Binûn

Nisâ Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فتدبر ساعة ساكتا، فقال له الشيخ: أجلتك ثلاثة أيام بلياليهنّ فإن جئت بآية، وإلا فاعتزل الناس فمكث ثلاثة أيام لا يخرج وخرج في اليوم الثالث بين الظهر والعصر وقد تغير لونه فجاءه الشيخ وسلم عليه وجلس، وقال: حاجتي، فقال:

Bunun üzerine [Şâfiî] bir süre sessizce düşündü. İhtiyar ona: "Sana geceleriyle birlikte üç gün mühlet verdim; şayet bir ayet getirirsen [ne âlâ], aksi takdirde insanlardan elini eteğini çek!" dedi. Bunun üzerine [Şâfiî] üç gün boyunca dışarı çıkmayıp evinde kaldı. Üçüncü gün öğle ile ikindi arasında benzi sararmış bir vaziyette dışarı çıktı. İhtiyar onun yanına gelip selam verdi, oturdu ve: "Hacetim [ne oldu]?" dedi. [Şâfiî] şöyle dedi:

نعم أعوذ بالله تعالى من الشيطان الرجيم بسم الله الرحمن الرحيم قال الله ﷿: وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ إلخ لم يصله جهنم على خلاف المؤمنين إلا واتباعهم فرض، قال: صدقت، وقام وذهب، وروي عنه أنه قال: قرأت القرآن في كل يوم وفي كل ليلة ثلاث مرات حتى ظفرت بها ونقل الإمام عنه أنه سئل عن آية من كتاب الله تعالى تدل على أن الإجماع حجة فقرأ القرآن ثلاثمائة مرة حتى وجد هذه الآية.

"Evet. Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm, Bismillâhirrahmânirrahîm. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ } “Kim kendisine [hidayet] besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelir...” ilh. [Allah], müminlere muhalefet etmesinden ötürü onu ancak onların yoluna uymak farz olduğu için cehenneme sokar." [İhtiyar]: "Doğru söyledin" dedi, kalktı ve gitti. Ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bu ayeti buluncaya kadar Kur'an'ı her gün ve her gece üçer defa okudum." İmam [Fahreddin er-Râzî] de ondan şunu nakletmiştir: Kendisine Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan icmânın hüccet olduğuna delalet eden bir ayet soruldu; o da bu ayeti buluncaya kadar Kur'an'ı üç yüz defa okudu.

واعترض ذلك الراغب بأن سبيل المؤمنين الإيمان كما إذا قال اسلك سبيل الصائمين والمصلين أي في الصوم والصلاة، فلا دلالة في الآية على حجية الإجماع، ووجوب اتباع المؤمنين في غير الإيمان، ورده في الكشف بأنه تخصيص بما يأباه الشرط الأول، ثم إنه إذا كان مألوف الصائمين الاعتكاف مثلا تناول الأمر باتباعهم ذلك أيضا فكذلك يتناول ما هو مقتضى الإيمان فيما نحن فيه، فسبيل المؤمنين هنا عام على ما أشرنا إليه.

Râgıb buna şu şekilde itiraz etmiştir: Müminlerin yolu imandır; nitekim bir kimse "Oruç tutanların ve namaz kılanların yolundan git" dediğinde, yani oruçta ve namazda [onların yoluna uy] demek gibidir. Dolayısıyla ayette icmânın hüccet oluşuna ve iman dışındaki hususlarda müminlere uymanın gerekliliğine dair bir delalet yoktur. el-Keşşâf hâşiyesi el-Keşf'te bu itiraz şöyle reddedilmiştir: Bu, birinci şartın kabul etmeyeceği bir tahsistir (özelleştirmedir). Kaldı ki oruç tutanların alışılagelmiş ameli mesela itikâf ise, onlara uyma emri bunu da kapsar. Aynı şekilde üzerinde bulunduğumuz konuda da imanın gerektirdiği şeyleri kapsar. Dolayısıyla burada müminlerin yolu, işaret ettiğimiz üzere umumidir (geneldir).

واعترض بأن المعطوف عليه مقيد بتبين الهدى فيلزم في المعطوف ذلك فإذا لم يكن في الإجماع فائدة لأن الهدى عام لجميع الهداية، ومنها دليل الإجماع وإذا حصل الدليل لم يكن للمدلول فائدة، وأجيب بمنع لزوم القيد في المعطوف، وعلى تقدير التسليم فالمراد بالهداية الدليل على التوحيد والنبوة، فتفيد الآية أن مخالفة المؤمنين بعد دليل التوحيد والنبوة حرام، فيكون الإجماع مفيدا في الفروع بعد تبين الأصول، وأوضح القاضي وجه الاستدلال بها على حجية الإجماع وحرمة مخالفته بأنه تعالى رتب فيها الوعيد الشديد على المشاقة واتباع غير سبيل المؤمنين، وذلك إما لحرمة كل واحد منهما، أو أحدهما، أو الجمع بينهما، والثاني باطل إذ يقبح أن يقال: من شرب الخمر وأكل الخبز استوجب الحدّ، وكذا الثالث لأن المشاقة محرمة ضم إليها غيرها أو لم يضم، وإذا كان اتباع غير سبيلهم محرما كان اتباع سبيلهم واجبا لأن ترك اتباع سبيلهم ممن عرف سبيلهم اتباع غير سبيلهم.

Yine şöyle itiraz edilmiştir: Matûfun aleyh (üzerine atıf yapılan kısım), hidayetin tebeyyün etmesi (açıkça ortaya çıkması) şartıyla kayıtlıdır; dolayısıyla matûfta da (atıf yapılan kısımda) bu kayıt gerekir. Bu durumda icmâda bir fayda kalmaz; zira hidayet bütün hidayet nevilerini kapsar, icmâ delili de bunlardandır. Delil hâsıl olduktan sonra medlulün (delil getirilen şeyin) bir faydası kalmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Matûfta kaydın lüzumu kabul edilmez; kabul edilse dahi hidayetten kasıt, tevhid ve nübüvvet delilidir. Böylece ayet, tevhid ve nübüvvet delilinden sonra müminlere muhalefet etmenin haram olduğunu ifade eder; dolayısıyla icmâ, usulün tebeyyün etmesinden sonra fürûda fayda sağlar. el-Kâdî [el-Beyzâvî], bu ayetle icmânın hüccet oluşuna ve ona muhalefet etmenin haramlığına dair istidlalin vechini şöyle açıklamıştır: Allah Teâlâ bu ayette şiddetli azap tehdidini, Peygamber'e muhalefet etmeye ve müminlerin yolundan başkasına uymaya bağlamıştır. Bu da ya her ikisinin birden haram olmasından, ya birinin [haram olmasından], ya da ikisinin bir arada bulunmasından ötürüdür. İkinci ihtimal bâtıldır; zira "Kim şarap içer ve ekmek yerse haddi hak eder" denilmesi çirkindir. Üçüncü ihtimal de böyledir; zira Peygamber'e muhalefet etmek, yanına başka bir şey eklensin veya eklenmesin haramdır. Müminlerin yolundan başkasına uymak haram olunca, onların yoluna uymak vacip olur; çünkü müminlerin yolunu bilen bir kimsenin onların yoluna uymayı terk etmesi, onların yolundan başkasına uymaktır.

«فإن قيل» : لا نسلم أن ترك اتباع سبيل المؤمنين يصدق عليه أنه اتباع لغير سبيل المؤمنين لأنه لا يمتنع أن لا يتبع سبيل المؤمنين ولا غير سبيل المؤمنين «أجيب» بأن المتابعة عبارة عن الإتيان بمثل فعل الغير فإذا كان من شأن غير المؤمنين أن لا يقتدوا في أفعالهم بالمؤمنين فكل من لم يتبع من المؤمنين سبيل المؤمنين فقد أتى بفعل غير المؤمنين واقتفى أثرهم فوجب أن يكون متبعا لهم، وبعبارة أخرى إن ترك اتباع سبيل المؤمنين اتباع لغير سبيل المؤمنين لأن المكلف لا يخلو من اتباع سبيل البتة، واعترض أيضا بأن هذا الدليل غير قاطع لأن «غير سبيل المؤمنين» يحتمل وجوها من التخصيص لجواز أن يراد سبيلهم في متابعة الرسول أو في مناصرته أو في الاقتداء به ﵊ أو فيما صاروا به مؤمنين، وإذا قام الاحتمال كان غايته الظهور، والتمسك بالظاهر إنما يثبت بالإجماع ولولاه

«Eğer denilirse ki»: Müminlerin yoluna uymayı terk etmenin, müminlerin yolundan başkasına uymak olduğuna hükmedilmesini kabul etmeyiz; zira bir kimsenin ne müminlerin yoluna ne de müminlerin yolundan başkasına uymaması imkânsız değildir. «Buna şöyle cevap verilir»: Tabi olmak, başkasının fiilinin benzerini yapmak demektir. Mümin olmayanların şânı fiillerinde müminlere uymamak olduğuna göre, müminlerden her kim müminlerin yoluna uymazsa, mümin olmayanların fiilini işlemiş ve onların izini takip etmiş olur; dolayısıyla onlara uymuş olması zorunlu hale gelir. Başka bir ifadeyle, müminlerin yoluna uymayı terk etmek, müminlerin yolundan başkasına uymaktır; çünkü mükellef bir yola uymaktan asla hâli kalamaz (uzak duramaz). Yine şöyle itiraz edilmiştir: Bu delil kat'î değildir; zira "müminlerin yolundan başkası" ifadesi çeşitli tahsis ihtimallerini taşır. Çünkü bundan maksadın, Resul'e uymadaki yolları veya ona yardım etmedeki yahut ona aleyhisselâm uymadaki ya da kendisiyle mümin oldukları husustaki yolları olması caizdir. İhtimal vârit olunca bunun varacağı son nokta zâhir olmasıdır. Zâhire tutunmak ise ancak icmâ ile sabit olur. Eğer icmâ olmasaydı...

لوجب العمل بالدلائل المانعة من اتباع الظن فيكون إثباتا للإجماع بما لا يثبت حجيته إلا به فيصير دورا، واستصعب التفصي عنه، وقد ذكره ابن الحاجب في المختصر، وقريب منه قول الأصفهاني، في اتباع سبيلهم لما احتمل ما ذكر وغيره صار عاما، ودلالته على فرد من أفراده غير قطعية لاحتمال تخصيصه بما يخرجه مع ما فيه من الدور، وأجاب عن الدور بأنه إنما يلزم لو لم يقم عليه دليل آخر، وعليه دليل آخر، وهو أنه مظنون يلزم العمل به لأنا إن لم نعمل به وحده فإما أن نعمل به وبمقابله أو لا نعمل بهما، أو نعمل بمقابله، وعلى الأول يلزم الجمع بين النقيضين، وعلى الثاني ارتفاعهما، وعلى الثالث العمل بالمرجوح مع وجود الراجح والكل باطل، فيلزم العمل به قطعا، واعترض أيضا بمنع حرمة اتباع غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ مطلقا بل بشرط المشاقة، وأجاب عنه القوم بما لا يخلو عن ضعف وبأن الاستدلال يتوقف على تخصيص المؤمنين بأهل الحل والعقد في كل عصر، والقرينة عليه غير ظاهرة، وبأمور أخر ذكرها الآمدي والتلمساني وغيرهما، وأجابوا عما أجابوا عنه منها، وبالجملة لا يكاد يسلم هذا الاستدلال من قيل وقال، وليست حجية الإجماع موقوفة على ذلك كما لا يخفى إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ قد مر تفسيره فيما سبق وكرر للتأكيد، وخص هذا الموضع به ليكون كالتكميل لقصة من سبق بذكر الوعد بعد ذكر الوعيد في ضمن الآيات السابقة فلا يضر بعد العهد، أو لأن للآية سببا آخر في النزول،

zanna uymayı yasaklayan delillerle amel etmek vacip olurdu; bu durumda icmâ, hüccet oluşu ancak kendisiyle sabit olan bir şeyle ispatlanmış olur ve kısır döngüye (devir) yol açar. Bundan kurtulmak zor görülmüştür. İbnü'l-Hâcib bunu el-Muhtasar'da zikretmiştir. el-İsfahânî'nin sözü de buna yakındır: Müminlerin yoluna uymak mezkûr ve gayri mezkûr ihtimalleri taşıdığından umumi olmuştur; onun fertlerinden bir ferde delaleti ise, devir şüphesiyle birlikte onu dışarıda bırakacak bir tahsis ihtimalinden dolayı kat'î değildir. İsfahânî devir itirazına şöyle cevap vermiştir: Devir ancak icmâya dair başka bir delil bulunmadığı takdirde gerekir; hâlbuki onun hakkında başka bir delil vardır. O da şudur: İcmâ zannîdir ve onunla amel etmek gerekir. Zira biz tek başına onunla amel etmezsek ya onunla ve mukabiliyle amel ederiz, ya ikisiyle de amel etmeyiz yahut mukabiliyle amel ederiz. Birinci ihtimalde çelişik iki şeyin birleşmesi (cem'-i nakîzeyn), ikinci ihtimalde ikisinin birden kalkması (irtifâ-i nakîzeyn), üçüncü ihtimalde ise racih (üstün) olan varken mercuh (zayıf) olanla amel etmek gerekir; bunların hepsi bâtıldır. Dolayısıyla kat'î olarak onunla amel etmek vacip olur. Yine { غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlerin yolundan başkasına” uymanın mutlak olarak değil, ancak muhalefet şartıyla haram olduğu öne sürülerek de itiraz edilmiştir. Âlimler topluluğu buna zafiyetten uzak olmayan cevaplar vermişlerdir. Ayrıca bu istidlalin, her asırda müminlerin ehl-i hal ve'l-akd (yetki sahipleri) olarak tahsis edilmesine bağlı olduğu, buna dair karinenin açık olmadığı ve Âmidî, Tilimsânî ve başkaları tarafından zikredilen başka hususlarla da itiraz edilmiş; onlar da bunlardan cevap verdiklerine cevap vermişlerdir. Hülasa, bu istidlal dedikodulardan (itirazlardan) pek uzak kalamaz. İcmânın hüccet oluşu da gizli olmadığı üzere yalnızca buna bağlı değildir. { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar.” Bunun tefsiri daha önce geçmişti; tekit için tekrar edilmiştir. Bu makama tahsis edilmesi ise, önceki ayetler kapsamında azap tehdidinin zikredilmesinden sonra vaadin zikredilmesi suretiyle, daha önce geçen kimsenin kıssasını tamamlamak içindir; dolayısıyla aradaki sürenin uzunluğu zarar vermez. Yahut ayetin başka bir nüzul sebebi olmasındandır.

فقد أخرج الثعلبي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن شيخا من العرب جاء إلى رسول الله ﷺ فقال: إني شيخ منهمك في الذنوب إلا أني لم أشرك بالله تعالى منذ عرفته وآمنت به ولم أتخذ من دونه وليا ولم أوقع المعاصي جراءة وما توهمت طرفة عين أني أعجز الله تعالى هربا وإني لنادم تائب، فما ترى حالي عند الله تعالى؟» فنزلت.

Nitekim Sa'lebî'nin İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre: «Araplardan yaşlı bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: 'Ben günahlara dalmış yaşlı bir adamım; ancak Allah Teâlâ'yı tanıdığımdan ve O'na iman ettiğimden beri O'na hiçbir şeyi ortak koşmadım, O'ndan başka hiçbir veli (dost) edinmedim, günahları küstahça işlemedim ve bir göz açıp kapayıncaya kadar bile kaçarak Allah Teâlâ'yı aciz bırakabileceğimi zannetmedim. Şimdi ben pişmanım, tövbe ediyorum; Allah Teâlâ katında benim durumumu nasıl görürsün?'» Bunun üzerine bu ayet indi.

وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ شيئا من الشرك، أو أحدا من الخلق، وفي معنى الشرك به تعالى نفي الصانع، ولا يبعد أن يكون من أفراده فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً عن الحق، أو عن الوقوع ممن له أدنى عقل، وإنما جعل الجزاء على ما قيل هنا فَقَدْ ضَلَّ إلخ، وفيما تقدم فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً [النساء: ٤٨] لما أن تلك كانت في أهل الكتاب وهم مطلعون من كتبهم على ما لا يشكون في صحته من أمر الرسول ﷺ ووجوب اتباع شريعته وما يدعو إليه من الإيمان بالله تعالى ومع ذلك أشركوا وكفروا فصار ذلك افتراء واختلافا وجراءة عظيمة على الله تعالى، وهذه الآية كانت في أناس لم يعلموا كتابا ولا عرفوا من قبل وحيا ولم يأتهم سوى رسول الله ﷺ بالهدى ودين الحق فأشركوا بالله ﷿ وكفروا وضلوا مع وضوح الحجة وسطوع البرهان فكان ضلالهم بعيدا، ولذلك جاء بعد تلك أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ [النساء: ٤٩] وقوله سبحانه: انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ [النساء: ٥٠] وجاء بعد هذه قوله تعالى: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً أي ما يعبدون، أو ما ينادون لحوائجهم من دون الله تعالى إلا أصناما، والجملة مبينة لوجه ما قبلها ولذا لم تعطف عليه، وعبر عن الأصنام بالإناث لما روي عن الحسن أنه كان لكل حي من أحياء العرب صنم يعبدونه ويسمونه أنثى بني فلان لأنهم يجعلون عليه الحلي وأنواع الزينة كما يفعلون بالنسوان، أو لما أن أسماءها مؤنثة- كما قيل- وهم يسمون ما اسمه مؤنث أنثى كما في قوله:

{ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a ortak koşarsa”, yani şirk türünden bir şeyi yahut yaratılmışlardan birini [ortak koşarsa]. Allah Teâlâ'ya şirk koşma manasına Sâni'i (Yaratıcı'yı) inkâr etmek de dâhildir; bunun şirkin fertlerinden sayılması uzak değildir. { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } “...şüphesiz haktan” yahut en ufak akıl sahibi birinden sadır olmaktan “uzak bir sapıklığa düşmüştür.” Denildiğine göre burada ceza { فَقَدْ ضَلَّ } “...şüphesiz sapmıştır...” ilh. şeklinde kılınmışken, daha önce geçen yerde { فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } [Nisâ: 48] “...büyük bir günah uydurmuş olur” şeklinde kılınmıştır; çünkü o ayet Ehl-i Kitap hakkında idi. Onlar, kitaplarından Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunun doğruluğuna, şeriatına uymanın vücubuna ve davet ettiği Allah Teâlâ'ya imana dair şüphe etmedikleri şeylere vakıftılar. Buna rağmen şirk koşup inkâr ettiler; böylece bu durum, Allah Teâlâ'ya karşı bir iftira, uydurma ve büyük bir cüret oldu. Bu ayet ise ne bir kitap bilen ne de daha önce bir vahiy tanıyan ve kendilerine hak dini ve hidayeti getiren Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka kimse gelmemiş olan bir topluluk hakkındaydı. Onlar ise apaçık hüccet ve parlak burhana rağmen Allah Azze ve Celle'ye şirk koştular, inkâr ettiler ve saptılar; bu yüzden sapıklıkları uzak oldu. Bundan dolayı o ayetten sonra { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } [Nisâ: 49] “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” ve Sübhânehu'nun: { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } [Nisâ: 50] “Bak, Allah'a nasıl yalan uyduruyorlar!” kavli gelmiştir. Bu ayetten sonra ise Teâlâ'nın şu kavli gelmiştir: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar, O'nu bırakıp ancak dişilere taparlar”, yani Allah Teâlâ'yı bırakıp ancak putlara taparlar yahut ihtiyaçları için ancak onlara seslenirler. Bu cümle, önceki kısmın gerekçesini beyan etmektedir; bu yüzden ona atfedilmemiştir. Putlardan "dişiler" (inâs) diye bahsedilmesi, Hasan'dan rivayet edildiğine göre Arap kabilelerinden her bir kabilenin taptığı bir putu bulunması ve kadınlara yaptıkları gibi üzerlerine takılar ve süs çeşitleri taktıkları için ona "filanoğullarının dişisi" adını vermelerindendir. Yahut -denildiği üzere- isimleri müennes (dişil) olduğu içindir; nitekim onlar ismi müennes olan şeylere şu beyitte olduğu gibi "dişi" derlerdi:

وما ذكر فإن يكبر فأنثى ... شديد اللزم ليس له ضروس

"O zikredilen şey küçükken erkektir, büyüdüğünde ise dişidir; sımsıkı yapışır, dişleri de yoktur."

فإنه عنى القراد، وهو ما دام صغيرا يسمى قرادا فإذا كبر سمي حلمة كثمرة، واعترض بأن من الأصنام ما اسمه مذكر- كهبل وودّ وسواع وذي الخلصة- وكون ذلك باعتبار الغالب غير مسلم، وقيل: إنها جمادات وهي كثيرا ما تؤنث لمضاهاتها الإناث لانفعالها، ففي التعبير عنها بهذا الاسم تنبيه على تناهي جهلهم وفرط حماقتهم حيث يدعون ما ينفعل ويدعون الفعال لما يريد، وقيل: المراد بالإناث الأموات، فقد أخرج ابن جرير وغيره عن الحسن أن الأنثى كل

Zira şair burada keneyi kastetmiştir. Kene küçük kaldığı müddetçe ona 'kırâd' (قُرَاد) denir; büyüdüğünde ise 'semere' (ثَمَرَة) gibi 'haleme' (حَلَمَة) diye adlandırılır. Buna, putlardan bazılarının -Hübel, Vedd, Süvâ' ve Zü'l-Halasa gibi- isminin müzekker (eril) olduğu, bunun galibe göre olmasının ise kabul görmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bir görüşe göre putlar cansız varlıklardır (cemâdât); cansız varlıklar ise edilgen (etkiyi kabul eden) olmaları bakımından dişilere benzedikleri için çokça müennes kılınırlar. Dolayısıyla putların bu isimle ifade edilmesinde, onların cehaletlerinin son noktasına ve ahmaklıklarının aşırılığına bir uyarı vardır; zira onlar etkiyi kabul eden aciz varlıklara yalvarıp dilediğini hakkıyla yapan [Allah'ı] bırakmaktadırlar. Bir görüşe göre "dişiler"den maksat ölülerdir. Nitekim İbn Cerîr ve başkaları Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: Dişi,

ميت ليس فيه روح مثل الخشبة اليابسة والحجر اليابس، ففي التعبير بذلك دون أصناما التنبيه السابق أيضا إلا أن الظاهر أن وصف الأصنام بكونهم أمواتا مجاز، وقيل: سماها الله تعالى إناثا لضعفها وقلة خيرها وعدم نصرها، وقيل:

kuru tahta ve kuru taş gibi içinde ruh bulunmayan her ölüdür. Dolayısıyla "putlar" yerine bu kelimenin kullanılmasında da önceki uyarı mevcuttur; ancak zâhir olan, putların ölüler olarak vasfedilmesinin mecaz olmasıdır. Bir görüşe göre zayıflıkları, hayırlarının azlığı ve yardım edemeyişleri sebebiyle Allah Teâlâ onları dişiler olarak adlandırmıştır. Bir görüşe göre ise:

لاتضاع منزلتها وانحطاط قدرها بناء على أن العرب تطلق الأنثى على كل ما اتضعت منزلته من أي جنس كان، وقيل:

Arapların hangi cinsten olursa olsun konumu düşük olan her şeye dişi demelerine dayanılarak, konumlarının düşüklüğü ve değerlerinin azlığı sebebiyledir. Bir görüşe göre:

كان في كل صنم شيطانة تتراءى للسدنة وتكلمهم أحيانا فلذلك أخبر سبحانه أنهم ما يعبدون من دون إلا إناثا وروي ذلك عن أبيّ بن كعب، وقيل: المراد الملائكة لقولهم: الملائكة بنات الله عز اسمه، وروي ذلك عن الضحاك، وهو جمع أنثى- كرباب وربي- في لغة من كسر الراء.

Her putun içinde put bakıcılarına görünen ve bazen onlarla konuşan bir dişi şeytan bulunmaktaydı. Bu yüzden Sübhânehu, onların [Allah'ı] bırakıp ancak dişilere taptıklarını haber vermiştir; bu rivayet Übey b. Ka'b'dan nakledilmiştir. Bir görüşe göre: "Melekler Allah'ın kızlarıdır" dedikleri için maksat meleklerdir; bu rivayet Dahhâk'ten nakledilmiştir. Bu kelime, râ harfinin kesrasıyla okuyanların lügatinde 'ribâb' ve 'riby' gibi 'ünsâ'nın çoğuludur.

وقرىء- إلا أنثى- على التوحيد- وإلا أنثى- بضمتين كرسل، وهو إما صفة مفردة مثل امرأة جنب، وإما جمع أنيث كقليب وقلب، وقد جاء حديد أنيث، وإما جمع إناث كثمار وثمر، وقرىء- وثنا وأثنا- بالتخفيف والتثقيل، وتقديم الثاء على النون- جمع وثن- كقولك: أسد وأسد، وأسد ووسد، وقلبت الواو ألفا كأجوه في وجوه.

Müfred (tekil) olarak { إِلَّا أُنْثى }, 'rusul' gibi iki damme ile { وَإِلَّا أُنُثاً } şeklinde de okunmuştur. Bu da ya 'imraetün cünüb' (cünüp kadın) gibi tekil bir sıfattır, ya 'kalîb' ve 'kulub' gibi 'enîs'in çoğuludur -nitekim 'hadîdün enîs' (yumuşak demir) denilmiştir-, ya da 'simâr' ve 'sümür' gibi 'inâs'ın çoğuludur. Şeddesiz ve şeddeli olarak, sâ harfinin nûn harfinden önce gelmesiyle -'esed' ve 'üsud', 'esed' ve 'vesed' denilmesi ve 'vücûh' yerine 'ücûh' denilmesinde vâv harfinin elife dönüşmesi gibi 'vesen'in çoğulu olarak- { وَثَناً } ve { أُثُناً } şeklinde de okunmuştur.

وأخرج ابن جرير أنه كان في مصحف عائشة رضي الله تعالى عنها- إلا أوثانا- وَإِنْ يَدْعُونَ أي وما يعبدون بعبادة تلك الأوثان إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً إذ هو الذي أمرهم بعبادتها وأغراهم فكانت طاعتهم له عبادة. فالكلام محمول على المجاز فلا ينافي الحصر السابق، وقيل: المراد من يدعون يطيعون فلا منافاة أيضا.

İbn Cerîr, Âişe radıyallâhu anhâ'nın mushafında { إِلَّا أَوْثَاناً } şeklinde olduğunu rivayet etmiştir. { وَإِنْ يَدْعُونَ } “Onlar [başka hiçbir şeye] tapmazlar”, yani o putlara tapmakla tapmış olmazlar, { إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً } “ancak inatçı ve asi bir şeytana [taparlar].” Zira putlara tapmayı onlara emreden ve onları kışkırtan odur; dolayısıyla ona itaatleri bir ibadet olmuştur. Bu söz mecaza hamledilir, dolayısıyla önceki hasırla (sınırlamayla) çelişmez. Bir görüşe göre: "Taparlar"dan kasıt "itaat ederler"dir; bu durumda da bir çelişki olmaz.

وأخرج ابن أبي حاتم عن سفيان أنه قال: «ليس من صنم إلا فيه شيطان» والظاهر أن المراد من الشيطان هنا إبليس، وهو المروي عن مقاتل وغيره، والمريد والمارد والمتمرد: العاتي الخارج عن الطاعة، وأصل مادة- م ر د- للملامسة والتجرد، ومنه رْحٌ مُمَرَّدٌ

İbn Ebî Hâtim, Süfyân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İçinde bir şeytan bulunmayan hiçbir put yoktur.» Zâhir olan, buradaki şeytandan maksadın İblis olduğudur; Mukâtil ve başkalarından rivayet edilen de budur. Merîd (مَرِيد), mârid (مَارِد) ve mütemerrid (مُتَمَرِّد), itaatten çıkan azgın demektir. 'M-r-d' (م ر د) kökünün aslı pürüzsüzlük ve soyutlanmışlıktır (çıplaklıktır); { صَرْحٌ مُمَرَّدٌ }

[النمل: ٤٤] وشجرة مرداء للتي تناثر ورقها، ووصف الشيطان بذلك إما لتجرده للشر أو لتشبيهه بالأملس الذي لا يعلق به شيء، وقيل: لظهور شره كظهور ذقن الأمرد وظهور عيدان الشجرة المرداء لَعَنَهُ اللَّهُ أي طرده وأبعده عن رحمته، وقيل: المراد باللعنة فعل ما يستحقها به من الاستكبار عن السجود كقولهم: أبيت اللعن أي ما فعلت ما تستحقه به، والجملة في موضع نصب صفة ثانية لشيطان.

[Neml: 44] “...billûr döşeli bir köşk...” ve yaprakları dökülmüş ağaç için 'şeceratün merdâ'' (شَجَرَةٌ مَرْدَاءُ) denilmesi bundandır. Şeytanın bu şekilde vasfedilmesi ya sırf şerre soyunmuş olmasından ya da üzerine hiçbir şey tutunmayan pürüzsüz nesneye benzetilmesindendir. Bir görüşe göre köse kimsenin sakalının ve yapraksız ağacın dallarının belirginleşmesi gibi şerrinin apaçık ortaya çıkmasındandır. { لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah onu lanetlemiştir”, yani onu rahmetinden kovmuş ve uzaklaştırmıştır. Bir görüşe göre lanetten kasıt, onların "Lanetten sakındın" yani "Laneti hak edecek şeyi yapmadın" demeleri gibi, secde etmekten büyüklük taslayarak laneti hak edecek fiili işlemesidir. Bu cümle, mahallen mansub olarak 'şeytan' kelimesinin ikinci sıfatıdır.

وجوز أبو البقاء أن تكون مستأنفة على الدعاء فلا موضع لها من الإعراب.

Ebü'l-Bekâ, cümlenin dua kastıyla müste'nefe (başlangıç cümlesi) olmasını da caiz görmüştür ki bu durumda iraptan mahalli olmaz.

وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً عطف على الجملة المتقدمة، والمراد شيطانا مريدا جامعا بين لعنة الله تعالى وهذا القول الشنيع الصادر منه عند اللعن، وجوز أن تكون في موضع الحال بتقدير قد أي وقد قال، وأن تكون مستأنفة مستطردة كما أن ما قبلها اعتراضية في رأي، والجار والمجرور إما متعلق بالفعل، وإما حال مما بعده، واختاره البعض، والاتخاذ أخذ الشيء على وجه الاختصاص، وأصل معنى الفرض القطع. وأطلق هنا على المقدار المعين لاقتطاعه عما سواه، وهو كما أخرج ابن أبي حاتم عن الضحاك، وابن المنذر عن الربيع من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعون، والظاهر أن هذا القول وقع نطقا من اللعين، وكأنه عليه اللعنة لما نال من آدم ﵇ ما نال طمع في ولده، وقال ذلك ظنا، وأيد بقوله تعالى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ [سبأ: ٢٠] ، وقيل: إنه فهم طاعة الكثير له مما فهمت منه الملائكة حين قالوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [البقرة: ٣٠] وادعى بعضهم أن هذا القول حالي كما في قوله:

{ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Ve [şeytan]: 'Elbette senin kullarından belirli bir pay edineceğim' dedi.” Bu cümle önceki cümleye matuftur; maksat ise Allah Teâlâ'nın lanetine uğramış olmayı ve lanetlendiği sırada kendisinden sadır olan bu çirkin sözü bünyesinde toplayan inatçı bir şeytandır. Cümlenin 'kad' takdiriyle hâl mahallinde olması -yani "ve demişti"- ve önceki cümle bir görüşe göre itirâziyye (ara cümle) olduğu gibi bu cümlenin de müste'nefe-i mustatrade (söz gelişi söylenmiş başlangıç cümlesi) olması caiz görülmüştür. Car ve mecrur (من عبادك) ya fiile taalluk eder ya da sonrasından hâldir ki bazısı bunu tercih etmiştir. İttihâz (اتخاذ), bir şeyi tahsis yoluyla edinmektir. Farzın (فرض) asıl manası ise kesmektir; burada diğerlerinden kesilip ayrıldığı için belirli bir miktar hakkında kullanılmıştır. Bu miktar, İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten ve İbnü'l-Münzir'in Rebî'den rivayet ettiği gibi, her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzudur. Zâhir olan, bu sözün mel'un tarafından bizzat telaffuz edilerek gerçekleştiğidir. Sanki o mel'un, Âdem aleyhisselâm'a yaptığını yapınca onun evladına da göz dikmiş ve bunu bir zan olarak söylemiştir; nitekim Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } [Sebe: 20] “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı” kavli de bunu desteklemektedir. Bir görüşe göre o, meleklerin { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } [Bakara: 30] “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” dedikleri zaman anladıkları şeyden insanların çoğunun kendisine itaat edeceğini anlamıştır. Bazıları ise bu sözün şu beyitte olduğu gibi hâl diliyle olduğunu iddia etmiştir:

امتلأ الحوض. وقال: قطني ... مهلا رويدا قد ملأت بطني

"Havuz doldu ve 'Yetti artık, dur yavaş, karnımı doyurdun' dedi."

وفي هذه الجمل ما ينادي على جهل المشركين وغاية انحطاط درجتهم عن الانخراط في سلك العقلاء على أتم وجه وأكمله، وفيها توبيخ لهم كما لا يخفى وَلَأُضِلَّنَّهُمْ عن الحق وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ الأماني الباطلة، وأقول لهم:

Bu cümlelerde, müşriklerin cehaletini ve akıllılar zümresine dâhil olmaktan ne kadar fersah fersah uzaklaştıklarını en tam ve kâmil vecihle haykıran ifadeler vardır. Gizli olmadığı üzere onlara yönelik bir azarlama da mevcuttur. { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } “Ve onları mutlaka haktan saptıracağım,” { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “onları bâtıl kuruntulara sevk edeceğim” ve onlara şöyle diyeceğim:

ليس وراءكم بعث ولا نشر ولا جنة. ولا نار ولا ثواب ولا عقاب فافعلوا ما شئتم وقيل: أمنيهم بطول البقاء في الدنيا

"Önünüzde ne yeniden dirilme, ne toplanma, ne cennet, ne cehennem, ne sevap, ne de azap var; dilediğinizi yapın!" Bir görüşe göre: Dünyada uzun süre yaşama kuruntusu veririm

فيسوفون العمل، وقيل: أمنيهم بالأهواء الباطلة الداعية إلى المعصية وأزين لهم شهوات الدنيا وزهراتها وأدعو كلّا منهم إلى ما يميل طبعه إليه فأصده بذلك عن الطاعة، وروى الأول عن الكلبي وَلَآمُرَنَّهُمْ بالتبتيك- كما قال أبو حيان- أو بالضلال كما قال غيره فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ أي

de ameli ertelerler (tesvif yaparlar). Bir görüşe göre: Onları günaha çağıran bâtıl heveslerle oyalar, dünyanın şehvetlerini ve süslerini kendilerine süsler, her birini tabiatının meylettiği şeye davet eder ve böylece onları itaatten alıkoyarım. Birinci görüş Kelbî'den rivayet edilmiştir. { وَلَآمُرَنَّهُمْ } Ebû Hayyân'ın dediği gibi yarmayı veya başkalarının dediği gibi sapıklığı “onlara emredeceğim”, { فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } “onlar da hayvanların kulaklarını mutlaka kesecekler”; yani

فليقطعنها من أصلها كما روي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه،

Ebû Abdullah radıyallâhu anh'tan rivayet edildiği gibi onları kökünden kesecekler,

أو ليشقنها- كما قال الزجاج- بموجب أمري من غير تلعثم في ذلك ولا تأخير كما يؤذن بذلك الفاء، وهذا إشارة إلى ما كانت الجاهلية تفعله من شق أو قطع أذن الناقة إذا ولدت خمسة أبطن وجاء الخامس ذكرا وتحريم ركوبها. والحمل عليها وسائر وجوه الانتفاع بها وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ ممتثلين به بلا ريث خَلْقَ اللَّهِ عن نهجه صورة أو صفة، ويندرج فيه ما فعل من فقء عين فحل الإبل إذا طال مكثه حتى بلغ نتاج نتاجه، ويقال له الحامي وخصاء العبيد والوشم والوشر واللواطة والسحاق ونحو ذلك وعبادة الشمس والقمر والنار والحجارة مثلا. وتغيير فطرة الله تعالى التي هي الإسلام واستعمال الجوارح والقوى فيما لا يعود على النفس كمالا ولا يوجب لها من الله سبحانه زلفى.

yahut Zeccâc'ın dediği gibi fâ harfinin bildirdiği üzere hiçbir tereddüt ve gecikme olmaksızın emrim gereğince yaracaklar. Bu, Câhiliye halkının deve beş batın doğurup beşincisi erkek olduğunda kulağını yarmaları veya kesmeleri, ona binmeyi, yük taşımayı ve ondan her türlü yararlanmayı haram saymaları uygulamasına bir işarettir. { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Ve onlara emredeceğim de onlar da gecikmeksizin emrime uyarak Allah'ın yarattığını” suret veya sıfat olarak kendi mecrasından “mutlaka değiştirecekler.” Devenin dölünün dölü doğuncaya kadar uzun süre yaşamış olan erkek devenin -buna 'hâmî' (الحامي) denir- gözünü kör etme uygulaması, köleleri hadım etme, dövme yaptırma, dişleri yontup inceltme, lutilik, sevicilik ve benzeri fiiller; ayrıca güneşe, aya, ateşe ve taşlara tapma gibi şeyler bu kapsama girer. Yine İslâm olan Allah Teâlâ'nın fıtratını değiştirmek ve uzuvları ile kuvvetlerini nefse olgunluk kazandırmayan ve Allah Sübhânehu katında ona bir yakınlık sağlamayan yerlerde kullanmak da buna dâhildir.

وورد عن السلف الاقتصار على بعض المذكورات وعموم اللفظ بمنع الخصاء مطلقا، وروي النهي عنه عن جمع من الصحابة رضي الله تعالى عنهم،

Selef'ten zikredilenlerin bir kısmıyla yetinildiği rivayet edilmiş olup, lafzın umumiliği hadım etmeyi mutlak olarak yasaklar. Sahâbe radıyallâhu anhüm'den bir topluluktan hadım etmenin nehyedildiği rivayet edilmiştir.

وأخرج البيهقي عن ابن عمر قال: «نهى رسول الله ﷺ عن خصاء الخيل والبهائم» ،

Beyhakî İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atların ve hayvanların hadım edilmesini yasakladı.»

وادعى عكرمة أن الآية نزلت في ذلك، وأجاز بعضهم ذلك في الحيوان، وأخرج ابن المنذر عن عروة أنه خصى بغلا له، وعن طاوس أنه خصى جملا، وعن محمد بن سيرين أنه سئل عن خصاء الفحول، فقال: لا بأس به، وعن الحسن مثله، وعن عطاء أنه سئل عن خصاء الفحل فلم ير به عند عضاضه وسوء خلقه بأسا.

İkrime ayetin bu hususta indiğini iddia etmiştir. Âlimlerden bazıları hayvanlarda buna cevaz vermiştir. İbnü'l-Münzir Urve'den onun bir katırını hadım ettiğini; Tâvûs'tan bir deveyi hadım ettiğini; Muhammed b. Sîrîn'den damızlık erkek hayvanların hadım edilmesi sorulduğunda: "Bunda bir sakınca yoktur" dediğini; Hasan'dan da aynısını nakletmiştir. Atâ'dan ise damızlık erkek hayvanın hadım edilmesi sorulduğunda, ısırması ve huysuzluğu durumunda bunda bir sakınca görmediği rivayet edilmiştir.

وقال النووي: لا يجوز خصاء حيوان لا يؤكل في صغره ولا في كبره ويجوز إخصاء المأكول في صغره لأن فيه غرضا وهو طيب لحمه، ولا يجوز في كبره، والخصاء في بني آدم محظور عند عامة السلف والخلف، وعند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه يكره شراء الخصيان واستخدامهم وإمساكهم لأن الرغبة فيهم تدعو إلى إخصائهم، وخص من تغيير خلق الله تعالى الختان والوشم لحاجة وخضب اللحية وقص ما زاد منها على السنة ونحو ذلك، وعن قتادة أنه قرأ الآية، ثم قال: ما بال أقوام جهلة يغيرون صبغة الله تعالى ولونه سبحانه، ولا يكاد يسلم له إن أراد ما يعم الخضاب المسنون كالخضاب بالحناء بل وبالكتم أيضا لإرهاب العدو، وقد صح عن جمع من الصحابة رضي الله تعالى عنهم أنهم فعلوا ذلك منهم أبو بكر الصديق رضي الله تعالى عنه، وحديث النهي محمول على غير ذلك وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ بإيثار ما يدعو إليه على ما أمر الله تعالى به ومجاوزته عن طاعة الله تعالى إلى طاعته، وقيد مِنْ دُونِ اللَّهِ لبيان أن اتباعه ينافي متابعة أمر الله تعالى وليس احترازيا كما يتوهم، وأما ما قيل: من أنه ما من مخلوق لله تعالى إلا ولك فيه ولاية لو عرفتها، ولك في وجوده منفعة لو طلبتها، فلهذا قيدت الولاية بكونها من دون الله تعالى فناشىء من الغفلة عن تحقيق معنى الولاية فافهم فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً أي ظاهرا، وأيّ خسران أعظم من استبدال الجنة بالنار؟ وأي صفقة أخسر من فوات رضا الرحمن برضا الشيطان؟ يَعِدُهُمْ ما لا يكاد ينجزه، وقيل: النصر والسلامة، وقيل: الفقر والحاجة إن أنفقوا، وقرأ الأعمش يَعِدُهُمْ بسكون الدال وهو تخفيف لكثرة الحركات. وَيُمَنِّيهِمْ الأماني الفارغة، وقيل: طول البقاء في الدنيا ودوام النعيم فيها، وجوز أن يكون المعنى في الجملتين يفعل لهم الوعد ويفعل التمنية على طريقة: فلان يعطي ويمنع، وضمير الجمع المنصوب في يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ راجع إلى- من- باعتبار معناها كما أن ضمير الرفع المفرد في يَتَّخِذِ وخَسِرَ راجع إليها باعتبار لفظها، وأخبر سبحانه عن وقوع الوعد والتمنية مع وقوع غير ذلك مما أقسم عليه اللعين أيضا لأنهما من الأمور الباطنة

Nevevî şöyle demiştir: Eti yenmeyen hayvanın ne küçüklüğünde ne de büyüklüğünde hadım edilmesi caiz değildir. Eti yenen hayvanın ise etinin lezzetlenmesi gibi bir maksat bulunduğu için küçüklüğünde hadım edilmesi caizdir, büyüklüğünde ise caiz değildir. Âdemoğullarının hadım edilmesi ise Selef ve Halef'in geneli katında haramdır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre hadımları satın almak, onları hizmette kullanmak ve alıkoymak mekruhtur; zira onlara rağbet edilmesi onların hadım edilmesine yol açar. Allah Teâlâ'nın yaratışını değiştirmekten sünnet olmak, ihtiyaç sebebiyle dövme yaptırmak, sakalı boyamak ve sakalın sünnetten fazla olan kısmını kesmek gibi şeyler istisna edilmiştir. Katâde'den rivayet edildiğine göre o bu ayeti okumuş, sonra da şöyle demiştir: "Şu cahil topluluklara ne oluyor ki Allah Teâlâ'nın boyasını ve O Sübhânehu'nun rengini değiştiriyorlar!" Eğer o, kına ile hatta düşmanı korkutmak için ketem bitkisiyle boyamak gibi sünnet olan sakal boyamayı da kapsayan bir şeyi kastediyorsa bu pek kabul görmez; zira Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh da dâhil olmak üzere Sahâbe radıyallâhu anhüm'den bir topluluğun bunu yaptığı sahih olarak sabit olmuştur; nehiy hadisi ise bunun dışındakilere hamledilir. { وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse”, yani onun davet ettiği şeyi Allah Teâlâ'nın emrettiği şeye tercih ederek ve Allah Teâlâ'ya itaati aşıp ona itaat ederek [şeytanı veli edinirse]. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp” kaydı, şeytana uymanın Allah Teâlâ'nın emrine uymakla bağdaşmadığını beyan etmek içindir; vehmedildiği gibi ihtirâzî (istisna edici) bir kayıt değildir. Şöyle denilmesine gelince: "Allah Teâlâ'nın yarattığı her bir mahlukta, eğer bilirsen senin için bir velayet (tasarruf hakkı) vardır ve varlığında, eğer talep edersen senin için bir menfaat vardır; işte bu yüzden velayet 'Allah'ı bırakarak' olmakla kayıtlanmıştır." Bu söz velayet manasını tahkik etmekten gafletten neşet etmiştir, iyi anla! { فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } “...şüphesiz o, apaçık bir ziyana uğramıştır.” Cenneti cehennemle değiştirmekten daha büyük hangi ziyan olabilir? Şeytanın rızası uğruna Rahmân'ın rızasını kaçırmaktan daha zararlı hangi alışveriş olabilir? { يَعِدُهُمْ } “[Şeytan] onlara vaat eder”, yerine getirmeyeceği şeyleri vaat eder. Bir görüşe göre yardım ve esenlik vaat eder; bir görüşe göre infak ettikleri takdirde fakirlik ve muhtaçlık vaat eder. A'meş bu kelimeyi çok hareke bulunmasından dolayı hafifletmek için dâl harfinin sükûnuyla (ya'dühüm) okumuştur. { وَيُمَنِّيهِمْ } “Ve onları kuruntulara düşürür”, boş kuruntulara [sevk eder]. Bir görüşe göre dünyada uzun süre kalmayı ve oradaki nimetlerin devamlılığını [fısıldar]. Her iki cümlede anlamın "filanca verir ve engeller" üslubunda olduğu gibi "onlara vaat fiilini işler ve kuruntu verme fiilini işler" şeklinde olması da caiz görülmüştür. { يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ } fiillerindeki mansub cemi zamiri, lafzı itibarıyla { مَنْ } edatına dönen { يَتَّخِذِ } ve { خَسِرَ } fiillerindeki müfred merfû zamir gibi, manası itibarıyla ona dönmektedir. Allah Teâlâ, mel'unun üzerine yemin ettiği diğer şeylerin vuku bulmasıyla birlikte vaat etme ve kuruntuya düşürmenin vuku bulduğunu haber vermiştir; çünkü bu ikisi bâtınî (içsel) hususlardandır...

وأقوى أسباب الضلال وحبائل الاحتيال وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً وهو إيهام النفع فيما فيه الضرر، وهذا الوعد والأمر عندي مثله إما بالخواطر الفاسدة، وإما بلسان أوليائه، واحتمال أن يتصور بصورة إنسان فيفعل ما يفعل بعيد، وغُرُوراً إما مفعول ثان للوعد، أو مفعول لأجله، أو نعت لمصدر محذوف أي وعدا ذا غرور، أو غارا، أو مصدرا على غير لفظ المصدر لأن يَعِدُهُمْ في قوة يغرهم بوعده كما قال السمين، والجملة اعتراض وعدم التعرض للتمنية لأنها من باب الوعد، وفي البحر أنهما متقاربان فاكتفي بأولهما أُولئِكَ إشارة إلى من اتخذ الشيطان وليا باعتبار معناه، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد منزلتهم في الخسران مَأْواهُمْ ومستقرهم جميعا جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً أي معدلا ومهربا، وهو اسم مكان، أو مصدر ميمي من حاص يحيص إذا عدل وولى، ويقال:

ve sapıklığın en güçlü sebepleri ile hilelerin tuzaklarıdır. { وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez.” Gurur, zararlı olan şeyde fayda vehmettirmektir. Bu vaat ve bana göre bunun benzeri olan emir, ya fasit düşüncelerle (vesveselerle) yahut şeytanın dostlarının diliyle olur. İnsan suretine bürünüp yaptığını yapması ihtimali ise uzaktır. { غُرُوراً } kelimesi ya vaadin ikinci mefulüdür, ya mefulün lieclihdir, ya mahzuf bir masdarın sıfatıdır -yani aldatıcı bir vaat yahut aldatıcı demektir-, ya da Semîn'in dediği gibi { يَعِدُهُمْ } fiili vaadiyle onları aldatır anlamında olduğu için masdarın lafzından başka bir masdardır. Bu cümle itirâziyyedir (ara cümledir); kuruntuya değinilmemesi ise onun vaat kabilinden olmasındandır. el-Bahr'da ikisinin birbirine yakın olduğu, bu yüzden birincisiyle yetinildiği ifade edilmiştir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, manası itibarıyla şeytanı dost edinen kimselere işarettir; bundaki uzaklık manası ise ziyandaki konumlarının uzaklığını (büyüklüğünü) bildirmek içindir. { مَأْواهُمْ } “Onların barınakları” ve hepsinin karargâhı { جَهَنَّمُ } “cehennemdir.” { وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً } “Ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar.” Yani bir sapma ve kaçış yeri bulamazlar. Bu kelime, saptı ve yüz çevirdi anlamındaki 'hâsa yahîsu' (حَاصَ يَحِيصُ) fiilinden ism-i mekân yahut mîmî masdardır. Şöyle de denilir:

محيص ومحاص، وأصل معناه كما قيل: الروغان، ومنه وقعوا في حيص بيص، وحاص باص أي في أمر يعسر التخلص منه، ويقال: حاص يحوص أيضا وحوصا وحياصا، وعَنْها متعلق بمحذوف وقع حالا من محيصا.

'Mahîs' (مَحِيص) ve 'mahâs' (مَحَاص). Asıl manası denildiği üzere kıvırmak ve kaçmaktır; kurtulması güç bir işe düşüldüğünde "hayse beyse ve hâsa bâsa düştüler" denilmesi bundandır. 'Hâsa yahûsu havsen ve hıyâsen' (حَاصَ يَحُوصُ حَوْصاً وَحِيَاصاً) şeklinde de söylenir. { عَنْها } ifadesi, mahzuf bir kelimeye müteallık olup { مَحِيصاً } kelimesinden hâl konumundadır.

ولم يجوزوا تعلقه ب يَجِدُونَ لأنه لا يتعدى بعن، ولا بمحيصا لأنه إن كان اسم مكان فهو لا يعمل لأنه ملحق بالجوامد، وإن كان مصدرا فمعمول المصدر لا يتقدم عليه، ومن جوز تقدمه إذا كان ظرفا أو جارا ومجرورا جوزه هنا. وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مبتدا خبره قوله تعالى:

Âlimler onun { يَجِدُونَ } fiiline taalluk etmesini caiz görmemişlerdir; zira bu fiil 'an' (عن) harf-i cerri ile geçişli olmaz. { مَحِيصاً } kelimesine taalluk etmesini de caiz görmemişlerdir; zira ism-i mekân ise câmid (türemiş olmayan) isimlere mülhak olduğu için amel etmez; şayet masdar ise masdarın mamûlü onun önüne geçemez. Zarf veya car-mecrur olduğunda öne geçmesini caiz gören kimse ise burada da caiz görmüştür. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince” mübtedadır; haberi ise Teâlâ'nın şu kavlidir:

سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وجوز أبو البقاء أن يكون الموصول في موضع نصب بفعل محذوف يفسره ما بعده ولا يخفى مرجوحيته، وهذا وعد للمؤمنين إثر وعيد الكافرين، وإنما قرنهما ﷾ زيادة لمسرة أحبائه ومساءة أعدائه وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا أي وعدهم وعدا وأحقه حقا، فالأول مؤكد لنفسه كله على ألف عرفا فإن مضمون الجملة السابقة لا تحتمل غيره إذ ليس الوعد إلا الإخبار عن إيصال المنافع قبل وقوعه، والثاني مؤكد لغيره كزيد قائم حقا فإن الجملة الخبرية بالنظر إلى نفسها وقطع النظر عن قائلها تحتمل الصدق والكذب والحق والباطل، وجوز أن ينتصب وعد على أنه مصدر ل سَنُدْخِلُهُمْ على ما قال أبو البقاء من غير لفظه لأنه في معنى نعدهم إدخال جنات، ويكون حَقًّا حالا منه.

{ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “...onları, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız.” Ebü'l-Bekâ, ism-i mevsûlün sonrasının tefsir ettiği mahzuf bir fiille mansub konumda olmasını da caiz görmüştür; bunun mercuh (zayıf) olduğu ise gizli değildir. Bu, kâfirlerin tehdidinin hemen ardından müminlere bir vaaddir. Allah Azze ve Celle sevdiklerinin sevincini ve düşmanlarının kederini artırmak için bu ikisini peş peşe getirmiştir. { وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “Bu, Allah'ın hak bir vaadidir.” Yani onlara bir vaat vaat etmiş ve onu tam bir hak kılmıştır. Birincisi örfen tamamı kesin olan kendi nefsini tekit edicidir; zira önceki cümlenin mazmunu bundan başkasına ihtimal taşımaz, çünkü vaat, menfaatlerin ulaşmasını vukuundan önce haber vermekten ibarettir. İkincisi ise "Zeyd gerçekten ayaktadır" sözünde olduğu gibi başkasını tekit edicidir; zira haber cümlesi kendi zatı açısından ve söyleyeni hesaba katılmaksızın doğruya da yalana da, hakka da bâtıla da ihtimal taşır. Ebü'l-Bekâ'nın dediğine göre { وَعْدَ } kelimesinin, "onlara cennetlere girdirmeyi vaat ediyoruz" manasında olduğundan dolayı lafzından gayri bir masdar olarak { سَنُدْخِلُهُمْ } fiilinin masdarı olmak üzere mansub olması, { حَقًّا } kelimesinin de ondan hâl olması caiz görülmüştür.

وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا تذييل للكلام السابق مؤكد له، فالواو اعتراضية، والقيل- مصدر قال ومثله القال.

{ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” [Bu ifade], önceki kelâmı tekit eden bir tezyîldir (tamamlayıcı fezlekedir); dolayısıyla vâv itirâziyyedir. el-Kîl (قِيل), 'kâle' fiilinin masdarıdır, el-kâl (قَال) da böyledir.

وعن ابن السكيت: أنهما اسمان لا مصدران، ونصبه على التمييز، ولا يخفى ما في الاستفهام وتخصيص اسم الذات الجليل الجامع، وبناء أفعل، وإيقاع القول تمييزا من المبالغة، والمقصود معارضة مواعيد الشيطان الكاذبة لقرنائه التي غرتهم حتى استحقوا الوعيد بوعد الله تعالى الصادق لأوليائه الذي أوصلهم إلى السعادة العظمى، ولذا بالغ سبحانه فيه وأكده حثا على تحصيله وترغيبا فيه، وزعم بعضهم أن الواو عاطفة والجملة معطوفة على محذوف أي صدق الله وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا أي صدق ولا أصدق منه، ولا يخفى أنه تكلف مستغنى عنه، وكأن الداعي إليه الغفلة عن حكم الواو الداخلة على الجملة التذييلة، وتجويز أن تكون الجملة مقولا لقول محذوف أي وقائلين: من أصدق من الله قيلا، فيكون عطفا على خالِدِينَ أدهى وأمر.

İbnü's-Sikkît'ten bunların masdar değil iki isim olduğu rivayet edilmiştir; nasbı ise temyiz olmasındandır. İstifhamda, kâmil sıfatları toplayan celil Zât isminin tahsis edilmesinde, 'ef'al' kalıbının getirilmesinde ve sözün temyiz olarak kılınmasında bulunan mübalağa gizli değildir. Maksat, şeytanın dostlarını aldatarak azaba müstahak kılan yalan vaatlerinin karşısına, Allah Teâlâ'nın veli kullarını en büyük saadete ulaştıran doğru vaadini çıkarmaktır. Bu sebeple Sübhânehu onu elde etmeye teşvik ve rağbet ettirmek için mübalağalı kılmış ve tekit etmiştir. Bazıları vâv harfinin atıf olduğunu ve cümlenin mahzuf bir kelama matuf olduğunu, yani "Allah doğru söylemiştir, { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } O doğru söylemiştir ve O'ndan daha doğru sözlü kimse yoktur" demek olduğunu iddia etmişlerdir. Bunun fuzuli bir zorlama olduğu aşikârdır; sanki buna sevk eden şey tezyîl cümlesine dâhil olan vâvın hükmünden gafil olunmasıdır. Cümlenin mahzuf bir sözün mekulü (söyleneni) kılınarak "Ve 'Sözce Allah'tan daha doğru kim vardır?' diyenler olarak" takdirinde bulunulması ve böylece { خالِدِينَ } lafzına atfedilmesinin caiz görülmesi ise çok daha vahim ve kötüdür.

وقرأ الكوفي غير عاصم وورش بإشمام الصاد الزاي لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ الخطاب للمؤمنين، والأماني بالتشديد والتخفيف- وبهما قرىء- جمع أمنية على وزن أفعولة، وهي كما قال الراغب: الصورة الحاصلة في النفس من تمني الشيء أي تقديره في النفس وتصويره فيها، ويقال: منى له الماني أي قدر له المقدر، ومنه قيل: منية أي مقدرة، وكثيرا ما يطلق التمني على تصور ما لا حقيقة له، ومن هنا يعبر به عن الكذب لأنه تصور

Âsım dışındaki Kûfeliler ve Verş sâd harfini zâyâ işmâm ederek (ötre ile karışık zey sesi vererek) okumuşlardır. { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır.” Hitap müminleredir. 'Ef'ûle' vezninde olan 'ümniyye'nin çoğulu olan emânî (أَمَانِيّ) şeddeli ve şeddesiz olarak her iki şekilde de okunmuştur. Râgıb'ın dediği gibi o, bir şeyi temenni etmekten yani onu nefiste takdir edip şekillendirmekten nefiste hâsıl olan surettir. "Takdir eden onun için takdir etti" manasında 'menâ lehü'l-mânî' denilir; nitekim takdir edilmiş şey anlamında 'meniyye' (ecel/ölüm) denilmesi de bundandır. Temenni çoğu zaman hakikati olmayan şeyi tasavvur etmeye ıtlak olunur; buradan hareketle yalan da onunla ifade edilir, zira yalan

ما ذكر، وإيراده باللفظ فكأن التمني مبدأ له فلهذا صح التعبير به عنه، ومنه قول عثمان رضي الله تعالى عنه: ما تعنيت ولا تمنيت منذ أسلمت، والباء في بِأَمانِيِّكُمْ مثلها في- زيد بالباب- وليست زائدة والزيادة محتملة، ونفاها البعض واسم لَيْسَ مستتر فيها عائد على الوعد بالمعنى المصدري، أو بمعنى الموعود فهو استخدام كما قال السعد وقيل: عائد على الموعود الذي تضمنه عامل وعد الله، أو على إدخال الجنة أو العمل الصالح، وقيل: عائد على الإيمان المفهوم من الذين آمنوا وقيل على الأمر المتحاور فيه بقرينة سبب النزول.

zikredilen şeyi tasavvur etmektir ve onu lafızla dile getirmektir; sanki temenni onun başlangıcı gibidir, bu yüzden yalanın onunla ifade edilmesi sahih olmuştur. Hazreti Osman radıyallâhu anh'ın: "Müslüman olduğumdan beri ne zahmet çektim ne de temennide bulundum (yalan uydurdum)" sözü bundandır. { بِأَمانِيِّكُمْ } ifadesindeki bâ harfi, "Zeyd kapıdadır" sözündeki gibidir; zâit değildir. Zâit olma ihtimali de vardır, ancak bazısı bunu nefyetmiştir. { لَيْسَ } fiilinin ismi, içinde müstetir (gizli) olup masdar anlamındaki vaade yahut mev'ûd (vaat edilen şey) anlamına racidir; bu da Sa'deddîn'in dediği gibi istihdam sanatıdır. Bir görüşe göre 'va'dallāh' amilinin tazammun ettiği mev'ûda yahut cennete girdirmeye ya da salih amele racidir. Bir görüşe göre 'ellezîne âmenû' ifadesinden anlaşılan imana racidir; bir görüşe göre ise nüzul sebebi karinesiyle üzerinde tartışılan hususa racidir.

أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي قال: التقى ناس من المسلمين واليهود والنصارى، فقال اليهود للمسلمين: نحن خير منكم، ديننا قبل دينكم، وكتابنا قبل كتابكم، ونبينا قبل نبيكم، ونحن على دين إبراهيم ولَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً [البقرة: ١١١] ، وقالت النصارى مثل ذلك، فقال المسلمون: كتابنا بعد كتابكم ونبينا ﷺ بعد نبيكم، وديننا بعد دينكم وقد أمرتم أن تتبعونا وتتركوا أمركم فنحن خير منكم نحن على دين إبراهيم وإسماعيل وإسحاق، ولن يدخل الجنة إلا من كان على ديننا، فأنزل الله تعالى لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ، وقوله سبحانه وَمَنْ أَحْسَنُ إلخ أي ليس وعد الله تعالى، أو ما وعده سبحانه من الثواب أو إدخال الجنة، أو العمل الصالح، أو الإيمان، أو ما تحاورتم فيه حاصلا بمجرد أمانيكم أيها المسلمون ولا أماني اليهود والنصارى، وإنما يحصل بالسعي والتشمير عن ساق الجد لامتثال الأمر، ويؤيد عود الضمير على الإيمان المفهوم مما قبله، أنه

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Süddî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Müslümanlardan, Yahudilerden ve Hristiyanlardan bazı kimseler bir araya geldiler. Yahudiler Müslümanlara: "Biz sizden daha hayırlıyız; dinimiz dininizden önce, kitabımız kitabınızdan önce, peygamberimiz peygamberinizden öncedir. Biz İbrahim'in dini üzerindeyiz ve { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً } [Bakara: 111] 'Yahudi olandan başkası cennete asla giremeyecektir'" dediler. Hristiyanlar da bunun benzerini söylediler. Bunun üzerine Müslümanlar: "Bizim kitabımız kitabınızdan sonra, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberinizden sonra, dinimiz dininizden sonradır. Siz bize uymak ve kendi dininizi bırakmakla emrolundunuz. Dolayısıyla biz sizden daha hayırlıyız; biz İbrahim'in, İsmail'in ve İshak'ın dini üzerindeyiz ve bizim dinimiz üzere olandan başkası cennete asla giremeyecektir" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ } ve Sübhânehu'nun { وَمَنْ أَحْسَنُ } ilh. kavlini indirdi. Yani Allah Teâlâ'nın vaadi yahut O Sübhânehu'nun vaat ettiği sevap veya cennete girdirme yahut salih amel ya da iman veya hakkında tartıştığınız husus, ey Müslümanlar, yalnızca sizin kuruntularınızla gerçekleşecek olmadığı gibi Yahudi ve Hristiyanların kuruntularıyla da gerçekleşecek değildir; aksine o ancak emre uymak için gayret sarf edip paçaları sıvamakla elde edilir. Zamirin önceki kısımdan anlaşılan imana dönmesini şu rivayet de desteklemektedir:

أخرج ابن أبي شيبة عن الحسن موقوفا «ليس الإيمان بالتمني ولكن ما وقر في القلب وصدقه العمل إن قوما ألهتهم أماني المغفرة حتى خرجوا من الدنيا ولا حسنة لهم، وقالوا: نحسن الظن بالله تعالى وكذبوا لو أحسنوا الظن لأحسنوا العمل»

İbn Ebî Şeybe, Hasan[-ı Basrî]'den mevkuf olarak şunu rivayet etmiştir: «İman temenni ile değil, kalpte yerleşen ve amelin doğruladığı şeydir. Bir topluluğu bağışlanma kuruntuları öyle oyaladı ki dünyadan hiçbir iyilikleri olmadan çıkıp gittiler. 'Biz Allah Teâlâ'ya hüsnüzan besliyoruz' dediler; oysa yalan söylediler, şayet hüsnüzan besleselerdi amellerini güzel yaparlardı.»

وأخرج البخاري في تاريخه عن أنس مرفوعا «ليس الإيمان بالتمني ولا بالتحلي ولكن هو ما وقر في القلب فأما علم القلب فالعلم النافع وعلم اللسان حجة على بني آدم» .

Buhârî Târih'inde Enes'ten merfû olarak şunu rivayet etmiştir: «İman temenni ile de süslenmekle de değildir; aksine o kalpte yerleşen şeydir. Kalp ilmine gelince o faydalı ilimdir; dil ilmi ise Âdemoğlunun aleyhine bir hüccettir.»

وروي عن مجاهد وابن زيد أن الخطاب لأهل الشرك فإنهم قالوا: لانبعث ولا نعذب كما قال أهل الكتاب لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى وأيد بأنه لم يجر للمسلمين ذكر في الأماني وجرى للمشركين ذكر في ذلك أي ليس الأمر بأماني المشركين وقولهم: لا بعث ولا عذاب، ولا بأماني أهل الكتاب وقولهم ما قالوا: وقرر سبحانه ذلك بقوله عز من قائل: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ عاجلا أو آجلا،

Mücâhid ve İbn Zeyd'den hitabın şirk ehline yönelik olduğu rivayet edilmiştir; zira onlar Ehl-i Kitab'ın { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olandan başkası asla cennete giremeyecektir” dediği gibi "Yeniden diriltilmeyeceğiz ve azap görmeyeceğiz" demişlerdi. Müslümanların kuruntularına dair bir zikir geçmeyip müşriklerin bu husustaki zikri geçtiği gerekçesiyle bu görüş desteklenmiştir. Yani iş, müşriklerin kuruntuları ve "Yeniden dirilme ve azap yoktur" sözleriyle olmadığı gibi Ehl-i Kitab'ın kuruntuları ve söyledikleri sözlerle de değildir. Sübhânehu bunu Şânı Yüce Olan'ın şu kavliyle perçinlemiştir: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”, yani peşin veya gecikmeli olarak [cezalandırılır].

فقد أخرج الترمذي وغيره عن أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه قال: «كنت عند النبي ﷺ فنزلت هذه الآية فقال رسول الله ﷺ: يا أبا بكر ألا أقرئك آية نزلت علي؟ فقلت: بلى يا رسول الله فأقرأنيها فلا أعلم إلا أني وجدت انقصاما في ظهري حتى تمطأت لها فقال رسول الله ﷺ: ما لك يا أبا بكر؟ قلت: بأبي أنت وأمي يا رسول الله وأينا لم يعمل السوء وإنا لمجزيون بكل سوء عملناه فقال رسول الله ﷺ: أما أنت وأصحابك يا أبا بكر المؤمنون فتجزون بذلك في الدنيا حتى تلقوا الله تعالى ليس عليكم ذنوب، وأما الآخرون فيجمع لهم ذلك حتى يجزون يوم القيامة» .

Nitekim Tirmizî ve başkaları Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım, bu ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Ebû Bekir, bana indirilen bir ayeti sana okutayım mı?' buyurdu. Ben de: 'Evet, ey Allah'ın Resulü' dedim. Onu bana okuttu; bundan dolayı belimin kırıldığını hissettim ve gerildim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Neyin var ey Ebû Bekir?' buyurdu. Ben de: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resulü! Hangimiz kötülük işlemedi ki? Yaptığımız her kötülükle mutlaka cezalandırılacak mıyız?' dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Sana ve mümin arkadaşlarına gelince ey Ebû Bekir, sizler bununla dünyada cezalandırılırsınız; öyle ki Allah Teâlâ'ya üzerinizde hiçbir günah olmaksızın kavuşursunuz. Diğerlerine gelince, kıyamet gününde cezalandırılmaları için bu onlar adına biriktirilir.'»

وأخرج مسلم وغيره عن أبي هريرة قال: «لما نزلت هذه الآية شق ذلك على المسلمين وبلغت منهم ما شاء الله تعالى فشكوا ذلك إلى رسول الله ﷺ فقال: سددوا وقاربوا فإن في كل ما أصاب المسلم كفارة حتى الشوكة يشاكها والنكبة ينكبها»

Müslim ve başkaları Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: «Bu ayet indiğinde bu Müslümanlara çok ağır geldi ve Allah Teâlâ'nın dilediği dereceye ulaştı. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Doğru yoldan ayrılmayın ve mutedil olun; zira Müslümanın başına gelen her şeyde -kendisine batan dikene ve ayağının tökezlemesine varıncaya kadar- bir kefaret vardır.'»

والأحاديث بهذا المعنى أكثر من أن تحصى، ولهذا أجمع عامة العلماء على أن الأمراض والأسقام ومصائب الدنيا وهمومها وإن قلّت مشقتها يكفر الله تعالى بها الخطيئات، والأكثرون على أنها أيضا يرفع بها الدرجات وتكتب الحسنات وهو الصحيح المعول عليه، فقد صح في غير ما طريق

Bu manadaki hadisler sayılamayacak kadar çoktur. Bu sebeple âlimlerin geneli, meşakkati az da olsa hastalıkların, illetlerin, dünya musibetlerinin ve kederlerinin günahlara Allah Teâlâ tarafından kefaret kılındığı hususunda icmâ etmişlerdir. Çoğunluk ise bunların dereceleri yükselttiği ve sevap yazdırdığı görüşündedir; güvenilen sahih görüş de budur. Nitekim birçok yoldan şu hadis sahih olarak rivayet edilmiştir:

«ما من مسلم يشاك شوكة فما فوقها إلا كتبت له بها درجة ومحيت عنه بها خطيئة» .

«Bir Müslümana batan bir diken veya ondan daha büyük bir şey yoktur ki, onun sebebiyle kendisine bir derece yazılmış ve bir günahı silinmiş olmasın.»

وحكى القاضي عن بعضهم أنها تكفر الخطايا فقط ولا ترفع درجة، وروي عن ابن مسعود- الوجع لا يكتب به أجر لكن يكفر به الخطايا- واعتمد على الأحاديث التي فيها التكفير فقط ولم تبلغه الأحاديث الصحيحة المصرحة برفع الدرجات وكتب الحسنات، بقي الكلام في أنها هل تكفر الكبائر أم لا؟، وظاهر الأحاديث- ومنها خبر أبي بكر رضي الله تعالى عنه- أنها تكفرها، وقد جاء في خبر حسن عن عائشة أن العبد ليخرج بذلك من ذنوبه كما يخرج التبر الأحمر من الكير،

el-Kâdî bazılarından bunların yalnızca günahlara kefaret olduğunu, derece yükseltmediğini nakletmiştir. İbn Mes'ûd'dan da "Ağrıdan dolayı ecir yazılmaz, lâkin onunla günahlar silinir" dediği rivayet edilmiştir. O, sadece kefaretten bahseden hadislere dayanmış olup derecelerin yükseltilmesini ve sevapların yazılmasını açıkça ifade eden sahih hadisler kendisine ulaşmamıştır. Geriye bunların büyük günahlara kefaret olup olmayacağı meselesi kalmaktadır. Hadislerin zâhiri -ki Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın haberi de bunlardandır- büyük günahlara da kefaret olduğunu göstermektedir. Nitekim Âişe'den gelen hasen bir haberde, kulun bununla tıpkı kırmızı altının körükten çıktığı gibi günahlarından arınıp çıktığı varid olmuştur.

وأخرج ابن أبي الدنيا والبيهقي عن يزيد بن أبي حبيب قال: «قال رسول الله ﷺ: لا يزال الصداع والمليلة بالمرء المسلم حتى يدعه مثل الفضة البيضاء»

İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî, Yezîd b. Ebî Habîb'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Baş ağrısı ve humma, Müslüman kişiyi bembeyaz gümüş gibi bırakıncaya kadar ondan ayrılmaz.»

إلى غير ذلك.

Ve benzeri rivayetler...

ولا يخفى أن إبقاء ذلك على ظاهره مما يأباه كلامهم، وخص بعضهم الجزاء بالآجل، ومن بالمشركين وأهل الكتاب، وروي ذلك عن الحسن والضحاك وابن زيد قالوا: وهذا كقوله تعالى: وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ [سبأ:

Bunun zâhiri üzere bırakılmasının onların kelâmının kabul etmeyeceği bir husus olduğu gizli değildir. Bazıları cezayı ahirete tahsis etmiş, 'men' (من) edatını da müşriklere ve Ehl-i Kitap'a has kılmıştır. Bu rivayet Hasan, Dahhâk ve İbn Zeyd'den nakledilmiştir; onlar: "Bu, Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ } [Sebe:

١٧] ، وقيل: المراد من السوء هنا الشرك، وأخرجه ابن جريج عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه وابن جبير، وكلا القولين خلاف الظاهر، وفي الآية ردّ على المرجئة القائلين: لا تضر مع الإيمان معصية كما لا تنفع مع الكفر طاعة وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي مجاوزا لولاية الله تعالى ونصرته وَلِيًّا يلي أمره ويحامي عنه ويدفع ما ينزل به من عقوبة الله تعالى وَلا نَصِيراً ينصره وينجيه من عذاب الله تعالى إذا حل به، ولا مستند في الآية لمن منع العفو عن العاصي إذ العموم فيها مخصص بالتائب إجماعا، وبعد فتح باب التخصيص لا مانع من أن نخصصه أيضا بمن يتفضل الله تعالى بالعفو عنه على ما دلت عليه الأدلة الأخر وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الأعمال الصَّالِحاتِ أي بعضها وشيئا منها لأن أحدا لا يمكنه عمل كل الصالحات وكم من مكلف لا حج عليه ولا زكاة ولا جهاد، «فمن» تبعيضية، وقيل: هي زائدة.

17] “...Biz nankör olandan başkasını cezalandırır mıyız?”" demişlerdir. Bir görüşe göre buradaki kötülükten kasıt şirktir; bunu İbn Cüreyc, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ve İbn Cübeyr'den rivayet etmiştir. Her iki görüş de zâhire aykırıdır. Ayette, "Küfürle birlikte taatin fayda vermediği gibi imanla birlikte de masiyet zarar vermez" diyen Mürcie'ye bir red vardır. { وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ve kendisi için Allah'tan başka”, yani Allah Teâlâ'nın velayetini ve yardımını aşarak { وَلِيًّا } işini üstlenecek, onu savunacak ve Allah Teâlâ'dan başına gelen cezayı savuşturacak “hiçbir dost”, { وَلا نَصِيراً } kendisine azap indiğinde ona yardım edip Allah Teâlâ'nın azabından kurtaracak “hiçbir yardımcı da bulamaz.” Ayette günahkârın affedilmesini reddeden kimseler için bir dayanak yoktur; zira ayetteki umumilik icmâ ile tövbe eden kimseyle tahsis edilmiştir. Tahsis kapısı açıldıktan sonra, diğer delillerin gösterdiği üzere Allah Teâlâ'nın lütfuyla affedeceği kimselerle de onu tahsis etmemize hiçbir engel yoktur. { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ } “Kim de” amellerden “{ الصَّالِحاتِ } salih olanları”, yani onlardan bir kısmını ve bir şeyini “işlerse”; çünkü hiç kimse bütün salih amelleri işleyemez, nice mükellef vardır ki üzerine ne hac, ne zekât, ne de cihat farzdır. Buradaki 'min' (مِن) teb'îziyyedir (kısmiyet bildirir); zâit olduğu da söylenmiştir.

واختاره الطبرسي وهو ضعيف، وتخصيص الصالحات بالفرائض كما روي عن ابن عباس خلاف الظاهر، وقوله سبحانه مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى في موضع الحال من ضمير يَعْمَلْ ومَنْ بيانية.

Tabersî de bunu tercih etmiştir, ancak bu [görüş] zayıftır. Salih amellerin, İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibi sadece farzlara tahsis edilmesi ise zâhire aykırıdır. Sübhânehu'nun { مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “gerek erkek, gerekse kadın olsun” kavli, 'ya'mel' (يَعْمَلْ) [fiilindeki] zamirden hâl konumundadır ve 'min' (مِنْ) beyâniyyedir.

وجوز أن يكون حالا مِنَ الصَّالِحاتِ ومَنْ ابتدائية أي كائنة مِنْ ذَكَرٍ إلخ، واعترض بأنه ليس بسديد من جهة المعنى، ومع هذا الأظهر تقدير كائنا لا كائنة لأنه حال من شيئا منها. وكون المعنى- الصالحات الصادرة من الذكر والأنثى- لا يجدي نفعا لما في ذلك من الركاكة. ولعل تبيين العامل بالذكر والأنثى لتوبيخ المشركين في إهلاكهم إناثهم، وجعلهن محرومات من الميراث، وقوله تعالى: وَهُوَ مُؤْمِنٌ حال أيضا، وفي اشتراط اقتران العمل بها في استدعاء الثواب الذي تضمنه ما يأتي تنبيه على أنه لا اعتداد به دونه، وفيه دفع توهم أن العمل الصالح ينفع الكافر حيث قرن بذكر العمل السوء المضر للمؤمن والكافر والتذكير لتغليب الذكر على الأنثى كما قيل، وقد مر لك قريبا ما ينفعك فتذكر فَأُولئِكَ إشارة إلى من بعنوان اتصافه بالعمل الصالح والإيمان، والجمع باعتبار معناها كما أن الإفراد السابق باعتبار لفظها، وما فيه من معنى البعد لما مر غير مرة.

{ مِنَ الصَّالِحاتِ } ifadesinden hâl olması ve 'min'in ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olması da caiz görülmüştür; yani erkekten kaynaklanan... vb. Fakat bunun mana bakımından isabetli olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bununla birlikte en zâhir olan, 'kâineten' (müennes) değil 'kâinen' (müzekker) takdir edilmesidir; çünkü bu, [salih amellerden] 'bir şey'den (şey'en minhâ) hâldir. Mananın "erkekten ve kadından sâdır olan salih ameller" şeklinde olması ise bundaki kapalılık/tutukluk sebebiyle bir fayda sağlamaz. Amel edenin erkek ve kadın olarak beyan edilmesi, muhtemelen müşrikleri kız çocuklarını helak etmeleri ve onları mirastan mahrum bırakmaları sebebiyle azarlamak içindir. Teâlâ'nın { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak” kavli de hâldir. Gelecek olan sevabın hak edilmesinde amelin imanla birlikte bulunmasının şart koşulmasında, imansız amele itibar edilmeyeceğine dair bir uyarı vardır. Bunda, mümin ve kâfire zarar veren kötü amelin zikriyle birlikte anıldığı için salih amelin kâfire fayda vereceği vehmini defetme de bulunmaktadır. Müzekker zamir kullanılması, denildiği üzere erkeğin kadına tağlibi (üstün tutulması) içindir. Az önce sana fayda verecek husus geçmişti, hatırla! { فَأُولئِكَ } “işte onlar”, salih amel ve imanla nitelenmesi vasfıyla 'men' (kim) lafzına işarettir. Çoğul getirilmesi manası itibarıyladır; nitekim önceki tekil kullanım da lafzı itibarıyladır. İşaret ismindeki uzaklık manası ise defalarca geçtiği üzere [onların mertebesinin yüksekliğini belirtmek] içindir.

يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ جزاء عملهم، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو جعفر يَدْخُلُونَ مبنيا للمفعول من الإدخال وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً أي لا ينقصون شيئا حقيرا من ثواب أعمالهم، فإن النقير علم في القلة والحقارة، وأصله نقرة في ظهر النواة منها تنبت النخلة، ويعلم من نفي تنقيص ثواب المطيع نفي زيادة عقاب العاصي من باب الأولى لأن الأذى في زيادة العقاب أشد منه في تنقيص الثواب، فإذا لم يرض بالأول- وهو أرحم الراحمين- فكيف يرضى بالثاني- وهو السر في تخصيص عدم تنقيص الثواب بالذكر دون ذكر عدم زيادة العقاب- مع أن المقام مقام ترغيب في العمل الصالح فلا يناسبه إلا هذا، والجملة تذييل لما قبلها، أو عطف عليه.

{ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “Cennete girerler”, amellerinin karşılığı olarak. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Ca'fer { يُدْخَلُونَ } şeklinde idhâl (girdirilmek) kökünden meçhul fiil olarak okumuşlardır. { وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً } “Ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar.” Yani amellerinin sevabından en küçük/değersiz bir şey dahi eksiltilmez; çünkü 'nekîr' (نقير), azlık ve küçüklükte darbımeseldir. Aslı ise hurma çekirdeğinin sırtında bulunan ve hurma ağacının oradan bittiği küçük çukurdur. İtaatkârın sevabının eksiltilmesinin nefyedilmesinden, günahkârın azabının artırılmasının nefyedildiği evleviyet yoluyla anlaşılır; zira azabın artırılmasındaki eziyet, sevabın eksiltilmesindekinden daha şiddetlidir. O -ki merhametlilerin en merhametlisidir- birincisine razı olmazken ikincisine nasıl razı olsun? Azabın artırılmamasının değil de sevabın eksiltilmemesinin özellikle zikredilmesinin sırrı da budur; üstelik burası salih amele teşvik makamıdır ve buraya ancak bu uygundur. Cümle, kendisinden öncesi için bir tezyîl (pekiştirici fezleke) yahut ona matuftur.

وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ أي أخلص نفسه له تعالى لا يعرف لها ربا سواه، وقيل: أخلص توجهه له سبحانه، وقيل: بذل وجهه له ﷿ في السجود، والاستفهام إنكاري وهو في معنى النفي، والمقصود مدح من فعل ذلك على أتم وجه، ودِيناً نصب على التمييز من أحسن منقول من المبتدأ والتقدير: ومن دينه أحسن من دين من أسلم إلخ، فيؤول الكلام إلى تفضيل دين على دين، وفيه تنبيه على أن صرف العبد نفسه بكليتها لله تعالى أعلى المراتب التي تبلغها القوة البشرية، ومِمَّنْ متعلق بأحسن وكذا الاسم الجليل، وجوز فيه أن يكون حالا من وَجْهَهُ وَهُوَ مُحْسِنٌ أي آت بالحسنات تارك للسيئات، أو آت بالأعمال الصالحة على الوجه اللائق الذي هو حسنها الوصفي المستلزم لحسنها الذاتي، وقد صح

{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Kendini tam bir teslimiyetle Allah'a adayan... kimseden din bakımından daha güzel kim vardır?” Yani O'ndan başka hiçbir rab tanımaksızın nefsini Allah Teâlâ'ya ihlasla adayan kimseden... Bir görüşe göre: Yönelişini Sübhânehu'ya halis kılan; diğer bir görüşe göre ise: Secdede yüzünü O [azze ve celle]'ye teslim eden kimseden... Buradaki istifham inkârîdir ve nefy (olumsuzluk) anlamındadır. Amaç ise bunu en mükemmel şekilde yapan kimseyi övmektir. { دِيناً } lafzı, 'ahsen' kelimesinden temyiz olarak mansuptur ve mübtedadan menkuldür. Takdiri şöyledir: "Dini, kendini teslim eden kimsenin dininden daha güzel olan kim vardır?" Böylece kelam, bir dini diğer bir dine üstün tutma manasına varır. Bunda, kulun tüm varlığıyla kendini Allah Teâlâ'ya adamasının beşerî gücün ulaşabileceği en yüksek mertebe olduğuna dair bir uyarı vardır. { مِمَّنْ } ifadesi 'ahsen'e müteallıktır, lafza-i celâl de böyledir. Lafza-i celâlin { وَجْهَهُ } lafzından hâl olması da caiz görülmüştür. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “ve ihsan sahibi olarak”, yani iyilikleri yapan, kötülükleri terk eden yahut salih amelleri zatî güzelliğini gerektiren vasfî güzellik olan layık vechiyle yerine getiren kimsedir. Nitekim sahih rivayette sabit olmuştur ki:

أنه ﷺ سئل عن الإحسان فقال ﵊: «أن تعبد الله تعالى كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك» ،

O sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihsandan sorulduğunda şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ'ya O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir.»

وقيل: الأظهر أن يقال: المراد وَهُوَ مُحْسِنٌ في عقيدته، وهو مراد من قال: أي وهو موحد، وعلى هذا فالأولى أن يفسر إسلام الوجه لله تعالى بالانقياد إليه سبحانه بالأعمال، والجملة في موضع الحال من فاعل أَسْلَمَ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ الموافقة لدين الإسلام المتفق على صحتها، وهذا عطف على أَسْلَمَ وقوله سبحانه: حَنِيفاً أي مائلا عن الأديان الزائفة حال من إِبْراهِيمَ.

Bir görüşe göre en zâhir olan şöyle denilmesidir: Buradaki murat, { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “ve ihsan sahibi olarak” yani akidesinde ihsan sahibi [muhsin] olandır; "yani o bir muvahhiddir" diyenin muradı da budur. Buna göre yüzü Allah Teâlâ'ya teslim etmeyi, amellerle Sübhânehu'ya boyun eğmek şeklinde tefsir etmek daha evladır. Cümle, { أَسْلَمَ } fiilinin failinden hâl konumundadır. { وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “ve İbrahim'in dinine uyan”, yani İslam dinine uygun olan ve sıhhatinde ittifak edilen dine uyan... Bu, { أَسْلَمَ } üzerine matuftur. Sübhânehu'nun { حَنِيفاً } “hanîf olarak”, yani bâtıl dinlerden yüz çevirerek kavli, { إِبْراهِيمَ } lafzından hâldir.

وجوز أن يكون حالا من فاعل اتَّبَعَ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا تذييل جيء به للترغيب في اتباع ملته ﵇، والإيذان بأنه نهاية في الحسن، وإظهار اسمه ﵇ تفخيما له وتنصيصا على أنه الممدوح، ولا يجوز العطف خلافا لمن زعمه على وَمَنْ أَحْسَنُ إلخ سواء كان استطرادا أو اعتراضا، وتوكيدا لمعنى قوله تعالى:

{ اتَّبَعَ } fiilinin failinden hâl olması da caiz görülmüştür. { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } “Allah, İbrahim'i dost edinmiştir” cümlesi, onun aleyhisselâm milletine (dinine) uymaya teşvik etmek ve onun güzellikte son nokta olduğunu bildirmek için getirilmiş bir tezyîldir. Onun aleyhisselâm isminin açıkça zikredilmesi, onu ta'zim etmek ve övülen zatın bizzat kendisi olduğunu açıkça belirtmek içindir. İstıtrâdî veya itirâzî olsun, iddia edenin aksine { وَمَنْ أَحْسَنُ } üzerine atfedilmesi caiz değildir; Teâlâ'nın şu kavlinin manasını tekit etmek üzere:

وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وبيانا لأن الصالحات ما هي؟ وأن المؤمن من هو لفقد المناسبة، والجامع بين المعطوف والمعطوف عليه وأدائه ما يؤديه من التوكيد والبيان، ولا على صلة مَنْ لعدم صلوحه لها وعدم صحة عطفه على وَهُوَ مُحْسِنٌ أظهر من أن يخفى، وجعل الجملة حالية بتقدير قد خلاف الظاهر، والعطف على حَنِيفاً لا يصح إلا بتكلف، والخليل مشتق من الخلة بضم الخاء، وهي إما من الخلال بكسر الخاء فإنها مودة تتخلل النفس وتخالطها مخالطة معنوية، فالخليل من بلغت مودته هذه المرتبة كما قال:

{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “Kim de salih ameller işlerse” kavlini [tekit etmek] ve salih amellerin ne olduğunu, müminin kim olduğunu açıklamak için [atfedilmesi de caiz değildir]; çünkü matuf ile matufun aleyh arasındaki münasebet ve toplayıcı bağ ile ifade ettiği tekit ve beyanı karşılama özelliği yoktur. 'Men'in sılasına da [atfedilemez]; zira buna elverişli değildir. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } üzerine atfedilmesinin sahih olmaması ise gizlenemeyecek kadar açıktır. Cümlenin 'kad' takdiriyle hâl yapılması zâhire aykırıdır; { حَنِيفاً } üzerine atfedilmesi ise ancak tekellüfle (zorlamayla) sahih olur. 'Halîl' (خليل), hâ harfinin ötresiyle 'hullet'ten (خُلَّة) türemiştir; bu da ya hâ harfinin kesresiyle 'hilâl'dendir (خِلال); çünkü o, nefsin derinliklerine işleyen ve ona manevi olarak karışan bir sevgidir. Dolayısıyla halîl, sevgisi bu mertebeye ulaşan kimsedir; şairin dediği gibi:

قد تخللت مسلك الروح مني ... ولذا سمي الخليل خليلا

Ruhumun yollarına nüfuz ettin / İşte bu yüzden halîle halîl dendi.

فإذا ما نطقت كنت حديثي ... وإذا ما سكت كنت الغليلا

Konuştuğum zaman sözüm sensin / Sustuğum zaman ise içimdeki derin hasret...

وإما من الخلل كما قيل: على معنى أن كلّا من الخليلين يصلح خلل الآخر، وإما من الخلة بالفتح، وهو الطريق في الرمل لأنهما يتوافقان على طريقة، وإما من الخلة بفتح الخاء إما بمعنى الخصلة والخلق لأنهما يتوافقان في الخصال والأخلاق، وقد جاء- المرء على دين خليله فلينظر أحدكم من يخالل- أو بمعنى الفقر والحاجة لأن كلّا منهما محتاج إلى وصال الآخر غير مستغن عنه، وإطلاقه على إبراهيم ﵇ قيل: لأن محبة الله تعالى قد تخللت نفسه وخالطتها مخالطة تامة، أو لتخلقه بأخلاق الله تعالى، ومن هنا كان يكرم الضيف ويحسن إليه ولو كان كافرا، فإن من صفات الله تعالى الإحسان إلى البر والفاجر، وفي بعض الآثار- ولست على يقين في صحته- أنه ﵇ نزل به ضيف من غير أهل ملته فقال له: وحد الله تعالى حتى أضيفك وأحسن إليك، فقال: يا إبراهيم من أجل لقمة أترك ديني ودين آبائي فانصرف عنه. فأوحى الله تعالى: إليه يا إبراهيم صدقك لي سبعون سنة أرزقه وهو يشرك بي، وتريد أنت منه أن يترك دينه ودين آبائه لأجل لقمة فلحقه إبراهيم ﵇ وسأله الرجوع إليه ليقريه واعتذر إليه فقال له المشرك: يا إبراهيم ما بدا لك؟ فقال: إن ربي عاتبني فيك، وقال: أنا أرزقه منذ سبعين سنة على كفره بي وأنت تريد أن يترك دينه ودين آبائه لأجل لقمة فقال المشرك: أو قد وقع هذا؟! مثل هذا ينبغي أن يعبد فأسلم ورجع مع

Ya da denildiği üzere 'halel'den (الخَلَل) türemiştir; yani iki dosttan her birinin diğerinin eksiğini/gediğini gidermesi manasındadır. Yahut fetha ile 'hallet'tendir (الخَلَّة) ki bu da kumsal içindeki yoldur; çünkü her ikisi de tek bir yolda uyuşurlar. Veyahut hânın fethasıyla 'hallet'tendir ki bu ya haslet ve ahlak manasındadır; çünkü her ikisi de haslet ve ahlakta benzeşirler -nitekim: «Kişi dostunun dini üzeredir; öyleyse her biriniz kiminle dostluk kurduğuna baksın» buyrulmuştur- ya da fakirlik ve ihtiyaç manasındadır; çünkü her ikisi de diğerinin vuslatına muhtaçtır, ondan müstağni değildir. İbrahim aleyhisselâm'a bu vasfın verilmesi hakkında denildi ki: Allah Teâlâ'nın muhabbeti onun nefsine nüfuz edip bütünüyle karıştığı için yahut Allah Teâlâ'nın ahlakıyla ahlaklandığı içindir. Bu sebepledir ki o, kâfir bile olsa misafire ikramda bulunur ve ona iyilik ederdi; zira iyiye de kötüye de ihsanda bulunmak Allah Teâlâ'nın sıfatlarındandır. Bazı rivayetlerde -ki sıhhatinden emin değilim- nakledildiğine göre, onun aleyhisselâm yanına kendi dininden olmayan bir misafir gelmişti. Ona: "Allah Teâlâ'yı birle ki sana ikram edeyim ve iyilikte bulunayım" dedi. Adam: "Ey İbrahim! Bir lokma için dinimi ve atalarımın dinini mi terk edeyim?" deyip dönüp gitti. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: "Ey İbrahim! O sana doğru söyledi; o Bana ortak koştuğu halde yetmiş yıldır Ben onu rızıklandırıyorum, sen ise bir lokma için onun dinini ve atalarının dinini bırakmasını istiyorsun!" Bunun üzerine İbrahim aleyhisselâm onun peşinden yetişti, ona ikramda bulunmak için geri dönmesini istedi ve ondan özür diledi. Müşrik ona: "Ey İbrahim, sana ne oldu [ne değişti]?" diye sordu. O da: "Rabbim senin hakkında beni azarladı ve: 'O Bana küfrettiği halde yetmiş yıldır Ben onu rızıklandırıyorum, sen ise bir lokma için dinini ve atalarının dinini terk etmesini istiyorsun' buyurdu" dedi. Bunun üzerine müşrik: "Gerçekten bu oldu mu?! Böylesi bir ilaha ibadet edilmeli!" dedi, Müslüman oldu ve

إبراهيم ﵇ إلى منزله ثم عمت بعد كرامته خلق الله تعالى من كل وارد ورد عليه. فقيل له في ذلك فقال:

İbrahim aleyhisselâm ile birlikte onun evine döndü. Bundan sonra onun ikramı, yanına gelen her bir Allah'ın kulunu kuşatacak şekilde genelleşti. Kendisine bunun sebebi sorulduğunda şöyle dedi:

تعلمت الكرم من ربي رأيته لا يضيع أعداءه فلا أضيعهم أنا فأوحى الله تعالى إليه أنت خليلي حقا،

"Cömertliği Rabbimden öğrendim; O'nun düşmanlarını zayi etmediğini gördüm, ben de onları zayi etmem." Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: "Sen gerçekten Benim halîlimsin (dostumsun)" diye vahyetti.

وأخرج البيهقي في الشعب عن ابن عمر قال: «قال رسول الله ﷺ: يا جبريل لم اتخذ الله تعالى إبراهيم خليلا؟ قال: لإطعامه الطعام يا محمد» ،

Beyhakî Şuab'da İbn Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Cibrîl! Allah Teâlâ İbrahim'i niçin dost edindi?" diye sordu. [Cibrîl]: "Yemek yedirdiği için ey Muhammed!" dedi.»

وقيل- واختاره البلخي والفراء- لإظهاره الفقر والحاجة إلى الله تعالى وانقطاعه إليه وعدم الالتفات إلى من سواه كما يدل على ذلك

Bir görüşe göre de -ki Belhî ve Ferrâ bunu tercih etmiştir- Allah Teâlâ'ya karşı fakirliğini ve ihtiyacını izhar etmesi, O'na yönelip O'ndan başkasına iltifat etmemesi sebebiyledir; nitekim şu durum da buna delalet eder:

قوله لجبريل ﵇ حين قال له يوم ألقي في النار: ألك حاجة؟ أما إليك فلا، ثم قال:

Ateşe atıldığı gün Cibrîl aleyhisselâm'ın kendisine: "Bir ihtiyacın var mı?" diye sorduğunda onun: "Sana gelince, hayır!" demesi ve ardından:

حسبي الله تعالى ونعم الوكيل،

"Bana Allah Teâlâ yeter, O ne güzel vekildir" demesidir.

وقيل: في وجه تسميته ﵇ خليل الله غير ذلك، والمشهور أن الخليل دون الحبيب.

Onun aleyhisselâm 'Halîlullah' (Allah'ın dostu) olarak isimlendirilmesinin gerekçesi hakkında başka şeyler de söylenmiştir. Meşhur olan görüşe göre halîl, habîb mertebesinin altındadır.

وأيد بما

Bu [görüş], şu rivayetle teyit edilmiştir:

أخرجه الترمذي وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «جلس ناس من أصحاب النبي ﷺ ينتظرونه فخرج حتى إذا دنا منهم سمعهم يتذاكرون فسمع حديثهم وإذا بعضهم يقول: إن الله تعالى اتخذ من خلقه خليلا فإبراهيم خليله وقال آخر: ماذا بأعجب من أن كلم الله تعالى موسى تكليما، وقال آخر: فعيسى روح الله تعالى وكلمته وقال آخر: آدم اصطفاه الله تعالى فخرج عليهم فسلم فقال: قد سمعت كلامكم وعجبكم أن إبراهيم خليل الله تعالى وهو كذلك. وموسى كليمه وعيسى روحه وكلمته وآدم اصطفاه الله تعالى وهو كذلك ألا وإني حبيب الله تعالى ولا فخر، وأنا أول شافع ومشفع ولا فخر، وأنا أول من يحرك حلق الجنة فيفتحها الله تعالى فيدخلنيها ومعي فقراء المؤمنين ولا فخر، وأنا أكرم الأولين والآخرين يوم القيامة ولا فخر» ،

Tirmizî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği hadis: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler oturmuş onu bekliyorlardı. Derken o çıktı; yanlarına yaklaşınca onların aralarında müzakere ettiklerini işitti, sözlerine kulak verdiğinde bir kısmının şöyle dediğini duydu: "Şüphesiz Allah Teâlâ yarattıklarından birini dost edindi; İbrahim O'nun halîlidir." Bir başkası: "Allah Teâlâ'nın Mûsâ ile doğrudan konuşmasından daha şaşırtıcı ne olabilir!" dedi. Diğeri: "Îsâ ise Allah Teâlâ'nın ruhu ve kelimesidir" dedi. Bir diğeri: "Âdem'i de Allah Teâlâ seçkin kılmıştır" dedi. Bunun üzerine onların yanına çıkıp selam verdi ve şöyle buyurdu: "Sözlerinizi ve İbrahim'in Allah Teâlâ'nın halîli olmasına şaşmanızı işittim; o öyledir. Mûsâ O'nun kelîmi, Îsâ O'nun ruhu ve kelimesi, Âdem de Allah Teâlâ'nın seçtiği kuldur; bu da böyledir. Dikkat edin! Ben Allah Teâlâ'nın habîbiyim (sevgilisiyim), övünmek yok! Ben ilk şefaat eden ve şefaati ilk kabul edilenim, övünmek yok! Cennet kapısının halkasını ilk çalan benim; Allah Teâlâ kapıyı bana açar ve müminlerin fakirleri de benimle birlikte olduğu halde beni içeri alır, övünmek yok! Kıyamet gününde öncekilerin ve sonrakilerin en keremlisi/üstünü benim, övünmek yok!"»

وأخرج الترمذي في نوادر الأصول والبيهقي في الشعب وضعفه وابن عساكر والديلمي قال: «قال رسول الله ﷺ: اتخذ الله تعالى إبراهيم خليلا وموسى نجيا واتخذني حبيبا، ثم قال وعزتي لأوثرون حبيبي على خليلي ونجيي» ،

Nevâdiru'l-Usûl'de Tirmizî, Şuab'da Beyhakî -ve bunu zayıf saymıştır-, İbn Asâkir ve Deylemî şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ İbrahim'i halîl, Mûsâ'yı necî (kendisiyle fısıldaşılan/özel konuşulan), beni de habîb edindi. Sonra da şöyle buyurdu: İzzetime yemin olsun ki habîbimi halîlime ve necîme kesinlikle üstün tutacağım."»

والظاهر من كلام المحققين أن الخلة مرتبة من مراتب المحبة، وأن المحبة أوسع دائرة، وأن من مراتبها ما لا تبلغه أمنية الخليل ﵇، وهي المرتبة الثابتة له ﷺ، وأنه قد حصل لنبينا ﵊ من مقام الخلة ما لم يحصل لأبيه إبراهيم ﵇، وفي الفرع ما في الأصل وزيادة، ويرشدك إلى ذلك أن التخلق بأخلاق الله تعالى الذي هو من آثار الخلة عند أهل الاختصاص أظهر وأتم في نبينا ﷺ منه في إبراهيم ﵇، فقد صح أن خلقه القرآن،

Muhakkiklerin kelamından zâhir olan şudur ki, hullet (dostluk) muhabbetin mertebelerinden bir mertebedir; muhabbet ise daha geniş bir dairedir ve onun mertebelerinden öyleleri vardır ki Halîl aleyhisselâm'ın temennisi bile ona ulaşamaz; o ise O'na sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan mertebedir. Peygamberimiz aleyhisselâm'a, babası İbrahim aleyhisselâm'a nail olmayan bir hullet makamı hasıl olmuştur. Dalda, kökte olan ve fazlası mevcuttur. Ehliyet sahiplerine göre hulletin eserlerinden olan Allah Teâlâ'nın ahlakıyla ahlaklanmanın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'de İbrahim aleyhisselâm'dakinden daha zâhir ve daha tam olması da sana bunu gösterir; nitekim onun ahlakının Kur'an olduğu sahih rivayetle sabittir.

وجاء عنه ﷺ أنه قال: «بعثت لأتمم مكارم الأخلاق»

Nitekim O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.»

وشهد الله تعالى له بقوله: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [القلم: ٤] ومنشأ إكرام الضيف الرحمة وعرشها المحيط رسول الله ﷺ كما يؤذن بذلك قوله تعالى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء:

Allah Teâlâ da şu kavliyle ona şahitlik etmiştir: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } [Kalem: 4] “Şüphesiz sen pek büyük bir ahlak üzerindesin.” Misafire ikramın kaynağı rahmettir; onun her şeyi kuşatan arşı ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Nitekim Teâlâ'nın şu kavli de buna işaret etmektedir: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } [Enbiyâ:

١٠٧] ولهذا كان الخاتم ﵊.

107] “[Ey Muhammed!] Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik.” İşte bundan ötürü o, peygamberlerin sonuncusu aleyhisselâm olmuştur.

وقد روى الحاكم وصححه عن جندب «أنه سمع النبي ﷺ يقول قبل أن يتوفى: إن الله تعالى اتخذني خليلا كما اتخذ إبراهيم خليلا،

Hâkim, Cündeb'den sahih olduğunu belirterek rivayet etmiştir ki o, «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından önce şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Allah Teâlâ İbrahim'i halîl edindiği gibi beni de halîl edinmiştir.

والتشبيه على حدّ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [البقرة: ١٨٣] في رأي، وقيل: إن يتوفى لا دلالة فيه على أن مقام الخلة بعد مقام المحبة كما لا يخفى.

Bir görüşe göre buradaki benzetme, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } [Bakara: 183] “Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” kabilindendir. Bir görüşe göre de vefat etmesinden [hemen önce söylemesinde], gizli olmadığı üzere hullet makamının muhabbet makamından sonra geldiğine dair bir delalet yoktur.

وفي لفظ الحب والخلة ما يكفي العارف في ظهور الفرق بينهما، ويرشده إلى معرفة أن أي الدائرتين أوسع، وذهب غير واحد من الفضلاء إلى أن الآية من باب الاستعارة التمثيلية لتنزهه تعالى عن صاحب وخليل، والمراد اصطفاه وخصصه بكرامة تشبه كرامة الخليل عند خليله، وأما في الخليل وحده فاستعارة تصريحية على ما نص عليه الشهاب إلا أنه صار بعد علما على إبراهيم ﵊.

Hubb (sevgi) ve hullet (dostluk) lafızlarında, ârif olan kimseye ikisi arasındaki farkın açığa çıkması ve iki daireden hangisinin daha geniş olduğunu bilmesi için yeterli işaret vardır. Fazilet sahibi pek çok âlim, Allah Teâlâ'nın eşten ve dosttan münezzeh olması sebebiyle bu ayetin istiare-i temsiliyye kabilinden olduğu görüşüne varmıştır. Buradaki murat, tıpkı bir dostun dostu nezdindeki ikramına benzeyen bir ikramla onu seçkin kılması ve ona has kılmasıdır. Sadece 'halîl' kelimesine gelince, Şihâb'ın da belirttiği üzere bu istiare-i tasrihiyyedir; ancak daha sonra İbrahim aleyhisselâm'a özel bir isim/unvan haline gelmiştir.

وادعى بعضهم أنه لا مانع من وصف إبراهيم ﵊ بالخليل حقيقة على معنى الصادق، أو من أصفى المودة وأصحها أو نحو ذلك، وعدم إطلاق الخليل على غيره ﵊ مع أن مقام الخلة بالمعنى

Bazıları, sâdık yahut sevginin en saf ve en sahih olanına sahip kimse veya benzeri bir anlamda İbrahim aleyhisselâm'ın hakikat olarak halîl şeklinde nitelenmesinde bir engel bulunmadığını iddia etmişlerdir. Hullet makamı anlamı itibarıyla

المشهور عند العارفين غير مختص به بل كل نبي خليل الله تعالى، إما لأن ثبوت ذلك المقام له ﵊ على وجه لم يثبت لغيره- كما قيل- وإما لزيادة التشريف والتعظيم كما نقول، واعترض بعض النصارى بأنه إذا جاز إطلاق الخليل على إنسان تشريفا فلم لم يجز إطلاق الابن على آخر لذلك؟ أجيب بأن الخلة لا تقتضي الجنسية بخلاف النبوة فإنها تقتضيها قطعا، والله تعالى هو المنزه عن مجانسة المحدثات.

ârifler nezdinde meşhur olduğu üzere sadece ona has olmayıp bilakis her peygamber Allah Teâlâ'nın halîli olduğu halde, 'halîl' unvanının ondan aleyhisselâm başkasına ıtlak edilmemesi; ya denildiği gibi bu makamın ona başkasına sabit olmayan bir vecihle sabit olmasından yahut bizim dediğimiz gibi teşrif ve ta'zimin ziyadeliğinden dolayıdır. Bazı Hristiyanlar: "Eğer bir insana şereflendirme amacıyla halîl denilmesi caiz oluyorsa, aynı sebeple bir başkasına 'oğul' denilmesi neden caiz olmasın?" diye itiraz etmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hullet (dostluk) cins birliğini (aynı türden olmayı) gerektirmez; çocukluk/oğulluk ise kesinlikle türdeşliği gerektirir. Allah Teâlâ ise sonradan yaratılanlarla aynı cinsten olmaktan münezzehtir.

وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يحتمل أن يكون متصلا بقوله تعالى: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ علبى أنه كالتعليل لوجوب العمل، وما بينهما من قوله سبحانه: وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً اعتراض أي إن جميع ما في العلو والسفل من الموجودات له تعالى خلقا وملكا لا يخرج من ملكوته شيء منها فيجازي كلّا بموجب أعماله إن خيرا فخير وإن شرا فشر وأن يكون متصلا بقوله جل شأنه: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إلخ بناء على أن معناه اختاره واصطفاه أي هو مالك لجميع خلقه فيختار من يريده منهم كإبراهيم ﵊، فهو لبيان أن اصطفاءه ﵊ بمحض مشيئته تعالى.

{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.” Bu ifadenin, amelin vücubuna bir illet gibi olmak üzere Teâlâ'nın { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } kavliyle irtibatlı olması muhtemeldir; aralarındaki { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً } kavli ise itiraziyye (ara cümle) olur. Yani yukarıda ve aşağıda bulunan bütün varlıklar yaratılış ve mülkiyet bakımından Allah Teâlâ'ya aittir; onlardan hiçbir şey O'nun mülkünden dışarı çıkamaz. Dolayısıyla O, herkesi amellerinin gereğine göre -iyilikse iyilikle, kötülükse kötülükle- cezalandırır/mükafatlandırır. Yine bu ifadenin, manasının "onu seçti ve süzüp çıkardı" olmasına binaen Celle Şânühü'nun { وَاتَّخَذَ اللَّهُ } [ilâ âhirihî] kavliyle irtibatlı olması da muhtemeldir; yani O bütün yarattıklarının malikidir ve İbrahim aleyhisselâm gibi onlardan dilediğini seçer. Dolayısıyla bu, onun aleyhisselâm seçilmesinin sırf Allah Teâlâ'nın meşîetiyle olduğunu beyan etmek içindir.

وقيل: لبيان أن اتخاذه تعالى لإبراهيم ﵊ خليلا ليس لاحتياجه سبحانه إلى ذلك لشأن من شؤونه كما هو دأب المخلوقين، فإن مدار خلتهم افتقار بعضهم إلى بعض في مصالحهم، بل لمجرد تكرمته وتشريفه، وفيه أيضا إشارة إلى أن خلته ﵇ لا تخرجه عن العبودية لله تعالى.

Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın İbrahim aleyhisselâm'ı dost edinmesinin, yaratılmışların âdeti olduğu üzere kendi işlerinden herhangi bir iş için Sübhânehu'nun buna muhtaç olmasından kaynaklanmadığını beyan içindir; zira yaratılmışların dostluğunun dayanağı, menfaatlerinde birbirlerine muhtaç olmalarıdır. Bilakis bu, sırf ona ikram etmek ve onu şereflendirmek içindir. Bunda ayrıca onun aleyhisselâm halîl olmasının, kendisini Allah Teâlâ'ya kul olmaktan çıkarmadığına da bir işaret vardır.

وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً إحاطة علم وقدرة بناء على أن حقيقة الإحاطة في الأجسام، فلا يوصف الله تعالى بذلك فلا بدّ من التأويل وارتكاب المجاز على ما ذهب إليه الخلف، والجملة تذييل مقرر لمضمونه ما قبله على سائر وجوهه.

{ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Ve Allah her şeyi çepeçevre kuşatandır.” Kuşatmanın (ihâtânın) hakikatinin cisimlerde olduğu, Allah Teâlâ'nın ise bununla vasıflanamayacağı esasına binaen, bu [kuşatma] ilim ve kudretle kuşatmadır; dolayısıyla halef âlimlerinin benimsediği üzere tevil ve mecaza başvurmak zorunludur. Cümle, tüm vecihlerine göre kendisinden önce geçen cümlenin mazmununu pekiştiren bir tezyîldir.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ أي سافرتم في أرض الاستعداد لمحاربة عدو النفس، أو لتحصيل أحوال الكمالات فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ أي تنقصوا من الأعمال البدنية إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا أي حجبوا عن الحق من قوى الوهم والتخيل، وحاصله الترخيص لأرباب السلوك عند خوف فتنة القوى أن ينقصوا من الأعمال البدنية ويزيدوا في الأعمال القلبية كالفكر والذكر ليصفوا القلب ويشرق نوره على القوى فتقل غائلتها فتركوا عند ذلك الأعمال البدنية، ولا يجوز عند أهل الاختصاص ترك الفرائض لذلك كما زعمه بعض الجهلة وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ ولم تكن غائبا عنهم بسيرك في غيب الغيب وجلال المشاهدة وعائما في بحار

Bu [zahiri açıklama]dan sonra, ayetlerdeki işarî mana kabilindendir: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman”, yani nefis düşmanıyla savaşmak yahut kemalat hallerini elde etmek için istidat arzında yolculuk yaptığınız vakit, { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “namazdan kısaltmanızda size bir günah yoktur”, yani bedenî amelleri azaltmanızda... { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “eğer kâfirlerin size fitne vermesinden korkarsanız”, yani vehim ve hayal kuvvelerinden haktan perdelenenlerin... Bunun özeti şudur: Sülûk erbabına, kuvvelerin fitnesinden korktuklarında bedenî amelleri azaltıp tefekkür ve zikir gibi kalbî amelleri artırmaları için ruhsat verilmiştir; ta ki kalp saflaşsın, nuru kuvvelere ışık saçsın ve onların şerri azalsın. İşte bu durumda bedenî amelleri [nafileleri] bırakırlar. Bazı cahillerin iddia ettiği gibi ehliyet sahiplerine göre bunun için farzları terk etmek asla caiz değildir. { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } “Onların arasında bulunduğun”, gaybu'l-gaybdeki seyrin ve müşâhede celâlinle onlardan gaip olmayıp şu denizlerde yüzdüğün zaman:

«لي مع الله تعالى وقت لا يسعني فيه ملك مقرب ولا نبي مرسل»

«Benim Allah Teâlâ ile öyle bir vaktim vardır ki, oraya ne mukarreb bir melek ne de gönderilmiş bir peygamber sığabilir.»

فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ أي الأعمال البدنية فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وليفعلوا كما تفعل وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ من قوى الروح ويجمعوا حواسهم ليتأتى لهم المشابهة، أو ليقفوا على ما في فعلك من الأسرار فلا تضلهم الوسائس فَإِذا سَجَدُوا وبلغوا الغاية في معرفة ما أقمته لهم وأتوا به على وجهه فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ ذابين عنكم اعتراض الجاهلين، أو قائمين بحوائجكم الضرورية وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى منهم لَمْ يُصَلُّوا بعد فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وليفعلوا فعلك وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ كما أخذا الأولون أسلحتهم، وإنما أمر هؤلاء بأخذ الحذر أيضا حثا لهم على مزيد الاحتياط لئلا يقصروا فيها يراد منهم اتكالا على الأخذ بعد ممن أخذ أولا من رسول الله ﷺ.

{ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “ve onlara namazı kıldırdığın zaman”, yani bedenî amelleri [yaptırdığında], { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “onlardan bir grup seninle birlikte dursun” ve senin yaptığın gibi yapsınlar. { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “ve silahlarını alsınlar”, yani ruhani kuvvelerden [silahlarını alsınlar] ve duyularını toplasınlar ki [sana] benzemeleri mümkün olsun yahut senin fiilindeki sırlara vâkıf olsunlar da vesveseler onları saptırmasın. { فَإِذا سَجَدُوا } “Secde ettikleri zaman”, yani kendilerine ikâme ettiğin şeyin marifetinde son noktaya ulaşıp onu layıkıyla yerine getirdiklerinde, { فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ } “arkanızda olsunlar”, cahillerin itirazlarını sizden savuştursunlar yahut zaruri ihtiyaçlarınızı karşılasınlar. { وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى } “ve diğer bir grup gelsin”, onlardan { لَمْ يُصَلُّوا } henüz “namaz kılmamış olan”, { فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “seninle beraber namaz kılsınlar” ve senin fiilini yapsınlar. { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “tedbirlerini ve silahlarını alsınlar”, tıpkı öncekilerin silahlarını aldıkları gibi. Bunlara ayrıca tedbir almalarının emredilmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ilk alan kimselerden sonra kendilerinin almalarına güvenerek kendilerinden istenen şeyde kusur etmesinler diye onları daha fazla ihtiyatlı olmaya teşvik etmek içindir.

وحاصل هذا الإشارة إلى أن تعليم الشرائع والآداب للمريدين ينبغي أن يكون لطائفة طائفة منهم ليتمكن ذلك لديهم أتم تمكن، وقيل: الطائفة الأولى إشارة إلى الخواص، والثانية إلى العوام ولهذا اكتفي في الأول بالأمر بأخذ الأسلحة، وفي الثاني أمر الحذر أيضا وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وهم قوى النفس الأمارة لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وهي

Bunun özeti, müridlere şeriatların ve edeplerin öğretilmesinin, onlarda en mükemmel şekilde yerleşmesi için grup grup olması gerektiğine işarettir. Denildi ki: Birinci grup havassa, ikinci grup ise avama işarettir; bundan dolayı birincisinde sadece silahları alma emriyle yetinilmiş, ikincisinde ise tedbir alma da emredilmiştir. { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirler arzu ettiler ki” -onlar emmâre nefsin kuvveleridir- { لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ } “keşke siz silahlarınızdan gafil olsanız” -ki onlar

قوى الروح وَأَمْتِعَتِكُمْ وهي المعارف الإلهية فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً ويرمونكم بنبال الآفات والشكوك ويهلكونكم وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً بأن أصابكم شؤبوب مِنْ مَطَرٍ يعني مطر سحائب التجليات أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى بحمى الوجد والغرام وعجزتم عن أعمال القوى الروحانية أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وتتركوا أعمال تلك القوى حتى يتجلى ذلك السحاب وينقطع المطر وتهتز أرض قلوبكم بأزهار رحمة الله تعالى وتطفأ حمى الوجد بمياه القرب وَخُذُوا حِذْرَكُمْ عند وضع أسلحتكم واحفظوا قلوبكم من الالتفات إلى غير الله تعالى إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ من القوى النفسانية عَذاباً مُهِيناً أي مذلا لهم وذلك عند حفظ القلب وتنور الروح فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ أي أديتموها فَاذْكُرُوا اللَّهَ في جميع الأحوال قِياماً في مقام الروح بالمشاهدة وَقُعُوداً في محل القلب بالمكاشفة وَعَلى جُنُوبِكُمْ أي تقلباتكم في مكان النفس بالمجاهدة فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ ووصلتم إلى محل البقاء فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ فأدوها على الوجه الأتم لسلامة القلب حينئذ عن الوساوس النفسانية التي هي بمنزلة الحدث عند أهل الاختصاص إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً فلا تسقط عنهم ما دام العقل والحياة وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ الذين يحاربونكم وهم النفس وقواها فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ منكم لمنعكم لهم عن شهواتهم كَما تَأْلَمُونَ منهم لمعارضتهم لكم عن السير إلى الله تعالى وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ أي تأملون منه سبحانه ما لا يَرْجُونَ لأنكم ترجون التنعم بجنة القرب والمشاهدة، ولا يخطر ذلك لهم ببال، أو تخافون القطيعة وهم لا يخافونها وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً فيعلم أحوالكم وأحوالهم حَكِيماً فيفيض على القوابل حسب القابليات إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ أي علم تفاصيل الصفات وأحكام تجلياتها بِالْحَقِّ متلبسا ذلك الكتاب بالصدق أو قائما أنت بالحق لا بنفسك لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ خواصهم وعوامهم بِما أَراكَ اللَّهُ أي بما علمك الله سبحانه من الحكمة وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ الذين لم يؤدوا أمانة الله تعالى التي أودعت عندهم في الأزل مما ذكر في استعدادهم من إمكان طاعته وامتثال أمره خَصِيماً تدفع عنهم العقاب وتسلط الخلق عليهم بالذل والهوان، أو تقول لله تعالى: يا رب لم خذلتهم وقهرتهم فإنهم ظالمون، ولله تعالى الحجة البالغة عليهم.

ruhun kuvveleridir- { وَأَمْتِعَتِكُمْ } “ve eşyalarınızdan” -ki onlar ilahî marifetlerdir-, { فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً } “böylece üzerinize ani bir baskınla saldırsalar”, yani afet ve şüphe oklarıyla sizi vurup helak etseler. { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً } “Eğer size bir eziyet dokunursa sizin üzerinize bir günah yoktur”, yani size { مِنْ مَطَرٍ } tecelli bulutlarının “yağmurundan” bir sağanak isabet ederse { أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى } “yahut hasta olursanız”, yani vecd ve aşk humması ile hastalanıp ruhani kuvvelerin amellerinden aciz kalırsanız { أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ } “silahlarınızı bırakmanızda” ve o bulut dağılıp yağmur kesilinceye, kalplerinizin toprağı Allah Teâlâ'nın rahmet çiçekleriyle canlanıncaya ve vecd humması yakınlık sularıyla sönünceye kadar o kuvvelerin amellerini terk etmenizde [bir sakınca yoktur]. { وَخُذُوا حِذْرَكُمْ } “Tedbirinizi de alın”, silahlarınızı bıraktığınızda kalplerinizi Allah Teâlâ'dan başkasına iltifattan koruyun. { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah kâfirlere” -nefsânî kuvvelere- { عَذاباً مُهِيناً } “alçaltıcı bir azap hazırlamıştır”, yani onları zelil kılan bir azap; bu da kalbin korunması ve ruhun nurlanması iledir. { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ } “Namazı kıldığınız zaman”, yani eda ettiğinizde, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } her halükârda “Allah'ı anın”; { قِياماً } müşâhede ile ruh makamında ayaktayken, { وَقُعُوداً } mükâşefe ile kalp makamında otururken { وَعَلى جُنُوبِكُمْ } “ve yanlarınız üzerine”, yani mücahede ile nefis makamındaki hallerinizde... { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda” ve beka makamına ulaştığınızda, { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılın”, ehliyet sahipleri nezdinde hades (abdestsizlik) mesabesinde olan nefsanî vesveselerden kalbin o esnada selamette olması sebebiyle onu en mükemmel şekilde eda edin. { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır”; dolayısıyla akıl ve hayat devam ettiği müddetçe onlardan sakıt olmaz. { وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } Sizinle savaşan kavmi -ki onlar nefis ve onun kuvveleridir- “takip etmekte gevşeklik göstermeyin”. { فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ } “Zira onlar acı çekerler”, siz onları şehvetlerinden menettiğiniz için sizden ötürü [acı çekerler], { كَما تَأْلَمُونَ } “sizin acı çektiğiniz gibi”, onların sizin Allah Teâlâ'ya seyrinizi engellemelerinden ötürü çektiğiniz gibi. { وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ } “Ve siz Allah'tan ummaktasınız”, yani O Sübhânehu'dan ümit etmektesiniz { ما لا يَرْجُونَ } “onların ummadığı şeyleri”; çünkü siz kurbiyet ve müşâhede cennetiyle nimetlenmeyi umarsınız, onların aklına ise bu gelmez yahut siz ayrılıktan korkarsınız, onlarsa bundan korkmazlar. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } “Ve Allah her şeyi bilendir”, sizin hallerinizi de onların hallerini de bilir; { حَكِيماً } “hikmet sahibidir”, kabiliyet sahiplerine kabiliyetlerine göre feyiz verir. { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } “Şüphesiz Biz sana Kitabı indirdik”, yani sıfatların tafsilatının ve tecelli hükümlerinin ilmini { بِالْحَقِّ } “hak olarak”, o Kitap sıdk ile bürünmüş olarak yahut sen kendi nefsinle değil Hak ile kaim olarak [indirdik] { لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ } “insanlar arasında hükmedesin diye”, onların havassı ve avamı arasında, { بِما أَراكَ اللَّهُ } “Allah'ın sana gösterdiği şekilde”, yani Allah Sübhânehu'nun sana hikmetten öğrettiği şeyle. { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ } “Hainlerin”, Allah Teâlâ'nın ezelde kendilerine emanet ettiği ve istidatlarında zikredilen O'na itaat ve emrine uyma imkânı emanetini eda etmeyen kimselerin { خَصِيماً } “savunucusu olma”, onlardan azabı defedip halkı zillet ve hüsranla onların üzerine musallat edesin yahut Allah Teâlâ'ya: "Ey Rabbim, niçin onları yüzüstü bıraktın ve kahrettin?" diyesin; çünkü onlar zalimdirler ve Allah Teâlâ'nın onlar aleyhine kesin hücceti vardır.

وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ من الميل الطبيعي الذي اقتضته الرحمة التي أحاطت بك إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً فيفعل ما تطلبه منه وزيادة وَلا تُجادِلْ

{ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Ve Allah'tan bağışlanma dile”, seni kuşatan merhametin gerektirdiği tabiî meyil sebebiyle... { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”; dolayısıyla O'ndan talep ettiğin şeyi ve fazlasını yapar. { وَلا تُجادِلْ } “Ve savunma”,

أحدا عن الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ

hiç kimseyi { عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “kendilerine hainlik edenlerin” adına...

بتضييع حقوقها إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً

nefislerinin haklarını zayi ederek... { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً } “Şüphesiz Allah çok hainlik eden”,

لنفسه أَثِيماً

kendi nefsi için, { أَثِيماً } “günahkâr olan hiç kimseyi sevmez.”

مرتكبا الإثم ميالا مع الشهوات يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ

Günah işleyen, şehvetlere meyleden kimseyi... { يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan gizlenirler de”,

بكتمان رذائلهم وصفات نفوسهم وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ

rezilliklerini ve nefsânî sıfatlarını gizleyerek... { وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan gizlenmezler”,

بإزالتها وقلعها وَهُوَ مَعَهُمْ

onları izale edip söküp atarak... { وَهُوَ مَعَهُمْ } “Oysa O, onlarla beraberdir”,

محيط بظواهرهم وبواطنهم إِذْ يُبَيِّتُونَ

zâhirlerini de bâtınlarını da kuşatmıştır, { إِذْ يُبَيِّتُونَ } “geceleyin kurdukları zaman”,

أي يدبرون في ظلمة عالم النفس والطبيعة ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ

yani nefis ve tabiat âleminin karanlığında tedbir kurdukları zaman, { ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ } “[Allah'ın] razı olmadığı sözü”,

من الوهميات والتخيلات الفاسدة وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً

vehimlerden ve bozuk hayallerden olan... { وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً } “Ve Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır”,

فيجازيهم حسب أعمالهم وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً

dolayısıyla onları amellerine göre cezalandırır. { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً } “Kim bir kötülük işler”,

بظهور صفة من صفات نفسه أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ

nefsinin sıfatlarından bir sıfatın zuhuru ile, { أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “yahut kendine zulmederse”