بنقص شيء من كمالاتها ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ
kemâlâtından bir şeyi eksiltmek suretiyle, { ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “sonra da Allah'tan bağışlanma dilerse”,
ويطلب منه ستر ذلك بالتوجه إليه والتذلل بين يديه يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً
O'na yönelerek ve huzurunda tezellül göstererek bunun örtülmesini talep ederse, { يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.”
فيستر ويعطى ما يقتضيه الاستعداد وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً
Böylece [Allah o kusuru] örter ve istidadın gerektirdiği şeyi verir. { وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً } “Kim bir hata kazanır”,
بإظهار بعض الرذائل أَوْ إِثْماً
bazı rezillikleri izhar ederek { أَوْ إِثْماً } “yahut bir günah”,
بمحو ما في الاستعداد ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً
istidatta olanı yok ederek, { ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “sonra da onu bir suçsuzun üzerine atarsa”,
بأن يقول: حملني الله تعالى على ذلك، أو حملني فلان عليه فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً
şöyle diyerek: "Beni buna Allah Teâlâ sevk etti" yahut "Beni buna falan sevk etti", { فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.”
حيث فعل ونسب فعله إلى الغير ولو لم تكن مستعدة لذلك طالبة له بلسان الاستعداد في الأزل لم يفض عليه ولم يبرز إلى ساحة الوجود، ولذا أفحم إبليس اللعين أتباعه بما قص الله تعالى لنا من قوله: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ إلى أن قال: فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ، وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ
Zira o fiili işlemiş ve fiilini başkasına nispet etmiştir. Şayet kendisi buna müstaid olmasaydı ve ezelde istidat lisanıyla bunu talep etmeseydi, o [fiil] onun üzerine feyiz olarak akmaz ve varlık sahnesine çıkmazdı. Bundan dolayı lanetli İblis, Allah Teâlâ'nın bize kıssasını anlattığı şu sözüyle taraftarlarını ilzam etmiştir: { إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ } “Şüphesiz Allah size hak bir vaatte bulundu...” ta ki şöyle dedi: { فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “Beni kınamayın, kendinizi kınayın!” { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu olmasaydı”,
أي توفيقه وإمداده لسلوك طريقه وَرَحْمَتُهُ
yani O'nun yolunda gitmen için olan tevfiki ve imdadı [olmasaydı], { وَرَحْمَتُهُ } “ve merhameti [olmasaydı]”,
حيث وهب لك الكمال المطلق لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ
sana mutlak kemâli bahşetmiş olması hasebiyle... { لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “onlardan bir grup seni saptırmaya mutlaka yeltenmişti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar”,
لعود ضرره عليهم،
zararının kendilerine dönmesi sebebiyle,
وحفظك في قلاع استعدادك عن أن ينالك شيء من ذلك وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ
ve seni istidat kalelerinde bundan bir şeyin sana isabet etmesinden korumuştur. { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ } “Ve Allah sana Kitab'ı indirdi”,
الجامع لتفاصيل العلم وَالْحِكْمَةَ
ilmin ayrıntılarını toplayan, { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti [indirdi]”,
التي هي أحكام تلك التفاصيل مع العمل وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ
ki o amel ile birlikte o tafsilatın hükümleridir. { وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “Ve sana bilmediğin şeyleri öğretti”,
من علم عواقب الخلق وعلم ما كان وما سيكون وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً
mahlukatın akıbetleri ilminden, olmuş ve olacak şeylerin ilminden... { وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } “Ve Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyük olmuştur.”
حيث جعلك أهلا لمقام قاب قوسين أو أدنى ومنّ عليك بما لا يحيط به سوى نطاق الوجود لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ وهو ما كان من جنس الفضول، والأمر الذي لا يعني إِلَّا نجوى مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ وأرشد إلى فضيلة السخاء الناشئ من العفة، أَوْ مَعْرُوفٍ قولي كتعلم علم، أو فعلي كإغاثة ملهوف أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ الذي هو من باب العدل وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ويجمع بين تلك الكمالات ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ لا للرياء والسمعة من كل ما يعود به الفضيلة رذيلة فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ الله تعالى أَجْراً عَظِيماً ويدخله جنات الصفات وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ أي يخالف ما جاء به النبي ﷺ، أو العقل المسمى عندهم بالرسول النفسي وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ أي غير ما عليه أصحاب النبي ﷺ ومن اقتفى أثرهم من الأخيار أو القوى الروحانية نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ الحرمان وَساءَتْ مَصِيراً لمن يصلاها إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً وهي الأصنام المسماة بالنفوس إذ كل من يعبد غير الله تعالى فهو عابد لنفسه مطيع لهواها، أو المراد بالإناث الممكنات لأن كل ممكن محتاج ناقص من جهة إمكانه منفعل متأثر عند تعينه فهو أشبه كل شيء بالأنثى وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً وهو شيطان الوهم حيث قبلوا إغواءه وأطاعوه لَعَنَهُ اللَّهُ أي أبعده عن رياض قربه وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً وهم غير المخلصين الذين استثنوا في آية أخرى وَلَأُضِلَّنَّهُمْ عن الطريق الحق وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ الأماني الفاسدة من كسب اللذات الفانية وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ أي فليقطعن آذان نفوسهم عن سماع ما ينفعهم وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وهي الفطرة التي فطر الناس عليها من التوحيد وَالَّذِينَ آمَنُوا ووحدوا وعملوا الصالحات واستقاموا سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ جنة الأفعال وجنة الصفات وجنة الذات لَيْسَ أي حصول الموعود بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ بل لا بد من السعي فيما يقتضيه، وفي المثل إن التمني رأس مال المفلس، وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً أي حالا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وسلم نفسه إليه وفني فيه وَهُوَ مُحْسِنٌ مشاهد للجمع في عين التفصيل سالك طريق الإحسان بالاستقامة في الأعمال وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ في التوحيد حَنِيفاً مائلا عن السوي وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا حيث تخللت المعرفة جميع أجزائه من حيث ما هو مركب فلم يبق جوهر فرد إلا وقد حلت فيه
Zira seni "kābe kavseyn ev ednâ" makamına ehil kılmış ve varlık kuşağından başkasının kuşatamayacağı şeyleri sana lütfetmiştir. { لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur”; o da fuzulî cinsten olan ve kişiyi ilgilendirmeyen şeylerdir, { إِلَّا } “ancak” [şunların fısıldaşması müstesna]: { مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ } “bir sadaka emreden”, iffetten doğan cömertlik faziletine yönlendiren; { أَوْ مَعْرُوفٍ } “yahut bir iyiliği [emreden]”, ilim öğrenmek gibi kavlî veya darda kalana yardım etmek gibi fiilî olan; { أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “yahut insanların arasını düzeltmeyi [emreden kimse müstesnadır]”, ki bu adalet kabilindendir. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yapar”, bu kemâlâtı bir araya getirir ve bunu { ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını kazanmak için” [yaparsa], riya, şöhret ve fazileti rezalete dönüştüren her türlü şey için değil, { فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ } “ona vereceğiz” -yani Allah Teâlâ- { أَجْراً عَظِيماً } “büyük bir mükâfat” ve onu sıfatlar cennetine girdirecektir. { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ } “Kim de Resûl'e karşı gelir”, yani Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in getirdiğine yahut kendi nezdinde nefsî resul olarak isimlendirilen akla muhalefet eder { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa”, yani Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabının ve onların izinden giden hayırlı kimselerin yahut ruhanî kuvvetlerin yolundan başkasına... { نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى } “onu yöneldiği şeye yöneltiriz”, { وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ } “ve onu cehenneme sokarız”, yani mahrumiyet [cehennemine], { وَساءَتْ مَصِيراً } “orası ne kötü bir varış yeridir!” oraya girecek olan için. { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar O'nu bırakıp ancak dişilere taparlar”, bunlar da nefisler olarak adlandırılan putlardır; zira Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet eden herkes aslında nefsine tapmakta ve onun hevasına itaat etmektedir. Yahut dişilerden maksat mümkün varlıklardır; çünkü her mümkün varlık imkânı cihetinden muhtaçtır, noksandır, taayyünü anında münfail ve müteessirdir; dolayısıyla her bakımdan dişiye en çok benzeyen şeydir. { وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً } “Ve onlar ancak inatçı bir şeytana taparlar”, o da vehim şeytanıdır; zira onun saptırmasını kabul edip ona itaat etmişlerdir. { لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah ona lanet etti”, yani onu kurb (yakınlık) bahçelerinden uzaklaştırdı. { وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Ve [şeytan] dedi ki: 'Kullarından mutlaka belirli bir pay alacağım.'” Onlar da diğer bir ayette istisna edilen muhlis olmayan kimselerdir. { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } “Ve onları mutlaka saptıracağım”, hak yoldan... { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “ve onları mutlaka kuruntulara düşüreceğim”, fâni lezzetleri kazanma konusundaki bozuk kuruntulara... { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } “ve onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar”, yani nefislerinin kulaklarını kendilerine fayda veren şeyleri işitmekten kesecekler, { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.” O da insanların üzerinde yaratıldığı tevhid fıtratıdır. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “İman edip”, tevhide ulaşıp, salih ameller işleyen ve istikamet üzere olanları { سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ } “cennetlere girdireceğiz”, yani fiiller cenneti, sıfatlar cenneti ve zat cennetine... { لَيْسَ } “Değildir”, yani vaat olunan şeyin gerçekleşmesi { بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “sizin kuruntularınızla da Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla da [değildir].” Bilakis onun gerektirdiği şey doğrultusunda sa'y ü gayret göstermek gerekir. Darbımeselde denilmiştir ki: "Kuru temenni, müflisin sermayesidir." { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً } “Din bakımından daha güzel kim vardır”, yani hâl bakımından, { مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “yüzünü Allah'a teslim eden”, nefsini O'na teslim edip O'nda fâni olan { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “ve ihsan sahibi olan kimseden?” Tafsilin ta kendisinde cem'i müşahede eden, amellerde istikametle ihsan yolunu tutan... { وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “ve İbrahim'in dinine uyan”, tevhidde, { حَنِيفاً } “dosdoğru olarak”, [haktan] başkasından meylederek... { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } “Ve Allah İbrahim'i dost edindi.” Zira mârifet, mürekkep olması cihetiyle onun bütün cüzlerine sirayet etmiş, böylece içine [mârifetin] hulûl etmediği hiçbir cevher-i ferd kalmamıştır.
معرفة ربه ﷿ فهو عارف به بكل جزء منه، ومن هنا قيل: إن دم الحلاج لما وقع على الأرض انكتب بكل قطرة منه الله وأنشد:
Rabbi Azze ve Celle'nin mârifeti... Dolayısıyla o, her bir cüz'ü ile O'nu bilendir. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Hallâc'ın kanı yere düştüğünde, her damlasıyla "Allah" yazılmıştır ve şu beyti inşad etmiştir:
ما قدّ لي عضو ولا مفصل ... إلا وفيه لكم ذكر
Hiçbir uzvum ve hiçbir mafsalım kesilmedi ki... Onda size ait bir zikir bulunmasın.
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لأن كل ما برز في الوجود فهو شأن من شؤونه سبحانه وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً من حيث إنه الذي أفاض عليه الجود، وهو رب الكرم والجود، لا رب غيره، ولا يرجى إلا خيره وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ أي يطلبون منك تبيين المشكل من الأحكام في النساء مما يجب لهن وعليهن مطلقا فإنه ﵊ قد سئل عن أحكام كثيرة مما يتعلق بهن فما بين فيما سلف أحيل بيانه على ما ورد في ذلك من الكتاب وما لم يبين بعد بين هنا، وقال غير واحد: إن المراد يَسْتَفْتُونَكَ في ميراثهن، والقرينة الدالة على ذلك سبب النزول،
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.” Çünkü varlığa çıkan her şey, O Sübhânehu'nun şe'nlerinden bir şe'ndir. { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Ve Allah her şeyi çepeçevre kuşatandır.” Ona cömertliği feyiz olarak akıtan olması cihetiyle; zira O, kerem ve cömertliğin Rabbidir, O'ndan başka Rab yoktur ve yalnız O'nun hayrı umulur. { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ } “Kadınlar hakkında senden fetva isterler”, yani kadınlar hakkında lehlerine ve aleyhlerine gereken hükümlerden kapalı olanları açıklamanı isterler; zira o (aleyhisselâm)'a kadınlarla ilgili pek çok hüküm sorulmuştu. Geçmişte açıklananların beyanı, Kitap'tan bu hususta vârid olanlara havale edilmiş, henüz açıklanmamış olanlar ise burada açıklanmıştır. Birden fazla âlim şöyle demiştir: Maksat, { يَسْتَفْتُونَكَ } “senden fetva isterler” onların mirası hakkındadır; buna delalet eden karine ise iniş sebebidir.
فقد أخرج ابن جرير وابن المنذر عن ابن جبير قال: كان لا يرث إلا الرجل الذي قد بلغ أن يقوم في المال ويعمل فيه ولا يرث الصغير ولا المرأة شيئا، فلما نزلت المواريث في سورة النساء شق ذلك على الناس، وقالوا: أيرث الصغير الذي لا يقوم في المال والمرأة التي هي كذلك فيرثان كما يرث الرجل؟! فرجوا أن يأتي في ذلك حدث من السماء فانتظروا فلما رأوا أنه لا يأتي حدث قالوا لئن تم هذا إنه لواجب ما عنه بدّ، ثم قالوا: سلوا فسألوا النبي ﷺ فأنزل الله تعالى هذه الآية.
Nitekim İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cübeyr'den şöyle rivayet etmişlerdir: Ancak malı çekip çevirecek ve onda çalışacak yaşa ulaşan erkek miras alırdı; küçük çocuk ve kadın hiçbir şey miras alamazdı. Nisâ Sûresi'ndeki miras ayetleri inince bu durum insanlara ağır geldi ve: "Malı çekip çeviremeyen küçük çocuk ve aynı durumdaki kadın, erkeğin miras aldığı gibi miras mı alacak?!" dediler. Bu hususta gökten bir emir/değişiklik gelmesini umup beklediler. Bir emir gelmediğini görünce: "Şayet bu tamamlanırsa, kaçınılmaz bir vaciptir" dediler. Sonra: "Sorun" dediler ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e sordular; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وأخرج عبد بن حميد عن مجاهد قال: كان أهل الجاهلية لا يورّثون النساء ولا الصبيان شيئا كانوا يقولون لا يغزون ولا يغنمون خيرا فنزلت، وأخرج الحاكم وصححه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نحوه، وإلى الأول مال شيخ الإسلام: قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ أي يبين لكم حكمه فيهن، والإفتاء إظهار المشكل على السائل، وفي البحر يقال: أفتاه إفتاء، وفتيا وفتوى، وأفتيت فلانا رؤياه عبرتها له.
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: Cahiliye ehli kadınlara ve çocuklara hiçbir şey miras bırakmazdı; "Onlar savaşa gitmiyor ve bir hayır ganimet elde etmiyorlar" derlerdi, bunun üzerine [ayet] indi. Hâkim de İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan bunun benzerini rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir. Şeyhülislam da birinci görüşe meyletmiştir: { قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “De ki: 'Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor...'” yani onlar hakkındaki hükmünü size açıklıyor. İftâ, sorana müşkili açıklamaktır. el-Bahr'da şöyle denir: Ona fetva verdi anlamında "eftâhu iftâen, ve fütyâ ve fetvâ" denir; "Efteytü fülânen ru'yâhu" ise onun rüyasını ona tabir ettim demektir.
وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ في ما ثلاثة احتمالات: الرفع والنصب والجر، وعلى الأول: إما أن تكون مبتدأ والخبر محذوف أي- وما يتلى عليكم في القرآن يفتيكم ويبين لكم- وإيثار صيغة المضارع للإيذان بدوام التلاوة واستمرارها، وفي الكتاب متعلق- بيتلى- أو بمحذوف وقع حالا من المستكن فيه أي يتلى كائنا في الكتاب، وإما أن تكون مبتدأ، وفِي الْكِتابِ خبره، والمراد بالكتاب حينئذ اللوح المحفوظ إذ لو أريد به معناه المتبادر لم يكن فيه فائدة إلا أن يتكلف له، والجملة معترضة مسوقة لبيان عظم شأن المتلو، وما يتلى متناول لما تلي وما سيتلى، وإما أن تكون معطوفة على الضمير المستتر في يُفْتِيكُمْ وصح ذلك للفصل، والجمع بين الحقيقة والمجاز في المجاز العقلي سائغ شائع، فلا يرد أن الله تعالى فاعل حقيقي للفعل، والمتلو فاعل مجازي له، والإسناد إليه من قبيل الإسناد إلى السبب فلا يصح العطف، ونظير ذلك أغناني زيد وعطاؤه، وإما أن تكون معطوفة على الاسم الجليل، والإيراد أيضا غير وارد، نعم المتبادر أن هذا العطف من عطف المفرد على المفرد، ويبعده إفراد الضمير كما لا يخفى، وعلى الثاني تكون مفعولا لفعل محذوف أي ويبين لكم ما يتلى، والجملة إما معطوفة على جملة يُفْتِيكُمْ وإما معترضة، وعلى الثالث إما أن تكون في محل الجر على القسم المنبئ عن تعظيم المقسم به وتفخيمه كأنه قيل:
{ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ } “ve Kitap'ta size okunanlar da...” [ifadesindeki] { ما } hakkında üç ihtimal vardır: Ref, nasb ve cer. Birincisine göre: Ya mübteda olup haberi mahzuftur, yani: "Ve Kur'an'da size okunanlar da size fetva veriyor ve açıklıyor" takdirindedir. Muzari sîgasının tercih edilmesi, tilavetin devamlılığına ve sürekliliğine dikkat çekmek içindir; { فِي الْكِتابِ } ise { يُتْلى } lafzına veya onun içinde gizli olan zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır, yani "Kitap'ta yer aldığı halde okunmaktadır" takdirindedir. Ya da { ما } mübteda, { فِي الْكِتابِ } ise onun haberidir; bu takdirde Kitap'tan maksat Levh-i Mahfûz olur, zira ilk akla gelen anlam kastedilseydi bir zorlamaya gidilmedikçe bunda bir fayda olmazdı. Cümle, okunan şeyin şanının yüceliğini açıklamak için getirilmiş bir itiraziyedir (ara cümledir); { ما يُتْلى } ise hem okunmuş olanı hem de okunacak olanı kapsar. Ya da { يُفْتِيكُمْ } içindeki müstetir zamire matuftur; fasl bulunduğu için bu caiz olmuştur. Aklî mecazda hakikat ile mecazın cem edilmesi caiz ve yaygındır; dolayısıyla "Allah Teâlâ fiilin hakiki failidir, okunan ise onun mecazi failidir ve ona isnat sebebe isnat kabilindendir, bu yüzden atıf sahih olmaz" şeklinde bir itiraz vârid olmaz. Bunun benzeri: "Zeyd ve onun ihsanı beni zengin etti" sözüdür. Ya da lafza-i celâle matuftur; bu itiraz yine vârid olmaz. Evet, ilk akla gelen bu atfın müfredin müfrede atfı kabilinden olduğudur; ancak gizli olmadığı üzere zamirin müfred olması bunu uzak kılmaktadır. İkincisine göre: Mahzuf bir fiilin mef'ulü olur; yani "ve size okunan şeyleri açıklamaktadır" takdirindedir. Cümle ya { يُفْتِيكُمْ } cümlesine matuftur ya da itiraziyedir. Üçüncüsüne göre: Ya yemin edilen şeyin tazimini ve yüceltilmesini bildiren yemin üzere cer mahallindedir; sanki şöyle denilmiştir:
قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وأقسم- بما يتلى عليكم في الكتاب- وإما أن تكون معطوفة على الضمير المجرور كما نقل عن محمد بن أبي موسى، وما عند البصريين ليس بوحي فيجب اتباعه، نعم فيه اختلال معنوي لا يكان ينفعه، وإما أن تكون معطوفة على النساء كما نقله الطبرسي عن بعضهم، ولا يخفى ما فيه، وقوله سبحانه: فِي يَتامَى النِّساءِ متعلق- بيتلى- في غالب الاحتمالات أي ما يتلى عليكم في شأنهن ومنعوا ذلك على تقدير كون ما مبتدأ، وفِي الْكِتابِ خبره لما يلزم عليه من الفصل بالخبر بين أجزاء الصلة، وكذا على تقدير القسم إذ لا معنى لتقييده بالمتلو بذلك ظاهرا، وجوزوا أن يكون بدلا من فِيهِنَّ وأن يكون صلة أخرى- ليفتيكم- ومتى لزم تعلق حرفي جر بشيء واحد بدون اتباع يدفع بالتزام كونهما ليسا بمعنى، والممنوع تعلقهما كذلك إذا كانا بمعنى واحد، وفي الثاني
{ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “De ki: 'Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor'” ve Kitap'ta size okunanlara yemin olsun ki... Ya da Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan nakledildiği üzere mecrur zamire matuftur; Basralıların görüşü vahiy değildir ki ona uyulması vacip olsun; evet, bunda neredeyse telafisi mümkün olmayan manevi bir bozukluk vardır. Ya da Tabersî'nin bazılarından naklettiği gibi { النِّساءِ } lafzına matuftur; bunda ne [gibi bir sakınca] olduğu ise gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { فِي يَتامَى النِّساءِ } “yetim kadınlar hakkında” buyruğu, ihtimallerin çoğuna göre { يُتْلى } lafzına müteallıktır; yani "onların durumu hakkında size okunanlar" takdirindedir. { ما } lafzının mübteda, { فِي الْكِتابِ } lafzının haber olması takdirinde ise, sılanın cüzleri arasının haber ile ayrılması gerekeceğinden bunu menetmişlerdir. Yemin takdirinde de böyledir; zira okunan şeyin zâhiren bununla takyit edilmesinin bir anlamı yoktur. [Âlimler] bunun { فِيهِنَّ } lafzından bedel olmasını ve { يُفْتِيكُمْ } için ikinci bir sıla (müteallak) olmasını caiz görmüşlerdir. Tâbi kılmaksızın iki harf-i cerin tek bir şeye taalluk etmesi gerekirse, bu ikisinin aynı anlamda olmadığı kabul edilerek [itiraz] defedilir; memnu olan, ikisinin aynı anlamda olduğu halde bu şekilde taalluk etmesidir. İkincideki [fi harf-i cerri],
هنا سببية كما
burada sebebiyet bildirir; nitekim
في قوله ﷺ: «إن امرأة دخلت النار في هرة»
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğunda olduğu gibi: «Bir kadın, bir kedi sebebiyle cehenneme girdi.»
فالكلام إذا مثل جئتك في يوم الجمعة في أمر زيد أي بسببه، وإضافة اليتامى إلى النساء بمعنى من لأنها إضافة الشيء إلى جنسه، وجعلها أبو حيان بمعنى اللام ومعناها الاختصاص، وادعي أنه الأظهر وليس بشيء- كما قال الحلبي وغيره- وقرىء- ييامى- بياءين على أنه جمع أيم والعرب تبدل الهمزة ياء كثيرا اللَّاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ أي ما فرض لهن من الميراث وغيره على ما اختاره شيخ الإسلام، أو ما فرض لهن من الميراث فقط على ما روي عن ابن عباس وابن جبير ومجاهد رضي الله تعالى عنه، واختاره الطبري، أو ما وجب لهن من الصداق على ما روي عن عائشة رضي الله تعالى عنها، واختاره الجبائي، وقيل:
Dolayısıyla ifade: "Zeyd'in meselesi sebebiyle cuma gününde sana geldim" sözü gibidir. Yetimlerin kadınlara izafeti "min" (cinsiyet) anlamındadır; çünkü bu, bir şeyin kendi cinsine izafetidir. Ebû Hayyân ise bunu lâm anlamında kılmış ve anlamının ihtisas olduğunu söylemiştir; bunun daha zâhir olduğu iddia edilmişse de -Halebî ve diğerlerinin dediği gibi- bir kıymeti yoktur. Ayet, eyyim (dul/bekâr) kelimesinin çoğulu kabul edilerek iki yâ ile "yeyâmâ" şeklinde de okunmuştur; nitekim Araplar hemzeyi çokça yâ'ya tebdil ederler. { اللَّاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ } “kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz”, yani Şeyhülislam'ın tercihine göre miras ve benzerinden kendilerine farz kılınan şeyi; yahut İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Mücâhid (radıyallâhu anhüm)'den rivayet edilip Taberî'nin tercih ettiği üzere yalnızca kendilerine farz kılınan mirası; yahut Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan rivayet edilip Cübbâî'nin tercih ettiği üzere kendilerine vacip olan mehri [vermediğiniz]... Şöyle de denilmiştir:
ما كُتِبَ لَهُنَّ من النكاح فإن الأولياء كانوا يمنعوهن من التزوج.
{ ما كُتِبَ لَهُنَّ } "kendilerine takdir edilen nikâhı"; zira veliler onların evlenmelerine engel oluyorlardı.
وروي ذلك عن الحسن وقتادة والسدي وإبراهيم وَتَرْغَبُونَ عطف على صلة اللَّاتِي أو على المنفي وحده، وجوز أن يكون حالا من فاعل تُؤْتُونَهُنَّ فإن قلنا بجواز اقتران الجملة المضارعية الحالية بالواو: فظاهر، وإذا قلنا بعدم الجواز: التزم تقدير مبتدأ أي وأنتم ترغبون أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ أي في أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ أو عن أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ فإن أولياء اليتامى- كما ورد في غير ما خبر- كانوا يرغبون فيهن إن كن جميلات ويأكلون ما لهن، وإلا كانوا يعضلوهن طمعا في ميراثهن، وحذف الجار هنا لا يعد لبسا، بل إجمال، فكل من الحرفين مراد على سبيل البدل، واستدل بعض أصحابنا بالآية على جواز تزويج اليتيمة لأنه ذكر الرغبة في نكاحها فاقتضى جوازه، والشافعية يقولون: إنه إنما ذكر ما كانت تفعله الجاهلية على طريق الذم فلا دلالة فيها على ذلك مع أنه لا يلزم من الرغبة في نكاحها فعله في حال الصغر، وهذا الخلاف في غير الأب والجدّ، وأما هما فيجوز لهما تزويج الصغير بلا خلاف وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ عطف على يتامى النساء، وكانوا لا يورثونهم كما لا يورثون النساء كما تقدّم آنفا.
Bu [görüş], Hasan, Katâde, Süddî ve İbrâhim'den de rivayet edilmiştir. { وَتَرْغَبُونَ } “ve arzuladığınız / arzulamaz olduğunuz” [ifadesi], { اللَّاتِي } lafzının sılasına yahut sadece menfî olan fiile matuftur. { تُؤْتُونَهُنَّ } fiilinin failinden hâl olması da caiz görülmüştür; muzarili hâl cümlesinin vav ile gelmesini caiz görürsek bu açıktır, caiz görmezsek bir mübtedanın takdiri zorunlu olur, yani "ve sizler arzuladığınız halde" takdirindedir. { أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “onları nikâhlamayı”, yani onları nikâhlamayı arzuladığınız yahut onları nikâhlamaktan yüz çevirdiğiniz halde... Zira yetimlerin velileri -pek çok haberde vârid olduğu üzere- yetim kızlar güzel iseler onları nikâhlamayı arzular ve mallarını yerlerdi; şayet güzel değillerse, miraslarına tamah ederek onları evlenmekten alıkoyarlardı. Burada harf-i cerin hazfedilmesi bir iltibas değil, icmâldir; dolayısıyla iki harf-i cerden her biri bedel yoluyla murattır. Bazı mezhepdaşlarımız bu ayeti yetim kızın evlendirilmesinin caiz olduğuna delil getirmişlerdir; zira ayette onunla nikâhlanma arzusundan bahsedilmiş, bu da cevazı iktiza etmiştir. Şâfiîler ise derler ki: Ayette sadece Cahiliye ehlinin yaptığı şey kınama yoluyla zikredilmiştir, dolayısıyla bunda buna dair bir delalet yoktur; bununla birlikte onunla nikâhlanmayı arzulamaktan, bunun küçüklük hâlinde yapılması gerekmez. Bu ihtilaf baba ve dede dışındakiler hakkındadır; bu ikisine gelince, ihtilafsız olarak küçük çocuğu evlendirmeleri caizdir. { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ } “ve çocuklardan zayıf bırakılmış olanları”, kadınların yetimlerine matuftur; nitekim daha önce geçtiği gibi kadınlara miras vermedikleri gibi onlara da miras vermiyorlardı.
وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ عطف على ما قبله، وإن جعل في يتامى بدلا، فالوجه النصب في هذا، والْمُسْتَضْعَفِينَ عطفا على محل فيهن ومنعوا العطف على البدل، بناء على أن المراد بالمستضعفين الصغار مطلقا الذين منعوهم عن الميراث ولو ذكورا، ولو عطف على البدل لكان بدلا، ولا يصح فيه غير بدل الغلط وهو لا يقع في فصيح الكلام، وجوز في أَنْ تَقُومُوا الرفع على أنه مبتدأ، والخبر محذوف أي خير ونحوه، والنصب بإضمار فعل أي ويأمركم- أن تقوموا، وهو خطاب للأئمة أن ينظروا لهم ويستوفوا حقوقهم، أو للأولياء والأوصياء بالنصفة في حقهم وَما تَفْعَلُوا في حقوق المذكورين مِنْ خَيْرٍ حسبما أمرتم به أو ما تفعلوه من خير على الإطلاق ويندرج فيه ما يتعلق بهؤلاء اندراجا أوليا.
{ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanızı [emrediyor]”, kendisinden öncekine matuftur; şayet { فِي يَتامَى } lafzı bedel kabul edilirse, bunun ve { الْمُسْتَضْعَفِينَ } lafzının { فِيهِنَّ } lafzının mahalline matuf olarak nasbı evlâdır. Müstaz'aflardan maksadın, erkek dahi olsalar mirastan menettikleri küçüklerin tamamı olduğu esasına dayanarak bedele atfedilmesini menetmişlerdir; zira bedele atfedilseydi kendisi de bedel olurdu, bunda ise fasih kelâmda vaki olmayan galat bedelinden başkası sahih olmazdı. { أَنْ تَقُومُوا } ifadesinde, mübteda olup haberinin mahzuf olması yani "hayırlıdır" ve benzeri takdirinde bulunması suretiyle ref, yahut bir fiil takdiriyle yani "ve size adaleti ayakta tutmanızı emrediyor" şeklinde nasb caiz görülmüştür. Bu, yöneticilere onların durumunu gözetmeleri ve haklarını tastamam vermeleri yönünde bir hitaptır; yahut velilere ve vasilere onların haklarında insaflı davranmaları yönündedir. { وَما تَفْعَلُوا } “Ve her ne yaparsanız”, zikredilenlerin hakları hususunda { مِنْ خَيْرٍ } “bir hayır olarak”, size emredildiği üzere yahut mutlak olarak işleyeceğiniz her hayır -ki bunlarla ilgili olanlar öncelikli olarak buna dahildir-,
فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً فيجازيكم عليه، واقتصر على ذكر الخير لأنه الذي رغب فيه، وفي ذلك إشارة إلى أن الشر مما لا ينبغي أن يقع منهم أو يخطر ببال وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ شروع في بيان أحكام لم تبين قبل،
{ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً } “şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” Dolayısıyla sizi onunla mükâfatlandırır. Yalnızca hayrın zikredilmesiyle yetinilmiştir; çünkü teşvik edilen odur. Bunda, şerrin onlardan sadır olmaması veya akıllarından dahi geçmemesi gereken bir şey olduğuna işaret vardır. { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ } “Eğer bir kadın endişe ederse”, daha önce açıklanmamış hükümlerin beyanına giriştir.
وأخرج الترمذي وحسنه عن ابن عباس قال: «خشيت سودة رضي الله تعالى عنها أن يطلقها رسول الله ﷺ فقالت: يا رسول الله لا تطلقني واجعل يومي لعائشة ففعل» ونزلت هذه الآية،
Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: «Sevde (radıyallâhu anhâ), Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendisini boşamasından korktu da: 'Ey Allah'ın Resûlü, beni boşama, nöbet günümü Âişe'ye ver' dedi. O da bunu yaptı» ve bu ayet indi.
وأخرج الشافعي رضي الله تعالى عنه عن ابن المسيب أن ابنة محمد بن مسلمة كانت عند رافع بن خديج فكره منها أمرا إما كبرا أو غيره، فأراد طلاقها فقالت: لا تطلقني واقسم لي ما بدا لك فاصطلحا على صلح فجرت السنة بذلك ونزل القرآن، وأخرج ابن جرير عن مجاهد أنها نزلت في أبي السائب أي وإن خافت امرأة خافت، فهو من باب الاشتغال، وزعم الكوفيون أن امْرَأَةٌ مبتدأ وما بعده الخبر وليس بالمرضي، وقدر بعضهم هنا- كانت- لاطراد حذف كان بعد إن، ولم يجعله من الاشتغال وهو مخالف للمشهور بين الجمهور، والخوف إما على حقيقته، أو بمعنى التوقع أي وإن امرأة توقعت لما ظهر لها من المخايل
Şâfiî (radıyallâhu anh) İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet etmiştir ki: Muhammed b. Mesleme'nin kızı Râfi' b. Hadîc'in nikâhı altındaydı; Râfi' onda ya yaşlılık ya da başka bir sebepten ötürü hoşlanmadığı bir şey gördü ve onu boşamak istedi. Kadın: "Beni boşama, bana uygun gördüğün şekilde gün ayır" dedi. Böylece bir sulh üzere anlaştılar, sünnet bu minval üzere cereyan etti ve Kur'an indi. İbn Cerîr Mücâhid'den bu ayetin Ebü's-Sâib hakkında indiğini rivayet etmiştir; yani "Ve şayet bir kadın korkarsa, endişe ederse" takdirinde olup iştigâl babındandır. Kûfeliler { امْرَأَةٌ } kelimesinin mübteda, sonrasının ise haber olduğunu iddia etmişlerdir ki bu makbul değildir. Bazıları burada, "in" edatından sonra "kâne"nin hazfinin kurallı olması hasebiyle "kânet" takdirinde bulunmuş ve bunu iştigâlden saymamıştır; ancak bu, cumhur nezdinde meşhur olana muhaliftir. Korku ise ya hakiki anlamındadır ya da beklenti manasındadır; yani bir kadın kendisine zahir olan belirtilerden ötürü beklerse,
مِنْ بَعْلِها أي زوجها، وهو متعلق- بخافت- أو بمحذوف وقع حالا من قوله تعالى: نُشُوزاً أي استعلاء وارتفاعا بنفسه عنها إلى غيرها لسبب من الأسباب، ويطلق على كل من صفة أحد الزوجين أَوْ إِعْراضاً أي انصرافا بوجهه أو ببعض منافعه التي كانت لها منه، وفي البحر: النشوز أن يتجافى عنها بأن يمنعها نفسه ونفقته والمودة التي بينهما، وأن يؤذيها بسب أو ضرب مثلا، والإعراض أن يقلل محادثتها ومؤانستها لطعن في سن، أو دمامة، أو شين في خلق، أو خلق، أو ملال، أو طموح عين إلى أخرى، أو غير ذلك وهو أخف من النشوز فَلا جُناحَ أي فلا حرج ولا إثم «عليهما» أي الامرأة وبعلها حينئذ.
{ مِنْ بَعْلِها } “kocasından”, yani eşinden; bu da { خافَتْ } fiiline yahut Allah Teâlâ'nın: { نُشُوزاً } “geçimsizlik” buyruğundan hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani herhangi bir sebepten ötürü kadından yüz çevirip başkasına meylederek nefsini ondan üstün görmesi [anlamındadır]. Bu vasıf eşlerden her biri için de kullanılır. { أَوْ إِعْراضاً } “yahut yüz çevirme”, yani yüzünü yahut kadının kendisinden elde ettiği bazı menfaatleri ondan çevirmesi [demektir]. el-Bahr'da şöyle denir: Nüşûz, erkeğin kendisini, nafakasını ve aralarındaki meveddeti kadından menederek ondan uzaklaşması, örneğin sövmek veya dövmek suretiyle ona eziyet etmesidir. İ'râz ise yaşlılık, çirkinlik, ahlakta veya fizikte bir kusur, bıkkınlık, gözün başkasına kayması veya başka bir sebepten ötürü kadınla konuşmayı ve hasbihal etmeyi azaltmasıdır ki bu nüşûzdan daha hafiftir. { فَلا جُناحَ } “bir günah yoktur”, yani hiçbir vebal ve günah yoktur { عَلَيْهِما } “ikisine de”, yani o durumda kadına ve kocasına...
أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً أي في أن يصلحا بينهما بأن تترك المرأة له يومها كما فعلت سودة رضي الله تعالى عنها مع رسول الله ﷺ، أو تضع عنه بعض ما يجب لها من نفقة، أو كسوة، أو تهبه المهر، أو شيئا منه، أو تعطيه مالا لتستعطفه بذلك وتستديم المقام في حباله، وصدر ذلك بنفي الجناح لنفي ما يتوهم من أن ما يؤخذ كالرشوة فلا يحل، وقرأ غير أهل الكوفة- يصالحا- بفتح الياء وتشديد الصاد وألف بعدها، وأصله يتصالحا فأبدلت التاء صادا وأدغمت، وقرأ الجحدري- يصلحا- بالفتح والتشديد من غير ألف وأصله يصطلحا فخفف بإبدال الطاء المبدلة من تاء الافتعال صادا وأدغمت الأولى فيها لا أنه أبدلت التاء ابتداء صادا وأدغم- كما قال أبو البقاء- لأن تاء الافتعال يجب قلبها طاء بعد الأحرف الأربعة.
{ أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً } “aralarını bir sulh ile düzeltmelerinde”, yani kadının, Sevde (radıyallâhu anhâ)'nın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile yaptığı gibi gününü ona bırakması yahut nafaka veya giyim kuşamdan kendisine vacip olanın bir kısmını ondan düşürmesi, yahut mehri veya bir kısmını ona bağışlaması, yahut gönlünü almak ve onun nikâhı altında kalmaya devam etmek için ona bir mal vermesi suretiyle aralarını düzeltmelerinde [bir günah yoktur]. Alınan şeyin rüşvet gibi olduğu ve helal olmayacağı vehmini defetmek için söze günahın nefyedilmesiyle başlanmıştır. Kûfe ehli dışındakiler bunu, yâ'nın fethası, sâd'ın şeddesi ve ardından bir elif ile "yussâlihâ" şeklinde okumuşlardır; aslı "yetesâlehâ" olup te harfi sâd'a tebdil edilmiş ve idgam edilmiştir. Cahderî ise elif olmaksızın fetha ve şedde ile "yussallihâ" şeklinde okumuştur; aslı "yastelihâ" olup iftiâl te'sinden tebdil edilen tı harfi sâd'a dönüştürülüp birincisi ona idgam edilerek hafifletilmiştir; yoksa Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi te harfi doğrudan sâd'a dönüştürülüp idgam edilmiş değildir, çünkü iftiâl te'sinin dört [ıtbâk] harfinden sonra tı'ya dönüştürülmesi vaciptir.
وقرىء يصطلحا- وهو ظاهر، وصُلْحاً على قراءة أهل الكوفة إما مفعول به على معنى يوقعا الصلح، أو بواسطة حرف أي يصلح، والمراد به ما يصلح به، وبَيْنَهُما ظرف ذكر تنبيها على أنه ينبغي أن لا يطلع الناس على ما بينهما بل يسترانه عنهم أو حال من صُلْحاً أي كائنا بينهما، وإما مصدر محذوف الزوائد، أو من قبيل أَنْبَتَها الله نَباتاً [آل عمران: ٣٧] وبَيْنَهُما هو المفعول على أنه اسم بمعنى التباين والتخالف، أو على التوسع في الظرف لا على تقدير ما بينهما كما قيل، ويجوز أن يكون بَيْنَهُما ظرفا، والمفعول محذوف أي حالهما ونحوه، وعلى قراءة غيرهم يجوز أن يكون واقعا موقع تصالحا واصطلاحا، وأن يكون منصوبا بفعل مترتب على المذكور أي فيصلح حالهما صُلْحاً واحتمال هذا في القراءة الأولى بعيد وجوز أن يكون منصوبا على إسقاط حرف الجر أي يصالحا أو يصلحا بصلح أي بشيء تقع بسببه المصالحة وَالصُّلْحُ خَيْرٌ أي من الفرقة وسوء العشرة أو من الخصومة، فاللام للعهد، وإثبات الخيرية للمفضل عليه على سبيل الفرض والتقدير أي إن يكن فيه خير فهذا أخير منه وإلا فلا خيرية فيما ذكر، ويجوز أن لا يراد بخير التفضيل بل يراد به المصدر أو الصفة أي إنه خير من الخيور فاللام للجنس وقيل: إن اللام على التقديرين تحتمل العهدية والجنسية، والجملة اعتراضية، وكذا قوله تعالى: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ ولذلك اغتفر عدم تجانسهما إذ الأولى اسمية، والثانية فعلية ولا مناسبة معنى بينهما، وفائدة الأولى الترغيب في المصالحة، والثانية تمهيد العذر في المماكسة والمشاقة كما قيل، وحضر متعد لواحد وأحضر لاثنين، والأول هو الْأَنْفُسُ القائم مقام الفاعل والثاني الشُّحَّ، والمراد أحضر الله تعالى الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وهو البخل مع الحرص، ويجوز أن يكون القائم مقام الفاعل هو الثاني أي إن الشح جعل حاضرا لها لا يغيب عنها أبدا، أو أنها جعلت حاضرة له مطبوعة عليه فلا تكاد المرأة تسمح بحقوقها من الرجل ولا الرجل يكاد يجود بالإنفاق وحسن المعاشرة مثلا على التي لا يريدها، وذكر شيخ الإسلام أن في ذلك تحقيقا للصلح وتقريرا له بحث كل من الزوجين عليه لكن لا بالنظر إلى حال نفسه فإن ذلك يستدعي التمادي في الشقاق بل بالنظر إلى حال صاحبه، فإن شح نفس الرجل وعدم ميلها عن حالتها الجبلية بغير استمالة مما يحمل المرأة على بذل بعض حقوقها إليه لاستمالته، وكذا شح
Kelime açık olduğu üzere "yastelihâ" şeklinde de okunmuştur. Kûfe ehlinin kıraatine göre { صُلْحاً } kelimesi, ya "sulhü gerçekleştirirler" anlamında mef'ulün bih'tir, ya da harf vasıtasıyla mef'uldür yani "sulh yaparlar" takdirinde olup maksat kendisiyle sulh yapılan şeydir. { بَيْنَهُما } ise, aralarındaki durumun insanlara açılmaması, bilakis onu insanlardan gizlemeleri gerektiğine dikkat çekmek için zikredilmiş bir zarftır; yahut { صُلْحاً } kelimesinden hâl olup "aralarında vaki olan" manasındadır. Ya da zaitleri hazfedilmiş bir mastardır; yahut: { أَنْبَتَها اللَّهُ نَباتاً } [Âl-i İmrân: 37] kabilindendir; { بَيْنَهُما } ise ayrılık ve ihtilaf manasında bir isim olarak mef'uldür, yahut denildiği gibi "mâ beynehümâ" takdirinde olmaksızın zarfta tevessü yoluyladır. { بَيْنَهُما } lafzının zarf, mef'ulün ise mahzuf olup "durumlarını" ve benzeri takdirinde olması da caizdir. Diğerlerinin kıraatine göre ise "tesâlehâ" ve "istalehâ" yerine geçmiş olması da, zikredilen fiile terettüp eden bir fiille mensub olması da yani "böylece durumları bir sulh ile düzelir" takdirinde bulunması da caizdir; birinci kıraatte bu ihtimal uzaktır. Harf-i cerin düşürülmesiyle mensub olması da caiz görülmüştür; yani "sulh olurlar" veya "bir sulh ile yani kendisi sebebiyle uzlaşmanın gerçekleştiği bir şeyle aralarını düzeltirler" takdirindedir. { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Sulh daha hayırlıdır”, yani ayrılıktan ve kötü geçimden yahut husumetten daha hayırlıdır; dolayısıyla lâm ahid içindir. Kendisine üstünlük kılınan şey için hayrın sübutu farazî ve takdirîdir; yani "Şayet onda bir hayır varsa, bu ondan daha hayırlıdır; aksi takdirde zikredilen şeyde hiçbir hayır yoktur" demektir. "Hayır" ile tafdilin murat edilmeyip mastar veya sıfatın kastedilmesi de caizdir; yani "o, hayırlardan bir hayırdır" demektir, bu durumda lâm cins içindir. Her iki takdirde de lâmın ahdiyye ve cinsiyye olma ihtimali olduğu söylenmiştir. Cümle itiraziyedir; Allah Teâlâ'nın: { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe hazır kılınmıştır” buyruğu da böyledir. Bundan dolayı ikisinin mütecanis olmaması bağışlanmıştır; zira birincisi isim, ikincisi fiil cümlesidir ve aralarında anlamsal bir münasebet yoktur. Denildiğine göre birincisinin faydası uzlaşmaya teşvik etmek, ikincisininki ise pazarlık ve çekişmede mazeret hazırlamaktır. "Hadara" tek mef'ule, "ahdara" ise iki mef'ule geçişlidir; birincisi nâib-i fail olan { الْأَنْفُسُ } ikincisi ise { الشُّحَّ } kelimesidir. Maksat: Allah Teâlâ nefislere hırs ile birlikte olan cimriliği hazır kılmıştır. Nâib-i failin ikinci mef'ul olması da caizdir; yani cimrilik nefisler için hazır kılınmış olup onlardan asla gaybûbet etmez, yahut nefisler ona hazır kılınmış ve onun üzerine fıtratlanmıştır; öyle ki kadın erkekten olan haklarından kolay kolay vazgeçmez, erkek de istemediği kadına infakta bulunmaya ve güzel muamele etmeye pek yanaşmaz. Şeyhülislam, bunda her iki eşi de buna sevk ederek sulhü gerçekleştirmek ve perçinlemek olduğunu belirtmiştir; ancak kişinin kendi nefsine bakmasıyla değil -zira bu, geçimsizlikte diretmeyi gerektirir-, eşinin hâline bakmasıyladır. Zira erkeğin nefsinin cimriliği ve gönlü alınmadıkça cibillî hâlinden meyletmemesi, kadını onun gönlünü almak için bazı haklarını ona hibe etmeye sevk eden şeylerdendir. Aynı şekilde kadının
نفسها بحقوقها مما يحمل الرجل على أن يقنع من قبلها بشيء يسير ولا يكلفها بذل الكثير فيتحقق بذلك الصلح الذي هو خير وَإِنْ تُحْسِنُوا في العشرة مع النساء وَتَتَّقُوا النشوز والإعراض وإن تظافرت الأسباب الداعية إليهما وتصبروا على ذلك ولم تضطروهن على فوت شيء من حقوقهن، أو بذل ما يعز عليهن. فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ من الإحسان والتقوى، أو بجميع ما تعملون، ويدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا خَبِيراً فيجازيكم ويثيبكم على ذلك، وقد أقام سبحانه كونه عالما مطلعا أكمل اطلاع على أعمالهم مقام مجازاتهم وإثابتهم عليها الذي هو في الحقيقة جواب الشرط إقامة السبب مقام المسبب، ولا يخفى ما في خطاب الأزواج بطريق الالتفات، والتعبير عن رعاية حقوقهن بالإحسان، ولفظ التقوى المنبئ عن كون النشوز والإعراض مما يتوقى منه، وترتيب الوعد الكريم على ذلك من لطف الاستمالة والترغيب في حسن المعاملة وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ أي لا تقدروا البتة على العدل بينهن بحيث لا يقع ميل ما إلى جانب في شأن من الشؤون كالقسمة والنفقة والتعهد والنظر والإقبال والممالحة والمفاكهة والمؤانسة وغيرها مما لا يكاد الحصر يأتي من ورائه.
kendi hakları konusundaki cimriliği de erkeği onun tarafından gelecek az bir şeye kanaat etmeye ve ona çok şey yüklememeye sevk eder; böylece daha hayırlı olan sulh gerçekleşmiş olur. { وَإِنْ تُحْسِنُوا } “Eğer güzel davranır”, kadınlarla muaşerette; { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”, onları buna sevk eden sebepler birbiri ardınca gelse bile nüşûz ve yüz çevirmeden [sakınır], buna sabreder ve haklarından bir şeyin kaybolmasına yahut kendilerine ağır gelen şeyleri feda etmeye onları mecbur bırakmazsanız; { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ } “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan”, ihsan ve takvadan, yahut yaptığınız her şeyden -ki zikredilenler öncelikli olarak buna dahildir-, { خَبِيراً } “hakkıyla haberdardır.” Dolayısıyla sizi bununla mükâfatlandırır ve karşılığını verir. O Sübhânehu, amellerini en mükemmel şekilde bilip muttali olmasını, aslında şartın cevabı olan onları mükâfatlandırması ve karşılık vermesi makamına koymuştur ki bu, sebebin müsebbeb yerine ikame edilmesidir. Kocalar ile iltifat yoluyla muhatap olunmasındaki, onların haklarına riayet edilmesinin "ihsan" ile ifade edilmesindeki, nüşûz ve yüz çevirmenin sakınılması gereken şeylerden olduğunu bildiren "takva" lafzındaki ve bunun üzerine kerim bir vaadin tertip edilmesindeki gönül alma ve güzel muameleye teşvik etme inceliği gizli değildir. { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ } “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz”, yani taksim, nafaka, ilgi, bakış, yöneliş, latifeleşme, sohbet, hasbihal ve saymakla bitmeyecek diğer hususlardan herhangi birinde bir tarafa hiçbir meyil vaki olmayacak şekilde aralarında adaleti sağlamaya kesinlikle güç yetiremezsiniz.
وأخرج البيهقي عن عبيدة أنه قال: لن تستطيعوا ذلك في الحب والجماع، وأخرج ابن المنذر عن ابن مسعود أنه قال: في الجماع، وأخرج ابن أبي شيبة عن الحسن وابن جرير عن مجاهد أنهما قالا: في المحبة، وأخرجا عن أبي مليكة أن الآية نزلت في عائشة رضي الله تعالى عنها وكان رسول الله ﷺ يحبها أكثر من غيرها،
Beyhakî Ubeyde'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sevgi ve cinsel birliktelikte buna asla güç yetiremezsiniz." İbnü'l-Münzir İbn Mes'ûd'dan onun: "Cinsel birliktelikte" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe Hasan'dan, İbn Cerîr de Mücâhid'den ikisinin: "Sevgide" dediklerini rivayet etmişlerdir. İkisi de İbn Ebî Müleyke'den ayetin Âişe (radıyallâhu anhâ) hakkında indiğini, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onu diğerlerinden daha çok sevdiğini rivayet etmişlerdir.
وأخرج أحمد وأبو داود والترمذي وغيرهم عنها أنها قالت: «كان النبي ﷺ يقسم بين نسائه فيعدل ثم يقول: اللهم هذا قسمي فيما أملك فلا تلمني فيما تملك ولا أملك»
Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve diğerleri Âişe'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları arasında [günleri] taksim eder, adaleti gözetir, sonra da şöyle derdi: 'Allah'ım! Bu, benim mâlik olduğum husustaki taksimimdir; Senin mâlik olduğun ve benim mâlik olmadığım hususta beni kınama!'»
وعنى ﷺ «بما تملك» المحبة وميل القلب الغير الاختياري وَلَوْ حَرَصْتُمْ على إقامة ذلك وبالغتم فيه فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ أي فلا تجوروا على المرغوب عنها كل الجور فتمنعوها حقها من غير رضا منها واعدلوا ما استطعتم فإن عجزكم عن حقيقة العدل لا يمنع عن تكليفكم بما دونها من المراتب التي تستطيعونها، وانتصاب «كل» على المصدرية فقد تقرر أنها بحسب ما تضاف إليه من مصدر أو ظرف أو غيره فَتَذَرُوها أي فتدعوا التي ملتم عنها كَالْمُعَلَّقَةِ وهي كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: التي ليست مطلقة ولا ذات بعل، وقرأ أبي- كالمسجونة- وبذلك فسر قتادة المعلقة، والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من الضمير المنصوب في فَتَذَرُوها وجوز السمين كونه في موضع المفعول الثاني لتذر على أنه بمعنى تصير، وحذف نون فَتَذَرُوها إما للناصب وهو أن المضمرة في جواب النهي، إما للجازم بناء على أنه معطوف على الفعل قبله، وفي الآية ضرب من التوبيخ،
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) «Senin mâlik olduğun» sözüyle sevgiyi ve kalbin gayri ihtiyarî meylini kastetmiştir. { وَلَوْ حَرَصْتُمْ } “ne kadar hırs gösterseniz de”, bunu yerine getirmeye ve bunda ne kadar çabalasanız da... { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Bari büsbütün meyletmeyin”, yani kendisinden yüz çevrilen kadına büsbütün haksızlık edip onun rızası olmaksızın hakkını elinden almayın; gücünüz yettiğince adil davranın; zira hakiki adaletten aciz oluşunuz, güç yetirebildiğiniz alt mertebelerle mükellef olmanıza engel değildir. "Küll" kelimesinin mansub olması mastarlık (mef'ûl-i mutlak) sebebiyledir; nitekim onun mastar, zarf veya başka bir şeye muzaf olmasına göre amil aldığı yerleşmiş bir kuraldır. { فَتَذَرُوها } “onu bırakıverirsiniz de”, yani kendisinden yüz çevirdiğiniz kadını bırakırsınız { كَالْمُعَلَّقَةِ } “askıda kalmış gibi”; o da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'nın dediği gibi: Ne boşanmış ne de kocalı olan kadındır. Übeyy "hapsedilmiş gibi" şeklinde okumuştur; Katâde de muallaka kelimesini böyle tefsir etmiştir. Câr ve mecrûr, { فَتَذَرُوها } lafzındaki mansub zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; Semîn, "dönüştürmek" manasında olması hasebiyle tezeru fiilinin ikinci mef'ulü mahallinde olmasını caiz görmüştür. { فَتَذَرُوها } fiilindeki nûn harfinin düşmesi ise ya nâsıb sebebiyledir ki o da nehyin cevabındaki muzmer "en" edatıdır, ya da kendisinden önceki fiile matuf olması esasına göre câzim sebebiyledir. Ayette bir tür azarlama vardır.
وأخرج أحمد وأبو داود والترمذي والنسائي عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال:
Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî, Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir:
«قال رسول الله ﷺ: من كانت له امرأتان فمال إلى إحداهما جاء يوم القيامة وأحد شقيه ساقط» ،
«Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Kimin iki karısı olur da birine meylederse, kıyamet gününde bir tarafı felçli/düşmüş olarak gelir.»
وأخرج غير واحد عن جابر بن زيد أنه قال:- كانت لي امرأتان فلقد كنت أعدل بينهما حتى أعدّ القبل، وعن مجاهد قال: كانوا يستحبون أن يسووا بين الضرائر حتى في الطيب يتطيب لهذه كما يتطيب لهذه، وعن ابن سيرين في الذي له امرأتان يكره أن يتوضأ في بيت إحداهما دون الأخرى. وَإِنْ تُصْلِحُوا ما كنتم تفسدون من أمورهن وَتَتَّقُوا الميل الذي نهاكم الله تعالى عنه فيما يستقبل فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً فيغفر لكم ما مضى من الحيف رَحِيماً فيتفضل عليكم برحمته وَإِنْ يَتَفَرَّقا أي المرأة وبعلها، وقرىء- يتفارقا- أي وإن لم يصطلحا ولم يقع بينهما وفاق بوجه ما من الصلح وغيره ووقعت بينهما الفرقة بطلاق يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا منهما أي يجعله مستغنيا عن الآخر ويكفه ما أهمه، وقيل: يغني الزوج بامرأة أخرى والمرأة بزوج آخر مِنْ سَعَتِهِ أي من غناه وقدرته، وفي ذلك تسلية لكل من الزوجين بعد الطلاق، وقيل: زجر لهما عن المفارقة، وكيفما كان فهو مقيد بمشيئة الله تعالى وَكانَ اللَّهُ واسِعاً أي غنيا
Pek çok râvi Câbir b. Zeyd'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Benim iki karım vardı; aralarında adaleti o derece gözetirdim ki öpücükleri bile sayardım." Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: "Kuma olan kadınlar arasında kokuda bile eşit davranmayı müstehap görürlerdi; buna koku süründüğü gibi şuna da koku sürünürdü." İbn Sîrîn'den de iki karısı olan bir kimsenin, diğerinin evinde değil de sadece birinin evinde abdest almasını mekruh gördüğü rivayet edilmiştir. { وَإِنْ تُصْلِحُوا } “Eğer düzeltirseniz”, onların işlerinden bozmuş olduğunuz şeyleri { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”, gelecekte Allah Teâlâ'nın sizi nehyettiği meyil [göstermekten], { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً } “şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır”, dolayısıyla geçmişteki haksızlığınızı bağışlar, { رَحِيماً } “çok merhamet edicidir”, dolayısıyla rahmetiyle size lütufta bulunur. { وَإِنْ يَتَفَرَّقا } “Eğer ayrılırlarsa”, yani kadın ve kocası; "yetefârakā" şeklinde de okunmuştur; yani şayet uzlaşamazlar, aralarında sulh veya başka bir yolla hiçbir şekilde anlaşma sağlanamaz ve aralarında boşanma ile ayrılık vuku bulursa, { يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا } “Allah her birini zengin kılar”, yani her birini diğerine muhtaç olmaktan kurtarır ve canını sıkan hususta ona kâfi gelir. Şöyle de denilmiştir: Kocayı başka bir kadınla, kadını da başka bir koca ile müstağni kılar; { مِنْ سَعَتِهِ } “kendi geniş lütfundan”, yani zenginliğinden ve kudretinden... Bunda boşanmadan sonra eşlerden her biri için bir teselli vardır. Şöyle de denilmiştir: Bu, onların ayrılmaktan sakındırılmasıdır. Nasıl olursa olsun, bu Allah Teâlâ'nın meşietine bağlıdır. { وَكانَ اللَّهُ واسِعاً } “Ve Allah lütfu geniş olandır”, yani zengindir,
وكافيا للخلق، أو مقتدرا أو عالما حَكِيماً متقنا في أفعاله وأحكامه.
ve mahlukata kâfidir, yahut muktedirdir veya bilendir; { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir”, fiillerinde ve hükümlerinde muhkem davranandır.
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فلا يتعذر عليه الإغناء بعد الفرقة، ولا الإيناس بعد الوحشة- ولا ولا- وفيه من التنبيه على كمال سعته وعظم قدرته ما لا يخفى، والجملة مستأنفة جيء بها- على ما قيل- لذلك وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ أي أمرناهم بأبلغ وجه، والمراد بهم اليهود والنصارى ومن قبلهم من الأمم، والكتاب عام للكتب الإلهية، ولا ضرورة تدعو إلى تخصيص الموصول باليهود والكتاب بالتوراة، بل قد يدعى أن التعميم أولى بالغرض المسوق له الكلام وهو تأكيد الأمر بالإخلاص، ومِنْ متعلقة- بوصينا- أو- بأوتوا- وَإِيَّاكُمْ عطف على الموصول وحكم الضمير المعطوف أن يكون منفصلا ولم يقدم ليتصل لمراعاة الترتيب الوجودي أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ أي وصينا كلا منهم ومنكم بأن اتقوا الله تعالى على أن أَنِ مصدرية بتقدير الجار ومحلها نصب أو جر على المذهبين، ووصلها بالأمر- كالنهي وشبهه- جائز كما نص عليه سيبويه، ويجوز أن تكون مفسرة للوصية لأن فيها معنى القول، وقوله تعالى:
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.” Dolayısıyla ayrılıktan sonra zengin kılmak, yalnızlıktan sonra ülfet vermek ve benzeri hiçbir şey O'na güç gelmez. Bunda O'nun genişliğinin kemaline ve kudretinin büyüklüğüne dair gizli olmayan bir tenbih vardır. Cümle müste'nefedir; denildiğine göre bunun için getirilmiştir. { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere tavsiye ettik”, yani onlara en beliğ şekilde emrettik; onlardan maksat Yahudiler, Hristiyanlar ve onlardan önceki ümmetlerdir. Kitap ise ilahî kitapları içine alan genel bir ifadedir; mevsûlü Yahudilere, Kitab'ı da Tevrat'a tahsis etmeyi gerektiren bir zaruret yoktur; bilakis genellemenin, sözün kendisi için sevk edildiği ihlas emrini tekit etme gayesine daha uygun olduğu iddia edilebilir. { مِنْ } lafzı { وَصَّيْنَا } fiiline yahut { أُوتُوا } fiiline müteallıktır. { وَإِيَّاكُمْ } “ve size de”, mevsûle matuftur; matuf zamirin hükmü munfasıl olmasıdır, varlıktaki sıraya riayet edilmesi sebebiyle muttasıl kılınmak üzere öne geçirilmemiştir. { أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } “'Allah'tan sakının' diye...” Yani onlardan ve sizden her birine "Allah Teâlâ'dan sakının" diye tavsiye ettik; "en" edatı harf-i cer takdiriyle masdariyyedir ve her iki mezhebe göre mahalli nasb veya cerdir. Sîbeveyh'in açıkça belirttiği gibi onun nehiy ve benzeri gibi emir kipine sıla yapılması caizdir; tavsiyenin açıklayıcısı (müfessire) olması da caizdir, çünkü onda söz manası vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ عطف على وَصَّيْنَا بتقدير قلنا- أي وصينا وقلنا لكم ولهم إن تكفروا فاعلموا أنه سبحانه مالك الملك والملكوت لا يضره كفركم ومعاصيكم، كما أنه لا ينفعه شكركم وتقواكم وإنما وصاكم وإياهم لرحمته لا لحاجته- وفي الكلام تغليب للمخاطبين على الغائبين، ويشعر ظاهر كلام البعض أن العطف على اتَّقُوا اللَّهَ وتعقب بأن الشرطية لا تقع بعد أن المصدرية، أو المفسرة فلا يصح عطفها على الواقع بعدها سواء كان إنشاء أم إخبارا، والفعل وَصَّيْنَا أو أمرنا أو غيره، وقيل: إن العطف المذكور من باب:
{ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.” [Bu ifade], "dedik" takdiriyle { وَصَّيْنَا } fiiline matuftur; yani: "Tavsiye ettik ve size ve onlara dedik ki: Şayet inkâr ederseniz, bilin ki O Sübhânehu mülk ve melekûtun sahibidir; sizin şükrünüz ve takvanız O'na fayda vermediği gibi inkârınız ve isyanlarınız da O'na zarar vermez. O, size ve onlara bir ihtiyacından ötürü değil, ancak merhametinden ötürü tavsiyede bulunmuştur." İfadede muhatapların gaiplere tağlibi vardır. Bazılarının sözünün zâhiri, atfın { اتَّقُوا اللَّهَ } ifadesine yapıldığını ihsas ettirmektedir; ancak şart cümlesinin masdariyye veya müfessire olan "en" edatından sonra gelemeyeceği, ister inşâ ister haber olsun ondan sonra gelene atfedilmesinin sahih olmayacağı ve fiilin { وَصَّيْنَا } yahut emrettik veya başkası olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Denildi ki: Zikredilen atıf şu kabildendir:
علفتها تبنا وماء باردا.
Ona saman ve soğuk su yedirdim.
وجوز أبو حيان أن تكون جملة مستأنفة خوطب بها هذه الأمة وحدها، أو مع الذين أوتوا الكتاب وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا بالغنى الذاتي عن الخلق وعبادتهم حَمِيداً أي محمودا في ذاته حمدوه أم لم يحمدوه، والجملة تذييل مقرر لما قبله، وقيل: إن قوله سبحانه: ولِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ إلخ تهديد على الكفر أي إنه تعالى قادر على عقوبتكم بما يشاء، ولا منجى عن عقوبته فإن جميع ما في السّماوات والأرض له، وقوله ﷿: وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً للإشارة إلى أنه جل وعلا لا يتضرر بكفرهم، وقوله سبحانه: وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يحتمل أن يكون كلاما مبتدأ مسوقا للمخاطبين توطئة لما بعده من الشرطية أي له سبحانه ما فيهما من الخلائق خلقا وملكا يتصرف في ذلك كيفما يشاء إيجادا وإعداما وإحياء وإماتة، ويحتمل أن يكون كالتكميل للتذييل ببيان الدليل فإن جميع المخلوقات تدل لحاجتها وفقرها الذاتي على غناه وبما أفاض سبحانه عليها من الوجود والخصائص والكمالات على كونه حميدا وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا تذييل لما قبله، والوكيل هو القيم، والكفيل بالأمر الذي يوكل إليه، وهذا على الإطلاق هو الله تعالى، وفي النهاية يقال: وكل فلان فلانا إذا استكفاه أمره ثقة أو عجزا عن القيام بأمر نفسه، والوكيل في أسماء الله تعالى هو القيم بأرزاق العباد، وحقيقته أنه يستقل بالأمر الموكول إليه، ولا يخفى أن الاقتصار على الأرزاق قصور فعمم، وتوكل على الله تعالى، وادعى البيضاوي- بيض الله تعالى غرة أحواله- أن هذه الجملة راجعة إلى قوله سبحانه: يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ فإنه إذا توكلت وفوضت فهو الغنى لأن من توكل على الله ﷿ كفاه، ولما كان ما بينهما تقريرا له لم يعد فاصلا، ولا يخفى أنه على بعده لا حاجة إليه إِنْ يَشَأْ إن يرد إذهابكم وإيجاد آخرين يُذْهِبْكُمْ يفنكم ويهلككم.
Ebû Hayyân, bunun sadece bu ümmete yahut kendilerine kitap verilenlerle birlikte hitap edilen müste'nefe bir cümle olmasını caiz görmüştür. { وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا } “Ve Allah zengindir”, yaratılmışlardan ve onların ibadetlerinden zâtî bir zenginlikle zengindir; { حَمِيداً } “övgüye layıktır”, yani O'nu övsünler veya övmesinler zâtında övülmüştür. Cümle, kendisinden öncekini teyit eden bir tezyîldir. Denildi ki: O Sübhânehu'nun: { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ } ilh. buyruğu inkâra karşı bir tehdittir; yani O Teâlâ dilediği şekilde sizi cezalandırmaya kādirdir ve O'nun cezasından hiçbir kurtuluş yoktur, zira göklerde ve yerde olan her şey O'nundur. O Azze ve Celle'nin: { وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً } buyruğu ise O Celle ve Alâ'nın onların küfründen zarar görmeyeceğine işaret etmek içindir. O Sübhânehu'nun: { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğunun, kendisinden sonraki şart cümlesine bir hazırlık olmak üzere muhataplara sevk edilmiş mübteda bir kelâm olması muhtemeldir; yani icat etme, yok etme, diriltme ve öldürme hususunda dilediği gibi tasarruf etmek üzere o ikisinde bulunan mahlukat yaratma ve mülkiyet bakımından O Sübhânehu'nundur. Delilin beyanıyla tezyîli tamamlayıcı mahiyette olması da muhtemeldir; zira bütün mahlukat, muhtaçlığı ve zâtî fakirliği sebebiyle O'nun zenginliğine; O Sübhânehu'nun onlara feyiz olarak akıttığı varlık, hususiyetler ve kemâlât sebebiyle de O'nun hamîd olduğuna delalet eder. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter”, kendisinden öncekine bir tezyîldir. Vekil ise kayyım ve kendisine havale edilen işi üstlenen kimsedir; bu da mutlak manada Allah Teâlâ'dır. en-Nihâye'de şöyle denir: "Falan kişi işinde ona güvendiği veya kendi işini görmekten aciz kaldığı için işini ona havale ettiğinde 'vekele fülânün fülânen' denir." Allah Teâlâ'nın isimleri arasında Vekil ise kulların rızıklarını ayakta tutandır; hakikati ise kendisine havale edilen işte tek başına yetkili olmasıdır. Gizli değildir ki bunu sadece rızıklara hasretmek bir kusurdur; dolayısıyla bunu genelle ve Allah Teâlâ'ya tevekkül et. Beyzâvî -Allah Teâlâ hâllerinin aydınlığını artırsın- bu cümlenin O Sübhânehu'nun: { يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } buyruğuna râci olduğunu iddia etmiştir; zira tevekkül edip işi O'na havale ettiğinde zenginlik budur, çünkü kim Allah Azze ve Celle'ye tevekkül ederse O ona yeter. İkisi arasındaki kısım bunun teyidi olduğu için araya giren bir fasıla sayılmaz. Gizli değildir ki uzaklığı sebebiyle buna bir ihtiyaç yoktur. { إِنْ يَشَأْ } “Eğer dilerse”, sizi yok edip başkalarını var etmeyi dilerse, { يُذْهِبْكُمْ } “sizi yok eder”, sizi fâni kılar ve helak eder,
أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ أي يوجد مكانكم دفعة قوما آخرين من البشر، فالخطاب لنوع من الناس،
{ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ } “ey insanlar, ve başkalarını getirir.” Yani sizin yerinize bir anda insanlardan başka bir kavim var eder; zira hitap insanlardan bir türedir.
وقد
Nitekim
أخرج سعيد بن منصور وابن جرير من حديث أبي هريرة رضي الله تعالى عنه «أنه لما نزل قوله تعالى وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ [محمد: ٣٨] ضرب النبي ﷺ بيده على ظهر سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه، وقال:
Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr, Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'in hadisinden rivayet etmişlerdir ki: «Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } [Muhammed: 38] “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir kavim getirir” buyruğu indiğinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) eliyle Selmân-ı Fârisî (radıyallâhu anh)'ın sırtına vurdu ve şöyle buyurdu:
إنهم قوم هذا»
Onlar bunun kavmidir.»
وفيه نوع تأييد لما ذكر في هذه الآية، وما نقل عن العراقي أن الضرب كان عند نزولها وحينئذ يتعين ما ذكر سهو على ما نص عليه الجلال السيوطي وجوز الزمخشري وابن عطية ومقلدوهما أن يكون المراد خلقا آخرين أي جنسا غير جنس الناس، وتعقبه أبو حيان بأنه خطأ وكونه من قبيل المجاز- كما قيل- لا يتم به المراد لمخالفته لاستعمال العرب فإن- غيرا- تقع على المغاير في جنس أو وصف،- وآخر- لا يقع إلا على المغايرة بين أبعاض جنس واحد.
Bunda, bu ayette zikredilen hususa bir tür destek vardır. Irâkî'den nakledilen, vurmanın bu ayetin inişi sırasında olduğu ve bu durumda zikredilenin taayyün edeceği yönündeki görüş ise Celâl es-Süyûtî'nin açıkça belirttiği üzere bir sehvidir. Zemahşerî, İbn Atıyye ve onların mukallitleri, kastedilenin başka bir yaratılış, yani insan cinsinden başka bir cins olabileceğini caiz görmüşlerdir. Ebû Hayyân ise bunun bir hata olduğunu belirterek onu eleştirmiş ve şöyle demiştir: Söylendiği gibi bunun mecaz türünden olmasıyla da kastedilen mana hâsıl olmaz; zira bu, Arapların kullanımına aykırıdır. Çünkü "gayr" (غَيْر) kelimesi cinsteki veya sıfattaki farklı olan için kullanılır; "âhar" (آخَر) kelimesi ise sadece tek bir cinsin fertleri arasındaki farklılık için kullanılır.
وفي درّة الغواص في أوهام الخواص أنهم يقولون: ابتعت عبدا وجارية أخرى فيوهمون فيه لأن العرب لم تصف بلفظي آخر، وأخرى وجمعهما إلا ما يجانس المذكور قبله كما قال تعالى: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النجم: ١٩، ٢٠] وقوله سبحانه: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [البقرة: ١٨٥] فوصف جل اسمه- مناة- بالأخرى لما جانست- العزى، واللات- ووصف الأيام بالأخر لكونها من جنس الشهر، والأمة ليست من جنس العبد لكونها مؤنثة وهو مذكر فلم يجز لذلك أن يتصف بلفظ أخرى كما لا يقال: جاءت هند ورجل آخر، والأصل في ذلك أن آخر من قبيل أفعل الذي يصحبه من، ويجانس المذكور بعده كما يدل على ذلك أنك إذا قلت: قال: الفند الزماني، وقال آخر: كان تقدير الكلام، وقال آخر: من الشعراء وإنما حذفت لفظة من لدلالة الكلام عليها، وكثرة استعمال آخر في النطق، وفي الدر المصون: إن هذا غير متفق عليه، وإنما ذهب إليه كثير من النحاة وأهل اللغة وارتضاه نجم الأئمة الرضي إلا أنه يردّ على الزمخشري ومن معه أن آخرين صفة موصوف محذوف، والصفة لا تقوم مقام موصوفها إلا إذا كانت خاصة نحو مررت بكاتب، أو إذا دل الدليل على تعيين الموصوف- وهنا ليست بخاصة- فلا بد أن يكون من جنس الأول لتدل على المحذوف وقال ابن يسعون والصقلي وجماعة: إن العرب لا تقول: مررت برجلين وآخر لأنه إنما يقابل آخر ما كان من جنسه تثنية وجمعا، وإفرادا، وقال ابن هشام هذا غير صحيح لقول ربيعة بن يكدم:
Dürretü'l-Gawwâs fî Evhâmi'l-Havâss adlı eserde şöyle denir: İnsanlar "İbtea'tü abden ve câriyeten uhrâ" (Bir köle ve diğer bir cariye satın aldım) derler ve bunda yanılgıya düşerler. Çünkü Araplar "âhar" (آخَر) ve "uhrâ" (أُخْرَى) lafızlarıyla ve bunların çoğullarıyla, ancak kendisinden önce zikredilenle aynı cinsten olanı nitelerler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } [en-Necm: 19, 20] “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?” Ve O Sübhânehu'nun şu buyruğunda olduğu gibi: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } [el-Bakara: 185] “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta yahut yolculukta olursa tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun].” İsmi celil olan [Allah], Menât'ı; Uzzâ ve Lât ile aynı cinsten olduğu için "uhrâ" ile nitelemiş, günleri de ayın cinsinden olduğu için "uher" (أُخَر) ile nitelemiştir. Cariye ise müennes, köle de müzekker olduğu için cariye köle ile aynı cinsten değildir; bu sebeple "uhrâ" lafzıyla nitelenmesi caiz olmamıştır, nitekim "Câet Hindün ve racülün âhar" (Hind ve başka bir adam geldi) denilemeyeceği gibi. Bundaki asıl kural şudur: "Âhar", kendisinde "min" (مِنْ) bulunan ve kendisinden sonra zikredilen ile aynı cinsten olan "ef'al" (أَفْعَل) veznindendir. Nitekim şu sözün buna delalet eder: "Kâle'l-Findü'z-Zimmânî ve kâle âharu" (Find ez-Zimmânî dedi ve bir diğeri dedi) dediğinde kelamın takdiri, "ve kâle âharu mine'ş-şuarâ" (şairlerden bir diğeri dedi) şeklindedir. "Min" lafzı, kelamın ona delalet etmesi ve "âhar" lafzının telaffuzda çokça kullanılması sebebiyle hazfedilmiştir. ed-Dürrü'l-Masûn'da ise şöyle denir: Bu husus ittifak edilmiş bir konu değildir; ancak nahivcilerin ve dil ehlinin çoğu bu görüşe gitmiş ve Eimme'nin yıldızı er-Radî de bunu benimsemiştir. Ne var ki Zemahşerî ve beraberindekilere şu itiraz yöneltilir: "Âharîn", mahzuf bir mevsufun sıfatıdır. Sıfat ise ancak "Merartü bi-kâtibin" (Bir kâtibe uğradım) gibi özel bir nitelik taşıdığında veya delil mevsufun tayinine delalet ettiğinde mevsufunun yerine geçer; burada ise özel bir sıfat değildir. Dolayısıyla mahzufe delalet etmesi için birincinin cinsinden olması gerekir. İbn Yes'ûn, es-Sıkıllî ve bir grup şöyle demiştir: Araplar "Merartü bi-raculeyni ve âhara" (İki adama ve bir diğerine uğradım) demezler; çünkü "âhar" ancak tesniye, cemi ve müfret olarak kendi cinsinden olanın karşısında yer alır. İbn Hişâm ise Rabîa b. Mükeddem'in şu sözü sebebiyle bunun doğru olmadığını söylemiştir:
ولقد شفعتهما بآخر ثالث ... وأبى الفرار إلى الغداة تكرمي
"Andolsun ki o ikisini üçüncü bir diğeriyle çiftledim, / Cömertliğim ise sabaha kadar kaçmayı reddetti."
وقال أبو حية النميري:
Ebû Hayye en-Nümeyrî de şöyle demiştir:
وكنت أمشي على ثنتين معتدلا ... فصرت أمشي على أخرى من الشجر
"İki [ayak] üzerinde dosdoğru yürüyordum, / Şimdi ise ağaçtan bir diğerinin üzerinde yürür oldum."
وإنما يعنون بكونه من جنس ما قبله أن يكون اسم الموصوف بآخر في اللفظ، أو التقدير يصح وقوعه على المتقدم الذي قوبل بآخر على جهة التواطؤ ولذلك لو قلت: جاءني زيد وآخر كان سائغا لأن التقدير ورجل آخر، وكذا جاءني زيد وأخرى تريد نسمة أخرى وكذا اشتريت فرسا ومركوبا آخر سائغ، وإن كان المركوب الآخر جملا لوقوع المركوب عليهما بالتواطؤ فإن كان وقوع الاسم عليهما على جهة الاشتراك المحض فإن كانت حقيقتهما واحدة جازت المسألة نحو قام أحد الزيدين وقعد الآخر، وإن لم تكن حقيقتهما واحدة لم تجز لأنه لم يقابل به ما هو من جنسه نحو رأيت المشتري والمشتري الآخر تريد بأحدهما الكوكب، وبالآخر مقابل البائع، وهل يشترط مع التواطؤ اتفاقهما في التذكير؟ فيه خلاف، فذهب المبرد إلى عدم اشتراطه فيجوز جاءتني جاريتك وإنسان آخر، واشترطه ابن جني، والصحيح ما ذهب إليه المبرد بدليل قول عنترة:
Onların "kendisinden öncekinin cinsinden olması" ile kastettikleri; lafızda veya takdirde "âhar" ile nitelenen mevsufun isminin, tevâtü yoluyla "âhar" ile karşılık kılınan önceki isme de yüklenmesinin sahih olmasıdır. Bu yüzden şayet "Câenî Zeydün ve âharu" (Bana Zeyd ve bir diğeri geldi) dersen bu caiz olur; çünkü takdiri "ve racülün âharu" (ve başka bir adam) şeklindedir. Aynı şekilde "Câenî Zeydün ve uhrâ" (Bana Zeyd ve diğer bir [dişi] geldi) demen de caizdir; bununla "nesemetün uhrâ" (diğer bir can/insan) kastedersin. Keza diğer binek deve olsa bile "İştereytü ferasen ve merkûben âhara" (Bir at ve başka bir binek satın aldım) demen de caizdir; çünkü "binek" ismi tevâtü yoluyla her ikisine de yüklenir. Şayet ismin her ikisine yüklenmesi sırf müştereklik (eşseslilik) yoluyla ise, eğer ikisinin hakikati bir ise "Kāme ehadü'z-Zeydeyni ve kaade'l-âharu" (İki Zeyd'den biri kalktı, diğeri oturdu) örneğinde olduğu gibi bu mesele caiz olur. Eğer hakikatleri bir değilse caiz olmaz; çünkü onunla kendi cinsinden olana karşılık kılınmamıştır; örneğin biriyle yıldızı, diğeriyle satıcının karşısındakini kastederek "Reeytü'l-Müşteriye ve'l-Müşteriye'l-âhara" (Müşteri [yıldızını] ve diğer Müşteri'yi [alıcıyı] gördüm) demen gibi. Tevâtü ile birlikte her ikisinin müzekkerlikte uyuşması şart mıdır? Bu konuda ihtilaf vardır: el-Müberred bunun şart olmadığı görüşüne gitmiştir, dolayısıyla "Câetnî câriyetüke ve insânün âharu" (Bana cariyen ve başka bir insan geldi) denilmesi caizdir. İbn Cinnî ise bunu şart koşmuştur. Sahih olan el-Müberred'in gittiği görüştür; zira Antere'nin şu sözü buna delildir:
والخيل تقتحم الغبار عوابسا ... من بين منظمة وآخر ينظم
"Atlar tozu yarıp geçerken yüzleri asıktı; / [Kimi] dizilmiş olanlar arasından, kimi de dizilen bir diğeriydi."
وما ذكر من أن آخر يقابل به ما تقدمه من جنسه هو المختار، وإلا فقد يستعملونه من غير أن يتقدمه شيء من جنسه، وزعم أبو الحسن أن ذلك لا يجوز إلا في الشعر، فلو قلت: جاءني آخر من غير أن تتكلم قبله بشيء من صنفه لم يجز، ولو قلت: أكلت رغيفا، وهذا قميص آخر لم يحسن، وأما قول الشاعر:
"Âhar" kelimesinin kendi cinsinden önceki bir şeye karşılık getirildiği yönünde zikredilen husus tercih edilen görüştür; aksi takdirde bazen onu kendisinden önce kendi cinsinden bir şey geçmeksizin de kullanırlar. Ebu'l-Hasen, bunun sadece şiirde caiz olacağını ileri sürmüştür. Dolayısıyla, kendisinden önce onun cinsinden bir şey söylemeksizin "Câenî âharu" (Bana bir diğeri geldi) dersen bu caiz olmaz. "Ekeltü rağîfen ve hâzâ kamîsun âharu" (Bir somun ekmek yedim ve bu da başka bir gömlektir) desen güzel olmaz. Şairin şu sözüne gelince:
صلى على عزة الرحمن وابنتها ... ليلى وصلى على جاراتها الأخر
"Rahmân, Azze'ye ve kızı Leylâ'ya rahmet etsin; / Ve onun diğer kadın komşularına da rahmet etsin."
فمحمول على أنه جعل ابنتها جارة لها لتكون الأخرى من جنسها، ولولا هذا التقدير لما جاز أن يعقب ذكر البنت بالجارات، بل كان يقول وصلى على بناتها الأخر، وقد قوبل في البيت أيضا- أخر- وهو جمع بابنتها وهو مفرد، وزعم السهيلي أن- أخرى- في قوله تعالى: وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النجم: ٢٠] استعملت من غير أن يتقدمها شيء من صنفها لأنه غير مَناةَ الطاغية التي كانوا يهلون إليها بقديد فجعلها ثالثة اللات والعزى، وأخرى لمناة التي كان يعبدها عمرو بن الجموح وغيره من قومه مع أنه لم يتقدم لها ذكر، والصواب أنه جعلها أخرى بالنظر إلى اللات والعزى، وساغ ذلك لأن الموصوف بالأخرى، وهو الثالثة يصح وقوعه على اللات والعزى، ألا ترى أن كل واحدة منهنّ ثالثة بالنظر إلى صاحبتها؟ وإنما اتجه ذلك لما ذكره أبو الحسن من أن استعمال آخر وأخرى من غير أن يتقدمهما صنفهما لا يجوز إلا في الشعر انتهى.
Bu beyit, "diğer" kelimesi kendi cinsinden olsun diye kızını onun komşusu kıldığı anlamına hamledilir. Bu takdir olmasaydı kızın zikrinin ardından kadın komşuların zikredilmesi caiz olmaz, bilakis "ve onun diğer kızlarına rahmet etsin" demesi gerekirdi. Beyitte ayrıca cemi olan "uher" lafzı, müfret olan kızı lafzına karşılık getirilmiştir. Süheylî, Allah Teâlâ'nın: { وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } [en-Necm: 20] “Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı” buyruğundaki "uhrâ" kelimesinin, kendisinden önce kendi cinsinden bir şey geçmeksizin kullanıldığını ileri sürmüştür; zira o, Kudeyd'de adına ihrama girdikleri taşkın Menât'tan başkasıdır. Böylece onu Lât ve Uzzâ'nın üçüncüsü, kendisinden önce zikri geçmemiş olmasına rağmen Amr b. el-Cemûh ve kavminden başkalarının taptığı Menât'ın da "diğeri" kılmıştır. Doğru olan ise onu Lât ve Uzzâ'ya nispetle "diğeri" kılmış olmasıdır. Bu da caiz olmuştur; çünkü "uhrâ" ile nitelenen "üçüncü" lafzı Lât ve Uzzâ'ya da hamledilebilir. Görmez misin ki onlardan her biri arkadaşına nispetle üçüncüdür? Bu yöneliş, Ebu'l-Hasen'in "âhar" ve "uhrâ" kelimelerinin kendilerinden önce cinsleri geçmeksizin kullanımının ancak şiirde caiz olacağına dair zikrettiği husustan ötürüdür, [Süheylî'nin sözü] bitti.
وهو تحقيق نفيس إلا أنه سيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق الكلام في الآية الآتي ذكرها، وفي المسائل الصغرى للأخفش في باب عقده لتحقيق هذه المسألة أن العرب لا تستعمل آخر إلا فيما هو من صنف ما قبله، فلو قلت: أتاني صديق لك وعدو لك آخر لم يحسن لأنه لغو من الكلام، وهو يشبه- سائر وبقية وبعض- في أنه لا يستعمل إلا في جنسه، فلو قلت: ضربت رجلا وتركت سائر النساء لم يكن كلاما، وقد يجوز ما امتنع بتأويل كرأيت فرسا وحمارا آخر نظرا إلى أنه دابة قال امرؤ القيس:
Bu nefis bir tahkiktir; ancak zikri gelecek olan ayetteki kelamın tahkiki inşâallahu teâlâ gelecektir. Ahfeş'in el-Mesâilü's-Suğrâ'sında bu meselenin tahkiki için açtığı babda belirtildiğine göre Araplar "âhar" lafzını ancak kendisinden öncekinin cinsinden olan şeyde kullanırlar. Şayet "Etânî sadîkun leke ve adüvvün leke âharu" (Sana bir dostun ve sana başka bir düşmanın geldi) dersen güzel olmaz; çünkü bu laf kalabalığıdır. Bu kelime; sadece kendi cinsinde kullanılması bakımından "sâir" (سَائِر), "bakıyye" (بَقِيَّة) ve "ba'z" (بَعْض) lafızlarına benzer. Şayet "Darabtü racülen ve teraktü sâire'n-nisâi" (Bir adama vurdum ve diğer kadınları bıraktım) dersen bu [düzgün] bir söz olmaz. Bazen caiz olmayan şey, bir tevil ile caiz olabilir; örneğin onun bir binek hayvanı olduğuna bakarak "Reeytü ferasen ve hımâran âhara" (Bir at ve başka bir eşek gördüm) demek gibi. İmruülkays şöyle demiştir:
إذا قلت: هذا صاحبي ورضيته ... وقرت به العينان بدلت آخرا
"Ne zaman 'İşte dostum budur, ondan razıyım / Ve gözlerim onunla aydınlandı' desem, bir başkasıyla değiştirildim."
وفي الحديث «أن رسول الله ﷺ وجد خفة في مرضه فقال: انظروا من أتكىء عليه فجاءت بريرة ورجل آخر فاتكأ عليهما» .
Hadiste şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hastalığında bir hafiflik hissetti ve: 'Bakın kime yaslanabilirim?' buyurdu. Bunun üzerine Berîre ve başka bir adam geldi, o da ikisine yaslandı.»
وحاصل هذا أنه لا يوصف بآخر إلا ما كان من جنس ما قبله لتتبين مغايرته في محل يتوهم فيه اتحاده ولو تأويلا، وحينئذ لا يكون ما ذكره الزمخشري نصا في الخطأ ومخالفة استعمال العرب المعول عليه عند الجمهور وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ أي إفنائكم بالمرة وإيجاد آخرين قَدِيراً بليغ القدرة لكنه سبحانه لم يفعل وأبقاكم على ما أنتم عليه من العصيان لعدم تعلق مشيئته لحكمة اقتضت ذلك لا لعجزه ﷾ عن ذلك علوا كبيرا مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا كالمجاهد يريد بجهاده الغنيمة والمنافع الدنيوية.
Bunun özeti şudur: Tevil yoluyla da olsa aynı olduğu vehmedilen bir yerde farklılığı açıklığa kavuşsun diye "âhar" ile ancak kendisinden öncekinin cinsinden olan nitelenir. Bu durumda Zemahşerî'nin zikrettiği husus, açık bir hata ve cumhur nezdinde itimat edilen Arap kullanımına aykırı olmaz. { وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ } “Allah buna”, yani sizi tamamen yok edip başkalarını var etmeye, { قَدِيراً } “hakkıyla güç yetirendir”, kudreti son derece yetendir. Fakat O Sübhânehu bunu yapmamış; bunu gerektiren bir hikmetten ötürü meşieti taalluk etmediği için -haşa acizliğinden ötürü değil, O bundan pek yücedir- sizi üzerinde bulunduğunuz isyan hâli üzere bırakmıştır. { مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا } “Kim dünya mükâfatını isterse”, cihadıyla ganimet ve dünyevi menfaatleri arzulayan mücahid gibi.
فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ جزاء الشرط بتقدير الإعلام والإخبار أي مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فأعلمه وأخبره أن عند الله تعالى ثواب الدارين فما له لا يطلب ذلك كمن يقول: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً [البقرة: ٢٠١] ، أو يطلب الأشرف وهو ثواب الآخرة فإن من جاهد مثلا خالصا لوجه الله تعالى لم تخطه المنافع الدنيوية وله في الآخرة ما هي في جنبه كلا شيء،
{ فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “[bilsin ki] dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır”, bildirme ve haber verme takdiriyle şartın cezasıdır; yani kim dünya mükâfatını isterse ona bildir ve haber ver ki iki yurdun da mükâfatı Allah Teâlâ'nın katındadır. O hâlde { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } [el-Bakara: 201] “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” diyen kimse gibi bunu istemez mi veya daha şerefli olanı, yani ahiret mükâfatını talep etmez mi? Zira her kim sırf Allah Teâlâ'nın rızası için cihad ederse dünyevi menfaatleri kaçırmaz ve ahirette de onun yanında [dünyanın] hiçbir şey mesabesinde kaldığı mükâfatlara kavuşur.
وفي مسند أحمد عن زيد بن ثابت «سمعت رسول الله ﷺ يقول: من كان همه الآخرة جمع الله تعالى شمله وجعل غناه في قلبه وأتته الدنيا وهي راغمة، ومن كانت نيته الدنيا فرق الله تعالى عليه ضيعته وجعل فقره بين عينيه ولم يأته من الدنيا إلا ما كتب له»
Müsned-i Ahmed'de Zeyd b. Sâbit'ten şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işittim: 'Kimin derdi ahiret olursa Allah Teâlâ onun işlerini toparlar, zenginliğini kalbine koyar ve dünya ona boyun eğerek gelir. Kimin de niyeti dünya olursa Allah Teâlâ onun işini dağıtır, fakirliğini iki gözünün arasına koyar ve ona dünyadan ancak kendisine takdir edilen gelir.'»
وجوز أن يقدر الجزاء من جنس الخسران، فيقال: من كان يريد ثواب الدنيا فقط فقد خسر وهلك، فعند الله تعالى ثواب الدنيا والآخرة له إن أراده،
Cezanın hüsran cinsinden takdir edilmesi de caiz görülmüştür; şöyle ki: Kim sadece dünya mükâfatını isterse şüphesiz hüsrana uğramış ve helak olmuştur; hâlbuki dilerse dünya ve ahiret mükâfatı Allah Teâlâ'nın katında onun içindir.
وفي صحيح مسلم عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «سمعت النبي ﷺ يقول: أول الناس يقضى عليه يوم القيامة رجل استشهد فأتي به فعرفه نعمه فعرفها قال: فما عملت فيها؟ قال: قاتلت فيك حتى استشهدت قال: كذبت ولكنك قاتلت لأن يقال: جريء، فقد قيل: ثم أمر به فسحب على وجهه حتى ألقي في النار، ورجل تعلم العلم وعلمه وقرأ القرآن فأتي به فعرفه نعمه فعرفها قال: فما فعلت فيها؟ قال: تعلمت العلم وعلمته وقرأت فيك القرآن قال: كذبت ولكنك تعلمت ليقال: عالم، وقرأت ليقال: هو قارئ، فقد قيل، ثم أمر به فسحب على وجهه حتى ألقي في النار، ورجل وسع الله تعالى عليه وأعطاه من أصناف المال كله فأتى به فعرفه نعمه فعرفها قال: فما عملت فيها؟ قال: ما تركت من سبيل تحب أن ينفق فيها إلا أنفقت فيها، قال: كذبت ولكنك فعلت ليقال: هو جواد، فقد قيل، ثم أمر به فسحب على وجهه حتى ألقي في النار» ،
Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işittim: 'Kıyamet gününde aleyhine hüküm verilecek ilk insan, şehit edilen bir adamdır. O getirilir, Allah ona nimetlerini tanıtır, o da onları tanır. [Allah]: 'Peki bu nimetler içinde ne yaptın?' buyurur. O da: 'Senin yolunda savaştım, nihayet şehit oldum' der. [Allah]: 'Yalan söyledin! Fakat sen cesur denilsin diye savaştın; nitekim [öyle] denildi de' buyurur. Sonra emredilir ve yüzüstü sürüklenerek ateşe atılır. Bir adam da ilim öğrenmiş, onu öğretmiş ve Kur'an okumuştur. O getirilir, Allah ona nimetlerini tanıtır, o da onları tanır. 'Peki bunda ne yaptın?' buyurur. O da: 'İlim öğrendim, onu öğrettim ve senin rızan için Kur'an okudum' der. [Allah]: 'Yalan söyledin! Fakat sen âlim denilsin diye ilim öğrendin, kāri denilsin diye okudun; nitekim denildi de' buyurur. Sonra emredilir ve yüzüstü sürüklenerek ateşe atılır. Bir adam da Allah Teâlâ'nın durumunu genişlettiği ve kendisine her çeşit maldan verdiği kimsedir. O getirilir, Allah ona nimetlerini tanıtır, o da onları tanır. 'Peki bunda ne yaptın?' buyurur. O da: 'Harcamayı sevdiğin hiçbir yol bırakmadım, mutlaka orada harcadım' der. [Allah]: 'Yalan söyledin! Fakat sen cömert denilsin diye yaptın; nitekim denildi de' buyurur. Sonra emredilir ve yüzüstü sürüklenerek ateşe atılır.'»
وقيل: إنه الجزاء إلا أنه مؤول بما يجعله مرتبا على الشرط لأن مآله أنه ملوم موبخ لتركه الأهم الأعلى الجامع لما أراده مع زيادة لكن من يشترط العائد في الجزاء يقدره كما أشرنا إليه، وقيل:
Denildi ki: O bizzat cezadır; ancak şarta terettüp edecek şekilde tevil edilmiştir. Çünkü bunun neticesi, onun istediğini fazlasıyla toplayan en mühim ve en yüce olanı terk ettiği için kınanıp azarlanmış olmasıdır. Fakat cezada [şarta dönen] bir âid zamir şart koşan kimse, işaret ettiğimiz üzere onu takdir eder. Denildi ki:
المراد أنه تعالى عنده ثواب الدارين فيعطي كلا ما يريده كقوله تعالى. مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ [الشورى: ٢٠] الآية وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً تذييل لمعنى التوبيخ أي كيف يرائي المرائي وأن الله تعالى سميع بما يهجس في خاطره وما تأمر به دواعيه بصير بأحواله كلها ظاهرها وباطنها فيجازيه على ذلك، وقد يقال: ذيل بذلك لأن إرادة الثواب إما بالدعاء وإما بالسعي، والأول مسموع، والثاني مبصر، وقيل: السمع والبصر عبارتان عن اطلاعه تعالى على غرض المريد للدنيا أو الآخرة وهو عبارة عن الجزاء، ولا يخفى أنه وإن كان لا يخلو عن حسن إلا أنه يوهم إرجاع صفة السمع والبصر إلى العلم وهو خلاف المقرر في الكلام يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ
Kastedilen, Allah Teâlâ'nın katında iki yurdun da mükâfatı olduğu ve dileyene dilediğini vereceğidir; nitekim O Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } [eş-Şûrâ: 20] “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız” ayeti. { وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyruğu, azarlama manasına bir tezyîldir; yani gösteriş yapan nasıl gösteriş yapabilir ki? Hâlbuki Allah Teâlâ onun hatırından geçenleri ve iç dürtülerinin emrettiklerini hakkıyla işiten, açık ve gizli bütün hâllerini hakkıyla görendir; dolayısıyla onu buna göre cezalandıracaktır. Şöyle de denilebilir: Bununla tezyîl yapılmıştır; çünkü sevap istemek ya dua ile olur ya da gayret ile. Birincisi işitilir, ikincisi ise görülür. Denildi ki: İşitme ve görme, O Teâlâ'nın dünyayı veya ahireti dileyenin maksadına muttali olmasından kinayedir; bu da cezadan ibarettir. Gizli değildir ki bu her ne kadar bir güzellikten uzak olmasa da sem' ve basar sıfatını ilme irca etme vehmini doğurur; bu ise kelamda takarrur eden esasa aykırıdır. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } “Ey iman edenler! Adaleti titizlikle ayakta tutanlar olun”,
أي مواظبين على العدل في جميع الأمور مجتهدين في ذلك كل الاجتهاد لا يصرفكم عنه صارف.
Yani bütün işlerde adalete devam eden, hiçbir engelleyicinin sizi ondan alıkoyamayacağı şekilde bu hususta var gücüyle çaba gösteren kimseler [olun].
وعن الراغب أنه سبحانه نبه بلفظ القوّامين على أن مراعاة العدالة مرة أو مرتين لا تكفي بل يجب أن تكون على الدوام، فالأمور الدينية لا اعتبار بها ما لم تكن مستمرة دائمة، ومن عدل مرة أو مرتين لا يكون في الحقيقة عادلا أي لا ينبغي أن يطلق فيه ذلك شُهَداءَ بالحق لِلَّهِ بأن تقيموا شهاداتكم لوجه الله تعالى لا لغرض دنيوي، وانتصاب شُهَداءَ على أنه خبر ثان لكونوا ولا يخفى ما في تقديم الخبر الأول من الحسن.
Râgıb'dan nakledildiğine göre O Sübhânehu, "kavvâmîn" lafzıyla adaleti bir veya iki defa gözetmenin yetmeyeceğine, bilakis bunun sürekli olması gerektiğine dikkat çekmiştir. Zira dinî işler sürekli ve daimi olmadıkça muteber olmaz; bir veya iki defa adaletli davranan kimse ise hakikatte adil sayılmaz, yani onun hakkında bu vasfın mutlak olarak kullanılması uygun düşmez. { شُهَداءَ } “şahitler [olun]”, hak ile [şahitlik edenler], { لِلَّهِ } “Allah için”, yani şahitliklerinizi dünyevi bir amaç için değil, sırf Allah Teâlâ'nın rızası için ikame etmeniz suretiyle. { شُهَداءَ } kelimesinin nasbı, { كُونُوا } fiilinin ikinci haberi olması sebebiyledir; birinci haberin öne alınmasındaki güzellik ise gizli değildir.
وجوز أن يكون على أنه حال من الضمير المستكن فيه، وأيد بما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في معنى الآية: أي كونوا قوّالين بالحق في الشهادة على من كانت ولمن كانت من قريب وبعيد، وقيل: إنه صفة قَوَّامِينَ، وقيل: إنه خبر كُونُوا وقوّامين حال وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أي ولو كانت الشهادة على أنفسكم، وفسرت الشهادة ببيان الحق مجازا فتشمل الإقرار المراد هاهنا، والشهادة بالمعنى الحقيقي المراد فيما بعد فلا يلزم الجمع بين الحقيقة والمجاز، وقيل: الكلام خارج مخرج المبالغة وليس المقصود حقيقته فلا حاجة إلى القول بعموم المجاز ليشمل الإقرار حيث إن شهادة المرء على نفسه لم تعهد، والجار- على ما أشير إليه- ظرف مستقر وقع خبرا لكان المحذوفة وإن كان في الأصل صلة الشهادة لأن متعلق المصدر قد يجعل خبرا عنه فيصير مستقرا مثل الحمد لله ولا يجوز ذلك في اسم الفاعل ونحوه، ويجوز أن يكون ظرفا لغوا متعلقا بخبر محذوف أي ولو كانت الشهادة وبالا على أنفسكم، وعلقه أبو البقاء بفعل دل عليه شُهَداءَ أي لو شهدتم على أنفسكم وجوز تعلقه- بقوّامين- وفيه بعد، وَلَوْ إما على أصلها أو بمعنى إن وهي وصلية، وقيل: جوابها مقدر أي لوجب أن تشهدوا عليها أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ أي ولو كانت على والديكم وأقرب الناس إليكم أو ذوي قرابتكم، وعطف الأول- بأو- لأنه مقابل للأنفس وعطف الثاني عليه بالواو لعدم المقابلة إِنْ يَكُنْ أي المشهود عليه غَنِيًّا يرجى في العادة ويخشى أَوْ
Onun içindeki müstetir zamirden hâl olması da caiz görülmüştür. Bu, İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan ayetin manası hakkında rivayet edilen şu sözle desteklenir: "Yani yakın veya uzak, kime ve kimin aleyhine olursa olsun şahitlikte hakkı söyleyenler olun." Denildi ki: O, { قَوَّامِينَ } kelimesinin sıfatıdır. Denildi ki: O, { كُونُوا } fiilinin haberi, "kavvâmîn" ise hâldir. { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “velev ki kendi aleyhinize olsun”, yani velev ki şahitlik kendi aleyhinize olsun. Şahitlik mecaz yoluyla hakkın beyanı ile tefsir edilmiştir; böylece burada kastedilen ikrarı ve sonrasında kastedilen hakiki manadaki şahitliği kapsar, dolayısıyla hakikat ile mecazın cem edilmesi gerekmez. Denildi ki: Kelam mübalağa üslubunda vârit olmuştur, maksat hakikati değildir; dolayısıyla kişinin kendi aleyhine şahitliği bilinen bir durum olmadığından ikrarı kapsaması için mecazın umumiliğini söylemeye gerek yoktur. Car-mecrur -işaret edildiği üzere- mahzuf kânenin haberi konumunda olan bir zarf-ı müstakardır; asılda şahitliğin sılası olsa bile, zira masdarın müteallakı ondan haber kılınabilir ve "el-hamdü lillâh" örneğinde olduğu gibi müstakar hâle gelir; ism-i fail ve benzerlerinde ise bu caiz olmaz. Mahzuf bir habere müteallık zarf-ı lağv olması da caizdir; yani "şahitlik kendi nefisleriniz aleyhine bir vebal olsa bile". Ebü'l-Bekâ onu { شُهَداءَ } lafzının delalet ettiği bir fiile bağlamıştır; yani "kendi aleyhinize şahitlik etseniz bile". { قَوَّامِينَ } lafzına müteallık olmasını da caiz görmüştür ki bunda uzaklık vardır. { وَلَوْ } ya aslı üzeredir yahut "in" (إِنْ) manasındadır ve vasliyyedir. Denildi ki: Cevabı mukadderdir, yani "onun aleyhine şahitlik etmeniz vacip olurdu". { أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “yahut ana-babanızın ve en yakınlarınızın [aleyhine olsun]”, yani yahut anne-babanızın ve insanların size en yakını olanların veya akrabalarınızın [aleyhine olsun]. Birincisi nefislere mukabil olduğu için "ev" (أَوْ) ile atfedilmiş, ikincisi ise bir mukabele olmadığı için ona vav ile atfedilmiştir. { إِنْ يَكُنْ } “İsterse olsun”, yani aleyhine şahitlik edilen kimse, { غَنِيًّا } “zengin”, adeten umulan ve kendisinden korkulan, { أَوْ } “yahut”,
فَقِيراً
{ فَقِيراً } “fakir [olsun]”,
يترحم عليه في الغالب ويحنى، وقرأ عبد الله- إن يكن غني أو فقير- بالرفع على أن كان تامة، وجواب الشرط محذوف دل عليه قوله تعالى: فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما أي فلا تمتنعوا عن الشهادة على الغني طلبا لرضاه أو على الفقير شفقة عليه لأن الله تعالى أولى بالجنسين وأنظر لهما من سائر الناس، ولولا أن حق الشهادة مصلحة لهما لما شرعها فراعوا أمر الله تعالى فإنه أعلم بمصالح العباد منكم، وقرأ أبيّ «فالله أولى بهم» بضمير الجمع وهو شاهد على أن المراد جنسا الغني والفقير وأن ضمير التثنية ليس عائدا على الغني والفقير المذكورين لأن الحكم في الضمير العائد على المعطوف- بأو- الإفراد كما قيل: لأنها لأحد الشيئين أو الأشياء، وقيل: إن أَوِ بمعنى الواو، والضمير عائد إلى المذكورين، وحكي ذلك عن الأخفش، وقيل: إنها على بابها وهي هنا لتفصيل ما أبهم في الكلام، وذلك مبني على أن المراد بالشهادة ما يعم الشهادة للرجل والشهادة عليه، فكل من المشهود له والمشهود عليه يجوز أن يكون غنيا وأن يكون فقيرا فقد يكونان غنيين، وقد يكونان فقيرين، وقد يكون أحدهما فقيرا والآخر غنيا، فحيث لم تذكر الأقسام أتي- بأو- لتدل على ذلك، فضمير التثنية على المشهود له والمشهود عليه على أي وصف كانا عليه، وقيل: غير ذلك، وقال الرضي: الضمير الراجع إلى المذكور المتعدد الذي عطف بعضه على بعض- بأو- يجوز أن يوحد وأن يطابق المتعدد، وذلك يدور على القصد، فيجوز: جاءني زيد أو عمرو وذهب، أو وهما ذاهبان إلى المسجد، وعلى هذا لا حاجة إلى التوجيه لعدم صحة التثنية ووجوب الإفراد في مثل هذا الضمير، نعم قيل: إن الظاهر الإفراد دون التثنية، وإن جاز كل منهما فيحتاج العدول عن الظاهر إلى نكتة.
çoğunlukla kendisine acınan ve şefkat gösterilen. Abdullah [b. Mes'ûd], kânenin tâmme olması üzere merfû olarak "in yekün ganiyyün ev fakîrun" şeklinde okumuştur. Şartın cevabı mahzuftur ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ona delalet etmektedir: { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Allah her ikisine de daha yakındır.” Yani rızasını kazanmak için zenginin aleyhine veya ona acıyarak fakirin aleyhine şahitlikten kaçınmayın; çünkü Allah Teâlâ bu iki cinse de diğer insanlardan daha evlâdır ve onları daha çok gözetendir. Şayet şahitlik hakkı o ikisinin maslahatına olmasaydı onu meşru kılmazdı; öyleyse Allah Teâlâ'nın emrini gözetin, zira O kulların maslahatlarını sizden daha iyi bilir. Übeyy, cemi zamiriyle "fe'llâhu evlâ bihim" şeklinde okumuştur; bu da kastedilenin zengin ve fakir cinsleri olduğuna ve tesniye zamirinin zikredilen zengin ve fakire dönmediğine bir şahittir. Çünkü "ev" (أَوْ) ile atfedilene dönen zamirdeki kural -denildiği gibi- müfret olmasıdır; zira o, iki şeyden veya şeylerden biri içindir. Denildi ki: "Ev", vav manasındadır ve zamir zikredilen iki kişiye dönmektedir; bu görüş Ahfeş'ten nakledilmiştir. Denildi ki: "Ev" kendi manası üzeredir ve burada kelamdaki müphem olanı tafsil etmek içindir. Bu da şahitlikten kastedilenin kişinin lehine ve aleyhine olan şahitliği kapsamasına dayanır; zira lehine şahitlik edilen de aleyhine şahitlik edilen de zengin de olabilir fakir de olabilir. Bazen her ikisi de zengin, bazen her ikisi de fakir, bazen de biri fakir diğeri zengin olabilir. Kısımlar zikredilmediğinde buna delalet etsin diye "ev" getirilmiştir; binaenaleyh tesniye zamiri, hangi vasıfta olurlarsa olsunlar lehine ve aleyhine şahitlik edilen kimselere aittir. Başka şeyler de söylenmiştir. er-Radî şöyle demiştir: Bir kısmı diğerine "ev" ile atfedilmiş birden fazla zikredilene dönen zamirin hem müfret getirilmesi hem de o çokluğa mutabık kılınması caizdir; bu durum maksada göre değişir. Dolayısıyla "Câenî Zeydün ev Amrün ve zehebe" (Bana Zeyd veya Amr geldi ve gitti) demek de "ve hümâ zâhibâni ile'l-mescidi" (ve ikisi mescide gitmektedirler) demek de caizdir. Buna göre bu tür bir zamirde tesniyenin sahih olmaması ve müfret kılınmasının vacip olması gerekçesiyle bir tevile ihtiyaç yoktur. Evet, denilmiştir ki zahir olan tesniye değil müfret olmasıdır; her ikisi de caiz olsa bile zahirden dönmek bir nükteyi gerektirir.
وادعى بعضهم أنها تعميم الأولوية ودفع توهم اختصاصها بواحد، فتأمل فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أي هوى أنفسكم أَنْ تَعْدِلُوا من العدول والميل عن الحق، أو من العدل مقابل الجور وهو في موضع المفعول له، إما للاتباع المنهي عنه أو للنهي، فالاحتمالات أربعة: الأول أن يكون بمعنى العدول وهو علة للمنهي عنه، فلا حاجة إلى تقدير، والثاني أن يكون بمعنى العدل وهو علة للمنهي عنه فيقدر مضاف أي كراهة أن تعدلوا، والثالث أن يكون بمعنى العدول وهو علة للنهي فيحتاج إلى التقدير كما في الاحتمال الثاني أي أنهاكم عن اتباع الهوى كراهة العدول عن الحق، والرابع أن يكون بمعنى العدل وهو علة للنهي فلا يحتاج إلى التقدير كما في الاحتمال الأول، أي أنهاكم عن اتباع الهوى للعدل وعدم الجور وَإِنْ تَلْوُوا ألسنتكم عن الشهادة بأن تأتوا بها على غير وجهها الذي تستحقه كما روي ذلك عن ابن زيد والضحاك، وحكي عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه وهو الظاهر، وقيل: اللي المطل في أدائها، ونسب إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
Bazıları bu nüktenin evleviyetin genellenmesi ve onun tek birine mahsus olduğu vehminin defedilmesi olduğunu iddia etmiştir, iyi düşün. { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى } “Artık hevanıza uymayın”, yani nefislerinizin hevasına, { أَنْ تَعْدِلُوا } haktan sapmak ve meyletmek manasındaki "udûl"den yahut zulmün zıddı olan "adl"den gelir ve mef'ûlün leh konumundadır; bu ya nehyedilen tabi olmanın ya da bizzat nehyin sebebidir. Dolayısıyla dört ihtimal vardır: Birincisi, sapmak manasında olup nehyedilen şeyin illeti olmasıdır; bu takdirde bir takdire ihtiyaç yoktur. İkincisi, adalet manasında olup nehyedilen şeyin illeti olmasıdır; bu takdirde bir muzâf takdir edilir, yani "adalet yapmaktan kaçınarak". Üçüncüsü, sapmak manasında olup nehyin illeti olmasıdır; bu takdirde ikinci ihtimaldeki gibi takdire ihtiyaç duyar, yani "haktan sapmaktan çekindiğim için sizi hevaya uymaktan nehyediyorum". Dördüncüsü, adalet manasında olup nehyin illeti olmasıdır; bu takdirde birinci ihtimaldeki gibi takdire ihtiyaç duymaz, yani "adalet yapmanız ve zulmetmemeniz için sizi hevaya uymaktan nehyediyorum". { وَإِنْ تَلْوُوا } “Eğer [dillerinizi] eğip bükerseniz”, İbn Zeyd ve Dahhâk'tan rivayet edildiği ve Ebû Ca'fer (radıyallâhu anh)'tan nakledildiği üzere şahitliği hak ettiği veçheden başka bir şekilde yerine getirerek dillerinizi şahitlikten çevirirseniz; zahir olan da budur. Denildi ki: "Leyy", onu eda etmekte oyalamak ve savsaklamaktır; bu görüş İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'ya nispet edilmiştir.
أَوْ تُعْرِضُوا أي تتركوا إقامتها رأسا وهو خطاب للشهود، وقيل: إن الخطاب للحكام، واللي الحكم بالباطل، والإعراض عدم الالتفات إلى أحد الخصمين، ونسب هذا إلى السدي، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا، وقرأ حمزة وَإِنْ تَلْوُوا بضم اللام وواو ساكنة وهو من الولاية بمعنى مباشرة الشهادة، وقيل: إن أصله تلووا بواوين أيضا نقلت ضمة الواو بعد قلبها همزة، أو ابتداء إلى ما قبلها ثم حذفت لالتقاء الساكنين، وعلى هذا فالقراءتان بمعنى فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ من اللي والإعراض، أو من جميع الأعمال التي من جملتها ما ذكر خَبِيراً عالما مطلعا فيجازيكم على ذلك، وهو وعيد محض على القراءة الأولى، وعلى القراءة الأخيرة يحتمل أن يكون كذلك وأن يكون متضمنا للوعد، والآية كما أخرج ابن جرير عن السدي نزلت في النبي ﷺ اختصم إليه رجلان غني وفقير فكان خلقه مع الفقير يرى أن الفقير لا يظلم الغني فأبى الله تعالى إلا أن يقول بالقسط في الغني والفقير، وهي متضمنة للشهادة على من ذكره الله تعالى، ولا تعرض فيها للشهادة لهم على ما هو الظاهر، وحملها
{ أَوْ تُعْرِضُوا } “yahut [şahitlikten] yüz çevirirseniz”, yani onu ikame etmeyi tamamen terk ederseniz; bu şahitlere yönelik bir hitaptır. Denildi ki: Hitap hâkimleredir; "leyy", batıl ile hükmetmek; "i'râz" ise hasımlardan birine iltifat etmemektir. Bu görüş Süddî'ye nispet edilmiş ve yine İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan da rivayet edilmiştir. Hamza, { وَإِنْ تَلْوُوا } lafzını lâmın dammesi ve sâkin vav ile [telû] şeklinde okumuştur; bu da bizzat şahitliği üstlenmek manasında velâyettendir. Denildi ki: Bunun aslı da iki vav ile "telvuvû"dur; vavın dammesi hemzeye çevrildikten sonra yahut doğrudan kendisinden öncekine nakledilmiş, sonra da iki sakinin birleşmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Buna göre her iki kıraat de aynı manadadır. { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ } “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan”, eğip bükmekten ve yüz çevirmekten yahut zikredilenlerin de dâhil olduğu bütün amellerinizden, { خَبِيراً } “hakkıyla haberdardır”, her şeyi bilen ve muttali olandır; dolayısıyla sizi buna göre cezalandıracaktır. Bu, birinci kıraate göre sırf bir tehdittir; son kıraate göre ise hem tehdit hem de vaadi tazammun etmesi muhtemeldir. Ayet, İbn Cerîr'in Süddî'den rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında inmiştir: Biri zengin diğeri fakir iki adam onun huzurunda davalaştı; Peygamber'in huyu fakirin yanında yer alma yönündeydi ve fakirin zengine zulmetmeyeceğini düşünüyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ zengin ve fakir hakkında adaletle hükmetmesini emretti. Ayet, Allah Teâlâ'nın zikrettiği kimselerin aleyhine şahitliği içermektedir; zahir olana göre onların lehine şahitliğe değinmemektedir. Bazıları ise onu
بعضهم على ما يشمل القسمين، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كما أشرنا إليه فيجوز عنده شهادة الولد لوالده والوالد لولده.
iki kısmı da kapsayacak şekilde yorumlamışlardır; nitekim işaret ettiğimiz üzere bu durum İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edilmiştir. Buna göre onun nezdinde evladın babası lehine, babanın da evladı lehine şahitliği caizdir.
وحكي عن ابن شهاب الزهري أنه قال: كان سلف المسلمين على ذلك حتى ظهر من الناس أمور حملت الولاة على اتهامهم فتركت شهادة من يتهم، ولا يخفى أن حمل الآية على ذلك بعيد جدا، وأبعد منه بمراحل- بل ينبغي أن يكون من باب الإشارة- كون المراد منها كونوا شُهَداءَ لِلَّهِ تعالى بوحدانيته وكمال صفاته وحقيقة أحكامه ولو كان ذلك مضرا لأنفسكم أو لوالديكم وأقربيكم بأن توجب الشهادة ذهاب حياة هؤلاء أو أموالهم أو غير ذلك إِنْ يَكُنْ أي الشاهد غَنِيًّا تضر شهادته بغناه أَوْ فَقِيراً تسد شهادته باب دفع الحاجة عليه فَاللَّهُ تعالى أَوْلى بِهِما من أنفسهما، فينبغي أن يرجحا الله تعالى على أنفسهما، واستدل بالآية على أن العبد لا مدخل له في الشهادة إذ ليس قوّاما بذلك لكونه ممنوعا من الخروج إلى القاضي وعلى وجوب التسوية بين الخصمين على الحاكم، وهو ظاهر على رأي، ووجه مناسبتها لما تقدم على ما في البحر أنه تعالى لما ذكر النساء والنشوز والمصالحة عقبه بالقيام لأداء الحقوق، وفي الشهادة حقوق، أو لأنه سبحانه لما بين أن طالب الدنيا ملوم وأشار إلى أن طالب الأمرين أو أشرفهما هو الممدوح بين أن كمال ذلك أن يكون قول الإنسان وفعله لله تعالى، أو لأنه تعالى شأنه لما ذكر في هذه السورة وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى [النساء: ٣] والإشهاد عند دفع أموالهم إليهم وأمر ببذل النفس والمال في سبيل الله تعالى وذكر قصة الخائن واجتماع قومه على الكذب والشهادة بالباطل وندب للمصالحة عقب ذلك بأن أمر عباده المؤمنين بالقيام بالعدل والشهادة لوجه الله تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خطاب للمسلمين كافة فمعنى قوله تعالى: آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ أثبتوا على الإيمان بذلك وداوموا عليه، وروي هذا عن الحسن، واختاره الجبائي، وقيل: الخطاب لهم، والمراد ازدادوا في الإيمان طمأنينة ويقينا، أو آمَنُوا بما ذكر مفصلا بناء على أن إيمان بعضهم إجمالي، وأيا ما كان فلا يلزم تحصيل الحاصل، وقيل: الخطاب للمنافقين المؤمنين ظاهرا فمعنى آمَنُوا أخلصوا الإيمان، واختاره الزجاج وغيره.
İbn Şihâb ez-Zührî'den şöyle dediği nakledilmiştir: Müslümanların selefi bu hâl üzereydi; nihayet insanlardan yöneticileri onları itham etmeye sevk eden durumlar ortaya çıkınca itham edilen kimsenin şahitliği terk edildi. Gizli değildir ki ayeti buna hamletmek son derece uzaktır. Bundan fersah fersah daha uzak olanı -hatta işarî tefsir kabilinden sayılması gerekeni- ise ayetten kastedilenin şu olmasıdır: Bu durum nefislerinizin, anne-babanızın ve en yakınlarınızın zararına olsa bile -şöyle ki şahitlik bu kişilerin canlarının, mallarının veya başka şeylerinin gitmesini gerektirse dahi- O'nun birliği, sıfatlarının kemali ve hükümlerinin hakikati konusunda { شُهَداءَ لِلَّهِ } Allah için şahitler olun. Şahit { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا } zengin olup şahitliği zenginliğine zarar verecek olsa { أَوْ فَقِيراً } yahut fakir olup şahitliği ihtiyacını karşılama kapısını yüzüne kapatacak olsa bile { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } Allah Teâlâ onlara kendi nefislerinden daha evlâdır; dolayısıyla Allah Teâlâ'yı kendi nefislerine tercih etmelidirler. Ayetten, kölenin şahitlikte bir dahlinin olmadığına delil getirilmiştir; zira o, hâkimin huzuruna çıkmaktan menedildiği için bunu ayakta tutabilecek güçte değildir. Ayrıca hâkimin iki hasım arasını eşit tutmasının vacip olduğuna da delil getirilmiştir ki bu bir görüşe göre açıktır. Bu ayetin öncekiyle münasebet veçhi -el-Bahr'da belirtildiği üzere- şudur: Allah Teâlâ kadınları, serkeşliği ve sulhu zikredince, hemen ardından hakları eda etmek için ayağa kalkmayı zikretmiştir; şahitlikte ise haklar vardır. Yahut O Sübhânehu dünyayı talep edenin kınandığını beyan edip iki şeyi birden veya en şereflisini talep edenin övülen olduğunu işaret edince; bunun kemalinin, insanın söz ve fiilinin Allah Teâlâ için olmasıyla gerçekleşeceğini açıklamıştır. Yahut şanı yüce olan Allah bu surede { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى } [en-Nisâ: 3] “Eğer yetimler hakkında adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkarsanız” buyruğunu, malları kendilerine verilirken şahit tutmayı zikredip Allah yolunda canı ve malı feda etmeyi emredince ve hainin kıssasını, kavminin yalan ve sahte şahitlik üzere toplanmasını zikredip sulha teşvik edince; bunun ardından mümin kullarına adaleti ayakta tutmayı ve Allah rızası için şahitlik yapmayı emretmiştir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”, bütün Müslümanlara bir hitaptır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } “Allah'a, Resûlüne, Resûlüne indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin” buyruğunun manası: Buna iman üzere sebat edin ve onda devamlı olun demektir. Bu görüş Hasan'dan rivayet edilmiş ve Cübbâî tarafından tercih edilmiştir. Denildi ki: Hitap onlaradır, kastedilen ise imanda mutmainlik ve yakîni artırın demektir; yahut bazılarının imanı icmâlî olduğu esasına binaen zikredilenlere mufassal olarak { آمَنُوا } iman edin demektir. Her iki durumda da hâsılı tahsil gerekmez. Denildi ki: Hitap zahiren iman etmiş olan münafıklaradır; dolayısıyla { آمَنُوا } buyruğunun manası imanı ihlaslı kılın demektir. Zeccâc ve başkaları bunu tercih etmiştir.
وقيل: لمؤمني اليهود خاصة، ويؤيده ما
Denildi ki: Özellikle Yahudilerin müminlerinedir; bunu şu da desteklemektedir:
روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن عبد الله بن سلام وأسد وأسيد ابني كعب وثعلبة بن قيس وابن أخت عبد الله بن سلام ويامين بن يامين أتوا إلى رسول الله ﷺ وقالوا: نؤمن بك وبكتابك وبموسى وبالتوراة وعزير ونكفر بما سواه من الكتب والرسل، فقال رسول الله ﷺ: بل آمنوا بالله تعالى ومحمد ﷺ وبكتابه القرآن وبكل كتاب كان قبله فقالوا: لا نفعل» فنزلت فآمنوا كلهم،
İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edildiğine göre: «Abdullah b. Selâm, Kâ'b'ın oğulları Esed ve Üseyd, Sa'lebe b. Kays, Abdullah b. Selâm'ın kız kardeşinin oğlu ve Yâmîn b. Yâmîn Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelerek: 'Sana, senin kitabına, Mûsâ'ya, Tevrat'a ve Üzeyr'e iman ediyor; bunların dışındaki kitapları ve peygamberleri inkâr ediyoruz' dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Bilakis Allah Teâlâ'ya, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e, O'nun kitabı Kur'an'a ve ondan önceki her kitaba iman edin' buyurdu. Onlar: 'Yapmayız' dediler.» Bunun üzerine ayet indi ve hepsi iman ettiler.
وقيل: لمؤمني أهل الكتابين، وروي ذلك عن الضحاك، وقيل: للمشركين المؤمنين باللات والعزى، وقيل: لجميع الخلق لإيمانهم يوم أخذ الميثاق حين قال لهم سبحانه: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الأعراف: ١٧٢] والكتاب الأول القرآن، والمراد من الكتاب الثاني الجنس المنتظم لجميع الكتب السماوية، ويدل عليه قوله تعالى فيما بعد: وَكُتُبِهِ والمراد بالإيمان بها الإيمان بها في ضمن الإيمان بالكتاب المنزل على الرسول ﷺ على معنى أن الإيمان بكل واحد منها مندرج تحت الإيمان بذلك الكتاب، وأن أحكام كل منها كانت حقة ثابتة يجب الأخذ بها إلى ورود ما نسخها، وأن ما لم ينسخ منها إلى الآن من الشرائع والأحكام ثابتة من حيث إنها من أحكام ذلك الكتاب الذي لا ريب فيه ولا تغيير يعتريه.
Denildi ki: İki kitap ehlinin müminlerinedir; bu görüş Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Denildi ki: Lât ve Uzzâ'ya inanan müşrikleredir. Denildi ki: O Sübhânehu'nun onlara: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } [el-A'râf: 172] “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' dedikleri vakit 'Evet [Rabbimizsin]' dedikleri” mîsâk günündeki imanları sebebiyle bütün yaratılmışlaradır. Birinci kitap Kur'an'dır; ikinci kitaptan kasıt ise bütün semavi kitapları kapsayan cinstir. Allah Teâlâ'nın daha sonra gelen: { وَكُتُبِهِ } buyruğu da buna delalet eder. Onlara imandan kasıt ise; Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e indirilen kitaba iman zımnında onlara iman etmektir; şu manada ki, onlardan her birine iman o kitaba imanın kapsamındadır, her birinin hükümleri haktı ve sabitti, onları nesheden bir hüküm gelinceye kadar onlarla amel etmek vacipti ve onlardan şimdiye kadar neshedilmemiş olan şeriatlar ve hükümler, kendisinde hiçbir şüphe olmayan ve hiçbir değişikliğe uğramayan o Kitap'ın hükümlerinden olması hasebiyle sabittir.
ومن هنا يعلم أن أمر مؤمني أهل الكتاب بالإيمان بكتابهم بناء على أن الخطاب لهم ليس على معنى الثبات لأن هذا النحو من الإيمان غير حاصل لهم وهو المقصود، ولا حاجة إلى القول بأن متعلق الأمر حقيقة هو الإيمان بما عداه كأنه قيل: آمنوا بالكل ولا تخصوه بالبعض، وقرأ ابن كثير وابن عامر وأبو عمرو- نزل، وأنزل- على البناء
Buradan anlaşılır ki hitabın onlara olduğu esasına göre Ehl-i Kitap müminlerine kendi kitaplarına iman etmelerinin emredilmesi, sebat manasında değildir; çünkü bu tür bir iman onlarda mevcut değildir ve asıl maksat da budur. Emrin gerçek müteallakının onun dışındakilere iman olduğu söylenerek sanki "Hepsine birden iman edin, bir kısmına hasretmeyin" denilmiş gibi bir tevile de ihtiyaç yoktur. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr, "nüzzile" ve "ünzile" fiillerini meçhul sığada
للمفعول، واستعمال- نزل- أولا وأَنْزَلَ ثانيا لأن القرآن نزل مفرقا بالإجماع، وكان تمامه في ثلاث وعشرين سنة على الصحيح ولا كذلك غيره من الكتب فتذكر.
okumuşlardır. Birincisinde "nezzele" (نَزَّلَ), ikincisinde ise "enzele" (أَنْزَلَ) fiilinin kullanılması; icmâ ile Kur'an'ın parça parça inmiş olması ve sahih görüşe göre tamamlanmasının yirmi üç yılda gerçekleşmiş olmasındandır; diğer kitaplar ise böyle değildir, hatırla.
وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أي بشيء من ذلك فإن الحكم المتعلق بالأمور المتعاطفة بالواو- كما قال العلامة الثاني- قد يرجع إلى كل واحد، وقد يرجع إلى المجموع، والتعويل على القرائن، وهاهنا قد دلت القرينة على الأول لأن الإيمان بالكل واجب والكل ينتفي بانتفاء البعض ومثل هذا ليس من جعل الواو بمعنى أو في شيء، وجوز بعضهم رجوعه إلى المجموع لوصف الضلال بغاية البعد في قوله تعالى: فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً ويستفاد منه أن الكفر بأي بعض كان ضلال متصف- ببعد- والمشهور أن المراد- بالضلال البعيد- الضلال البعيد عن المقصد بحيث لا يكاد يعود المتصف به إلى طريقه، ويجوز أن يراد ضَلالًا بَعِيداً عن الوقوع، والجملة الشرطية تذييل للكلام السابق وتأكيد له، وزيادة- الملائكة واليوم الآخر- في جانب الكفر على ما ذكره شيخ الإسلام لما أن بالكفر بأحدهما لا يتحقق الإيمان أصلا، وجمع الكتب والرسل لما أن الكفر بكتاب أو رسول كفر بالكل، وتقديم الرسول فيما سبق لذكر الكتاب بعنوان كونه منزلا عليه، وتقديم الملائكة والكتب على الرسل لأنهم وسائط بين الله ﷿ وبين الرسل في إنزال الكتب، وقيل: اختلاف الترتيب في الموضعين من باب التفنن في الأساليب والزيادة في الثاني لمجرد المبالغة، وقرىء بكتابه على إرادة الجنس إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً هم قوم تكرر منهم الارتداد وأصروا على الكفر وازدادوا تماديا في الغي، وعن مجاهد وابن زيد أنهم أناس منافقون أظهروا الإيمان، ثم ارتدوا، ثم أظهروا، ثم ارتدوا، ثم ماتوا على كفرهم، وجعلها ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عامة لكل منافق في عهده ﷺ في البر والبحر، وعن الحسن أنهم طائفة من أهل الكتاب أرادوا تشكيك أصحاب رسول الله ﷺ فكانوا يظهرون الإيمان بحضرتهم، ثم يقولون قد عرضت لنا شبهة أخرى فيكفرون، ثم يظهرون، ثم يقولون: قد عرضت لنا شبهة أخرى فيكفرون، ويستمرون على الكفر إلى الموت، وذلك معنى قوله تعالى: وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ [آل عمران: ٧٢] ، وقيل: هم اليهود آمنوا بموسى ﵇، ثم كفروا بعبادتهم العجل حين غاب عنهم، ثم آمنوا عند عوده إليهم، ثم كفروا بعيسى ﵇، ثم ازدادوا كفرا بمحمد ﷺ، وروي ذلك عن قتادة، وقال الزجاج والفراء: إنهم آمنوا بموسى ﵇ ثم كفروا بعده، ثم آمنوا بعزير، ثم كفروا بعيسى ﵇، ثم ازدادوا كفرا بنبينا ﵊، وأورد على ذلك بأن الذين ازدادوا كفرا بمحمد ﷺ ليسوا بمؤمنين بموسى ﵇، ثم كافرين بعبادة العجل أو بشيء آخر، ثم مؤمنين بعوده إليهم أو بعزير، ثم كافرين بعيسى ﵇ بل هم إما مؤمنون بموسى ﵇ وغيره، أو كفار لكفرهم بعيسى ﵇ والإنجيل.
{ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse”, yani bunlardan herhangi birini inkâr ederse. Zira Allâme-i Sânî'nin de belirttiği üzere vav ile birbirine atfedilen şeylere taalluk eden hüküm bazen her birine, bazen de toplama döner; itimat ise karineleredir. Burada ise karine birincisine delalet etmiştir; çünkü hepsine iman vaciptir ve bir kısmının yokluğu ile bütün yok olur. Böylesi bir durum, vav harfini hiçbir şekilde "ev" (veya) manasında kılmaktan sayılmaz. Bazıları ise Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } “şüphesiz o, derin bir sapıklığa düşmüştür” buyruğunda sapıklığın son derece uzaklıkla nitelenmesi sebebiyle hükmün toplama dönmesini caiz görmüşlerdir. Bundan, herhangi bir cüzü inkâr etmenin "uzaklık" ile nitelenen bir sapıklık olduğu anlaşılır. Meşhur olan yoruma göre "uzak sapıklık"tan kasıt, kendisiyle nitelenen kimsenin yoluna neredeyse geri dönemeyeceği şekilde hedeften uzak olan sapıklıktır; vuku bulmaktan uzak bir sapıklık kastedilmiş olması da caizdir. Şart cümlesi önceki kelam için bir tezyîl ve onu teyittir. Şeyhülislâm'ın belirttiğine göre küfür tarafında meleklerin ve ahiret gününün ziyade edilmesi; ikisinden birini inkâr etmekle imanın asla gerçekleşmeyeceği içindir. Kitapların ve resullerin cemi olarak getirilmesi ise bir kitaba veya peygambere küfrün hepsine küfür olmasındandır. Önceki kısımda Resûl'ün öne alınması, Kitap'ın ona indirilmiş olma vasfıyla zikredilmesinden ötürüdür. Meleklerin ve kitapların resullerden öne alınması ise kitapların indirilmesinde Allah Azze ve Celle ile resuller arasında onların vasıta olmaları sebebiyledir. Denildi ki: İki yerdeki tertip farklılığı üslup çeşitliliği kabilindendir; ikincisindeki fazlalık ise sırf mübalağa içindir. Cins iradesiyle "bi-kitâbihî" şeklinde de okunmuştur. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranlar [var ya]”, bunlar dinden dönmeyi tekrarlayan, küfürde ısrar eden ve azgınlıkta daha da ileri giden bir kavimdir. Mücâhid ve İbn Zeyd'den nakledildiğine göre onlar imanı açığa vuran, sonra irtidat eden, sonra tekrar [imanı] açığa vuran, sonra irtidat eden ve küfürleri üzere ölen münafık kimselerdir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) bu ayeti, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) devrinde karada ve denizde bulunan bütün münafıklar hakkında genel kılmıştır. Hasan'dan nakledildiğine göre onlar, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabını şüpheye düşürmek isteyen Ehl-i Kitap'tan bir gruptur; onların huzurunda imanı açığa vururlar, sonra "Bize başka bir şüphe arız oldu" diyerek inkâr ederler, sonra tekrar açığa vururlar, sonra "Bize başka bir şüphe arız oldu" diyerek inkâr ederler ve ölüme kadar küfür üzere devam ederlerdi. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun manası da budur: { وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } [Âl-i İmrân: 72] “Kitap ehlinden bir grup dedi ki: 'İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda inkâr edin; belki onlar da dönerler.'” Denildi ki: Onlar Mûsâ (aleyhisselâm)'a iman eden, sonra o kendilerinden ayrıldığında buzağıya taparak inkâr eden, sonra o kendilerine döndüğünde iman eden, sonra Îsâ (aleyhisselâm)'ı inkâr eden, sonra da Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i inkâr ederek küfürlerini artıran Yahudilerdir; bu görüş Katâde'den rivayet edilmiştir. Zeccâc ve Ferrâ şöyle demiştir: Onlar Mûsâ (aleyhisselâm)'a iman etmiş, sonra onun ardından inkâr etmiş, sonra Üzeyr'e iman etmiş, sonra Îsâ (aleyhisselâm)'ı inkâr etmiş, sonra da Peygamberimiz (aleyhisselâm)'ı inkâr ederek küfürlerini artırmışlardır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i inkâr ederek küfrünü artıranlar; Mûsâ (aleyhisselâm)'a iman edip sonra buzağıya taparak veya başka bir şeyle inkâr eden, sonra onun kendilerine dönmesiyle veya Üzeyr ile iman eden, sonra da Îsâ (aleyhisselâm)'ı inkâr eden kimseler değillerdir; bilakis onlar ya Mûsâ (aleyhisselâm)'a ve başkasına iman edenlerdir yahut Îsâ (aleyhisselâm)'ı ve İncil'i inkâr ettikleri için kâfirdirler.
وأجيب بأنه لم يرد على هذا قوم بأعيانهم بل الجنس، ويحصل التبكيت على اليهود الموجودين باعتبار عد ما صدر من بعضهم كأنه صدر من كلهم، والذي يميل القلب إليه أن المراد قوم تكرر منهم الارتداد أعم من أن يكونوا منافقين أو غيرهم، ويؤيده ما
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşe göre bizzat belirli bir kavim değil cins kastedilmiştir; bazılarından sadır olan durum hepsinden sadır olmuş sayılarak mevcut Yahudileri azarlama gayesi gerçekleşir. Kalbin meylettiği görüş ise, münafık olsun veya başkaları olsun dinden dönmeyi tekrarlayan bir kavmin kastedildiğidir. Bunu şu da desteklemektedir:
أخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال في المرتد: إن كنت لمستتيبه ثلاثا، ثم قرأ هذه الآية
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali (kerremallâhu vecheh)'den rivayet etmişlerdir ki o, mürted hakkında şöyle demiştir: "Ben onu üç defa tevbeye davet ederdim", sonra bu ayeti okumuştur.
وإلى رأي الإمام كرم الله تعالى وجهه ذهب بعض الأئمة فقال: يقتل المرتد في الرابعة ولا يستتاب، وكأنه أراد أنه لا فائدة في الاستتابة إذ لا منفعة، وعليه فالمراد من قوله سبحانه: لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا أنه سبحانه لا يفعل ذلك أصلا وإن تابوا، وعلى القول المشهور الذي عليه الجمهور:
İmam (kerremallâhu vecheh)'in bu görüşüne bazı imamlar da gitmiş ve şöyle demişlerdir: Mürted dördüncü defasında öldürülür ve tevbeye davet edilmez. Sanki o, bir fayda sağlamayacağı için tevbeye davette yarar olmadığını kastetmiştir. Buna göre O Sübhânehu'nun: { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا } “Allah onları bağışlayacak ve onları [doğru] bir yola iletecek değildir” buyruğundan kasıt; tevbe etseler bile O Sübhânehu'nun bunu asla yapmayacağıdır. Meşhur olan ve cumhurun benimsediği görüşe göre ise:
المراد من نفي المغفرة والهداية نفي ما يقتضيهما وهو الإيمان الخالص الثابت ومعنى نفيه استبعاد وقوعه فإن من تكرر
Mağfiret ve hidayetin nefyinden kasıt, onları gerektiren şeyin yani ihlaslı ve sabit imanın nefyidir. Bunun nefyedilmesinin manası ise vuku bulmasının uzak görülmesidir. Zira
منهم الارتداد وازدياد الكفر والإصرار عليه صاروا بحيث قد ضربت قلوبهم بالكفر وتمرنت على الردة وكان الإيمان عندهم أدون شيء وأهونه فلا يكادون يقربون منه قيد شبر ليتأهلوا للمغفرة وهداية سبيل الجنة لا أنهم لو أخلصوا الإيمان لم يقبل منهم ولم يغفر لهم.
irtidatı, küfrün artmasını ve onda ısrar etmeyi tekrarlayanların kalpleri küfürle mühürlenmiş ve irtidata alışmış hâle gelir; iman onların nezdinde en değersiz ve en basit şey olur, dolayısıyla mağfirete ve cennet yolunun hidayetine ehil olmak için imana bir karış bile yaklaşamazlar. Yoksa eğer imanı ihlasla benimseselerdi bu kendilerinden kabul edilmez ve bağışlanmazlar anlamına gelmez.
وخص بعضهم عدم الاستتابة بالمتلاعب المستخف إذا قامت قرينة على ذلك، وخبر كان في أمثال هذا الموضع محذوف وبه تتعلق اللام كما ذهب إليه البصريون أي ما كان الله تعالى مريدا للغفران لهم، ونفي إرادة الفعل أبلغ من نفيه.
Bazıları, tevbeye davet edilmeme durumunu buna dair bir karine bulunduğunda işi alaya alan ve hafife alan kimseye hasretmiştir. Bu gibi yerlerde kânenin haberi mahzuftur ve Basralıların benimsediği üzere lâm ona taalluk eder; yani Allah Teâlâ onları bağışlamayı irade edecek değildir. Fiilin iradesinin nefyi ise fiilin nefyinden daha beliğdir.
وذهب الكوفيون إلى أن اللام زائدة والخير هو الفعل وضعف بأن ما بعدها قد انتصب فإن كان النصب باللام نفسها فليست بزائدة، وإن كان- بأن- ففاسد لما فيه من الإخبار بالمصدر عن الذات وأجيب باختيار الشق الأول، وأنه لا مانع من العمل مع الزيادة كما في حروف الجر الزائدة، وباختيار الشق الثاني وامتناع الإخبار بالمصدر عن الذات لعدم كونه دالا بصيغته على فاعل وعلى زمان دون زمان، والفعل المصدر- بأن- يدل عليهما فيجوز الإخبار به- وإن لم يجز بالمصدر- ولا يخفى ما فيه، فإن الإخبار على هذا بالفعل لا بالمصدر وإن أول المصدر باسم الفاعل كان الإخبار باسم الفاعل لا به أيضا فافهم واختار قوم في القوم ما ذهب إليه مجاهد. وأيد ذلك بقوله تعالى: بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً ووضع فيه بَشِّرِ موضع أنذر تهكما بهم، ففي الكلام استعارة تهكمية وقيل:
Kûfeliler lâmın zâid olduğu ve haberin bizzat fiil olduğu görüşüne gitmişlerdir. Bu görüş, lâmın ardından gelenin mansup olması gerekçesiyle zayıf bulunmuştur: Zira nasb bizzat lâm ile ise zâid değildir; şayet "en" (أَنْ) ile ise masdardan zât hakkında haber verme durumu olacağından fasittir. Buna birinci şıkkın seçilmesiyle ve zâid harf-i cerlerde olduğu gibi zâid olmakla birlikte amelin gerçekleşmesine bir engel bulunmadığı söylenerek; ayrıca ikinci şıkkın seçilmesiyle ve masdarın sığası itibariyle bir faile ve belirli bir zamana delalet etmemesi sebebiyle zâttan haber olamayacağı, oysa "en" ile masdarlaşan fiilin bu ikisine delalet etmesi sebebiyle -masdar ile caiz olmasa bile- onunla haber vermenin caiz olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Ne var ki bu izahın durumu gizli değildir; zira buna göre haber masdar ile değil fiil iledir, masdar ism-i faile tevîl edilirse haber yine onunla değil ism-i faille verilmiş olur; öyleyse anla. Bir topluluk söz konusu kavim hakkında Mücâhid'in gittiği görüşü tercih etmiştir. Bu görüş, Allah Teâlâ'nın: { بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Münafıklara, kendileri için elem verici bir azap olduğunu müjdele!” buyruğuyla desteklenmiştir. Burada onlarla alay etmek amacıyla { بَشِّرِ } "müjdele" lafzı "inzâr et/uyar" yerine konulmuştur; dolayısıyla kelamda istiare-i tehakkümiyye vardır. Denildi ki:
موضع أخبر فهناك مجاز مرسل تهكمي.
"Haber ver" manasındadır, dolayısıyla burada mecâz-ı mürsel-i tehakkümî vardır.
الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ في موضع النصب، أو الرفع على الذم على معنى أريد بهم الذين أو هم الذين، ويجوز أن يكون منصوبا على اتباع المنافقين ولا يمنع منه وجود الفاصل فقد جوزه العرب، والمراد بالكافرين قيل: اليهود، وقيل: مشركو العرب، وقيل: ما يعم ذلك والنصارى، وأيد الأول بما روي أنه كان يقول بعضهم لبعض:
{ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ } “Onlar ki kâfirleri dost edinirler” ifadesi, zem kabilinden "Onlarla şu kimseleri kastediyorum" veya "Onlar şu kimselerdir" manasında nasb veya ref konumundadır. "Münafıkîn" kelimesine tâbi olarak mansup olması da caizdir; araya fasıla girmesi buna engel değildir, nitekim Araplar bunu caiz görmüştür. Kâfirlerden kasıt; bir görüşe göre Yahudiler, bir görüşe göre Arap müşrikleri, diğer bir görüşe göre ise bunları ve Hristiyanları kapsayan kimselerdir. Birincisi, bazılarının birbirine şöyle dediği rivayetiyle desteklenir:
إن أمر محمد ﷺ لا يتم فتولوا اليهود.
"Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in işi tamamlanmaz, bu yüzden Yahudileri dost edinin."
مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أي متجاوزين ولاية المؤمنين، وهو حال من فاعل يَتَّخِذُونَ أَيَبْتَغُونَ أي المنافقون عِنْدَهُمُ أي الكافرين الْعِزَّةَ أي القوة والمنعة وأصلها الشدة، ومنه قيل: للأرض الصلبة: عزاز، والاستفهام للإنكار، والجملة معترضة مقررة لما قبلها، وقيل: للتهكم، وقيل: للتعجب. فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً أي إنها مختصة به تعالى يعطيها من يشاء وقد كتبها سبحانه لأوليائه فقال عز شأنه: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ والجملة تعليل لما يفيده الاستفهام الإنكاري من بطلان رأيهم وخيبة رجائهم.
{ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “müminleri bırakıp”, yani müminlerin dostluğunu aşıp geçerek; bu ifade "yettehizûne" fiilinin failinden hâldir. { أَيَبْتَغُونَ } “Onlar arıyorlar mı?”, yani o münafıklar, { عِنْدَهُمُ } “onların yanında”, yani kâfirlerin katında, { الْعِزَّةَ } “izzeti”, yani kuvveti ve üstünlüğü. İzzetin aslı şiddettir; bu sebeple sert toprağa "azâz" denilmiştir. İstifham inkâr içindir; cümle kendisinden öncekini teyit eden bir ara cümledir (itiraziyye). Denildi ki: İstihza içindir; denildi ki: Taaccüp içindir. { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Oysa şüphesiz bütün izzet Allah'ındır.” Yani izzet O Teâlâ'ya mahsustur, onu dilediğine verir; nitekim O Sübhânehu onu dostları için takdir etmiş ve şânı yüce olarak şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Resûlünün ve müminlerindir.” Cümle, inkârî istifhamın ifade ettiği görüşlerinin batıllığı ve umutlarının boşa çıkması hükmünün illetidir.
وقيل: بيان لوجه التهكم، أو التعجب، وقيل: إنها جواب شرط محذوف أي إن يبتغوا العزة من هؤلاء فَإِنَّ الْعِزَّةَ إلخ، وهي على هذا التقدير قائمة مقام الجواب لا أنها الجواب حقيقة، وجَمِيعاً قيل: حال من الضمير في الجار والمجرور لاعتماده على المبتدأ، وليس في الكلام مضاف أي لأولياء كما زعمه البعض، وقوله سبحانه: وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ خطاب للمنافقين بطريق الالتفات مفيد لتشديد التوبيخ الذي يستدعيه تعديد جناياتهم.
Denildi ki: İstihza veya taaccüp veçhinin beyanıdır. Denildi ki: Mahzuf bir şartın cevabıdır; yani şayet onlardan izzet arıyorlarsa { فَإِنَّ الْعِزَّةَ } vb. Bu takdire göre cümle bizzat cevap değil, cevabın yerine geçen bir ifadedir. { جَمِيعاً } lafzının, mübtedaya istinad etmesi sebebiyle car-mecrurdaki zamirden hâl olduğu söylenmiştir. Kelamda bazılarının iddia ettiği gibi "evliyâihi" şeklinde bir muzaf takdiri yoktur. O Sübhânehu'nun: { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ } “Hâlbuki [Allah] size indirmiştir” buyruğu, iltifat yoluyla münafıklara hitaptır ve onların cinayetlerini saymanın gerektirdiği azarlamayı şiddetlendirmeye yarar.
وقرأ- ما عدا عاصما- ويعقوب نَزَّلَ بالبناء لما لم يسم فاعله، والجملة حال من ضمير يَتَّخِذُونَ مفيدة أيضا لكمال قباحة حالهم ببيان أنهم فعلوا ما فعلوا من موالاة أعداء الله تعالى مع تحقق ما يمنعهم عن ذلك، وهو ورود النهي عن المجالسة المستلزم للنهي عن الموالاة على آكد وجه وأبلغه إثر بيان انتفاء ما يدعوهم إليه بالجملة المعترضة كأنه قيل: تتخذونهم أولياء والحال أنه تعالى نَزَّلَ عَلَيْكُمْ قبل هذا بمكة فِي الْكِتابِ أي القرآن العظيم الشأن.
Âsım ve Ya'kūb dışındakiler "nüzzile" şeklinde meçhul sığada okumuşlardır. Cümle, "yettehizûne"deki zamirden hâldir ve onları bundan meneden şey gerçekleşmişken Allah Teâlâ'nın düşmanlarını dost edinmek suretiyle yaptıklarını yapmış olduklarını beyan ederek hâllerinin son derece çirkinliğini ifade eder. Bu menedici şey ise, onları buna sevk eden gerekçenin bulunmadığının ara cümleyle beyan edilmesinin hemen ardından, dost edinmeyi nehyetmeyi gerektiren beraber oturma yasağının en kuvvetli ve en beliğ veçhile gelmiş olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ bundan önce Mekke'de { فِي الْكِتابِ } yani şânı yüce olan Kur'an'da { عَلَيْكُمْ } size indirmiş olduğu hâlde onları dost ediniyorsunuz.
أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وذلك قوله تعالى: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [الأنعام: ٦٨] الآية، وهذا يقتضي الانزجار عن مجالستهم في تلك الحالة القبيحة، فكيف بموالاتهم والاعتزاز بهم؟! وأَنْ هي المخففة من الثقيلة واسمها ضمير شأن مقدر أي إنه إذا سمعتم، وقدره بعضهم ضمير المخاطبين أي إنكم، وكون المخففة لا تعمل في غير ضمير الشأن إلا لضرورة- كما قال أبو حيان- في حيز المنع، وقد صحح غير واحد جواز ذلك من غير ضرورة، والجملة الشرطية خبر وهي تقع خبرا في كلام العرب، وأَنْ وما بعدها في موضع النصب على أنه مفعول به- لنزل- وهو القائم مقام الفاعل على القراءة الثانية، واحتمال أنه قد يجعل القائم مقامه عليكم، وتكون أَنْ مفسرة لأن التنزيل في معنى القول لا يلتفت إليه، ويُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ في موضع الحال من الآيات جيء بهما لتقييد النهي عن المجالسة، فإن قيد القيد قيد، والمعنى لا تقعدوا معهم وقت كفرهم واستهزائهم بالآيات، وإضافة الآيات إلى الاسم الجليل لتشريفها وإبانة خطرها وتهويل أمر الكفر بها، والضمير في مَعَهُمْ للكفرة المدلول عليهم ب يُكْفَرُ وَيُسْتَهْزَأُ والضمير في غيره راجع إلى تحديثهم بالكفر والاستهزاء، وقيل: الكفر والاستهزاء لأنهما في حكم شيء واحد، وقوله تعالى:
{ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, onlar başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın.” Bu da O Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } [el-En'âm: 68] “Ayetlerimiz hakkında [alaylı sözlere] dalanları gördüğün vakit onlardan yüz çevir” ayeti. Bu, o çirkin hâlde onlarla oturmaktan sakınmayı gerektirir; öyleyse onları dost edinmek ve onlarla izzet bulmaya çalışmak nasıl düşünülebilir?! "En" (أَنْ) şeddeli edattan hafifletilmiş (muhaffefe) olup ismi mukadder şe'n zamiridir; yani "muhakkak ki durum şudur: İşittiğiniz zaman...". Bazıları ise bunu muhatap zamiri olarak takdir etmiştir; yani "şüphesiz siz...". Muhaffefenin şe'n zamiri dışında ancak zaruret sebebiyle amel edeceği görüşü -Ebû Hayyân'ın dediği gibi- menedilmiştir; birden fazla âlim bunun zaruret olmaksızın da caiz olduğunu doğrulamıştır. Şart cümlesi haberdir ve Arapların kelamında haber olarak vaki olur. "En" ve sonrası "nüzzile" fiilinin mef'ûlü olarak nasb konumundadır; ikinci kıraate göre ise nâib-i faildir. Nâib-i failin "aleyküm" kılınması ve "tenzîl" kavil manasında olduğu için "en" edatının müfessire olması ihtimaline ise itibar edilmez. { يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ } cümleleri ayetlerden hâl konumundadır; beraber oturma yasağını kayıtlamak için getirilmişlerdir, zira kaydın kaydı da kayıttır. Mana şudur: Ayetleri inkâr ettikleri ve onlarla alay ettikleri vakit onlarla beraber oturmayın. Ayetlerin celal ismine izafe edilmesi; onları şereflendirmek, önemlerini ortaya koymak ve onlara küfretmenin vahametini bildirmek içindir. { مَعَهُمْ } buyruğundaki zamir, { يُكْفَرُ وَيُسْتَهْزَأُ } ifadelerinin delalet ettiği kâfirlere aittir. { غَيْرِهِ } buyruğundaki zamir ise onların küfür ve istihza ile konuşmalarına râcidir. Denildi ki: Tek bir şey hükmünde oldukları için küfür ve istihzaya râcidir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ تعليل للنهي غير داخل تحت التنزيل وإِذا ملغاة لأن شرط علمها النصب في الفعل أن تكون في صدر الكلام فلذا لم يجيء بعدها فعل، ومثل- خبر عن ضمير الجمع وصح مع إفراده لأنه في الأصل مصدر، فيستوي فيه الواحد المذكر وغيره، وقيل: لأنه كالمصدر في الوقوع على القليل والكثير أو لأنه مضاف لجمع فيعم، وقد يطابق ما قبله كقوله تعالى: ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ [محمد: ٣٨] ، والجمهور على رفعه، وقرىء شاذا بالنصب، فقيل: إنه منصوب على الظرفية لأن معنى قولك: زيد مثل عمرو في أنه حال مثله، وقيل: إنه إذا أضيف إلى مبني اكتسب البناء ولا يختص ذلك بما المصدرية كما توهم بل يكون فيها مثل مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ [الصافات: ٩٢] ، وفي غيرها كقوله:
{ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “Aksi takdirde şüphesiz siz de onlar gibi olursunuz” buyruğu, tenzilin altına dâhil olmayan, nehyin bir illetidir. "İzen" (إِذاً) amelden düşürülmüştür (mülğâ); çünkü fiilde nasb ameli yapmasının şartı kelamın başında gelmesidir, bu yüzden kendisinden sonra fiil gelmemiştir. "Misl" cemi zamirinin haberidir; asılda masdar olduğu için müfret gelmesi sahih olmuştur, dolayısıyla onda müzekker tekil ile başkası eşittir. Denildi ki: Az ve çok için kullanılması bakımından masdar gibi olduğu için yahut çoğula muzaf olup genellik ifade ettiği içindir. Bazen O Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi kendisinden öncekine mutabık da kılınabilir: { ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } [Muhammed: 38] “Sonra onlar sizin gibi olmazlar.” Cumhur onun ref'i üzerinde ittifak etmiştir; şazz olarak nasb ile de okunmuştur. Şöyle denilmiştir: O zarfiyet üzere mansuptur; çünkü "Zeydün mislü Amrin" sözünün manası onun hâli bakımından onun gibidir demektir. Denildi ki: Mebnî bir kelimeye muzaf olduğunda mebnîlik kazanır ve bu durum vehmedildiği gibi masdariye "mâ"sına mahsus değildir, bilakis hem { مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ } [ez-Zâriyât: 23] “tıpkı sizin konuşmanız gibi” ayetinde olduğu gibi onda hem de şairin şu sözünde olduğu gibi başkasında vaki olur: