek ve içinde bulundukları durumdan vazgeçmeyeceklerini bildirmek için zamir yerine açık ismin konulduğunu; ikincisinde ise cins için olduğunu, böylece mananın ‘ısrarcılığı bilinen bu insandan bu durum garip değildir, çünkü bu cins nimetleri inkâr etmekle damgalanmıştır’ şeklinde olacağını ve dolayısıyla mutlakı yermenin mukayyedi yermeye delil kılınacağını anlamıştır. el-Keşf’te ise Zemahşerî’nin; insan kelimesinin yani birincisinin hem hepsi hem de bir kısmı için elverişli olan cins için olduğunu, bir kısmının kastedildiğine dair delil ikame edildiğinde ise bunun taayyün edeceğini kastettiği belirtilmiştir. Zira daha önce geçtiği üzere mücrimlerin dışındakilere kötülüğün isabet etmesi tastamam verilecek karşılık içindir; Zemahşerî lâm’ın ahid için olduğu görüşüne gitmemiş, Yüce Allah’ın { فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } “şüphesiz insan çok nankördür” buyruğunu, mukayyedi evleviyet yoluyla gerekçelendirmek ve Kur’ân-ı Kerîm’in pek çok yerinde gelene mutabık olmak üzere cins için kılmıştır. Öncekine işaret kılınmasında da bir beis yoktur, zira o da cins içindir; açık ismin zamir yerine konulmasında defalarca zikredilen fayda bulunmuş olur, bilakis bu usulde yerleşmiş kurala daha çok delalet eder. Ben de her ikisinin de cins için olduğunu söylüyorum; küfrün kâfirlerin bir sıfatı olduğu halde cinse isnat edilmesi onların galip gelmelerinden dolayıdır, binaenaleyh fertlerinin çoğunluğunun hali çoğunlukla münasebetinden ötürü cinse isnat edildiği için aklî mecazdır. Fertlerin çoğunluğunu başkalarına galebe çalmaları sebebiyle bizzat cinsin kendisi kabul etmek de caizdir ki bu takdirde lügavî mecaz olur. Aynı durum, şımarıklık ve azgınlık manasında olduğunda ‘ferah’ (sevinme) lafzının isnadı için de söylenir; zira bu da kâfirlerin sıfatlarındandır. Hatta bilinen manasında yani peşin bir lezzetle göğsün ferahlaması manasında olsa bile —ki bu çoğunlukla dünyevî bedenî lezzetlerde olur— kâfirlere has olmayıp müminlerde de ıztırarî veya şükür olarak bulunsa dahi yine de cinsin bütün fertlerini kapsamaz. Şayet kapsadığını söylersen buna ihtiyaç duymazsın; nitekim insanda ahid kastedilerek onu şımarıklıkla tefsir ettiğinde de böyledir. Günahlar sebebiyle kötülüğün isabet etmesi de fertlerin geneli için değildir; dolayısıyla onun isnadının hali

ذكرنا وتصدير الشرطية الأولى بإذا مع إسناد الإذاقة بلفظ الماضي إلى نون العظمة للتنبيه على أن إيصال النعمة محقق الوجود كثير الوقوع وأنه مراد بالذات من الجواد المطلق ﷾ كما أن تصدير الثانية بإن وإسناد الإصابة بلفظ المضارع إلى السيئة وتعليلها بأعمالهم للإيذان بندرة وقوعها وأنها بمعزل عن الانتظام في سلك الإرادة بالذات والقصد الأولى، وإقامة علة الجزاء مقام الجزاء مبالغة في ذمهم.

zikrettiğimiz şeylerden anlaşılır. Birinci şart cümlesinin ‘izâ’ ile başlatılması ve tattırma eyleminin mazi lafzıyla azamet nûnuna isnat edilmesi; nimetin ulaştırılmasının varlığının muhakkak ve çokça vaki olduğuna, mutlak Cömert olan Allah celle ve alâ tarafından bizzat murad edildiğine dikkat çekmek içindir. İkincisinin ise ‘in’ ile başlatılması, isabet etmenin muzari lafzıyla kötülüğe isnat edilmesi ve kendi amelleriyle gerekçelendirilmesi ise; onun vukuunun nadir olduğuna, bizzat irade ve birinci kastın zincirine dahil olmaktan uzak bulunduğuna dikkat çekmek içindir. Cezanın illetinin ceza makamına ikame edilmesi ise onları yermede mübalağa içindir.

لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا لغيره سبحانه اشتراكا أو استقلالا يَخْلُقُ ما يَشاءُ من غير وجوب عليه سبحانه يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً استئناف بياني أو بيان ليخلق أو بدل منه بدل البعض على ما اختاره القاضي، ولما ذكر سبحانه إذاقة الإنسان الرحمة وإصابته بضدّها أتبع جل وعلا ذلك أن له سبحانه الملك وأنه تعالى يقسم النعمة والبلاء كما شاء بحكمته تعالى البالغة لا كما شاء الإنسان بهواه، وفيه إشارة إلى أن إذاقة الرحمة ليست للفرح والبطر بل للشكر لموليها وإصابة المحنة ليست للكفران والجزع بل للرجوع إلى مبليها وتأكيد لإنكار كفرانهم من وجهين: الأول أن الملك ملكه سبحانه من غير منازع ومشارك يتصرف فيه كيف يشاء فليس على من هو أحقر جزء من ملكه تعالى أن يعترض ويريد أن يجري التدبير حسب هواه الفاسد. الثاني أن هذا الملك الواسع لذلك العزيز الحكيم ﷻ الذي من شأنه أن يخلق ما يشاء فأنى يجوز أن يكون تصرفه إلا على وجه لا يتصور أكمل منه ولا أوفق لمقتضى الحكمة والصواب، وعند ذلك لا يبقى إلا التسليم والشغل بتعظيم المنعم المبلي عن الكفران والإعجاب، وناسب هذا المساق أن يدل في البيان من أول الأمر على أنه تعالى فعل لمحض مشيئته سبحانه لا مدخل لمشيئة العبد فيه فلذا قدمت الإناث وأخرت الذكور كأنه قيل: يخلق ما يشاء يهب لمن يشاء من الأناسي ما لا يهواه ويهب لمن يشاء منهم ما يهواه فقد كانت العرب تعد الإناث بلاء وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ [النحل: ٥٨] ولو قدم المؤخر لا ختل النظم، وليس التقديم لمجرد رعاية مناسبة القرب من البلاء ليعارض بأن الآية السابقة ذكرت الرحمة فيها مقدمة عليه فناسب ذلك تقديم الذكور على الإناث، وفي تعريف الذكور مع ما فيه من الاستدراك لقضية التأخير التنبيه على أنه المعروف الحاضر في قلوبهم أول كل خاطر وأنه الذي عقدوا عليه مناهم، ولما قضى الوطر من هذا الأسلوب قيل: أَوْ يُزَوِّجُهُمْ أي الأولاد ذُكْراناً وَإِناثاً أي يخلق ما يهبهم زوجا لأن التزويج جعل الشيء زوجا فذكرانا وإناثا حال من الضمير، والواو قيل للمعية لأن حقه التأخير عن القسمين سياقا ووجودا فلا تتأتى المقارنة إلا بذلك، وقيل ذلك لأن المراد يهب لمن يشاء ما لا يهواه ويهب لمن يشاء ما يهواه أو يهب الأمرين معا لا أنه سبحانه يجعل من كل من الجنسين الذكور والإناث على حياله زوجا ولولا ذلك لتوهم ما ذكر فتأمله، ولتركبه منهما لم يكرر فيه حديث المشيئة، وقدم المقدم على ما هو عليه في الأصل ولم يعرف إذ لا وجه له، ثم قيل: وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً أي لا يولد له فقيد بالمشيئة لأنه قسم آخر، وكأنه جيء بأو في أَوْ يُزَوِّجُهُمْ دون الواو كما في سابقه من حيث إنه قسيم الانفراد المشترك بين الأولين ولم يؤت في الأخير لاتضاحه بأنه قسيم الهبة المشتركة بين الأقسام المتقدمة فتأمل، وقيل: قدم الإناث توصية برعايتهن لضعفهن لا سيما وكانوا قريبي العهد بالوأد، وفي الحديث «من ابتلي بشيء من هذه البنات فأحسن إليهن كن له سترا من النار» وقيل: قدمت لأنها أكثر لتكثير النسل فهي من هذا الوجه أنسب بالخلق المراد بيانه، وقيل: لتطييب قلوب آبائهن لما في تقديمن من التشريف لأنهن سبب لتكثير مخلوقاته تعالى، وقال الثعالبي: إنه إشارة إلى ما في تقدم ولادتهن من اليمن حتى أن أول مولود ذكر يكون مشؤوما فيقولون له بكر بكرين وعن قتادة من يمن المرأة تبكيرها بأنثى، وقيل: قدمت وأخر الذكور معرفا للمحافظة على الفواصل، والمناسب

{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır”; ortaklık veya bağımsızlık yoluyla O Sübhânehû’dan başkasına değil. { يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “O, dilediğini yaratır”; O Sübhânehû’ya hiçbir vaciplik olmaksızın. { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. Yahut onları erkekler ve dişiler olarak çift (ikiz/birlikte) verir, dilediğini de kısır yapar”; Kâdî’nin tercih ettiği üzere istînâf-ı beyânîdir yahut ‘yahluku’nun beyanıdır ya da ondan ba'z-ı kül bedelidir. O Sübhânehû insana rahmet tattırmayı ve onun zıddının isabet etmesini zikredince, mülkün O Sübhânehû’ya ait olduğunu ve insanın kendi hevasıyla dilediği gibi değil, O Teâlâ’nın nimeti ve belayı kendi kâmil hikmetiyle dilediği gibi taksim ettiğini bunun peşine eklemiştir. Bunda, rahmeti tattırmanın şımarıklık ve azgınlık için değil onu bahşedene şükür için olduğuna; mihnetin isabet etmesinin de nankörlük ve feryat etmek için değil onu başa verene yönelmek için olduğuna bir işaret vardır. Yine bunda onların nankörlüğünü iki açıdan reddetmenin tekidi vardır: Birincisi; mülk çekişeni ve ortağı olmaksızın O Sübhânehû’nun mülküdür, onda dilediği gibi tasarruf eder; dolayısıyla O Teâlâ’nın mülkünün en hakir parçası olan kimseye itiraz etmek ve tedbirin kendi fasık hevasına göre yürümesini istemek düşmez. İkincisi; bu geniş mülk, şanı dilediğini yaratmak olan o Azîz ve Hakîm celle celâluhû’ya aittir; şu halde O’nun tasarrufu bundan daha mükemmeli tasavvur edilemeyecek ve hikmet ile doğruluğun gereğine en uygun olan bir şekilden başka nasıl olabilir? Bu durumda geriye teslimiyetten ve nimeti verip belayı takdir edeni tazimle meşgul olmaktan başka nankörlük ve kendini beğenmişliğe yer kalmaz. Bu bağlam, beyanda ilk andan itibaren O Teâlâ’nın sırf Kendi meşietiyle fiil işlediğine, kulun meşietinin bunda hiçbir dahli olmadığına delalet etmeye uygun düşmüştür; bu yüzden dişiler öne alınmış, erkekler ise sonraya bırakılmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: ‘Dilediğini yaratır; insanlardan dilediğine arzu etmediği şeyi bağışlar, onlardan dilediğine de arzu ettiği şeyi bağışlar.’ Zira Araplar kız çocuklarını bela sayarlardı: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan birine bir kız müjdelendiği zaman, öfkeden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir” [Nahl: 58]. Şayet sonraki öne alınsaydı nazmın ahengi bozulurdu. Öne alma sırf belaya yakınlık münasebetini gözetmek için değildir ki, önceki ayette rahmetin beladan önce zikredildiği, dolayısıyla erkeklerin dişilerden önce zikredilmesinin daha uygun olacağı söylenerek buna itiraz edilsin. Erkeklerin marife olarak getirilmesinde —sonraya bırakılma durumunu telafi etmesiyle birlikte— onların kalplerinde her hatırın başında hazır bulunan ve emellerini bağladıkları malum varlık olduğuna dikkat çekme vardır. Bu üsluptan maksat hasıl olunca: { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ } “Yahut onları verir”; yani çocukları, { ذُكْراناً وَإِناثاً } “erkekler ve dişiler olarak [çift verir]”; yani onlara bağışladığı şeyleri çift yaratır; zira tezvic bir şeyi çift kılmaktır; dolayısıyla ‘zükrânen ve inâsen’ zamirden haldir. ‘Vâv’ harfinin maiyyet (birliktelik) için olduğu söylenmiştir, çünkü sevk ve varlık bakımından onun hakkı iki kısımdan sonra gelmektir; dolayısıyla beraberlik ancak bununla hasıl olur. Bunun sebebi olarak şöyle de denilmiştir: Kastedilen, dilediğine arzu etmediğini bağışlar, dilediğine arzu ettiğini bağışlar yahut her iki durumu birlikte bağışlar demektir; yoksa O Sübhânehû’nun erkek ve dişi cinslerinin her birini kendi başına çift kıldığı kastedilmemektedir; şayet böyle olmasaydı bu zikredilen vehmedilirdi, iyi düşün! İkisinden mürekkep olduğu için onda meşiet bahsi tekrarlanmamıştır. Aslında olduğu üzere öne alınan öne alınmış ve hiçbir gerekçesi olmadığı için marife yapılmamıştır. Sonra: { وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “dilediğini de kısır yapar”; yani çocuğu olmaz buyrulmuştur; başka bir kısım olduğu için meşiet ile kayıtlanmıştır. Sanki { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ } ifadesinde, ilk ikisi arasında müşterek olan teklik kısmının karşılığı olması hasebiyle bir öncekinde olduğu gibi vâv yerine ‘ev’ (yahut) getirilmiştir; sonuncusunda ise geçen kısımlar arasında müşterek olan bağışlama kısmının karşılığı olduğu açıkça anlaşıldığı için [harf] getirilmemiştir, iyi düşün! Denildi ki: Kızlar, bilhassa diri diri gömme adetinin henüz yakın bir geçmişte olması sebebiyle zayıflıklarından ötürü gözetilmeleri tavsiye edilerek öne alınmıştır. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kim bu kız çocuklarından bir şeyle imtihan edilir de onlara güzel davranırsa, onlar kendisi için ateşe karşı bir perde olurlar.» Denildi ki: Nesli çoğaltmak için daha fazla olduklarından öne alınmıştır; dolayısıyla bu açıdan beyanı murad edilen yaratmaya daha uygundur. Denildi ki: Öne alınmalarındaki şereften dolayı babalarının gönlünü hoş etmek içindir; çünkü onlar Allah Teâlâ’nın mahlukatını çoğaltmanın sebebidirler. es-Seâlibî şöyle demiştir: ‘Onların doğumunun önce olmasındaki uğura bir işarettir; öyle ki ilk doğan erkek çocuk uğursuz sayılırdı da ona “iki ilkin ilki” derlerdi. Katâde’den de: “Kadının uğuru, ilk çocuğunun kız olmasıdır” sözü rivayet edilmiştir.’ Denildi ki: Fasıla uyumunu muhafaza etmek için dişiler öne alınmış, erkekler ise marife olarak sonraya bırakılmıştır. Münasip olan ise...

للسياق ما علمت سابقا، وقال مجاهد في أَوْ يُزَوِّجُهُمْ التزويج أن تلد المرأة غلاما ثم تلد جارية، وقال محمد بن الحنفية رضي الله تعالى عنهما: هو أن تلد توأما غلاما وجارية. وزعم بعضهم أن الآية نزلت في الأنبياء عليهم الصلاة والسلام حيث وهب سبحانه لشعيب ولوط ﵈ إناثا ولإبراهيم ﵇ ذكورا ولرسوله محمد ﷺ ذكورا وإناثا وجعل عيسى ويحيى ﵉ عقيمين اهـ إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ مبالغ جل شأنه في العلم والقدرة فيفعل ما يفعل بحكمة واختيار وَما كانَ لِبَشَرٍ أي ما

...bağlama uygun olan ise daha önce öğrendiğindir. Mücâhid { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ } "[Allah] onları çift yapar" ifadesi hakkında: 'Tezvîc (çift kılma), kadının önce bir erkek çocuk, ardından da bir kız çocuk doğurmasıdır' demiştir. Muhammed b. el-Hanefiyye radıyallâhu teâlâ anhümâ ise: 'Bu, kadının biri erkek, diğeri kız ikiz doğurmasıdır' demiştir. Bazıları da bu ayetin peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm hakkında indiğini iddia etmiştir; zira Allah Sübhânehû Şuayb ve Lût’a aleyhimesselâm kız çocukları, İbrâhim’e aleyhisselâm erkek çocukları, Resûlü Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem hem erkek hem kız çocukları bağışlamış, Îsâ ve Yahyâ’yı aleyhimesselâm ise kısır kılmıştır (ikisinin çocukları olmamıştır), intihâ. { إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir”; şânı yüce olan [Allah], ilim ve kudrette kemal mertebesindedir; dolayısıyla ne yaparsa hikmet ve ihtiyar ile yapar. { وَما كانَ لِبَشَرٍ } “Hiçbir beşer için olmamıştır / mümkün değildir”; yani hiçbir...

صح لفرد من أفراد البشر.

...insan ferdi için sahih/mümkün olmamıştır ki...