Binûn

Nisâ Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فأصبحوا قد أعاد الله نعمتهم ... إذ هم قريش وإذ ما مثلهم بشر

Böylece sabahladılar ki, Allah onların nimetini geri verdi ... Madem onlar Kureyş'tir ve madem hiçbir insan onlar gibi değildir.

وابن مالك يشترط لاكتساب البناء أن لا يقبل المضاف التثنية والجمع- كدون وغير وبين- ولم يصحح ذلك في- مثل- وأعربه حالا من الضمير المستتر في- حق- في قوله تعالى: إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ- ما- أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً تعليل لكونهم مثلهم في الكفر ببيان ما يستلزمه من شركتهم لهم في العذاب، والمراد من المنافقين إما المخاطبون، وأقيم المظهر مقام المضمر تسجيلا لنفاقهم وتعليلا للحكم بمأخذ الاشتقاق، وإما للجنس وهم داخلون دخولا أوليا وتقديمهم لتشديد الوعيد على المخاطبين وانتصابه على الحال طرز ما مر، واستشكل كون الخطاب للمنافقين بأنهم مثل الكافرين في الكفر من غير سببية القعود معهم فلا وجه لترتب الجزاء على الشرط، والعدول عن كون المماثلة في الكفر إلى المماثلة في المجاهرة به لا يحسن معه كون جملة إِنَّ اللَّهَ إلخ تعليلا لكونهم مثلهم بتلك المماثلة بالطريق الذي ذكر، وأيضا الذين نهوا عن مجالسة الكافرين والمستهزئين بمكة هم المؤمنون المخلصون لا المنافقون لأن نجم النفاق إنما ظهر بالمدينة، فكيف يذكر المنافقون فيها بنهي نزل في مكة قبل أن يكونوا؟.

İbn Mâlik ise mebnîlik kazanması için muzafın —dûne, gayr ve beyne gibi— tesniye ve cemi kabul etmemesini şart koşar; "misl" kelimesinde bunu geçerli saymaz ve onu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ } “Şüphesiz o, tıpkı sizin konuşmanız gibi kesin bir gerçektir” buyruğundaki "hakkun" kelimesinde bulunan müstetir zamirden hâl olarak irap eder. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır” buyruğu ise, azapta ortak olmalarının gerektirdiği durumu açıklayarak küfürde onlar gibi oluşlarının gerekçesidir (ta'lildir). Münafıklardan maksat ya muhataplardır; nifaklarını tescil etmek ve hükmü iştikak merciine bağlamak amacıyla zamir yerine açık isim getirilmiştir ya da cinstir ve onlar buna öncelikle dâhildir; onlara yönelik tehdidi şiddetlendirmek için öne alınmışlardır. "Cemîan" kelimesinin hâl olarak nasb edilmesi ise daha önce geçen usul üzeredir. Hitabın münafıklara yönelik olması durumunda, onların kâfirlerle beraber oturmaları sebebiyle değil, bizzat kendilerinden dolayı küfürde kâfirlere denk oldukları, dolayısıyla cezanın şarta bağlanmasının bir anlamı kalmayacağı şeklinde bir itiraz ileri sürülmüştür. Küfürdeki benzerlikten, küfrü açığa vurmadaki benzerliğe yönelindiğinde ise { إِنَّ اللَّهَ } ile başlayan cümlenin, belirtilen yolla o benzerlik sebebiyle onlar gibi olmalarının ta'lili olması uygun düşmez. Ayrıca Mekke'de kâfirler ve müstehzîlerle oturmaktan nehyedilenler, nifak Mekke'de değil Medine'de ortaya çıktığı için münafıklar değil ihlaslı müminlerdir. O hâlde henüz ortada yoklarken Mekke'de inen bir yasakla Medine'de münafıklar nasıl anılabilir?

وأجيب عن هذا بأنه إن سلم أن المنزل على النبي ﷺ وإن خوطب به خاصة منزل على الأمة مخلصهم ومنافقهم إلى قيام الساعة، صح دخول المنافقين وإن لم يكونوا وقت النزول وإن لم يسلم ذلك فإن ادعي الاقتصار على النبي ﷺ لم يدخل المؤمنون المخلصون أيضا، وإن ادّعي دخولهم فقط دون المنافقين الذين هم مؤمنون ظاهرا

Buna şöyle cevap verilmiştir: Eğer Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem —özellikle ona hitap edilmiş olsa bile— indirilenlerin kıyamet gününe kadar ihlaslısıyla münafığıyla tüm ümmete indirilmiş olduğu kabul edilirse, nüzul vaktinde bulunmasalar dahi münafıkların dâhil olması sahih olur. Şayet bu kabul edilmezse, yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile sınırlı olduğu iddia edilirse ihlaslı müminler de dâhil olmaz; şayet zahiren mümin olan münafıklar hariç tutulup yalnızca onların dâhil olduğu iddia edilirse,

فلا دليل عليه، كيف وجميع الأحكام متعلقة بالمؤمنين كيف كانوا ولسنا مكلفين بأن نشق على قلوب العباد، بل لنا الظاهر والله تعالى يتولى السرائر، على أنه قد قام الدليل على أن الأحكام الشرعية التي كانت صدر الإسلام ولم تنسخ مخاطب بها من نطق بالكلمة الطيبة وبلغته قبل يوم الساعة، فقد قال الله تعالى: لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ [الأنعام: ١٩] ولهذه الدغدغة قال بعض المحققين: إن المقصود من الخطاب هنا المؤمنون الصادقون، والمراد بمن يكفر ويستهزىء أعم من المنافقين والكافرين، وضمير مَعَهُمْ للمفهوم من الفعلين، ويؤيد ذلك ما نقل عن الواحدي أنه قال: كان المنافقون يجلسون إلى أحبار اليهود فيسخرون من القرآن فنهى الله تعالى المسلمين عن مجالستهم، والمراد من المماثلة في الجزاء المماثلة في الإثم لأنهم قادرون على الإعراض والإنكار لا عاجزون كما في مكة، أو في الكفر على معنى إن رضيتم بذلك وهو مبني على أن الرضا بكفر الغير كفر من غير تفصيل، وهي رواية عن أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه عثر عليها صاحب الذخيرة.

buna hiçbir delil yoktur. Nasıl olsun ki, bütün hükümler her ne hâlde olurlarsa olsunlar müminlerle ilgilidir ve biz kulların kalplerini yarıp bakmakla mükellef değiliz; bilakis biz zahire bakarız, gizli olanları ise Allah Teâlâ üstlenir. Kaldı ki, İslam'ın başında konulup neshedilmemiş olan şer'î hükümlerle, kelime-i tayyibeyi telaffuz eden ve kıyamet gününden önce bu hükümler kendisine ulaşan herkesin muhatap olduğuna dair delil ikame edilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ } [el-En'âm: 19] “Bu Kur'an bana, onunla hem sizi hem de ulaştığı herkesi uyarayım diye vahyolundu” buyurmuştur. İşte bu tereddüt sebebiyle bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Burada hitaptan maksat samimi müminlerdir; inkâr eden ve alay edenlerden maksat ise münafıklardan ve kâfirlerden daha geneldir. { مَعَهُمْ } zamiri bu iki fiilden anlaşılan kimselere râcidir. Vâhidî'den nakledilen şu söz de bunu desteklemektedir: "Münafıklar Yahudi din adamlarının yanına oturur, Kur'an'la alay ederlerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ Müslümanları onlarla beraber oturmaktan nehyetti." Cezadaki benzerlikten maksat günahtaki benzerliktir; zira onlar Mekke'deki gibi âciz değil, yüz çevirmeye ve inkâr etmeye muktedirdirler. Yahut buna razı olmanız durumunda küfürde benzerliktir; bu da başkasının küfrüne razı olmanın ayrımsız küfür olduğu esasına dayanır ki, bu görüş Ebû Hanîfe'den radıyallâhu anh nakledilen ve Zâhire sahibinin ulaştığı bir rivayettir.

وقال شيخ الإسلام خواهر زاده: الرضا بكفر الغير إنما يكون كفرا إذا كان يستجيز الكفر أو يستحسنه أما إذا لم يكن كذلك ولكن أحب الموت، أو القتل على الكفر لمن كان مؤذيا حتى ينتقم الله تعالى منه فهذا لا يكون كفرا، ومن تأمل قوله تعالى: رَبَّنَا اطْمِسْ [يونس: ٨٨] الآية يظهر له صحة هذه الدعوى وهو المنقول عن الماتريدي، وقول بعضهم: إن من جاءه كافر ليسلم فقال: اصبر حتى أتوضأ أو أخره يكفر لرضاه بكفره في زمان موافق لما روي عن الإمام لكن يدل على خلافه ما

Şeyhülislam Hâharzâde şöyle demiştir: Başkasının küfrüne rıza, ancak küfrü caiz görmesi veya onu güzel bulması hâlinde küfür olur. Fakat böyle olmayıp da Allah Teâlâ'nın intikam alması için eziyet veren bir kimsenin küfür üzere ölmesini veya öldürülmesini istemesi küfür sayılmaz. Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنَا اطْمِسْ } [Yûnus: 88] “Rabbimiz! Mallarını yok et” ayeti üzerinde düşünen kimseye bu iddianın doğruluğu açıkça görünür ki Mâtürîdî'den nakledilen de budur. Bazılarının, "Müslüman olmak için kendisine gelen bir kâfire: 'Abdest alana kadar bekle' diyen veya onu geciktiren kimse, belli bir süre onun küfrüne razı olduğu için kâfir olur" şeklindeki sözü İmam'dan rivayet edilene uygundur; ancak şu rivayet bunun aksine delalet eder:

روي في الحديث الصحيح في فتح مكة أن ابن أبي سرح أتى به عثمان رضي الله تعالى عنه إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله بايعه فكف ﷺ يده ونظر إليه ثلاث مرات

Mekke'nin fethine dair sahih hadiste rivayet edildiğine göre, Osman radıyallâhu anh İbn Ebî Serh'i Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem getirip: "Ey Allah'ın Resûlü, onun biatini kabul et!" demiş, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini çekip ona üç kez bakmıştır.

وهو معروف في السير، وهو يدل بظاهره على أن التوقف مطلقا ليس كما قالوه كفرا.

Bu hadise siyer kitaplarında meşhurdur ve zahiriyle gösterir ki, mutlak manada duraklamak onların iddia ettiği gibi küfür değildir.

واستدل بعضهم بالآية على تحريم مجالسة الفساق والمبتدعين من أي جنس كانوا، وإليه ذهب ابن مسعود وإبراهيم وأبو وائل، وبه قال عمر بن عبد العزيز، وروى عنه هشام بن عروة أنه ضرب رجلا صائما كان قاعدا مع قوم يشربون الخمر، فقيل له في ذلك: فتلا الآية، وهي أصل لما يفعله المصنفون من الإحالة على ما ذكر في مكان آخر، والتنبيه عليه والاعتماد على المعنى، ومن هنا قيل: إن مدار الإعراض عن الخائضين فيما يرضي الله تعالى هو العلم بخوضهم، ولذلك عبر عن ذلك تارة بالرؤية وأخرى بالسماع، وأن المراد بالإعراض إظهار المخالفة بالقيام عن مجالستهم لا الإعراض بالقلب أو بالوجه فقط، وعن الجبائي أن المحذور مجالستهم من غير إظهار كراهة لما يسمعه أو يراه، وعلى هذا- الذي ذهب إليه بعض المحققين- يحتمل أن يراد بالمنافقين والكافرين في جملة التعليل ما أريد بضمير معهم، وصرح بهذا العنوان لما أشرنا إليه قبل، ويحتمل أن يراد الجنس ويدخل أولئك فيه دخولا أوليا، والخطاب في قوله تعالى: الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ للمؤمنين الصادقين بلا خلاف، والموصول إما بدل من- الذين يتخذون- أو صفة للمنافقين فقط إذ هم المتربصون دون الكافرين.

Bazıları bu ayeti, hangi sınıftan olursa olsun fasıklar ve bidatçilerle oturmanın haram olduğuna delil getirmiştir. İbn Mes'ûd, İbrâhîm ve Ebû Vâil bu görüşe meyletmiştir; Ömer b. Abdilazîz de aynı şeyi söylemiştir. Hişâm b. Urve'nin ondan rivayet ettiğine göre, şarap içen bir toplulukla beraber oturan oruçlu bir adama had cezası uygulatmış; kendisine bunun sebebi sorulunca bu ayeti okumuştur. Bu ayet, musanniflerin başka bir yerde zikredilene atıfta bulunmaları, ona dikkat çekmeleri ve manaya itimat etmelerinin asıl dayanağıdır. Buradan hareketle denilmiştir ki: Allah Teâlâ'nın rızasına aykırı şeylere dalanlardan yüz çevirmenin esası, onların bu dalışlarını bilmektir; bu yüzden bu durum bazen görme, bazen de işitme ile ifade edilmiştir. Yüz çevirmekten maksat ise sadece kalp veya yüz ile değil, meclislerinden kalkıp gitmek suretiyle muhalefeti açıkça göstermektir. Cübbâî'den nakledildiğine göre sakıncalı olan, işittiği veya gördüğü şeye karşı hoşnutsuzluk göstermeksizin onlarla oturmaktır. Bazı muhakkiklerin benimsediği bu görüşe göre, ta'lil cümlesindeki münafıklar ve kâfirlerden, { مَعَهُمْ } zamiriyle kastedilenlerin kastedilmiş olması muhtemeldir; daha önce işaret ettiğimiz husustan dolayı bu unvan açıkça zikredilmiştir. Cinsin kastedilmiş olması ve onların buna öncelikle dâhil olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } buyruğundaki hitap, ihtilafsız samimi müminleredir. İsmi mevsul ya { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ } ifadesinden bedeldir ya da kâfirler değil yalnızca münafıklar gözetleyici oldukları için sadece münafıkların sıfatıdır.

وجوز أبو البقاء وغيره كونه صفة لهما أو مرفوع أو منصوب على الذم، وجعله مبتدأ خبره الجملة شرطية لا يخلو من تكلف، والتربص الانتظار، والظاهر من كلام البعض أن مفعوله مقدر والجار والمجرور متعلق به أي ينتظرون وقوع أمر بكم وكلام الراغب يقتضي أنه يتعدى بالباء لأنه من انتظر بالسلعة غلاء السعر، والفاء في قوله تعالى: فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ لترتيب مضمونه على ما قبلها فإن حكاية تربصهم مستتبعة لحكاية ما يقع بعد ذلك أي فإن اتفق لكم فتح وظفر على الأعداء قالُوا أي لكم أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ نجاهد عدوكم فأعطونا نصيبا من الغنيمة وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ أي حظ من الحرب، فإنها سجال قالُوا أي المنافقون للكفار أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ أي ألم نغلبكم ونتمكن من قتلكم وأسركم فأبقينا عليكم، أو ألم نغلبكم بالتفضل ونطلعكم على أسرار محمد صلّى الله عليه وسلّم

Ebû'l-Bekâ ve başkaları, her ikisinin de sıfatı olmasını yahut zem üzere merfû veya mansûb olmasını caiz görmüşlerdir. Onu mübteda, şart cümlesini de haberi kılmak ise tekellüften uzak değildir. "Terabbus" (تربص) beklemek demektir. Bazılarının ifadelerinden anlaşılan o ki mef'ûlü takdir edilmiştir, car-mecrur da ona taalluk etmektedir; yani "başınıza bir felaketin gelmesini beklerler." Râgıb'ın kelamı ise, pahalanmasını beklemek üzere malı bekletmek manasında olduğu için "bâ" harf-i cerriyle müteaddî olmasını gerektirir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ } “Eğer Allah'tan size bir fetih gelirse” buyruğundaki "fâ" edatı, içeriğini kendisinden öncekine bağlamak (tertib) içindir; zira onların bekleyişlerinin hikâye edilmesi, bundan sonra vaki olacak şeyin hikâyesini gerektirir. Yani şayet size düşmanlara karşı bir fetih ve zafer nasip olursa, { قالُوا } yani size derler ki: { أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } “Biz sizinle beraber değil miydik?”, [yani] düşmanınızla cihat ettik, öyleyse ganimetten bize de pay verin. { وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ } “Şayet kâfirlere bir pay düşerse”, yani savaştan bir pay çıkarsa; zira savaş nöbetleşedir; { قالُوا } yani münafıklar kâfirlere derler ki: { أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “Size üstünlük sağlayıp yardım etmedik mi?”, yani sizi mağlup edip öldürmeye ve esir almaya güç yetirdiğimiz hâlde sizi sağ bırakmadık mı? Yahut lütufta bulunup Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem

وأصحابه ونكتب إليكم بأخبارهم حتى غلبتم عليهم وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أي ندفع عنكم صولة المؤمنين بتخذيلنا إياهم وتثبيطنا لهم وتوانينا في مظاهرتهم وإلقائنا عليهم ما ضعفت به قلوبهم عن قتالكم فاعرفوا لنا هذا الحق عليكم وهاتوا نصيبنا مما أصبتم: وقيل: المعنى ألم نغلبكم على رأيكم بالموالاة لكم وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الدخول في جملة الْمُؤْمِنِينَ وهو خلاف الظاهر، وأصل الاستحواذ الاستيلاء، وكان القياس فيه استحاذ يستحيذ استحاذة بالقلب لكن صحت فيه الواو وكثر ذلك فيه. وفي نظائر له حتى ألحق بالمقيس وعدّ فصيحا، وقال أبو زيد: إنه قياسي، وعلى كل حال لا يرد على فصاحة القرآن كما حقق في موضعه. وقرىء وَنَمْنَعْكُمْ بالنصب بإضمار أن، والتقدير لم يكن منا الاستحواذ والمنع كقولك: لا تأكل السمك وتشرب اللبن، سمي ظفر المسلمين فتحا وما للكافرين نصيبا لتعظيم شأن المسلمين وتخسيس حظ الكافرين، وقيل: سمي الأول فتحا إشارة إلى أنه من مداخل فتح دار الإسلام بخلاف ما للكافرين فإنه لا فتح لهم في استيلائهم بل سينطفئ ضياء ما نالوا فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فيثيب أحباءه ويعاقب أعداءه، وأما في الدنيا فأنتم وهم سواء في العصمة بدليل قوله ﷺ: «فإذا قالوها فقد عصموا مني دماءهم وأموالهم» وفي الكلام قيل: تغليب، وقيل: حذف أي بينكم وبينهم وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا أي

ve ashabının sırlarını size bildirerek, onların haberlerini size yazarak üstün gelmenizi sağlamadık mı? { وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve sizi müminlerden korumadık mı?”, yani müminleri yüzüstü bırakarak, onları gevşeterek, onlara yardımı ağırdan alarak ve sizinle savaşma hususunda kalplerini zayıflatacak şeyleri aralarına atarak müminlerin hücumunu sizden savuşturmadık mı? O hâlde üzerinizdeki bu hakkımızı bilin ve kazandığınız ganimetten bize payımızı verin! Denildi ki mana şudur: Size dostluk göstererek fikrinizi üstün kılmadık mı ve { وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ } [ الْمُؤْمِنِينَ ] müminler zümresine dâhil olmanıza engel olmadık mı? Bu ise zahire aykırıdır. "İstihvâz"ın aslı üstünlük kurmaktır (isti'lâ). Kıyasa göre harf dönüşümüyle (kalb) "istehâze yestehîzü istihâzeten" olması gerekirdi; fakat bunda vâv harfi sahih kalmış ve benzerlerinde bu durum çokça tekrarlandığı için kıyasa ilhak edilerek fasih sayılmıştır. Ebû Zeyd ise bunun kıyasî olduğunu söylemiştir. Her hâlükârda yerinde tahkik edildiği üzere Kur'an'ın fesahatına bir nakisa getirmez. { وَنَمْنَعْكُمْ } kelimesi gizli bir "en" ile nasb üzere de okunmuştur; takdiri "bizden üstünlük kurma ve engelleme olmadı mı?" şeklindedir, nitekim "balık yiyip süt içme" sözünde olduğu gibidir. Müslümanların zaferine "fetih", kâfirlere düşene ise müminlerin şanını yüceltmek ve kâfirlerin nasibini küçültmek amacıyla "nasip" denilmiştir. Denildi ki: İlkinin fetih diye isimlendirilmesi, İslâm yurdunun fethine açılan kapılardan olduğuna işaret etmek içindir; kâfirlerin durumu ise böyle değildir, zira onların hâkimiyet kurmasında fetih yoktur, bilakis elde ettikleri aydınlık sönecektir. { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Artık Allah, kıyamet gününde aranızda hükmünü verecektir”; böylece dostlarını mükâfatlandıracak, düşmanlarını cezalandıracaktır. Dünyada ise Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunu söylediklerinde benden canlarını ve mallarını korumuş olurlar» buyruğu gereğince dokunulmazlık hususunda siz ve onlar eşitsiniz. Cümlede tağlib olduğu veya hazif bulunduğu, yani "sizinle onların arasında" takdirinde olduğu söylenmiştir. { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Ve Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir”; yani

يوم القيامة وحين الحكم كما قد يجعل ذلك في الدنيا ابتلاء واستدراجا، وروي ذلك عن علي كرم الله تعالى وجهه

kıyamet gününde ve hüküm anında [yol vermeyecektir]; nitekim dünyada imtihan ve istidraç olarak bazen böyle bir yol verebilir. Bu görüş Ali'den kerremallâhu vecheh

وابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أو في الدنيا أي لم يجعل لهم على المؤمنين سلطانا تاما بالاستئصال، أو حجة قائمة عليهم مفحمة لهم، وحكي ذلك عن السدي، ويجوز إبقاء الكلام على إطلاقه ليشمل الدنيا والآخرة ولعله الأولى، واحتج الشافعية بالآية على فساد شراء الكافر العبد المسلم لأنه لو صح لكان له عليه يد وسبيل بتملكه، ونحن نقول: يصح ولكن يمنع من استخدامه والتصرف فيه إلا بالبيع والإخراج عن ملكه فلم يحصل له سبيل عليه، واحتج بظاهرها بعض الأصحاب على وقوع الفرقة بين الزوجين بردة الزوج لأن عقد النكاح يثبت للزوج سبيلا في إمساكها في بيته وتأديبها ومنعها من الخروج وعليها طاعته فيما يقتضيه عقد النكاح، والمؤمنين والكافرين شامل للإناث وكذا الكافر إذا أسلمت زوجته، وضعف بأن الارتداد لا ينفي أن يكون النكاح إذا عاد إلى الإيمان قبل مضي العدة، واعترض بأنه حين الكفر لا سبيل له ونفي السبيل بوقوع الفرقة وبعد وقوع الفرقة لا بد لحدوث العلقة من موجب- وهو ظاهر- فإن كان العود يكون الارتداد كالطلاق الرجعي، والعود كالرجعة فلا ضعف فيه.

ve İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir. Yahut dünyada, yani köklerini kazıyacak tam bir hâkimiyet veya onları susturacak kesin bir delil vermemiştir; bu da Süddî'den nakledilmiştir. Sözün hem dünyayı hem de ahireti kapsayacak şekilde mutlak bırakılması da caizdir ve evla olan belki de budur. Şâfiîler bu ayeti, kâfirin Müslüman bir köleyi satın almasının fasit olduğuna delil getirmişlerdir; zira bu sahih olsaydı mülkiyeti sebebiyle onun üzerinde bir hâkimiyeti ve yolu olurdu. Biz ise şöyle deriz: Satın alma sahihtir ancak satmak ve mülkiyetinden çıkarmak dışında onu hizmetinde kullanmaktan ve üzerinde tasarrufta bulunmaktan menedilir; böylece onun üzerinde bir yol hâsıl olmaz. Mezhebimizden bazı âlimler ayetin zahirini, kocanın irtidadı sebebiyle karı-koca arasında ayrılığın (firkatin) vaki olmasına delil getirmişlerdir; zira nikâh akdi kocaya, kadını evinde tutma, terbiye etme ve dışarı çıkmasını engelleme hususunda bir yol sağlar ve nikâh akdinin gerektirdiği hususlarda kadının ona itaat etmesi gerekir. Müminler ve kâfirler lafzı kadınları da kapsar; aynı şekilde kocasının kâfir kalıp kadının Müslüman olması durumu da böyledir. Buna karşı, iddet süresi bitmeden önce imana döndüğü takdirde irtidadın nikâhı büsbütün ortadan kaldırmayacağı ileri sürülerek zayıf bulunmuştur. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Küfür anında onun için bir yol yoktur; yolun nefyedilmesi ayrılığın meydana gelmesiyle olur, ayrılık vaki olduktan sonra ise bağın yeniden kurulması için mutlaka bir sebep gerekir ki bu açıktır. Eğer dönüş olduğunda irtidad ric'î talak gibi, dönüş de ric'at gibi kabul edilirse bunda bir zayıflık kalmaz.

وأنت تعلم أنه إذا كان نفي السبيل في الآخرة أو في الدنيا بالاستئصال، أو السبيل بمعنى الحجة لا متمسك في الآية لأصحابنا ولا الشافعية فلا تغفل إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ

Sen de bilirsin ki, yolun nefyedilmesi ahirette yahut dünyada köklerini kazıma şeklinde olursa veya yol delil manasında kabul edilirse, ayette ne bizim mezhepdaşlarımız ne de Şâfiîler için bir dayanak kalmaz; gafil olma! { إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar”

أي يفعلون ما يفعل المخادع فيظهرون الإيمان ويضمرون نقيضه، وعن الحسن- واختاره الزجاج- أن المراد يخادعون النبي ﷺ على حد إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الفتح: ١٠] وَهُوَ خادِعُهُمْ

yani hilekârın yaptığını yaparlar; imanı açığa vurup zıddını gizlerler. Hasan'dan nakledildiğine —ve Zeccâc'ın tercih ettiğine— göre maksat, { إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } [el-Feth: 10] “Onlar ancak Allah'a biat etmektedirler” ayetindeki kural uyarınca Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem aldatmaya çalışmalarıdır. { وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Oysa O, onları aldatandır”

أي فاعل بهم ما يفعل الغالب في الخداع حيث تركهم في الدنيا معصومي الدماء والأموال وأعد لهم في الآخرة الدرك الأسفل من النار، وقيل: خداعه تعالى لهم أن يعطيهم سبحانه نورا يوم القيامة يمشون به مع المسلمين ثم يسلبهم ذلك النور ويضرب بينهم بسور. وروي ذلك عن الحسن، أيضا- والسدي- واختاره جماعة من المفسرين- وقد مر تحقيق ذلك، ولله تعالى الحمد.

yani hilede galip gelenin yaptığını onlara yapandır; nitekim dünyada canlarını ve mallarını dokunulmaz kılmış, ahirette ise onlar için cehennemin en alt tabakasını hazırlamıştır. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın onları aldatması, kıyamet gününde onlara Müslümanlarla birlikte yürüyecekleri bir nur vermesi, ardından bu nuru ellerinden alıp aralarına bir sur çekmesidir. Bu da Hasan'dan ve Süddî'den rivayet edilmiş, müfessirlerden bir grup da bunu tercih etmiştir; bunun tahkiki daha önce geçmişti, Allah Teâlâ'ya hamdolsun.

والجملة في محل نصب على الحال أو معطوفة على خبر إِنَ

Cümle mahallen mansup olup hâldir veya "inne"nin haberine matuftur,

أو مستأنفة كالأولى.

yahut ilki gibi müstânifedir.

وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى

{ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى } “Namaza kalktıkları zaman da üşene üşene kalkarlar”

أي متثاقلين متباطئين لا نشاط لهم ولا رغبة كالمكره على الفعل لأنهم لا يعتقدون ثوابا في فعلها ولا عقابا على تركها، وقرىء بفتح الكاف وهما جمعا كسلان.

yani ağır canlı, gevşek, zorla bir işe sürüklenen kimse gibi ne bir şevkleri ne de bir istekleri olmaksızın kalkarlar; zira onlar namazı kılmakta bir sevap, terk etmekte de bir ceza olduğuna inanmazlar. Kâf harfinin fethasıyla (kesâlâ) da okunmuştur ki her ikisi de "keslân" kelimesinin çoğuludur.

يُراؤُنَ النَّاسَ

{ يُراؤُنَ النَّاسَ } “İnsanlara gösteriş yaparlar”

ليحسبوهم مؤمنين، والمراءاة مفاعلة من الرؤية إما بمعنى التفعيل لأن فاعل بمعنى فعل وارد

kendilerini mümin sansınlar diye [bunu yaparlar]. "Mürâât" (مراءاة), rü'yet (görme) kökünden müfâale babındandır; ya tef'îl manasındadır, zira "fâale" vezninin "fe'ale" manasında gelmesi

في كلامهم- كنعم وناعم- وقراءة عبد الله وإسحاق- يروون- تدل على ذلك، أو للمقابلة لأنهم لفعلهم في مشاهد الناس يرون الناس والناس يرونهم وهم يقصدون أن ترى أعمالهم والناس يستحسنونها، فالمفاعلة في الرؤية متحدة وإنما الاختلاف في متعلق الإراءة، فلا يرد على هذا الشق أن المفاعلة لا بد في حقيقتها من اتحاد الفعل ومتعلقه، والجملة إما استئناف مبني على سؤال نشأ من الكلام كأنه قيل: فماذا يريدون بقيامهم هذا؟ فقيل: يُراؤُنَ

onların kelamında vârittir —"na'ame ve nâ'ame" gibi—. Abdullah ve İshak'ın "yuravvûne" şeklindeki kıraati de buna delalet eder. Yahut karşılıklılık (mukâbele) içindir; çünkü onlar insanların gözü önünde yaptıkları için insanları görürler, insanlar da onları görür. Onlar amellerinin görülmesini ve insanların bunu beğenmesini amaçlarlar. Dolayısıyla görme eyleminde müfâale birdir; farklılık sadece göstermenin taalluk ettiği şeydedir. Bu şıkka, "müfâalenin hakikatinde fiilin ve taalluk ettiği şeyin bir olması şarttır" itirazı yöneltilemez. Cümle, sözden doğan bir soruya bina edilmiş bir istînâfiyedir; sanki "Bu kalkışlarıyla ne istiyorlar?" denilmiş ve { يُراؤُنَ }

إلخ، أو حال من ضمير قامُوا

şeklinde cevap verilmiştir. Yahut { قامُوا } fiilinin zamirinden hâldir,

أو من الضمير في كسالى.

yahut "kusâlâ" kelimesindeki zamirden hâldir.

وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

{ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “Ve Allah'ı pek az anarlar.”

عطف على يُراؤُنَ

{ يُراؤُنَ } fiiline matuftur,

، وقيل: حال من فاعله أي ولا يذكرونه سبحانه مطلقا إلا زمانا قليلا، أو إلا ذكرا قليلا إذ المرائي لا يفعل إلا بحضرة من يرائيه وهو أقل أحواله، أو لأن ذكرهم باللساني قليل بالنسبة إلى الذكر بالقلب، وقيل: إنما وصف بالقلة لأنه لم يقبل وكل ما لم يقبله الله تعالى قليل وإن كان كثيرا، وروي ذلك عن قتادة، وأخرج البيهقي وغيره عن الحسن ما بمعناه.

onun failinden hâl olduğu da söylenmiştir; yani O Yüce Zât'ı ancak pek az bir zaman veya pek az bir zikirle anarlar. Çünkü gösteriş yapan kimse ancak gösteriş yaptığı kişinin huzurunda yapar ki bu da onun en az bulunduğu hâldir. Yahut onların dille yaptıkları zikir, kalple yapılan zikre kıyasla az olduğu içindir. Denildi ki: Zikrin azlıkla nitelenmesi kabul edilmediği içindir; Allah Teâlâ'nın kabul etmediği her şey, çok da olsa azdır. Bu görüş Katâde'den rivayet edilmiştir; Beyhakî ve başkaları da Hasan'dan bu manada bir rivayet tahriç etmişlerdir.

وأخرج ابن المنذر عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال:- لا يقل عمل مع تقوى وكيف يقل ما يتقبل-

İbnü'l-Münzir, Ali'den kerremallâhu vecheh şöyle dediğini tahriç etmiştir: "Takva ile birlikte olan amel az olmaz; kabul edilen şey nasıl az sayılabilir ki!"

وقيل:

Denildi ki:

المراد بالذكر الذكر الواقع في الصلاة نحو التكبير والتسبيح، وإليه ذهب الجبائي، وأيد بما

Zikirden maksat, tekbir ve tesbih gibi namaz içinde vaki olan zikirdir. Cübbâî bu görüşe meyletmiş ve bu görüş şu rivayetle teyit edilmiştir:

أخرجه مسلم وأبو داود عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ: تلك صلاة المنافق يجلس يرقب الشمس حتى إذا كانت بين قرني شيطان قام فنقر أربعا لا يذكر الله تعالى فيها إلا قليلا» ،

Müslim ve Ebû Dâvûd'un Enes'ten tahriç ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: İşte bu münafığın namazıdır; oturur güneşi bekler, nihayet güneş şeytanın iki boynuzu arasına girince kalkar ve tavuğun yem gagalaması gibi dört rekât kılar, içinde Allah Teâlâ'yı pek az anar.»

وقيل: الذكر بمعنى الصلاة لأن الكلام فيها لا بمعناه المتبادر منه، وجوز أن يراد بالقلة العدم، واستشكل توجيه الاستثناء حينئذ.

Denildi ki: Zikir, ilk akla gelen manasıyla değil, söz namaz hakkında olduğu için namaz manasındadır. Azlıktan maksadın yokluk (adem) olması da caiz görülmüş, fakat bu takdirde istisnanın yönlendirilmesi müşkil görülmüştür.

وأجيب بأن المعنى لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ

Buna şöyle cevap verilmiştir: Mana, { لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ } [yani] Allah'ı anmazlar,

تعالى إِلَّا

ancak { إِلَّا }

ذكرا ملحقا بالعدم لأنه لا ينفعهم فلا إشكال، ولا يخفى ما فيه فإن القلة بمعنى العدم مجاز، وجعل العدم بمعنى ما لا نفع فيه مجاز آخر، ومع ذلك ليس في الكلام ما يدل عليه، وقال بعض المحققين: في توجيه الكلام على ذلك التقدير إن المعنى حينئذ لو صح أن يعد عدم الذكر ذكرا فذلك ذكرهم على طريقة قوله:

kendilerine fayda vermediği için yok hükmünde sayılan bir zikirle anarlar demektir; bu durumda bir işkâl kalmaz. Fakat bunda ne gibi bir zorlama olduğu gizli değildir; zira azlığın yokluk manasında kullanılması mecazdır, yokluğun da faydasız şey manasına çekilmesi bir başka mecazdır. Bununla birlikte sözde buna delalet eden bir karine de yoktur. Bazı muhakkik âlimler bu takdire göre sözün tevcihinde şöyle demişlerdir: O takdirde mana, şayet zikrin yokluğu zikir sayılacak olsaydı onların zikri ancak bu olurdu demektir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب

Onlarda hiçbir ayıp yoktur, ancak kılıçlarında ... Birliklerle çarpışmaktan kaynaklanan çentikler vardır.

وفيه- وإن كان أهون من الأول- ما فيه، واستدل بالآية على استحباب دخول الصلاة بنشاط، وعلى كراهة قول الإنسان كسلت، أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه يكره أن يقول الرجل إني كسلان ويتأول هذه الآية مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ حال من فاعل يُراؤُنَ

Bu açıklamada da —ilkinden daha ehven olsa bile— bir zorlama bulunmaktadır. Bu ayet, namaza canlılıkla girmenin müstehap olduğuna ve insanın "tembelleştim/üşendim" demesinin mekruh olduğuna delil getirilmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ kişinin "Ben tembelim/üşengecim" demesini mekruh gördüğünü ve bu ayeti tevil ettiğini tahriç etmiştir. { مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ } “İkisi arasında bocalayıp dururlar” buyruğu { يُراؤُنَ } fiilinin failinden hâldir,

أو من فاعل يَذْكُرُونَ

yahut { يَذْكُرُونَ } fiilinin failinden hâldir.

وجوز أن يكون حالا من فاعل قامُوا

{ قامُوا } fiilinin failinden hâl olması da caiz görülmüştür,

أو منصوب على الذم بفعل مقدر، وذلك إشارة إلى الإيمان والكفر المدلول عليه بذكر المؤمنين والكافرين، ولذا أضيف بَيْنَ إليه، وروي هذا عن ابن زيد ويصح أن يكون إشارة إلى المؤمنين والكافرين فيكون ما بعده تفسيرا له على حد قوله:

yahut mukadder bir fiille zem üzere mansuptur. "Zâlike" (ذلِكَ), müminlerin ve kâfirlerin zikredilmesiyle delalet edilen iman ve küfre işarettir; bu sebeple "beyne" (بَيْنَ) zarfı ona muzaf kılınmıştır. Bu görüş İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Müminlere ve kâfirlere işaret olması da sahihtir; bu takdirde sonrası, şairin şu sözünde olduğu gibi onun tefsiri olur:

الألمعي الذي يظن بك الظن ... كأن قد رأى وقد سمعا

O zeki kimsedir ki senin hakkında öyle bir zanda bulunur ki ... Sanki bizzat görmüş ve işitmiş gibidir.

والمعنى مرددين بينهما متحيرين قد ذبذبهم الشيطان، وأصل الذبذبة كما قال الراغب: صوت الحركة للشيء المعلق، ثم استعير لكل اضطراب وحركة، أو تردد بين شيئين، والذال الثانية أصلية عند البصريين، ومبدلة من باء عند الكوفيين، وهو خلاف معروف بينهم، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما مُذَبْذَبِينَ بكسر الذال الثانية ومفعوله على هذا محذوف أي- مذبذبين قلوبهم، أو دينهم، أو رأيهم- ويحتمل أن يجعل لازما على أن فعلل بمعنى تفعلل كما جاء صلصل بمعنى تصلصل أي متذبذبين، ويؤيده ما في مصحف ابن مسعود متذبذبين.

Mana; şeytanın bocalattığı, ikisi arasında gidip gelen, şaşkın kimselerdir. Râgıb'ın belirttiği üzere "zebzebe"nin (ذبذبة) aslı, asılı duran şeyin hareket sesidir; daha sonra her türlü çalkantı, hareket veya iki şey arasındaki tereddüt için istiare edilmiştir. İkinci zâl harfi Basralılara göre aslidir, Kûfelilere göre ise bâ harfinden bedeldir ki bu aralarında meşhur bir ihtilaftır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ikinci zâl harfinin kesrasıyla "müzebzibîne" (مُذَبْذِبِينَ) şeklinde okumuştur; buna göre mef'ûlü mahzuftur, yani "kalplerini, dinlerini yahut görüşlerini bocalatanlar" takdirindedir. "Fe'lele" vezninin, "tahkîk" kelimesinin tekerrüründe "salsale"nin "tesalsale" manasına gelmesi gibi "tefe'lele" manasında olması üzere lâzım kılınması da muhtemeldir, yani "bocalayanlar" demektir. İbn Mes'ûd'un mushafında "mütezebzibîne" (متذبذبين) şeklinde bulunması da bunu destekler.

وقرىء بالدال غير المعجمة وهو مأخوذ من- الدبة- بضم الدال وتشديد الباء بمعنى الطريقة والمذهب كما

Noktasız dâl ile ("müdebdebîne") de okunmuştur; bu da Nihâye'de geçtiği üzere dâlın zammesi ve bâ'nın şeddesiyle yol ve mezhep manasına gelen "dübbet" (الدبة) kelimesinden alınmadır.

في النهاية، ويقال: هو على دبتي أي طريقتي وسمتي، وفي حديث ابن عباس «اتبعوا دبة قريش ولا تفارقوا الجماعة» والمعنى حينئذ أنهم أخذ بهم تارة طريقا وأخرى أخرى لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ أي لا منسوبين إلى المؤمنين حقيقة لإضمارهم الكفر، ولا إلى الكافرين لإظهارهم الإيمان، أو لا صائرين إلى الأولين ولا إلى الآخرين، ومحله النصب على أنه حال من ضمير مُذَبْذَبِينَ أو على أنه بدل منه، ويحتمل أن يكون بيانا وتفسيرا له وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ لعدم استعداده للهداية والتوفيق فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا موصلا إلى الحق والصواب فضلا عن أن تهديه إليه، والخطاب لكل من يصلح له وهو أبلغ في التفظيع.

Nitekim "hüve alâ dibbetî" denir ki "benim yolum ve tutumum üzerindedir" demektir. İbn Abbas'ın hadisinde «Kureyş'in yoluna uyun ve cemaatten ayrılmayın» buyrulmuştur. Bu durumda mana, onların bazen bir yola bazen de başka bir yola sevk edildikleridir. { لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ } “Ne bunlara [bağlıdırlar] ne de şunlara”; yani küfrü gizledikleri için hakikatte ne müminlere mensupturlar ne de imanı açığa vurdukları için kâfirlere mensupturlar. Yahut ne ilklere ne de sonrakilere katılmaktadırlar. Cümlenin mahalli, { مُذَبْذَبِينَ } zamirinden hâl veya ondan bedel olarak nasptır; onun beyanı ve tefsiri olması da muhtemeldir. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa”, hidayet ve muvaffakiyete istidadı bulunmadığı için [saptırırsa], { فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “artık sen onun için asla bir yol bulamazsın”; onu hidayete erdirmek şöyle dursun, hakka ve doğruya ulaştıran bir yol dahi bulamazsın. Hitap, buna muhatap olmaya elverişli herkese yöneliktir ve bu, vahameti bildirmede daha beliğdir.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ نهي المؤمنين الصادقين عن موالاة الكفار اليهود فقط- كما قيل- أو ما يعمهم وغيرهم كما هو الظاهر بعد بيان حال المنافقين، أي لا تتخذوهم أولياء فإن ذلك ديدن المنافقين ودينهم فلا تتشبهوا بهم، وقيل: المراد بالذين آمنوا المنافقون وبالمؤمنين المخلصون، فالآية نهي للمنافقين عن موالاة الكافرين دون المخلصين وقيل: المراد بالموصول المخلصون، وبالكافرين المنافقون فكأنه قيل: قد بينت لكم أخلاق هؤلاء المنافقين فلا تتخذوا منهم أولياء، وإلى ذلك ذهب القفال، وفي كلا القولين بعد أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً أي حجة ظاهرة في العذاب، وفيه دلالة على أن الله تعالى لا يعذب أحدا بمقتضى حكمته إلا بعد قيام الحجة عليه، ويشعر بذلك كثير من الآيات، وقيل: أتريدون بذلك أن تجعلوا له تعالى حجة بينة على أنكم موافقون (١) فإن موالاة الكافرين أوضح أدلة النفاق.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin” buyruğu, münafıkların hâli açıklandıktan sonra, samimi müminlerin —denildiği gibi— yalnızca Yahudi kâfirleri yahut zahire göre onları ve başkalarını kapsayan tüm kâfirleri dost edinmelerine yönelik bir nehiydir. Yani onları dost edinmeyin; zira bu, münafıkların âdeti ve dinidir, sakın onlara benzemeyin! Denildi ki: İman edenlerden maksat münafıklar, müminlerden maksat ise ihlaslı olanlardır; dolayısıyla ayet münafıkların ihlaslıları bırakıp kâfirleri dost edinmesini yasaklamaktadır. Denildi ki: İsmi mevsulden maksat ihlaslılar, kâfirlerden maksat ise münafıklardır; sanki şöyle denilmiştir: Bu münafıkların ahlakını size açıkladım, öyleyse onlardan dost edinmeyin. Kaffâl bu görüşe meyletmiştir. Her iki görüşte de uzaklık vardır. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?”, yani azap hususunda apaçık bir hüccet mi kılmak istiyorsunuz? Bunda, Allah Teâlâ'nın hikmeti gereğince aleyhine hüccet ikame edilmedikçe hiç kimseye azap etmeyeceğine dair bir delalet vardır ve birçok ayet de bunu hissettirmektedir. Denildi ki: Bununla Allah Teâlâ'ya, sizin münafıklardan olduğunuza (١) dair apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz? Zira kâfirleri dost edinmek nifakın en açık delillerindendir.

ومن الناس من أبقى السلطان على معناه المعروف، لكن أخرج ابن المنذر وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: كل سلطان في القرآن فهو حجة، وهو مما يجوز فيه التذكير والتأنيث إجماعا، فتذكيره باعتبار البرهان أو باعتبار معناه المعروف، والتأنيث باعتبار الحجة والتأنيث أكثر عند الفصحاء على ما قاله الفراء إلا أنه لم يعتبر هنا، واعتبر التذكير لتحسن الفاصلة، وادعى ابن عطية أن التذكير أشهر وهي لغة القرآن حيث وقع، وعَلَيْكُمْ يجوز تعلقه بالجعل وبمحذوف وقع حالا من سُلْطاناً، وتوجيه الإنكار إلى الإرادة دون متعلقها بأن يقال: أتجعلون إلخ للمبالغة في إنكاره وتهويل أمره ببيان أنه مما لا يصدر عن العاقل إرادته فضلا عن صدور نفسه إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ أي في الطبقة السفلى منها وهو قعرها، ولها طبقات سبع تسمى الأولى كما قيل: جهنم، والثانية لظى، والثالثة الحطمة والرابعة السعير، والخامسة سقر، والسادسة الجحيم، والسابعة الهاوية. وقد تسمى النار جميعا باسم الطبقة الأولى، وبعض الطبقات باسم بعض لأن لفظ النار يجمعها وتسمية تلك الطبقات دركات لكونها متداركة متتابعة بعضها تحت بعض، والدَّرْكِ كالدرج إلا أنه يقال باعتبار الهبوط، والدرج باعتبار الصعود، وفي كون المنافق فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ إشارة إلى شدة عذابه.

İnsanlardan bazıları sultan kelimesini bilinen manasında (hükümranlık/otorite) bırakmıştır; ancak İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ onun şöyle dediğini tahriç etmiştir: "Kur'an'daki her sultan bir hüccettir (delildir)." Bu kelime icma ile hem müzekker hem de müennes olarak kullanılabilen lafızlardandır. Müzekker kılınması bürhan (kanıt) itibarıyla yahut bilinen manası itibarıyladır; müennes kılınması ise hüccet itibarıyladır. Ferrâ'nın belirttiğine göre fasih kimseler nezdinde müennes kullanımı daha yaygındır; ancak burada buna itibar edilmemiş, fasılanın güzelliği için müzekkerlik gözetilmiştir. İbn Atıyye ise müzekker kullanımın daha meşhur olduğunu ve geçtiği her yerde Kur'an'ın üslubunun bu olduğunu iddia etmiştir. { عَلَيْكُمْ } ifadesinin hem "ce'l" fiiline hem de { سُلْطاناً } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi caizdir. İnkârın/kınamanın eylemin kendisine değil de "kılmak mı istiyorsunuz?" denilerek iradeye yöneltilmesi, eylemin bizzat gerçekleşmesi şöyle dursun iradesinin bile akıllı bir kimseden sadır olamayacak bir şey olduğunu beyan ederek onu kınamada ve vahametini bildirmede mübalağa içindir. { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar, cehennem ateşinin en aşağı tabakasındadırlar”; yani onun en alt katında, tabanındadırlar. Cehennemin yedi tabakası vardır; denildiğine göre birincisi cehennem, ikincisi lezâ, üçüncüsü hutame, dördüncüsü saîr, beşincisi sakar, altıncısı cahîm, yedincisi ise hâviye diye adlandırılır. Ateş lafzı hepsini kapsadığı için bazen cehennemin bütünü ilk tabakanın ismiyle, bazen de bazı tabakalar diğerlerinin ismiyle adlandırılabilir. Bu tabakaların "dereke" (çoğulu derekât) diye isimlendirilmesi, birbiri altında art arda sıralanıp birbirini takip etmesi sebebiyledir. "Derak" (الدَّرْكِ) "derec" (basamak) gibidir; ancak derak iniş itibarıyla, derec ise çıkış itibarıyla kullanılır. Münafığın { فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ } en alt tabakada olması, azabının şiddetine bir işarettir.

وقد أخرج ابن أبي الدنيا عن الأحوص عن ابن مسعود- أن المنافق يجعل في تابوت من حديد يصمد عليه ثم يجعل في الدرك الأسفل- وإنما كان أشدّ عذابا من غيره من الكفار لكونه ضم إلى الكفر المشترك استهزاء بالإسلام وخداعا لأهله، وأما ما

İbn Ebî'd-Dünyâ, el-Ahvas kanalıyla İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: "Münafık, üzerine kilit vurulan demirden bir tabuta konur, sonra da ateşin en alt tabakasına atılır." Onun diğer kâfirlerden daha şiddetli bir azaba çarptırılması, müşterek küfre ek olarak İslam'la alay etmeyi ve ehline hile yapmayı da katmış olmasındandır. Şuna gelince:

روي في الصحيحين من قوله ﷺ: «أربع من كنّ فيه كان منافقا خالصا ومن كانت فيه خصلة منهن كان فيه خصلة من النفاق حتى يدعها، إذا ائتمن خان، وإذا حدث كذب، وإذا وعد غدر، وإذا خاصم فجر»

Sahîhayn'da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dört şey vardır ki kimde bulunursa o halis münafık olur. Kimde de bunlardan bir haslet bulunursa, onu bırakıncaya kadar kendisinde nifaktan bir haslet bulunmuş olur: Kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder, konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde cayar, husumet ettiğinde haktan sapar (haddi aşar)» buyurduğu rivayet edilmiştir.

فقد قال المحدثون فيه: إنه مخصوص بزمانه ﷺ لاطلاعه بنور الوحي على بواطن المتصفين بهذه الخصال فأعلم عليه

Muhaddisler bu [hadis] hakkında şöyle demişlerdir: Bu durum, vahyin nuruyla bu hasletlerle nitelenen kimselerin iç yüzlerine vakıf olması sebebiyle Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamanına mahsustur. Nitekim aleyhi

الصلاة والسلام أصحابه رضي الله تعالى عنهم بأماراتهم ليحترزوا عنهم، ولم يعينهم حذرا عن الفتنة وارتدادهم ولحوقهم بالمحاربين، وقيل: ليس بمخصوص ولكنه مؤول بمن استحل ذلك، أو المراد من اتصف بهذه فهو شبيه بالمنافقين الخلص، وأطلق ﷺ ذلك عليه تغليظا وتهديدا له، وهذا في حق من اعتاد ذلك لا من ندر منه، أو هو منافق في أمور الدين عرفا والمنافق في العرف يطلق على كل من أبطن خلاف ما يظهر مما يتضرر به وإن لم يكن إيمانا وكفرا، وكأنه مأخوذ من النافقاء، وليس المراد الحصر وهذا صدر منه ﷺ باقتضاء المقام، ولذا ورد في بعض الروايات «ثلاث» وفي بعضها «أربع» .

ashabına radıyallâhu anhüm onlardan sakınmaları için alametlerini bildirmiş, fitne çıkmasından, dinden dönmelerinden ve savaşan kâfirlere katılmalarından çekindiği için de isimlerini bizzat belirlememiştir. Denildi ki: Bu zamana mahsus değildir; bilakis bunu helal sayan kimseye hamledilmiştir yahut maksat, bu hasletlerle nitelenen kimsenin halis münafıklara benzemesidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sakındırmayı şiddetlendirmek ve tehdit etmek amacıyla bu ismi ona mutlak olarak vermiştir; bu da bunu alışkanlık hâline getiren kimse hakkındadır, nadiren yapan hakkında değildir. Yahut o, örfen din işlerinde münafıktır; örfte münafık lafzı, iman ve küfür olmasa bile zarar göreceği bir hususta gösterdiğinin aksini gizleyen herkes için kullanılır; sanki bu nâfikādan (köstebeğin kaçış deliğinden) alınmıştır. Maksat hasr (sayıyla sınırlama) değildir ve bu hadis Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem makamın iktizasına göre sadır olmuştur; bu sebeple bazı rivayetlerde "üç", bazılarında ise "dört" olarak vârit olmuştur.

وقرأ الكوفيون الدَّرْكِ بسكون الراء وهو لغة كالسطر والسطر، والفتح أكثر وأفصح لأنه ورد جمعه على أفعال، وأفعال في فعل المحرك كثير مقيس، ووروده في الساكن نادر كفرخ وأفراخ، وزند وأزناد.- وكونه استغني بجمع أحدهما عن الآخر جائز لكنه خلاف الظاهر، فلا يندفع به الترجيح، والكلام مخرّج مخرج الحقيقة، وزعم أبو القاسم البلخي أن لا طبقات في النار، وأن هذا إخبار عن بلوغ الغاية في العقاب كما يقال: إن السلطان بلغ فلانا الحضيض وفلانا العرش، يريدون بذلك انحطاط المنزلة وعلوها لا المسافة، ولا يخفى أنه خلاف ما جاءت به الآثار، ومِنَ النَّارِ في محل النصب على الحال وفي صاحبها وجهان: أحدهما أنه الدَّرْكِ والعامل الاستقرار، والثاني أنه الضمير المستتر في الْأَسْفَلِ لأنه صفة، فيتحمل الضمير أي حال كون ذلك من النار وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً يخرجهم منه أو يخفف عنهم ما هم فيه يوم القيامة حين يكونون في الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ وكون المراد وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً في الدنيا لتكون الآية وصفا لهم بأنهم خسروا الدنيا والآخرة ليس بشيء كما لا يخفى، والخطاب لكل من يصلح له إِلَّا الَّذِينَ تابُوا عن النفاق وهو استثناء من المنافقين، أو من ضميرهم في الخبر، أو من الضمير المجرور في لهم، وقيل: هو في موضع رفع بالابتداء والخبر ما بعد الفاء ودخلت- لما- في الكلام من معنى الشرط وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا من نياتهم وأحوالهم في حال النفاق، وقيل: ثبتوا على التوبة في المستقبل، والأول أولى وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ أي تمسكوا بكتابه، أو وثقوا به وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ لا يريدون بطاعتهم إلا وجهه ورضاه سبحانه لا رياء الناس، ودفع الضرر كما في النفاق،

Kûfeliler { الدَّرْكِ } kelimesini ra harfinin sükûnu ile [ed-Derk şeklinde] okumuşlardır; bu da "setr" ve "seter" gibi bir lehçedir. Fethalı okunuş ise daha yaygın ve daha fasihtir; çünkü çoğulu "ef'âl" vezninde gelmiştir. Harekeli "fa'al" veznindeki kelimelerin çoğulunun "ef'âl" vezninde gelmesi çoktur ve kurala uygundur; harekeli olmayıp sakin olanda ise "ferh-efrâh" ve "zend-eznâd" gibi nadirdir. Birinin çoğuluyla diğerinden müstağni olunmuş olması caizdir, fakat bu zahire aykırıdır; dolayısıyla bununla tercih ortadan kalkmaz. Söz hakikat üzere söylenmiştir. Ebu'l-Kāsım el-Belhî, cehennemde tabakalar olmadığını, bunun tıpkı; "Sultan filancayı çukura indirdi, filancayı da arşa çıkardı" denilmesi gibi cezalandırmada son noktaya ulaşmayı bildiren bir ifade olduğunu, bununla mesafeyi değil makamın düşüklüğünü ve yüceliğini kastettiklerini iddia etmiştir. Ancak bunun rivayetlerle gelen bilgilere aykırı olduğu açıktır. { مِنَ النَّارِ } ifadesi hâl olarak nasb mahallindedir; zülhâlinde (hâl sahibinde) ise iki vecih vardır: Birincisi onun { الدَّرْكِ } olmasıdır ve amil "istikrâr"dır (yerleşme anlamıdır). İkincisi ise { الْأَسْفَلِ } kelimesindeki müstetir (gizli) zamirdir, çünkü o sıfattır; dolayısıyla zamiri yüklenir, yani 'onun ateşten olması hâlinde' demektir. { وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً } “Onlar için asla bir yardımcı da bulamazsın”; kıyamet günü onlar en alt tabakada { الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ } bulunduklarında onları oradan çıkaracak veya içinde bulundukları azabı hafifletecek [bir yardımcı bulamazsın]. Ayetin, onların dünyayı ve ahireti kaybettiklerini niteleyen bir ifade olması için { وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً } ifadesinden maksadın dünyada olması gerektiği yönündeki görüş ise açıktır ki bir hiçtir (kayda değer değildir). Hitap, muhatap olmaya elverişli herkese yöneliktir. { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tevbe edenler... müstesnadır”; nifaktan tevbe edenler demektir. Bu, münafıklardan veya haberdeki onların zamirinden yahut { لَهُمْ } ifadesindeki mecrûr zamirden bir istisnadır. Denildi ki: O, mübteda olarak ref mahallindedir; haber ise fâ harfinden sonraki kısımdır ve kelamdaki şart anlamından dolayı [fâ harfi] dâhil olmuştur. { وَأَصْلَحُوا } “ve düzeltenler”; nifak hâlindeyken niyet ve amellerinden ifsat ettikleri şeyleri [düzeltenler]. Denildi ki: Gelecekte tevbe üzere sebat edenler [demektir]; ancak birinci görüş daha evladır. { وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah’a sımsıkı bağlananlar”; yani O'nun Kitabı'na sarılanlar yahut O'na güvenip dayananlar. { وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ } “dinlerini de yalnız Allah için kılanlar”; taatleriyle nifaktaki gibi insanların riyasını ve zararı savmayı değil, yalnızca Sübhânehu ve Teâlâ'nın rızasını ve cemalini murat edenler,

وأخرج أحمد والترمذي وغيرهما عن أبي ثمامة قال: قال الحواريون لعيسى ﵇: يا روح الله من المخلص لله؟ قال: الذي يعمل لله تعالى لا يحب أن يحمده الناس عليه

Ahmed, Tirmizî ve başkaları Ebû Sümâme'den şöyle rivayet etmişlerdir: Havariler İsa'ya aleyhisselâm: "Ey Rûhullah! Allah için ihlaslı olan kimdir?" dediler. O da şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ için amel eden ve insanların kendisini bundan ötürü övmesini sevmeyen kimsedir."

فَأُولئِكَ إشارة إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصفة وما فيه من معنى البعد لما مر غير مرة مَعَ الْمُؤْمِنِينَ أي المعهودين من الذين لم يصدر منهم نفاق أصلا منذ آمنوا، والمراد أنهم معهم في الدرجات العالية من الجنة، أو معدودون من جملتهم في الدنيا والآخرة وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً لا يقادر قدره فيساهمونهم فيه ويقاسمونهم.

{ فَأُولئِكَ } “İşte onlar”; sıla cümlesindeki niteliklerle nitelenmiş olmaları bakımından ism-i mevsûle bir işarettir ve buradaki uzaklık anlamı daha önce defalarca geçtiği üzeredir. { مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlerle beraberdirler”; yani iman ettiklerinden beri kendilerinden asla hiçbir nifak sadır olmamış olan bilinen müminlerle beraberdirler. Maksat, cennetin yüksek derecelerinde onlarla beraber olmaları yahut dünyada ve ahirette onların zümresinden sayılmalarıdır. { وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Allah müminlere pek büyük bir mükâfat verecektir”; öyle bir mükâfat ki miktarı takdir edilemez; böylece onlara bunda ortak olur ve onu paylaşırlar.

وفسر أبو حيان الأجر العظيم بالخلود، والتعميم أولى، والمراد بالمؤمنين هاهنا ما أريد به فيما قبله. واعتبار المساهمة جرى عليه غير واحد، ولولا تفسير الآية بذلك لم يكن لها في ذكر أحوال من تاب من النفاق معنى ظاهر.

Ebû Hayyân büyük ecri ebedilik ile tefsir etmiştir; ancak genelleştirmek daha evladır. Buradaki müminlerden maksat, bir önceki ayette kastedilenlerdir. Ortaklık mülahazası birden fazla âlim tarafından benimsenmiştir; eğer ayet bununla tefsir edilmeseydi, nifaktan tevbe edenlerin hâllerinin zikredilmesinde zahir bir anlam kalmazdı.

وذهب بعضهم إلى عدم اعتبارها، والمراد الإخبار بزيادة ثواب من لم يسبق منه نفاق أصلا، وعمم بعض المؤمنين ليشمل من لم يتقدم منه نفاق ومن تقدم منه وتاب عنه، والظاهر ما ذكرناه، ورسم يُؤْتِ بغير ياء، وهو مضارع مرفوع فحق يائه أن تثبت لفظا وخطا إلا أنها حذفت في اللفظ لالتقاء الساكنين، وجاء الرسم تبعا للفظ والقراء يقفون عليه دونها اتباعا للرسم إلا يعقوب فإنه يقف بالياء نظرا إلى الأصل.

Bazıları ise ortaklığın dikkate alınmadığı, maksadın kendisinden daha önce asla nifak sadır olmamış kimsenin sevabının artırıldığını bildirmek olduğu görüşüne varmış; bazıları da müminler ifadesini, kendisinden önceden nifak sadır olmayanları ve sadır olup da tevbe edenleri kapsayacak şekilde genel kılmıştır. Zahir olan ise zikrettiğimizdir. { يُؤْتِ } kelimesi yâ harfi olmaksızın yazılmıştır; o merfû bir muzâridir ve kural olarak yâ harfinin hem lafızda hem de hatta sabit olması gerekir; ancak lafızda iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü hazfedilmiş, resm-i hat da lafza tabi olarak gelmiştir. Kurrâ, Yakub hariç resm-i hatta uyarak yâ harfi olmadan vakfederler; zira Yakub aslına riayet ederek yâ ile vakfeder.

وروي ذلك أيضا عن الكسائي وحمزة ونافع وادعى السمين أن الأولى اتباع الرسم لأن الأطراف قد كثر حذفها

Bu durum Kisâî, Hamza ve Nâfi'den de rivayet edilmiştir. Semîn ise evla olanın resm-i hatta uymak olduğunu, zira kelime sonlarındaki haziflerin pek çok olduğunu iddia etmiştir.

ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ خطاب للمنافقين- وقيل: للمؤمنين، وضعف- مسوق لبيان أن مدار تعذيبهم وجودا وعدما إنما هو كفرهم لا شيء آخر، فتكون الجملة مقررة لما قبلها من ثباتهم عند توبتهم، وما استفهامية مفيدة للنفي على أبلغ وجه وآكده، وقيل: نافية والباء سببية، وقيل: زائدة أي أيّ شيء يفعل الله سبحانه بسبب تعذيبكم أيتشفى به من الغيظ؟ أم يدرك به الثأر؟ أم يستجلب نفعا؟ أو يستدفع به ضررا كما هو شأن الملوك، وهو الغني المطلق المتعالي عن أمثال ذلك؟ وإنما هو أمر يقتضيه مرض كفركم ونفاقكم فإذا احتميتم عن النفاق ونقيتم نفوسكم بشربة الإيمان والشكر في الدنيا برئتم وسلمتم وإلا هلكتم هلاكا لا محيص عنه بالخلود في النار، وإنما قدم الشكر مع أن الظاهر تأخيره لأنه لا يعتد به إلا بعد الإيمان لما أنه طريق موصل إليه في أول درجاته، فقد ذكر العارف أبو إسماعيل الأنصاري أن الشكر في الأصل اسم لمعرفة النعمة لأنها السبيل إلى معرفة المنعم وله ثلاث درجات لأنه إذا نظر إلى النعمة كالرزق والخلق ينبغث منه شوق إلى معرفة المنعم وهذه الحركة تسمى باليقظة والشكر القلبي والشكر المبهم لأن منعمه لم يتضح له تعيينه، وإنما عرف منعما ما فهو منعم عليه فإذا تيقظ لهذا وفق لنعمة أكبر منها، وهي المعرفة بأن المنعم عليه هو الصمد الواسع الرحمة المثيب المعاقب فتتحرك جوارحه لتعظيمه ويضيف إلى شكر الجنان شكر الأركان، ثم ينادي على ذلك الجميل باللسان، ويقول:

{ ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın?”; münafıklara bir hitaptır —müminlere olduğu da söylenmiş, ancak zayıf bulunmuştur—. Onlara azap edilmesinin varlık ve yokluk açısından sebebinin başka bir şey değil, yalnızca küfürleri olduğunu açıklamak için sevk edilmiştir. Dolayısıyla cümle, tevbe ettiklerindeki sebatlarına dair kendisinden öncekini pekiştiricidir. "Mâ" en beliğ ve en tekitli biçimde nefiy (olumsuzluk) ifade eden istifhamiyedir. Nefiy edatı olduğu ve bâ harfinin sebebiyye olduğu da söylenmiştir; zâide olduğu da söylenmiştir; yani 'Allah Sübhânehu size azap etme sebebiyle ne yapsın ki? O azapla öfkesini mi dindirsin? Yoksa onunla öç mü alsın? Yahut hükümdarların durumunda olduğu gibi bir menfaat mi sağlasın veya bir zararı mı savsın; oysa O, bu gibi şeylerden münezzeh ve mutlak Ganî'dir?' [Azap] ancak sizin küfür ve nifak hastalığınızın gerektirdiği bir durumdur. Eğer nifaktan sakınır ve nefislerinizi dünyada iman ve şükür şerbetiyle arındırırsanız şifa bulur ve kurtulursunuz; aksi takdirde ateşte ebedi kalmak suretiyle kaçışı olmayan bir helake uğrarsınız. Şükrün -zahiren sonraya bırakılması gerekirken, çünkü ancak imandan sonra itibar görür- öne alınması, onun ilk derecelerinde imana ulaştıran bir yol olmasındandır. Nitekim arif Ebû İsmâil el-Ensârî, şükrün asılda nimeti bilmenin adı olduğunu zikretmiştir; zira nimeti bilmek Mün'im'i (nimet Veren'i) bilmenin yoludur ve onun üç derecesi vardır: Çünkü insan rızık ve yaratılış gibi nimete baktığında, içinde Mün'im'i bilmeye yönelik bir şevk doğar; bu harekete uyanış (yakaza), kalbî şükür ve müphem şükür denir; zira ona nimeti vereni bizzat belirlemek henüz netleşmemiştir, sadece bir nimet Veren'i bilmiştir ve kendisi de nimet verilendir. Buna uyandığı vakit, bundan daha büyük bir nimete muvaffak kılınır ki o da nimet verenin Samed, rahmeti geniş, mükâfatlandıran ve cezalandıran olduğunu bilmesidir. Böylece uzuvları O'nu yüceltmek için harekete geçer ve kalp şükrüne azaların şükrünü ekler, sonra da dille o güzelliği ilan edip şöyle der:

أفادتكم النعماء مني ثلاثة ... يدي ولساني والضمير المحجبا

Nimetleriniz benden üç şey kazandı: ... Elim, dilim ve perdelenmiş olan kalbim.

فالمذكور في الآية هو الشكر المبهم وهو مقدم على الإيمان، فلا حاجة إلى ما زعمه الإمام من أن الكلام على التقديم والتأخير أي آمنتم وشكرتم، وأما القول: بأن هذا السؤال إنما هو على تقدير أن تكون الواو للترتيب، وأما إذا لم تكن للترتيب فلا سؤال فمما لا ينبغي أن يتفوه به من له أدنى ذوق في علم الفصاحة والبلاغة لأن الواو وإن لم تفد الترتيب لكن تقديم ما ليس مقدما لا يليق بالكلام الفصيح فضلا عن المعجز، ولذا تراهم يذكرون لما يخالفه وجها ونكتة، وذكر النيسابوري وجها آخر في التقديم لكنه بناه على إفادة الواو للترتيب فقال: لعل الوجه في ذلك أن الآية مسوقة في شأن المنافقين ولا نزاع في إيمانهم ظاهرا وإنما النزاع في بواطنهم وأفعالهم التي تصدر عنهم غير مطابقة للقول اللساني، فكان تقديم الشكر هاهنا أهم لأنه عبارة عن صرف جميع ما أعطاه الله تعالى فيما خلق لأجله حتى تكون أفعاله وأقواله على نهج السداد وسنن الاستقامة انتهى، ولا يخفى أنه لم يحمل الشكر في الآية على الشكر المبهم، ولا يخلو عن حسن.

Ayet-i kerimede zikredilen ise müphem şükürdür ve imandan öncedir. Dolayısıyla İmam'ın (Râzî'nin), kelamın takdim-tehir üzere olduğu, yani 'iman edip şükrederseniz' şeklinde olduğu yönündeki iddiasına ihtiyaç yoktur. Şuna gelince: 'Bu soru ancak vâv harfinin tertip bildirmesi takdirine göredir; tertip bildirmediğinde ise ortada bir soru kalmaz' denmesi, fesahat ve belagat ilminde en ufak bir zevki olan kimsenin ağzına almaması gereken bir sözdür. Çünkü vâv harfi tertip ifade etmese bile, önde olmayanı öne almak mu'ciz bir kelam şöyle dursun, fasih bir kelama dahi yakışmaz. Bu yüzdendir ki âlimlerin buna muhalif durumlarda bir vecih ve nükteden bahsettiklerini görürsün. Nîsâbûrî takdim hususunda başka bir vecih zikretmiş, fakat bunu vâv harfinin tertip ifade etmesi esasına dayandırarak şöyle demiştir: 'Belki de bundaki vecih, ayetin münafıklar hakkında sevk edilmiş olmasıdır; onların zahiren iman ettiklerinde bir ihtilaf yoktur, ihtilaf ancak iç dünyalarında ve kendilerinden dille söylenen söze uymayacak şekilde sadır olan fiillerindedir. Dolayısıyla burada şükrün öne alınması daha mühim olmuştur; çünkü şükür, Allah Teâlâ'nın verdiği her şeyi yaratılış gayesi doğrultusunda sarf etmekten ibarettir ki böylece fiilleri ve sözleri doğruluk ve istikamet yolu üzere olsun.' [Nîsâbûrî'nin sözü] bitti. Açıktır ki o, ayetteki şükrü müphem şükre hamletmemiştir ve bu görüş de bir güzellikten yoksun değildir.

وأوضح منه وأطيب ما حاك في صدري، ثم رأيت العلامة الطيبي عليه الرحمة صرح به إن الذي يقتضيه النظم الفائق أن هذا الخطاب مع المنافقين، وأن قوله سبحانه ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ متصل بقوله تعالى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً إلخ، وتنبيه لهم على أن الذي ورطهم في تلك الورطة كفرانهم نعم الله تعالى وتهاونهم في شكر ما أوتوا وتفويتهم على أنفسهم بنفاقهم البغية العظمى، وهو الإسعاد بصحبة أفضل الخلق ﷺ والانخراط في زمرة الذين مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ [الفتح: ٢٩] فإذا تابوا وأصلحوا واعتصموا بالله تعالى وأخلصوا دينهم له فأولئك حكمهم أن ينتظموا في سلك أولئك السعداء من المؤمنين بعد ما كانوا مستأهلين الدرجات السفلى من النيران، ثم التفت تعريضا لهم أن ذلك العذاب كان منهم وبسبب تقاعدهم وكفرانهم تلك النعمة الرفيعة وتفويتهم على أنفسهم تلك الفرصة السنية وإلا فإن الله تعالى غني مطلق عن عذابهم فضلا على أن يوقعهم في تلك الورطات، فقوله ﷿: إِنْ شَكَرْتُمْ فذلكة لمعنى الرجوع عن الفساد في الأرض إلى الإصلاح فيها، ومن اللجأ إلى الخلق إلى الاعتصام بالله تعالى، ومن الرياء في الدين إلى الإخلاص فيه، فقوله عز

Bundan daha açık ve daha hoş olanı, kalbime doğan ve sonradan Allâme et-Tîbî'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- açıkça belirttiğini gördüğüm şu husustur: Eşsiz nazmın gerektirdiği şey, bu hitabın münafıklarla olması ve Sübhânehu'nun { ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ } “Allah size azap edip de ne yapsın?” buyruğunun Teâlâ'nın { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً } “Şüphesiz münafıklar ateşin en alt tabakasındadırlar; onlar için asla bir yardımcı da bulamazsın” kavline muttasıl (bağlı) olmasıdır. Bu, onları bu tehlikeli duruma düşüren şeyin Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük etmeleri, kendilerine verilenlere şükretmekte gevşeklik göstermeleri ve nifakları sebebiyle en büyük gayeyi, yani mahlûkatın en faziletlisinin sallallâhu aleyhi ve sellem sohbetiyle bahtiyar olmayı ve { مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ } “Onların Tevrat’taki meselleri ve İncil’deki meselleri...” [Fetih: 29] zümresine dâhil olmayı kendi nefislerine kaçırmış olmaları hususunda onlara bir uyarıdır. Eğer tevbe eder, düzeltir, Allah Teâlâ'ya sımsıkı sarılır ve dinlerini yalnız O'na has kılarlarsa; onların hükmü, ateşlerin en aşağı tabakalarını hak etmişken bundan sonra müminlerden olan o bahtiyarların safına girmektir. Sonra onlara tariz yoluyla iltifat sanatı yapılarak, bu azabın kendilerinden kaynaklandığı, geri durmaları, o yüce nimete nankörlük etmeleri ve o kıymetli fırsatı nefislerine kaçırmaları sebebiyle olduğu bildirilmiştir; yoksa Allah Teâlâ onları bu tehlikelere düşürmek bir yana, onların azap çekmesinden mutlak olarak müstağnidir. Dolayısıyla Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın { إِنْ شَكَرْتُمْ } “Eğer şükrederseniz” buyruğu; yeryüzünde fesattan ıslaha, yaratılmışlara sığınmaktan Allah Teâlâ'ya sarılmaya ve dinde riyadan ihlasa dönme manasının bir hülasasıdır.

من قائل: وَآمَنْتُمْ تفسير له وتقرير لمعناه أي وَآمَنْتُمْ الإيمان الذي هو حائز لتلك الخلال الفواضل جامع لتلك الخصال الكوامل، فتقديم الشكر على الإيمان وحقه التأخير في الأصل إعلام بأن الكلام فيه، وأن الآية السابقة مسوقة لبيان كفران نعمة الله تعالى العظمى والكفر تابع فإذا أخر الشكر أخل بهذه الأسرار واللطائف، ومن ثم ذيل سبحانه الآية على سبيل التعليل بقوله جل وعلا:

Kelamı yüce olan [Allah]'ın { وَآمَنْتُمْ } “ve iman ederseniz” buyruğu, onun tefsiri ve anlamının tespitidir; yani o faziletli hasletleri kendisinde toplayan ve o kâmil nitelikleri barındıran bir imanla iman ederseniz demektir. Dolayısıyla asılda hakkı geride olmak olan şükrün imanın önüne geçirilmesi, kelamın onun hakkında olduğunu ve önceki ayetin Allah Teâlâ'nın en büyük nimetine karşı nankörlüğü açıklamak üzere sevk edildiğini, küfrün ise ona tabi olduğunu bildirmek içindir; eğer şükür sonraya bırakılsaydı bu sırlara ve inceliklere halel gelirdi. Bu sebeple Sübhânehu ve Teâlâ ayeti gerekçelendirme kabilinden azametli ve yüce olan şu buyruğuyla noktalamıştır:

وَكانَ اللَّهُ شاكِراً أي مثيبا على الشكر عَلِيماً بجميع الجزئيات والكليات فلا يعزب عن علمه شيء فيوصل الثواب كاملا إلى الشاكر، وإلى هذا ذهب الإمام، وقال غير واحد: الشاكر وكذا الشكور من أسمائه تعالى هو الذي يجزي بيسير الطاعات كثير الدرجات، ويعطي بالعمل في أيام معدودة نعما في الآخرة غير محدودة، وعلى التقديرين يرجع إلى صفة فعلية، وقيل: معناه المثنى على من تمسك بطاعته فيرجع إلى صفة كلامية.

{ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً } “Allah Şâkir’dir”; yani şükre karşılık mükâfat verendir. { عَلِيماً } “hakkıyla bilendir”; bütün cüz'iyâtı ve külliyâtı bilendir, hiçbir şey O'nun ilminden gizli kalmaz, böylece mükâfatı şükredene eksiksiz ulaştırır. İmam (Râzî) bu görüşe meyletmiştir. Birden fazla âlim ise şöyle demiştir: eş-Şâkir ve aynı şekilde eş-Şekûr Teâlâ'nın isimlerindendir; az taatlere çok dereceler veren, sayılı günlerdeki amele karşılık ahirette sınırsız nimetler bahşeden demektir. Her iki takdire göre de fiilî bir sıfata racidir. Bir görüşe göre anlamı: İtaatine sarılan kimseyi övendir; bu durumda kelâmî bir sıfata raci olur.

هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» : أما في قوله سبحانه: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ إلى قوله ﷿:

Bu [zahiri manadır]. Âyetlerdeki işarî anlama gelince: Sübhânehu'nun { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ } “Kadınlar hakkında senden fetva isterler” buyruğundan Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın:

وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً فقد قال النيسابوري فيه: إن النفس للروح كالمرأة للزوج، فِي يَتامَى النِّساءِ صفات النفوس، وما كُتِبَ لَهُنَّ ما أوجب الله تعالى من الحقوق.

{ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً } “Allah Vâsi’dir, Hakîm’dir” buyruğuna kadar olan kısmında Nîsâbûrî şöyle demiştir: Nefis ruh için kocaya nispetle kadın gibidir; { فِي يَتامَى النِّساءِ } kadınların yetimleri nefislerin sıfatlarıdır; { وما كُتِبَ لَهُنَّ } onlara farz kılınan şey ise Allah Teâlâ'nın farz kıldığı haklardır.

وحاصل المعنى إن نفسك مطيتك فارفق بها، وإليه الإشارة بقوله تعالى: وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ فالروح تشح بترك حقوق الله تعالى، والنفس تشح بترك حظوظها فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ في رفض حظوظ النفس، فقد جاء في الخبر «إن لنفسك عليك حقا» فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ بين العالم العلوي والعالم السفلي وَإِنْ يَتَفَرَّقا أي الروح والنفس يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ فالروح يجتذب بجذبة- خل نفسك وائتني إلى سعة غنى الله تعالى في عالم هويته- فيستغنى عن مركب النفس بالوصول إلى المقصود، والنفس تجتذب بجذبة ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ [الفجر: ٢٨] إلى سعة غنى الله تعالى في عالم فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي [الفجر:

Mananın özeti şudur: Şüphesiz nefsin senin bineğindir, ona yumuşak davran; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Sulh daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır” kavlinde buna işaret vardır. Ruh, Allah Teâlâ'nın haklarını terk etmekten sakınarak cimrileşir; nefis ise kendi hazlarını terk etmekten sakınarak cimrileşir. Nefsin hazlarını tamamen reddetme hususunda { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Büsbütün meyledip de...” [aşırı gitmeyin]; zira hadiste «Şüphesiz nefsinin senin üzerinde hakkı vardır» buyrulmuştur. [Böylece] onu yüce âlem ile süflî âlem arasında { فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ } “askıda kalmış gibi bırakırsınız”. { وَإِنْ يَتَفَرَّقا } “Eğer [karı koca] ayrılırlarsa”; yani ruh ile nefis ayrılırsa, { يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Allah her birini genişliğinden zengin kılar”. Ruh, 'Nefsini bırak ve bana gel' cezbesiyle Allah Teâlâ'nın hüviyet âlemindeki zenginlik genişliğine çekilir; böylece maksuda ulaşmakla nefis bineğinden müstağni olur. Nefis ise { ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ } “Rabbine dön!” [Fecr: 28] cezbesiyle { فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي } “Kullarımın arasına katıl ve cennetime gir!” [Fecr:

٢٩، ٣٠] انتهى، ولا يخفى أن باب التأويل واسع، وما ذكره ليس بمتعين فيمكن أن تجعل الآية في شأن الشيخ والمريد وأما في قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا إلخ فنقول: إنه سبحانه أمر المؤمنين بالتوحيد العلمي المريدين لثواب الدارين أن يكونا ثابتين في مقام العدالة التي في أشرف الفضائل قَوَّامِينَ بحقوقها بحيث تكون ملكة راسخة فيهم لا يمكن معها جور في شيء ولا ظهور صفة نفس لاتباع هوى في جلب نفع دنيوي أو رفع مضرة كذلك، ثم قال جل وعلا: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا من حيث البرهان آمَنُوا من حيث البيان إلى أن تؤمنوا من حيث العيان أو يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بالإيمان التقليدي آمَنُوا بالإيمان العيني، أو المراد يا أَيُّهَا المدعون تجريد الإيمان لي من غير وساطة لا سبيل لكم إلى الوصول إلى عين التجريد إلا بقبول الوسائط، فالآية إشارة إلى الفرق بعد الجمع إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بالتقليد ثُمَّ كَفَرُوا إذ لم يكن للتقليد أصل ثُمَّ آمَنُوا بالاستدلال العقلي ثُمَّ كَفَرُوا إذ لم تكن عقولهم مشرقة بالنور الإلهي ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً بالشبهات والاعتراضات، وقد يكون ذلك إشارة إلى وصف أهل التردد في سلوك سبيل أولياء الله تعالى، والإيمان بأحوالهم حين هاجت رغبتهم إلى رئاسة القوم. فلما جن عليهم ليل المجاهدات لم يتحملوا وأنكروا ورجعوا إلى حظوظ أنفسهم، ولما رأوا نهاية الأكابر وظنوا اللحوق بهم لو استقاموا آمنوا فلما لم يصلوا إلى شيء من مقامات القوم وكراماتهم لعدم إخلاصهم وسوء استعدادهم ارتدوا وصاروا منكرين عليهم وعلى مقاماتهم وازدادوا إنكارا على إنكار حين رجعوا إلى اللذات والشهوات واختاروا الدنيا على الآخرة وجعلوا يقولون للخلق: إن هؤلاء ليسوا على الحق فقد سلكنا ما سلكوا وخضنا ما خاضوا فلم نر إلا سرابا بقيعة، وهذا حال كثير من علماء السوء المنكرين على القوم قدس الله تعالى أسرارهم ما كان الله ليغفر لهم

29-30] âlemindeki Allah Teâlâ'nın zenginlik genişliğine çekilir. [Nîsâbûrî'nin sözü] bitti. Tevil kapısının geniş olduğu ve zikrettiğinin bağlayıcı olmadığı açıktır; nitekim ayet mürşid ve mürîd hakkında da kılınabilir. Teâlâ'nın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا } “Ey iman edenler! [Adaleti titizlikle ayakta tutanlar...] olun” kavline gelince, şöyle deriz: Sübhânehu ve Teâlâ ilmi tevhide ermiş ve iki yurdun mükâfatını isteyen müminlere, en şerefli faziletlerden olan adalet makamında sabit olmalarını; dünyevi bir menfaat elde etmek veya bir zararı defetmek için heva ve hevese uyup hiçbir şeyde zulüm ve nefis sıfatı ortaya çıkmayacak şekilde adalet haklarını { قَوَّامِينَ } “titizlikle ayakta tutanlar” olmalarını ve bunun kendilerinde köklü bir meleke hâline gelmesini emretmiştir. Sonra Celîl ve Âlî olan [Allah] şöyle buyurmuştur: Ey bürhan cihetinden iman edenler! Beyan cihetinden iman edin; ta ki ayân (müşahede) cihetinden iman edinceye kadar. Yahut: Ey taklidi imanla iman edenler! Ayânî imanla iman edin! Yahut maksat şudur: Ey hiçbir vasıta olmaksızın benim için imanı tecrit ettiğini iddia edenler! Vasıtaları kabul etmeksizin tecridin aynına ulaşmanıza yol yoktur. Dolayısıyla ayet, cemden sonraki farka bir işarettir. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } taklitle iman edenler, { ثُمَّ كَفَرُوا } sonra taklidin bir aslı olmadığı için küfre sapanlar, { ثُمَّ آمَنُوا } sonra aklî istidlal ile iman edenler, { ثُمَّ كَفَرُوا } sonra akılları ilahi nur ile aydınlanmadığı için küfre sapanlar, { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } sonra da şüpheler ve itirazlarla küfürlerini artıranlar. Bu, Allah Teâlâ'nın velilerinin yoluna sülûk etmede ve topluluğun riyasetine yönelik arzuları depreştiğinde onların hâllerine inanmada tereddüt ehlinin nitelenmesine de bir işaret olabilir. Mücahedeler gecesi üzerlerine çöktüğünde dayanamadılar, inkâr ettiler ve nefislerinin hazlarına döndüler. Büyüklerin ulaştığı mertebeleri görüp istikamet üzere olurlarsa onlara yetişeceklerini zannettiklerinde iman ettiler; ihlassızlıkları ve istidatlarının kötülüğü sebebiyle topluluğun makamlarından ve kerametlerinden hiçbir şeye ulaşamayınca dinden döndüler, onlara ve makamlarına karşı inkârcı oldular; lezzetlere ve şehvetlere dönüp dünyayı ahirete tercih ettiklerinde ve insanlara: 'Bunlar hak üzere değiller, biz onların yürüdüğü yolda yürüdük, daldıkları şeylere daldık ama düzlükteki bir seraptan başka bir şey görmedik' demeye başladıklarında inkâr üstüne inkârlarını artırdılar. Bu, -Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin- o topluluğu inkâr eden birçok kötü âlimin hâlidir. { ما كانَ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir”;

لمكان الريب الحاجب وفساد جوهر القلب وزوال الاستعداد وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا إلى الحق ولا إلى الكمال لعدم قبولهم ذلك الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ لمناسبتهم إياهم وشبيه الشيء منجذب إليه مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ لعدم الجنسية أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ أي أيطلبون التعزز بهم في الدنيا والتقوى بمالهم وجاههم فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً فلا سبيل لهم إليها إلا منه سبحانه ﷿، ثم ذكر سبحانه من وصف المنافقين أنهم- إذا قاموا إلى الصلاة قاموا كسالى- لعدم شوقهم إلى الحضور ونفورهم عنه لعدم استعدادهم واستيلاء الهوى عليهم يُراؤُنَ النَّاسَ

Perdeleyici şüphenin varlığı, kalp cevherinin bozulması ve istidadın yok olması sebebiyledir. { وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا } “onları bir yola da iletecek değildir”; bunu kabul etmeyişleri sebebiyle ne hakka ne de kemale iletecek değildir. { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ } “Onlar ki kâfirleri dost edinirler”; onlara uygunlukları sebebiyledir, zira bir şeyin benzeri ona çekilir. { مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “müminleri bırakıp”; cinsiyet (manevi türdeşlik) bulunmadığı içindir. { أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ } “Onların yanında izzet mi arıyorlar?”; yani dünyada onlarla izzet bulmayı, malları ve makamlarıyla güçlenmeyi mi arıyorlar? { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Oysa şüphesiz bütün izzet Allah’ındır”; dolayısıyla Azîz ve Celîl olan Sübhânehu'dan başka onların buna ulaşma yolları yoktur. Sonra Sübhânehu, münafıkların niteliklerinden olarak -namaza kalktıklarında üşenerek kalktıklarını- zikretmiştir; bu da huzurda bulunmaya şevk duymayışlarından, istidatlarının olmayışı ve hevalarının kendilerine galip gelmesi sebebiyle ondan nefret etmelerindendir. { يُراؤُنَ النَّاسَ } “İnsanlara gösteriş yaparlar”;

لاحتجابهم بهم عن رؤية الله تعالى وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

onlarla perdelenip Allah Teâlâ'yı görmekten alıkonuldukları içindir. { وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “ve Allah’ı pek az anarlar”;

لأنهم لا يذكرونه إلا باللسان وعند حضورهم بين الناس بخلاف المؤمنين الصادقين فإنهم إذا قاموا إلى الصلاة يطيرون إليها بجناحي الرغبة والرهبة بل يحنون إلى أوقاتها.

çünkü O'nu ancak dilleriyle ve insanların arasında hazır bulunduklarında anarlar. Sadık müminler ise böyle değildir; zira onlar namaza kalktıklarında ona rağbet ve korku kanatlarıyla uçarlar, hatta onun vakitlerine hasret duyarlar.

حنين أعرابية حنت إلى ... أطلال نجد فارقته ومرخه

Ayrıldığı Necid harabelerine ve ağaçlarına özlem duyan bir bedevi kadının özlemi gibi...

ومن هنا

İşte bundan dolayıdır ki,

كان ﷺ يقول لبلال: «أرحنا يا بلال»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bilâl'e şöyle derdi: «Bizi ferahlat ey Bilâl!»

يريد ﵊ أقم لنا الصلاة لنصلي فنستريح بها لا منها، وظن الأخير برسول الله ﷺ كفر والعياذ بالله تعالى وإذا عبدوا لا يرون إلا الله تعالى، وما قدر السوي عندهم ليراؤوه؟ وإن كل جزء منهم يذكر الله تعالى، نعم إنهم قد يشتغلون به عنه فهناك لا يتأتى لهم الذكر، وقد عد العارفون الذكر لأهل الشهود ذنبا، ولهذا قال قائلهم:

Aleyhisselâm; 'Namazı bizim için ikame et de namaz kılalım, böylece namazdan değil namaz vesilesiyle istirahat edip ferahlayalım' demek istemiştir. İkincisini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında zannetmek -Allah Teâlâ'ya sığınırız- küfürdür. Onlar ibadet ettiklerinde yalnızca Allah Teâlâ'yı görürler; gösteriş yapacak kadar O'nun dışındakilerin (mâsivânın) onların yanında ne kıymeti olabilir ki? Onların her bir cüzü Allah Teâlâ'yı zikreder. Evet, bazen O'nunla meşgul olup O'nun zikrinden gafil kalabilirler; işte orada onlara zikir nasip olmaz. Arifler şuhûd ehli için zikri bir günah saymışlardır; bu yüzden şairleri şöyle demiştir:

بذكر الله تزداد الذنوب ... وتنكشف الرذائل والعيوب

Allah'ın zikriyle günahlar çoğalır, ... Rezillikler ve ayıplar açığa çıkar.

وترك الذكر أفضل كل شيء ... وشمس الذات ليس لها مغيب

Zikri terk etmek her şeyden faziletlidir, ... Zât güneşi içinse asla batış yoktur.

لكن ذكر بعضهم أنه لا يصل العبد إلى ذلك المقام إلا بكثرة الذكر، وأشار إلى مقام عال من قال:

Fakat bazısı kulun o makama ancak çok zikirle ulaşabileceğini zikretmiş ve şu sözü söyleyen zat yüce bir makama işaret etmiştir:

لا يترك الذكر إلا من يشاهده ... وليس يشهده من ليس يذكره

Zikri ancak O'nu müşahede eden terk eder, ... O'nu zikretmeyen ise O'nu müşahede edemez.

والذكر ستر على مذكوره ستر ... فحين أذكره في الحال يستره

Zikir, zikredileni örten bir perdedir, ... O'nu zikrettiğim anda O'nu perdeler.

فلا أزال على الأحوال أشهده ... ولا أزال على الأنفاس أذكره

Her hâlükârda O'nu müşahede etmeye devam ederim, ... Her nefeste O'nu zikretmeyi sürdürürüm.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ لئلا تتعدى إليكم ظلمة كفرهم أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً حجة ظاهرة في عقابكم برسوخ الهيئة التي بها تميلون إلى ولايتهم إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ لتحيرهم بضعف استعدادهم وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً ينصرهم من عذاب الله تعالى لانقطاع وصلتهم وارتفاع محبتهم مع أهل الله تعالى إِلَّا الَّذِينَ تابُوا رجعوا إلى الله تعالى ببقية نور الاستعداد وقبول مدد التوفيق وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا من استعدادهم بقمع الهوى وكسر صفات النفس ورفع حجاب القوى وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ بالتمسك بأوامره والتوجه إليه سبحانه وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ بإزالة خفايا الشرك وقطع النظر عن السوي فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ الصادقين وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً من مشاهدة تجليات الصفات وجنات الأفعال ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ بالتوبة وإصلاح ما فسد والاعتصام بحبل الأوامر والتوجه إلى الله ﷿ وإخلاص الدين له سبحانه وَآمَنْتُمْ الإيمان الحائز لذلك وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً فيثبت ويوصل الثواب كاملا، والله تعالى يقول الحق وهو يهدي السبيل.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin”; küfürlerinin karanlığı size sirayet etmesin diye. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Allah’a aleyhinizde apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?”; onların velayetine meyletmenizi sağlayan o yerleşik hâl sebebiyle cezalandırılmanız hususunda [apaçık bir delil]. { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar ateşin en alt tabakasındadırlar”; istidatlarının zayıflığı sebebiyle şaşkınlıklarından ötürüdür. { وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً } “Onlar için asla bir yardımcı da bulamazsın”; Allah ehli ile olan bağlarının kopması ve sevgilerinin kalkması sebebiyle onları Allah Teâlâ'nın azabından kurtaracak bir yardımcı [bulamazsın]. { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tevbe edenler... müstesnadır”; fıtri istidat nurunun bakiyesi ve tevfik yardımını kabul etmeleriyle Allah Teâlâ'ya dönenler, { وَأَصْلَحُوا } “ve düzeltenler”; hevalarını bastırarak, nefis sıfatlarını kırarak ve beşerî güçlerin perdesini kaldırarak istidatlarından bozdukları şeyleri [düzeltenler], { وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah’a sımsıkı bağlananlar”; O'nun emirlerine sarılarak ve Sübhânehu'ya yönelerek [bağlananlar], { وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ } “dinlerini de yalnız Allah için kılanlar”; şirkin gizliliklerini izale edip mâsivâdan nazarlarını keserek [kılanlar]. { فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “İşte onlar, müminlerle beraberdirler”; sadık [müminlerle beraberdirler]. { وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Allah müminlere pek büyük bir mükâfat verecektir”; sıfatların tecellilerini ve ef'âl cennetlerini müşahede etmekten ibaret [büyük bir mükâfat]. { ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ } “Eğer şükrederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın?”; tevbe ederek, bozulanı ıslah ederek, emirler ipine sarılarak, Azîz ve Celîl olan Allah'a yönelerek ve dini Sübhânehu'ya has kılarak [şükrederseniz], { وَآمَنْتُمْ } “ve iman ederseniz”; bunları kendisinde toplayan o imanla [iman ederseniz]. { وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً } “Allah Şâkir’dir, Alîm’dir”; böylece sabit kılar ve mükâfatı eksiksiz ulaştırır. Allah Teâlâ hakkı söyler ve doğru yola O iletir.

«تم والحمد لله الجزء الخامس من تفسير روح المعاني، ويتلوه الجزء السادس إن شاء الله تعالى» أوله «لا يحب الله الجهر بالسوء من القول» .

«Rûhu'l-Me'ânî tefsirinin beşinci cildi Allah'a hamdolsun tamamlandı; inşâallahu Teâlâ onu altıncı cilt takip edecektir.» Başı «Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez» ayetidir.

روح المعاني الجزء السادس

Rûhu'l-Me'ânî Altıncı Cilt

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.

لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ عدم محبته سبحانه لشيء كناية عن غضبه، والباء متعلقة بالجهر وموضع الجار والمجرور نصب أو رفع، ومِنَ متعلقة بمحذوف وقع حالا من السوء، والجهر بالشيء- الإعلان به، والإظهار كما يفهم من القاموس، وفي الصحاح: جهر بالقول رفع صوته به، ولعل المراد هنا الإظهار وإن لم يكن برفع صوت أي لا يحب الله سبحانه أن يعلن أحد بالسوء كائنا من القول إِلَّا مَنْ ظُلِمَ أي إلا جهر من ظلم فإنه غير مسخوط عنده تعالى، وذلك بأن يدعو على ظالمه أو يتظلم منه ويذكره بما فيه من السوء وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وقتادة هو أن يدعو على من ظلمه، وعن مجاهد أن المراد لا يحب الله سبحانه أن يذم أحد أحدا أو يشكوه إِلَّا مَنْ ظُلِمَ فيجوز له أن يشكو ظالمه ويظهر أمره ويذكره بسوء ما قد صنعه، وعن الحسن والسدي- وهو المروي عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه- المراد لا يحب الله تعالى الشتم في الانتصار إِلَّا مَنْ ظُلِمَ فلا بأس له أن ينتصر ممن ظلمه بما يجوز الانتصار به في الدين، وجوز الحسن للرجل إذا قيل له: يا زاني أن يقابل القائل له بمثل ذلك، وأخرج ابن جرير عن مجاهد أن رجلا ضاف قوما فلم يطعموه فاشتكاهم فعوتب عليه فنزلت، وأنت تعلم أن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب.

{ لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez”; Sübhânehu'nun bir şeyi sevmemesi gazabından kinayedir. Bâ harfi "el-cehr" kelimesine müteallıktır; câr ve mecrûrun mahalli nasb veya reftir. { مِنَ } ise "es-sû'" kelimesinden hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır. Bir şeyi cehr etmek, Kāmûs'tan anlaşıldığı üzere onu ilan etmek ve açığa vurmaktır. Sıhâh'ta şöyle denir: 'Sözü cehr etti, onunla sesini yükseltti' demektir. Burada kastedilen ise ses yükseltilmese bile açığa vurmak olsa gerektir; yani Allah Sübhânehu söz kabilinden olan kötülüğün hiç kimse tarafından açıkça söylenmesini sevmez. { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “ancak haksızlığa uğrayan kimse müstesnadır”; yani zulme uğrayanın açıkça söylemesi müstesnadır, zira o Teâlâ katında gazaba uğramış değildir. Bu da zalimine beddua etmesi veya ona karşı maruz kaldığı haksızlığı dile getirip onda bulunan kötülüğü zikretmesi suretiyledir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Katâde'den bunun, kendisine zulmedene beddua etmesi olduğu rivayet edilmiştir. Mücâhid'den ise maksadın; Allah Sübhânehu bir kimsenin bir başkasını yermesini veya ondan şikâyetçi olmasını sevmez, { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “ancak haksızlığa uğrayan kimse müstesnadır”, dolayısıyla onun zalimini şikâyet etmesi, durumunu açığa vurması ve yaptığı kötülükle onu anması caizdir şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. Hasan ve Süddî'den -ki Ebû Ca'fer'den radıyallâhu anh rivayet edilen de budur- maksadın; Allah Teâlâ hakkını ararken sövmeyi sevmez, { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “ancak haksızlığa uğrayan kimse müstesnadır”, dolayısıyla dinde hakkını almaya cevaz verilen ölçüde kendisine zulmedenden hakkını almasında bir beis yoktur şeklinde olduğu nakledilmiştir. Hasan, bir adama: 'Ey zâni!' denildiğinde, bunu söyleyen kişiye aynı şekilde karşılık vermesini caiz görmüştür. İbn Cerîr, Mücâhid'den rivayet ettiğine göre bir adam bir topluluğa misafir olmuş, onlar da adama yemek yedirmemişler; adam da onları şikâyet etmiş ve bundan ötürü kınanınca bu ayet nazil olmuştur. Sen de bilirsin ki itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir.

وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأبيّ وابن جبير والضحاك وعطاء أنهم قرؤوا إِلَّا مَنْ ظُلِمَ على البناء للفاعل، فالاستثناء منقطع، والمعنى لكن الظالم يحبه أو لكنه يفعل ما لا يحبه الله تعالى فيجهر بالسوء، والموصول في محل نصب، وجوز الزمخشري أن يكون مرفوعا بالإبدال من فاعل يُحِبُّ كأنه قيل: لا يحب الجهر بالسوء إلا الظالم على لغة من يقول: ما جاءني زيد إلا عمرو بمعنى ما جاءني إلا عمرو، ومنه لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ [النمل: ٦٥] وهي لغة تميمية، وعليها قول الشاعر:

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Übey, İbn Cübeyr, Dahhâk ve Atâ'dan { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } ifadesini ma'lûm (etken) sîga ile [zale-me şeklinde] okudukları rivayet edilmiştir. Bu durumda istisna munkatı'dır ve anlamı: 'Fakat zalim bunu sever' yahut 'Fakat o, Allah Teâlâ'nın sevmediği şeyi yapar da kötülüğü açıkça söyler' demektir. İsm-i mevsûl nasb mahallindedir. Zemahşerî ise bunun { يُحِبُّ } fiilinin failinden bedel olarak merfû olabileceğini caiz görmüştür; sanki 'Kötülüğün açıkça söylenmesini zalimden başkası sevmez' denilmiş gibidir. Bu, 'Bana Zeyd değil ancak Amr geldi' [mâ câenî Zeydün illâ Amrün] yani 'Bana ancak Amr geldi' [mâ câenî illâ Amrün] diyenlerin lügatine göredir. { لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “Göklerde ve yerde olanlar gaybı bilmezler, ancak Allah bilir” [Neml: 65] ayeti de bu kabildendir ve bu bir Temîm lehçesidir. Şairin şu sözü de bu lehçe üzeredir:

عشية ما تغني الرماح مكانها ... ولا النبل إلا المشرفي المصمم

Mızrakların yerlerinde hiçbir fayda sağlamadığı o akşam, ... Keskin Meşrefî kılıcından başka oklar da bir fayda vermedi.

وقد نقل هذه اللغة سيبويه وأنكرها البعض، وكفى بنقل شيخ الصناعة سندا للمثبت، ونقل عن أبي حيان أنه

Bu lehçeyi Sîbeveyh nakletmiş, bazıları ise inkâr etmiştir; ancak bu ilmin üstadının nakletmesi, onu ispat eden için dayanak olarak yeterlidir. Ebû Hayyân'dan ise şöyle nakledilmiştir:

ليس البيت كالمثال لأنه قد يتخيل فيه عموم على معنى السلاح، وأما زيد فلا يتوهم فيه عموم ولا يمكن تصحيحه إلا على أن أصله ما جاءني زيد ولا غيره، فحذف المعطوف لدلالة الاستثناء وكذا الآية التي ذكرت، ورد- كما قال الشهاب- بأنه لو كان التقدير ما ذكره في المثال لكان الاستثناء متصلا والمفروض خلافه، وأن المراد- كما يفهمه كلام الطيبي- جعل المبدل منه بمنزلة غير المذكور حتى كأن الاستثناء مفرغ والنفي عام إلا إنه صرح بنفي بعض أفراد العام لزيادة اهتمام بالنفي عنه، أو لكونه مظنة توهم الإثبات، فيقولون: ما جاءني زيد إلا عمرو، والمعنى ما جاءني إلا عمرو فكذا هاهنا المعنى- لا يحب الجهر بالسوء إلا الظالم- فأدخل لفظ اللَّهُ تأكيدا لنفي محبته تعالى يعني لله سبحانه اختصاص في عدم محبته ليس لأحد غيره ذلك.

Beyit misal gibi değildir; çünkü beyitte silah anlamında bir umumilik tahayyül edilebilir. Zeyd kelimesinde ise umumilik vehmedilemez ve bu ancak aslının; 'Bana ne Zeyd ne de başkası geldi' [mâ câenî Zeydün ve lâ gayruhû] şeklinde olmasıyla sahih kılınabilir; istisnanın delaleti sebebiyle matûf hazfedilmiştir, zikredilen ayet de böyledir. Şihâb'ın belirttiği üzere buna şöyle reddiye verilmiştir: Eğer takdir onun misalde zikrettiği gibi olsaydı, istisna muttasıl olurdu; oysa varsayılan bunun aksidir. Tîbî'nin kelamından anlaşıldığı üzere maksat; mübdelü minhi zikredilmemiş hükmünde kılmaktır; öyle ki sanki istisna müferrağ ve nefiy de umumidir, ancak umumi olanın bazı fertlerinin nefyedildiği, ondan nefyetmeye daha fazla ihtimam göstermek veya sübutunun vehmedileceği bir yer olması sebebiyle açıkça ifade edilmiştir. Nitekim şöyle derler: 'Bana Zeyd değil ancak Amr geldi', manası 'Bana ancak Amr geldi' demektir. İşte burada da anlam böyledir: 'Kötülüğün açıkça söylenmesini zalimden başkası sevmez.' Teâlâ'nın sevgisinin nefyi tekit edilsin diye { اللَّهُ } lafzı dâhil edilmiştir; yani kötülüğü sevmemek hususunda Allah Teâlâ'ya has bir durum vardır ki O'ndan başka hiç kimsede bu özellik bulunmaz.

فإن قيل: ما بعد إِلَّا حينئذ لا يكون فاعلا وهو ظاهر فتعين البدل وهو غلط، أجيب بأنه إنما يكون غلطا لو لم يكن هذا الخاص في موقع العام، ولم يكن المعنى ما جاءني أحد إلا عمرو «فإن قيل» : فيكون لفظ اللَّهُ مجازا عن أحد ولا سبيل إليه، أجيب بأن لا يحب الله مؤول بلا يحب أحد، وواقع موقعه من غير تجوز في لفظ اللَّهُ كذا قيل وتعقبه الشهاب بأن المستثنى منه إذا كان عاما، فإما بتقدير لفظ- كما ذكره أبو حيان- وإما بالتجوز في لفظ العلم، وكلاهما مرّ ما فيه، ولا طريق آخر للعموم، فما ذكره المجيب لا بد من بيان طريقه اللهم إلا أن يقال: إن الاستثناء من العلم يشترط فيه أن يكون صاحبه أحق بالحكم بحيث إذا نفي عنه يعلم نفيه عن غيره بالطريق الأولى من غير تقدير ولا تجوز فيقال هنا مثلا: إذا لم يحب الله سبحانه الجهر بالسوء وهو الغني عن جميع الأشياء فغيره لا يحبه بطريق من الطرق، وأنت تعلم أن هذا لا يشفي الغليل لأن الاشتراط المذكور مما لم يقم عليه دليل على أن دعوى كون نفي حب الجهر بالسوء عنه تعالى يعلم منه نفيه عن غيره بالطريق الأولى في غاية الخفاء، فالأولى ما ذكره بعد بأن يقال يقدر في الكلام ما ذكر لكنه عد الاستثناء منقطعا بحسب المتبادر، والنظر إلى الظاهر.

Eğer: '{ إِلَّا } edatından sonraki kısım bu durumda fail olmaz ve bu da açıktır; dolayısıyla bedel olması tayin eder, bu da yanlıştır' denilirse, şöyle cevap verilir: Bu ancak o has ifade عام (genel) konumunda olmadığında ve anlam 'Bana Amr'dan başka kimse gelmedi' şeklinde olmadığında yanlış olurdu. «Eğer denilirse ki»: 'O takdirde { اللَّهُ } lafzı "kimse/biri" [ehad] kelimesinden mecaz olur ve buna da imkân yoktur.' Şöyle cevap verilir: { لا يُحِبُّ اللَّهُ } [Allah sevmez] ifadesi { لا يُحِبُّ أَحَدٌ } [Kimse sevmez] şeklinde tevil edilmiştir ve { اللَّهُ } lafzında bir mecaz olmaksızın onun yerine geçmiştir. Böyle denilmiştir; ancak Şihâb bunu eleştirerek demiştir ki: Müstesnâ minh eğer umumi ise; bu ya Ebû Hayyân'ın zikrettiği gibi bir lafzın takdiriyle olur ya da alem lafzında mecaz yapılmasıyla olur. Her ikisinin de durumu geçti ve umumilik için başka bir yol yoktur; dolayısıyla cevap verenin zikrettiği şeyin yolunu beyan etmesi gerekir. Meğerki şöyle denilsin: Âlemden istisnada, o hükme sahibinin daha layık olması şart koşulur; öyle ki ondan nefyedildiğinde bir takdir ve mecaza başvurulmaksızın evleviyet yoluyla başkasından da nefyedildiği anlaşılır. Örneğin burada şöyle denir: Allah Sübhânehu bütün varlıklardan müstağni olduğu hâlde kötü sözün açıkça söylenmesini sevmediğine göre, O'ndan başkası bunu evleviyetle sevmez. Sen de bilirsin ki bu tatmin edici bir cevap değildir; zira zikredilen şartlandırma delile dayanmamaktadır. Kaldı ki kötülüğün açıkça söylenmesini sevmenin Teâlâ'dan nefyedilmesinden, başkasından da evleviyetle nefyedileceğinin anlaşılacağı iddiası son derece kapalıdır. Dolayısıyla daha evla olan, sonradan zikrettiği şu görüştür: Kelamda zikredilen şey takdir edilir, ancak akla ilk gelen ve zahire bakış itibarıyla istisna munkatı' sayılır.

وجوّز على قراءة المعلوم أن يكون متعلقا بالسوء أي إلا سوء من ظلم فيجب الجهر به ويقبله، وقيل: إنه متعلق بقوله تعالى: ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ فقد روي عن الضحاك بن مزاحم أنه كان يقول هذا على التقديم والتأخير أي- ما يفعل الله بعذابكم إن شكرتم وآمنتم، إلا من ظلم- وكان يقرأها كذلك، ولا يكاد يقبل هذا في تخريج كلام الله تعالى العزيز وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بجميع المسموعات فيندرج فيها كلام المظلوم والظالم عَلِيماً بجميع المعلومات التي من جملتها حال المظلوم والظالم، والجملة تذييل مقرر لما يفيده الاستثناء ولا يأبى ذلك التعميم كما توهم.

Ma'lûm (etken) kıraate göre [men edatının] "es-sû'" kelimesine müteallık olması da caiz görülmüştür; yani 'zalimin kötülüğü müstesnadır; dolayısıyla onu açıkça söylemek vacip olur ve bunu kabul eder' demektir. Bir görüşe göre ise o, Teâlâ'nın { ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın?” buyruğuna müteallıktır. Nitekim Dahhâk b. Müzâhim'den, bunun takdim ve tehir üzere olduğunu yani 'Eğer şükreder ve iman ederseniz, zulmeden müstesna, Allah size azap edip de ne yapsın?' şeklinde olduğunu söylediği ve ayeti böyle okuduğu rivayet edilmiştir. Ancak Allah Teâlâ'nın azîz kelamının tahrîcinde (tefsirinde) bu pek kabul edilemez. { وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً } “Allah Semî’dir”; işitilen her şeyi hakkıyla işitendir; dolayısıyla mazlumun ve zalimin sözü de buna dâhildir. { عَلِيماً } “Alîm’dir”; bilinen her şeyi hakkıyla bilendir ki mazlumun ve zalimin hâli de bunlardandır. Cümle, istisnanın ifade ettiği manayı pekiştiren bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür); vehmedildiği gibi genelleme buna engel değildir.

ووجه ربط هذه الآية بما قبلها- على ما قاله العلامة الطيبي- أنه سبحانه لما فرغ من بيان إيراد رحمته وتقرير إظهار رأفته جاء بقوله جل وعلا: لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ تتميما لذلك وتعليما للعباد التخلق بأخلاقه ﷻ، وفيه أن هذا مما لا محصل له ولا تتم به المناسبة، وزعم أن الآية الأولى فيها أيضا إشارة إلى تعليم التخلق بالأخلاق العلية- كما قرره عصام الملة- ورجا أن يكون من الملهمات، وحينئذ يشتركان في أن كلا منهما متضمنا التعليم المذكور ليس بشيء كما لا يخفى، ومثل ذلك ما ذكره علي بن عيسى في وجه الاتصال وهو أنه تعالى شأنه لما ذكر أهل النفاق، وهو إظهار خلاف ما يبطن بيّن جل وعلا أن ما في النفس منه ما يجوز إبطانه ومنه ما يجوز إظهاره، وقال شهاب الدين: الظاهر أنه لما ذكر الشكر على وجه علم منه رضاه سبحانه به ومحبة إظهاره تممه

Bu ayetin önceki [ayetle] irtibat vechi -Allâme et-Tîbî'nin belirttiğine göre- şöyledir: Sübhânehu [ve Teâlâ], rahmetini zikretmeyi ve şefkatini izhar edişini beyan etmeyi bitirince, buna bir tamamlama olması ve kullara O'nun (celle celâlühü) ahlâkıyla ahlâklanmayı öğretmesi sadedinde { لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ } “Allah, kötü [sözün] açıkça söylenmesini sevmez” buyruğunu getirmiştir. Fakat bu, tutar bir yanı olmayan ve kendisiyle münasebetin sağlanamadığı bir izahtır. [et-Tîbî], ilk ayette de -Isâmüddîn'in takrir ettiği üzere- yüce ahlâkla ahlâklanmayı öğretmeye bir işaret bulunduğunu ileri sürmüş ve bunun [kalbe doğan] ilhamlardan olmasını temenni etmiştir; bu takdirde her ikisinin de mezkûr öğretimi içerdiği [iddiası], gizli olmadığı üzere hiçbir kıymet ifade etmemektedir. Ali b. Îsâ'nın irtibat yönü olarak zikrettiği şu husus da bunun gibidir: Şânı Yüce olan [Allah], nifak ehlini -ki bu, içinde gizlediğinin aksini açığa vurmaktır- zikredince, nefisteki şeylerden bazısının gizlenmesinin, bazısının da açığa vurulmasının caiz olduğunu beyan buyurmuştur. Şihâbüddin ise şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki O, şükrü, Sübhânehu'nun ondan razı olduğu ve izhar edilmesini sevdiği anlaşılacak bir surette zikredince [bunu]...

عز وجل بذكر ضده، فكأنه قيل: إنه يحب الشكر وإعلانه ويكره السوء وإعلانه، وفيه احتباك بديع إِنْ تُبْدُوا أي تظهروا خَيْراً أي خير كان من الأقوال والأفعال، وقيل المراد إِنْ تُبْدُوا جميلا حسنا من القول فيمن أحسن إليكم شكرا له على إنعامه عليكم، وقيل: المراد بالخير المال والمعنى إن تظهروا التصدق أَوْ تُخْفُوهُ أي تفعلوه سرا، وقيل: تعزموا على فعله أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ أي تصفحوا عمن أساء إليكم مع ما سوّغ لكم من مؤاخذته وأذن فيها، والتنصيص على هذا مع اندراجه في ابتداء الخير وإخفائه على أحد الأقوال للاعتداد به، والتنبيه على منزلته وكونه من الخير بمكان، وذكر إبداء الخير وإخفائه توطئة وتمهيدا له كما ينبئ عن ذلك قوله تعالى فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً فإن إيراد العفو في معرض جواب الشرط يدل على أن العمدة العفو مع القدرة ولو كان إبداء الخير وإخفاؤه أيضا مقصودا بالشرط لم يحسن الاقتصار في الجزاء على كون الله تعالى عفوّا قديرا أي يكثر العفو عن العصاة مع كمال قدرته على المؤاخذة، وقال الحسن: يعفو عن الجانين مع قدرته على الانتقام فعليكم أن تقتدوا بسنة الله تعالى، وقال الكلبي: هو أقدر على عفو ذنوبكم منكم على عفو ذنوب من ظلمكم، وقيل: عَفُوًّا عمن عفا قَدِيراً على إيصال الثواب إليه، نقله النيسابوري وغيره إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أي على ما يؤدي إليه مذهبهم وتقتضيه آراؤهم لا أنهم يصرحون بذلك كما ينبئ عنه قوله تعالى:

onun zıddını zikrederek bunu tamamlamıştır. Sanki şöyle denilmiştir: 'O, şükrü ve onun ilan edilmesini sever; kötülüğü ve onun ilan edilmesini ise kerih görür.' Bunda bedî' bir ihtibâk sanatı vardır. { إِنْ تُبْدُوا } “Eğer... açığa vurursanız”; yani izhar ederseniz, { خَيْراً } “bir hayrı”; söz ve fiillerden hangi hayır olursa olsun. Bir görüşe göre maksat: { إِنْ تُبْدُوا } size ihsanda bulunan kimseye, size olan nimetine şükretmek amacıyla güzel ve hoş bir sözü açığa vurursanız demektir. Hayırdan maksadın mal olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: 'Eğer sadakayı açıkça verirseniz' demektir. { أَوْ تُخْفُوهُ } “yahut onu gizlerseniz”; yani onu gizlice yaparsanız [demektir]. Onu yapmaya azmederseniz şeklinde de açıklanmıştır. { أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ } “yahut bir kötülüğü affederseniz”; yani cezalandırılmasına cevaz verilip izin verildiği hâlde size kötülük yapan kimseyi bağışlarsanız. Bunun, bir görüşe göre hayrın açığa vurulması ve gizlenmesi kapsamına dâhil olmasına rağmen açıkça zikredilmesi; ona itibar edilmesi, onun derecesine ve hayır içerisindeki mühim mevkiine dikkat çekilmesi içindir. Hayrın açığa vurulması ve gizlenmesinin zikredilmesi ise Teâlâ'nın { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً } “Şüphesiz Allah Afüv’dür, Kadîr’dir” buyruğunun ihsas ettiği üzere buna bir mukaddime ve hazırlıktır. Zira affın şartın cevabı makamında getirilmesi, asıl maksadın güç yetirmekle beraber affetmek olduğuna delalet eder. Eğer hayrın açığa vurulması ve gizlenmesi de şart ile bizzat kastedilseydi, cezada (cevapta) Allah Teâlâ'nın ziyadesiyle affedici ve cezalandırmaya tam kadir olduğu anlamında { عَفُوًّا قَدِيراً } ile yetinilmesi uygun düşmezdi. Hasan şöyle demiştir: İntikam almaya gücü yettiği hâlde suçluları affeder; o hâlde siz de Allah Teâlâ'nın sünnetine uymalısınız. Kelbî şöyle demiştir: O'nun sizin günahlarınızı affetmeye gücü, sizin kendinize zulmedenlerin günahlarını affetme gücünüzden daha fazladır. Bir görüşe göre: Affedeni { عَفُوًّا } affedicidir, ona sevap ulaştırmaya { قَدِيراً } Kadîr'dir; bunu Nîsâbûrî ve başkaları nakletmiştir. { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Şüphesiz Allah’ı ve peygamberlerini inkâr edenler”; yani bunu açıkça ifade etmeseler de mezheplerinin vardığı sonuca ve görüşlerinin gerektirdiğine göre [inkâr edenler], nitekim Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu ihsas etmektedir:

وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ في الإيمان بأن يؤمنوا به ﷿ ويكفروا برسله عليهم الصلاة والسلام، لكن لا يصرحون بالإيمان به تعالى وبالكفر بهم قاطبة، بل بطريق الالتزام كما يحكيه قوله تعالى: وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ أي نؤمن ببعض الأنبياء عليهم الصلاة والسلام ونكفر ببعضهم كما فعل أهل الكتاب، وما ذلك إلا كفر بالله تعالى وتفريق بين الله تعالى ورسله، لأنه ﷿ قد أمرهم بالإيمان بجميع الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وما من نبي إلا وقد أخبر قومه بحقية دين نبينا ﷺ فمن كفر بواحد منهم فقد كفر بالكل وبالله تعالى أيضا من حيث لا يشعر وَيُرِيدُونَ بهذا القول أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ أي الإيمان والكفر سَبِيلًا أي طريقا يسلكونه مع أنه لا واسطة بينهما قطعا، إذ الحق لا يختلف، فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ [يونس: ٣٢] ! هذا ما ذهب إليه البعض في تفسير الآية وهو الذي تؤيده الآثار، فقد أخرج عبد بن حميد وابن جرير عن قتادة أنه قال فيها أولئك أعداء الله تعالى اليهود والنصارى، آمنت اليهود بالتوراة وموسى وكفروا بالإنجيل وعيسى ﵇، وآمنت النصارى بالإنجيل وعيسى ﵇ وكفروا بالقرآن ومحمد ﷺ، فاتخذوا اليهودية والنصرانية وهما بدعتان ليستا من الله ﷿ وتركوا الإسلام وهو دين الله تعالى الذي بعث به ورسله، وأخرج ابن جرير عن السدي وابن جريج مثله، وقال بعضهم: الذين يكفرون بالله تعالى رسله عليهم الصلاة والسلام هم الذين خلص كفرهم الصرف بالجميع فنفوا الصانع مثلا وأنكروا النبوات، والذين يفرقون بينه تعالى وبين رسله عليهم الصلاة والسلام هم الذين آمنوا بالله تعالى وكفروا برسله عليهم الصلاة والسلام لا عكسه، وإن قيل: إنه يتصور في النصارى لإيمانهم بعيسى ﵇ وكفرهم بالله تعالى حيث قالوا: إنه ثالث ثلاثة، والكفر بالله سبحانه شامل للشرك والإنكار إذ لا يخفى ما فيه، والذين يؤمنون ببعض ويكفرون ببعض هم الذين آمنوا ببعض الأنبياء ﵈ وكفروا ببعضهم كاليهود، فهذه أقسام متقابلة كان الظاهر عطفها- بأو- لكن أتي بالواو بدلها فهي بمعناها، وقيل: إن الموصول مقدر بناء على جواز حذفه مع بقاء صلته، وقيل: إن قوله تعالى وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا إلخ عطف تفسيري على قوله سبحانه: يَكْفُرُونَ لأن هذه الإرادة عين الكفر بالله تعالى لأن من كفر برسل الله سبحانه فقد كفر بالله تعالى كالبراهمة، وأما قوله جل وعلا:

{ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler”; yani Azîz ve Celîl olan [Allah]'a inanıp peygamberlerini aleyhimüssalâtü vesselâm inkâr ederek imanda [ayırmak isteyenler]. Fakat Teâlâ'ya imanı ve peygamberlerin tamamını inkârı açıkça söylemezler, bilakis Teâlâ'nın şu buyruğunun hikâye ettiği gibi iltizam (dolaylı) yoluyla bunu yaparlar: { وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “ve 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyenler”; yani Ehl-i Kitab'ın yaptığı gibi peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ederler. Bu ise ancak Allah Teâlâ'yı inkâr etmek ve Allah Teâlâ ile peygamberlerinin arasını ayırmaktır; çünkü Azîz ve Celîl olan [Allah] onlara bütün peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm inanmayı emretmiştir ve kavmine Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem dininin hak olduğunu haber vermemiş hiçbir peygamber yoktur. Dolayısıyla onlardan birini inkâr eden, hepsini inkâr etmiş ve farkında olmadan Allah Teâlâ'yı da inkâr etmiş olur. { وَيُرِيدُونَ } “ve isterler”; bu sözleriyle, { أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ } “bunun arasında”; yani iman ile küfür arasında, { سَبِيلًا } “bir yol tutmak [isterler]”; gidecekleri bir yol [tutmak isterler], oysa ikisi arasında kesinlikle bir vasıta (orta yol) yoktur; zira hak değişmez: { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” [Yûnus: 32]! İşte ayetin tefsirinde bazılarının benimsediği ve rivayetlerin de desteklediği görüş budur. Nitekim Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den onun bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar Allah Teâlâ'nın düşmanları olan Yahudiler ve Hristiyanlardır. Yahudiler Tevrat'a ve Mûsâ'ya inandılar, İncil'i ve İsa'yı aleyhisselâm inkâr ettiler. Hristiyanlar ise İncil'e ve İsa'ya aleyhisselâm inandılar, Kur'an'ı ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr ettiler. Böylece Allah Azze ve Celle'den olmayan iki bidat olan Yahudilik ve Hristiyanlığı benimsediler; Allah Teâlâ'nın kendisiyle peygamberlerini gönderdiği dini olan İslam'ı ise terk ettiler.' İbn Cerîr, Süddî ve İbn Cüreyc'den de benzerini rivayet etmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'yı ve peygamberlerini aleyhimüssalâtü vesselâm inkâr edenler, hepsini birden inkâr ederek küfürleri sırf olan kimselerdir; örneğin Sâni'i (Yaratıcı'yı) nefyedip nübüvvetleri inkâr edenlerdir. Teâlâ ile peygamberleri aleyhimüssalâtü vesselâm arasını ayıranlar ise Allah Teâlâ'ya iman edip peygamberlerini aleyhimüssalâtü vesselâm inkâr edenlerdir; bunun aksi değil. Her ne kadar İsa'ya aleyhisselâm iman edip 'O üçün üçüncüsüdür' diyerek Allah Teâlâ'yı inkâr etmeleri sebebiyle Hristiyanlar hakkında bunun tasavvur edilebileceği söylense de, Allah Teâlâ'yı inkâr şirk ve inkârı kapsar; zira bundaki durum açıktır. Bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edenler ise Yahudiler gibi peygamberlerin aleyhimüsselâm bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edenlerdir. Bunlar birbirine mukabil kısımlardır; zahir olan bunların 'ev' (veya) ile matuf olmasıydı, fakat onun yerine 'vâv' getirilmiştir ve o manadadır. Bir görüşe göre, sılası baki kalarak mevsûlün hazfedilmesinin caizliğine binaen ism-i mevsûl mukadderdir. Bir görüşe göre ise Teâlâ'nın { وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا } buyruğu, Sübhânehu'nun { يَكْفُرُونَ } kavline tefsirî atıftır; çünkü bu irade Allah Teâlâ'yı inkârın ta kendisidir, zira Berâhime gibi Allah Sübhânehu'nun peygamberlerini inkâr eden kimse Allah Teâlâ'yı inkâr etmiş olur. Celîl ve Âlî olan [Allah]'ın şu buyruğuna gelince:

وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ إلخ فعطف على صلة الموصول والواو بمعنى أو التنويعية، فالأولون فرقوا بين الإيمان بالله

{ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ } “ve 'Bir kısmına inanırız...' diyenler”; ism-i mevsûlün sılasına matuftur ve vâv harfi çeşitlendirme bildiren 'ev' (veya) anlamındadır. Buna göre öncekiler Allah Teâlâ'ya iman ile

تعالى ورسوله والآخرون فرقوا بين رسل الله تعالى ﵈ فآمنوا ببعض وكفروا ببعض كاليهود، وعلى كل تقدير فخبر إِنَّ قوله تعالى: أُولئِكَ أي الموصوفون بالصفات القبيحة هُمُ الْكافِرُونَ الكاملون في الكفر لا عبرة بما يدعونه ويسمونه إيمانا أصلا حَقًّا مصدر مؤكد لغيره وعامله محذوف أي حق ذلك أي كونهم كاملين في الكفر حقا، وجوّزوا أن يكون صفة لمصدر الكافرين، أي هم الذين كفروا كفرا حقا أي لا شك فيه ولا ريب، فالعامل مذكور وحَقًّا بمعنى اسم المفعول، وليس بمعنى مقابل الباطل، ولهذا صح وقوعه صفة صناعة ومعنى، واحتمال الحالية- كما زعم أبو البقاء- بعيد، والآية على ما زعمه البعض متعلقة بقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا إلخ على أنها كالتعليل له وما توسط بين العلة والمعلول من الجمل والآيات إما معترض أو مستطرد عند إمعان النظر وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ أي لهم، ووضع المظهر موضع المضمر تذكيرا بوصف الكفر الشنيع المؤذن بالعلية، وقد يراد جميع الكفار وهم داخلون دخولا أوليا.

Resulü'nün arasını ayırmışlar; diğerleri ise Yahudiler gibi Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin aleyhimüsselâm arasını ayırıp bir kısmına inanmış, bir kısmını inkâr etmişlerdir. Her takdire göre { إِنَّ } edatının haberi Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أُولئِكَ } “İşte onlar”; yani bu çirkin vasıflarla nitelenenler, { هُمُ الْكافِرُونَ } “kâfirlerin ta kendileridir”; küfürde kâmil olanlardır, iddia ettikleri ve iman diye adlandırdıkları şeye asla itibar edilmez. { حَقًّا } “gerçekten”; gayrını tekit eden masdardır ve amili mahzuftur; yani 'onların küfürde kâmil olmaları tam bir hakikat olarak gerçekleşti' demektir. [Âlimler] bunun "el-kâfirîn" kelimesinin masdarına sıfat olmasını da caiz görmüşlerdir; yani 'onlar şeksiz ve şüphesiz tam bir küfürle küfre sapanlardır' demektir. Bu durumda amil zikredilmiştir ve { حَقًّا } ismi mef'ûl anlamındadır, batılın zıddı anlamında değildir; bu sebeple nahiv kuralları ve mana bakımından sıfat olarak vaki olması sahih olmuştur. Ebü'l-Bekā'nın iddia ettiği gibi hâl olma ihtimali ise uzaktır. Bazılarının iddiasına göre ayet, Teâlâ'nın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا } “Ey iman edenler! İman edin...” kavline onun illetlendirilmesi kabilinden müteallıktır; illet ile ma'lûl arasına giren cümleler ve ayetler ise dikkatli bakıldığında ya mutarızadır (ara cümledir) ya da istıtrâddır (sözü geliştirme kabilindendir). { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ } “Ve Biz kâfirler için hazırladık”; yani onlar için [hazırladık]. Zamir yerine açık ismin (zahir ismin) getirilmesi, illet bildiren o çirkin küfür vasfını hatırlatmak içindir. Bütün kâfirler de kastedilmiş olabilir ve onlar da öncelikli olarak buna dâhildirler.

عَذاباً مُهِيناً يهينهم ويذلهم جزاء كفرهم الذي ظنوا به العزة.

{ عَذاباً مُهِيناً } “alçaltıcı bir azap”; kendisiyle izzet bulacaklarını sandıkları küfürlerinin cezası olarak onları zelil ve hakir kılacak [bir azap hazırladık].

وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ بأن يؤمنوا ببعض ويكفروا بآخرين كما فعل الكفرة، ودخول بَيْنَ على أحد قد مرّ الكلام فيه والموصول مبتدأ خبره جملة قوله: أُولئِكَ أي المنعوتون بهذه النعوت الجليلة سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أي الله تعالى أُجُورَهُمْ الموعودة لهم، فالإضافة للعهد.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Allah’a ve peygamberlerine iman edip onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlara gelince”; kâfirlerin yaptığı gibi bir kısmına iman edip diğerlerini inkâr etmeyerek [ayırmayanlar]. "Beyne" lafzının "ehad" kelimesinin üzerine dâhil olması hususundaki açıklama daha önce geçmişti. İsm-i mevsûl mübtedadır; haberi ise { أُولئِكَ } “işte onlara”; yani bu yüce niteliklerle vasıflanan kimselere, { سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ } “yakında verecektir”; yani Allah Teâlâ verecektir, { أُجُورَهُمْ } “mükâfatlarını”; kendilerine vaat edilen [mükâfatlarını verecektir]. İzafet ahd içindir.

وزعم بعضهم أن الخبر محذوف أي أضدادهم ومقابلوهم، والإتيان بسوف لتأكيد الموعود الذي هو الإيتاء والدلالة على أنه كائن لا محالة وإن تأخر لا الإخبار بأنه متأخر إلى حين، فعن الزمخشري أن يفعل الذي للاستقبال موضوع لمعنى الاستقبال بصيغته فإذا دخل عليه سوف أكد ما هو موضوع له من إثبات الفعل في المستقبل لا أن يعطى ما ليس فيه من أصله فهو في مقابلة لن ومنزلته من يفعل منزلة لن من لا يفعل لأن لا لنفي المستقبل فإذا وضع لن موضعه أكد المعنى الثابت وهو نفي المستقبل فإذا كل واحد من- لن وسوف- حقيقته التوكيد، ولهذا قال سيبويه: لن يفعل نفي سوف يفعل وكأنه اكتفى سبحانه ببيان ما لهؤلاء المؤمنين عن أن يقال: أولئك هم المؤمنون- حقا- مع استفادته مما دل على الضدية، وفي الآية التفات من التكلم إلى الغيبة.

Bazıları haberin mahzuf olduğunu iddia etmiştir; yani 'onlar bunların zıtları ve karşıtlarıdır' demektir. "Sevfe" edatının getirilmesi, verme eyleminden ibaret olan vaadin teyidi ve gecikse bile muhakkak vuku bulacağına delalet etmesi içindir; yoksa bir vakte kadar ertelendiğini bildirmek için değildir. Zemahşerî'den nakledildiğine göre istikbal bildiren muzâri fiil [yef'alü], sîgası gereği istikbal manası için vazedilmiştir; üzerine "sevfe" dâhil olduğunda, asılda kendisinde olmayan bir mana verilmeksizin, vazedildiği manayı yani fiilin gelecekte gerçekleşeceğini tekit eder. Dolayısıyla o "len" edatının mukabilindedir ve muzâriye nispetle konumu, "lâ yef'alü"ye nispetle "len" edatının konumu gibidir; çünkü "lâ" geleceğin nefyidir, "len" onun yerine konulduğunda sabit olan manayı yani geleceğin nefyini tekit eder. Şu hâlde "len" ve "sevfe" edatlarının her birinin hakikati tekittir; nitekim Sîbeveyh: 'Len yef'ale, sevfe yef'alü ifadesinin olumsuzudur' demiştir. Sanki Sübhânehu ve Teâlâ, karşıtlığa delalet eden ifadeden anlaşılmasıyla yetinerek, 'İşte onlar -gerçek- müminlerdir' denilmesinden müstağni kalıp bu müminlerin kavuşacağı şeyleri beyan etmekle iktifa etmiştir. Ayette mütekellimden (birinci şahıstan) gāibe (üçüncü şahsa) iltifat sanatı vardır.

وقرأ نافع وابن كثير وكثير- نؤتيهم- بالنون فلا التفات وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً لمن هذه صفتهم ما سلف لهم من المعاصي والآثام رَحِيماً بهم فيضاعف حسناتهم ويزيدهم على ما وعدوا يَسْئَلُكَ يا محمد.

Nâfi', İbn Kesîr ve pek çok kurrâ nûn harfiyle [nü'tîhim şeklinde] okumuşlardır; bu durumda iltifat yoktur. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } “Allah Gafûr’dur”; bu sıfata sahip olanların geçmişteki günah ve isyanlarını bağışlayandır. { رَحِيماً } “Rahîm’dir”; onlara merhamet edendir; böylece onların sevaplarını katlar ve vaat olunduklarından daha fazlasını onlara verir. { يَسْئَلُكَ } “Senden isterler”; ey Muhammed!

أَهْلُ الْكِتابِ الذين فرقوا بين الرسل أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فقالوا: إن موسى ﵇ جاء بالألواح من عند الله تعالى فأتنا بألواح من عنده تعالى فطلبوا أن يكون المنزل جملة، وأن يكون بخط سماوي، وروي ذلك عن محمد بن كعب القرظي والسدي.

{ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli”; peygamberlerin arasını ayıranlar, { أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ } “kendilerine gökten bir kitap indirmeni [isterler]”; şöyle dediler: 'Şüphesiz Mûsâ aleyhisselâm levhaları Allah Teâlâ'nın katından getirdi; sen de bize O'nun katından levhalar getir.' Böylece indirilen şeyin toptan olmasını ve semavi bir yazı ile yazılmış bulunmasını talep ettiler. Bu husus Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Süddî'den rivayet edilmiştir.