وعن قتادة أنهم سألوا أن ينزل عليهم كتابا خاصا لهم، وقريب منه ما أخرجه ابن جرير عن ابن جريج قال: إن اليهود قالوا لمحمد ﷺ: لن نبايعك على ما تدعونا إليه حتى تأتينا بكتاب من عند الله تعالى من الله تعالى إلى فلان إنك رسول الله وإلى فلان إنك رسول الله، وما كان مقصدهم بذلك إلا التحكم والتعنت، قال الحسن: ولو سألوه ذلك استرشادا لا عنادا لأعطاهم ما سألوا فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى ﵇ شيئا أو سؤلا.
Katâde'den rivayet edildiğine göre onlar kendilerine özel bir kitap indirilmesini istediler. İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiği şu haber de buna yakındır: Yahudiler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Allah Teâlâ katından Allah Teâlâ'dan falan kimseye senin Allah'ın elçisi olduğuna, filan kimseye senin Allah'ın elçisi olduğuna dair bir kitap getirmedikçe bizi davet ettiğin şey üzere sana asla biat etmeyiz' dediler. Onların bununla maksatları keyfîlik ve inatçılıktan başka bir şey değildi. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: 'Eğer bunu inatlaşarak değil de doğru yolu aramak maksadıyla istemiş olsalardı, istediklerini onlara verirdi.' { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى } “Mûsâ'dan istemişlerdi”; [yani] bir şey veya bir talepte bulunmuşlardı.
أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ المذكور وأعظم، والفاء في جواب شرط مقدر والجواب مؤول ليصح الترتيب. أي إن استكبرت هذا وعرفت ما كانوا عليه تبين لك رسوخ عرقهم في الكفر، وقيل: إنها سببية والتقدير لا تبال ولا تستكبر فإنهم قد سألوا موسى ﵇ ما هو أكبر، وهذه المسألة وإن صدرت عن أسلافهم لكنهم لما كانوا على سيرتهم في كل ما يأتون ويذرون أسند إليهم، وجعله بعض المحققين من قبيل إسناد ما للسبب للمسبب، وجوز أن يكون من إسناد فعل البعض إلى الكل بناء على كمال الاتحاد نحو:
{ أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ } “bundan daha büyüğünü”; zikredilenden daha büyük ve daha azametlisini [istemişlerdi]. Buradaki fa (ف) takdirî bir şartın cevabındadır ve tertibin sahih olması için cevap tevil edilmiştir. Yani 'Eğer sen bunu büyük görür ve onların ne hâlde olduklarını bilirsen, onların küfürdeki kökleşmiş damarları sana açıkça belli olur.' Bir görüşe göre ise bu fa sebebiyye içindir; takdiri de şöyledir: 'Aldırma ve [bunu] büyük görme; zira onlar Mûsâ aleyhisselâm'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi.' Bu talep her ne kadar onların atalarından sadır olmuşsa da yapıp ettikleri her şeyde onların yolunu izledikleri için [eylem] kendilerine isnat edilmiştir. Bazı muhakkikler bunu sebebi olan şeye ait olanın müsebbibe isnat edilmesi kabilinden saymış; tam bir birlikteliğe dayanarak bir kısmın fiilinin bütüne isnat edilmesinden olmasını da caiz görmüşlerdir; nitekim şu beyitte olduğu gibi:
قومي هم قتلوا أميم أخي ... فإذا رميت يصيبني سهمي
'Kavmim, onlar öldürdüler kardeşim Ümeym'i... / [Onlara] ok attığımda kendi okum beni vuruyor.'
فيكون المراد بضمير سَأَلُوا جميع أهل الكتاب لصدور السؤال عن بعضهم، وأن يكون المراد بأهل الكتاب أيضا الجميع فيكون إسناد يَسْئَلُكَ إلى أهل الكتاب من ذلك الإسناد، وأن يكون المراد بهم هذا النوع ويكون المراد بيان قبائح النوع فلا تكلف ولا تجوّز لا في جانب الضمير ولا في المرجع.
Buna göre { سَأَلُوا } fiilinin zamirinden kastedilen, talep bazılarından sadır olduğu hâlde bütün Kitap ehlidir; ya da Kitap ehlinden kastedilen de bütündür; böylece { يَسْئَلُكَ } fiilinin Kitap ehline isnadı bu tür bir isnattan olur; yahut onlardan maksat bu nevidir (topluluktur) ve kastedilen nev'in kötülüklerini beyan etmektir; dolayısıyla ne zamir tarafında ne de merciinde hiçbir zorlama ve mecaz kalmaz.
وأنت تعلم أن إسناد فعل البعض إلى الكل مما ألف في الكتاب العزيز، ووقع في نحو ألف موضع.
Bilirsin ki bazının fiilinin bütüne isnat edilmesi, Kur'an-ı Kerîm'de alışılagelmiş bir üsluptur ve yaklaşık bin yerde vuku bulmuştur.
وقرأ الحسن أكثر بالمثلثة فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ الذي أرسلك جَهْرَةً أي مجاهرين معاينين فهو في موضع الحال من المفعول الأول- كما قال أبو البقاء- ويحتمل الحالية من المفعول الثاني أي معاينا على صيغة المفعول ولا لبس فيه لاستلزام كل منهما للآخر، فلا يقال: إنه يتعين كونه حالا من الثاني لقربه منه.
Hasan [el-Basrî], peltek se (ث) harfiyle [ekser / أَكْثَرَ şeklinde] okumuştur. { فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ } “Demişlerdi ki: 'Bize Allah'ı göster'”; yani seni gönderen [Allah'ı]; { جَهْرَةً } “açıkça”; yani açıkça, gözle görür şekilde. Bu kelime -Ebû'l-Bekâ'nın belirttiği gibi- birinci mefulden hâl konumundadır. İkinci mefulden hâl olması da muhtemeldir; yani meful sîgasında 'gözle görülür olarak' demektir. Her ikisi birbirini gerektirdiğinden burada bir kapalılık yoktur; dolayısıyla yakınlığından ötürü mutlaka ikinciden hâl olması gerekir denilemez.
وجوز أن يكون صفة لمصدر محذوف هو الرؤية لا الإرادة لأن الجهرة في كتب اللغة صفة للأول لا الثاني فيقال التقدير أَرِنَا نره رؤية جهرة، وقيل: يقدر المصدر الموصوف سؤالا أي سؤالا جهرة، وقيل: قولا أي قولا جهرة، ويؤيد هذا ما أخرجه ابن جرير وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية: إنهم إذا رأوه فقد رأوه إنما قالوا جَهْرَةً أَرِنَا اللَّهَ تعالى فهو مقدم ومؤخر- وفيه بعد- والفاء تفسيرية فَأَخَذَتْهُمُ أي أهلكتهم لما سألوا وقالوا ما قالوا الصَّاعِقَةُ وهي نار جاءت من السماء.
Bunun, mahzuf bir mastarın sıfatı olması da caiz görülmüştür ki o da irade değil görme (ru'yet) mastarıdır; çünkü lügat kitaplarında 'cehre' ikincinin değil birincinin sıfatıdır; dolayısıyla takdir 'bize göster, onu açıkça görelim' şeklinde olur. Sıfatı verilen mastarın 'talep' olduğu yani 'açıkça bir talep' takdirinde olduğu da söylenmiştir; 'söz' yani 'açıkça bir söz' takdirinde olduğu da söylenmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu söz de bunu desteklemektedir; o bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Onlar O'nu görselerdi zaten görmüş olurlardı; fakat onlar açıkça 'Bize Allah Teâlâ'yı göster' dediler.' Buna göre kelimede takdim ve tehir vardır -ki bunda bir uzaklık bulunmaktadır-. Fa (ف) tefsiriyyedir: { فَأَخَذَتْهُمُ } “Onları yakaladı”; yani onlar istedikleri ve söylediklerini söyledikleri vakit onları helak etti; { الصَّاعِقَةُ } “yıldırım”; o gökten gelen bir ateştir.
وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج قال: الصَّاعِقَةُ الموت أماتهم الله تعالى قبل آجالهم عقوبة بقولهم ما شاء الله تعالى أن يميتهم، ثم بعثهم، وفي ثبوت ذلك تردد.
İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Yıldırım ölümdür; Allah Teâlâ bu sözlerine ceza olarak ecellerinden önce onları dilediği bir müddet öldürmüş, sonra da onları diriltmiştir.' Bunun sübutunda tereddüt vardır.
وقرأ عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه- الصعقة- بِظُلْمِهِمْ أي بسبب ظلمهم وهو تعنتهم وسؤالهم لما يستحيل في تلك الحالة التي كانوا عليها، وإنكار طلب الكفار للرؤية تعنتا لا يقتضي امتناعها مطلقا، واستدل الزمخشري بالآية على الامتناع مطلقا، وبنى ذلك على كون الظلم المضاف إليهم لم يكن إلا لمجرد أنهم طلبوا الرؤية ثم قال: ولو طلبوا أمرا جائزا لما سموا به ظالمين ولما أخذتهم الصاعقة، كما سأل إبراهيم ﵊ إحياء الموتى فلم يسمه ظالما ولا رماه بالصواعق، ثم أرعد وأبرق ودعا على مدعي جواز الرؤية بما هو به أحق.
Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh [es-Sa'katu / الصَّعْقَةُ şeklinde] okumuştur. { بِظُلْمِهِمْ } “Zulümleri sebebiyle”; yani haksızlıkları, inatçılıkları ve o bulundukları hâl üzere imkânsız olan bir şeyi istemeleri sebebiyle. Kâfirlerin inatlaşarak görme talebinde bulunmalarının reddedilmesi, [ru'yetin] mutlak olarak imkânsızlığını gerektirmez. Zemahşerî bu ayetle mutlak imkânsızlığa delil getirmiş ve bunu kendilerine isnat edilen zulmün yalnızca görmeyi talep etmelerinden ibaret olduğu esasına dayandırmıştır; ardından şöyle demiştir: 'Eğer caiz olan bir şeyi talep etmiş olsalardı bundan ötürü zalim diye isimlendirilmezler ve onları yıldırım çarpmazdı; nitekim İbrâhim aleyhisselâm ölülerin diriltilmesini istemiş, fakat [Allah] onu zalim diye isimlendirmemiş ve üzerine yıldırımlar fırlatmamıştır.' Sonra da gürleyip şimşekler çakmış ve görmenin caiz olduğunu iddia eden kimseye layık olduğu şeyle beddua etmiştir.
وأنت تعلم أن الرجل قد استولى عليه الهوى فغفل عن كون اليهود إنما سألوا تعنتا ولم يعتبروا المعجز من حيث هو مع أن المعجزات سواسية الإقدام في الدلالة ويكفيهم ذلك ظلما، والتنظير بسؤال إبراهيم ﵊ من العجب العجاب كما لا يخفى على ذوي الألباب ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ وعبدوه.
Bilirsin ki bu adama hevası galebe çalmış da Yahudilerin ancak inat olsun diye sorduklarını, mucizeler delalet bakımından eşit derecede olduğu hâlde mucizeyi mucize olması hasebiyle dikkate almadıklarını ve bunun zulüm olarak kendilerine yeteceğini gözden kaçırmıştır. İbrâhim aleyhisselâm'ın talebiyle kıyaslaması ise akıl sahiplerine gizli kalmayacağı üzere şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısıdır. { ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } “Sonra buzağıyı [ilah] edindiler”; ve ona taptılar.
مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ أي المعجزات التي أظهرها لفرعون من العصا واليد البيضاء، وفلق البحر وغيرها، أو الحجج الواضحة الدالة على ألوهيته تعالى ووحدته لا التوراة لأنها إنما نزلت عليهم بعد الاتخاذ فَعَفَوْنا
{ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; yani Firavun'a gösterilen asâ, yed-i beyzâ (beyaz el), denizin yarılması ve benzeri mucizeler veya Teâlâ'nın uluhiyetine ve vahdaniyetine delalet eden apaçık hüccetler geldikten sonra. Tevrat değildir; zira o ancak buzağı edinmelerinden sonra kendilerine indirilmiştir. { فَعَفَوْنا } “Yine de affettik”;
عَنْ ذلِكَ
{ عَنْ ذلِكَ } “bundan dolayı”;
الاتخاذ حين تابوا، وفي هذا على ما قيل: استدعاء لهم إلى التوراة كأنه قيل: إن أولئك الذين أجرموا تابوا فعفونا عنهم فتوبوا أنتم أيضا حتى نعفو عنكم.
tövbe ettiklerinde [buzağıyı ilah] edinme [günahını bağışladık]. Söylendiğine göre bunda onları Tevrat'a bir davet vardır; sanki şöyle denilmiştir: 'O suç işleyenler tövbe ettiler de biz onları affettik; siz de tövbe edin ki sizi de affedelim.'
وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً أي تسلطا ظاهرا عليهم حين أمرهم أن يقتلوا أنفسهم توبة عن اتخاذهم، وهذا على ما قيل: وإن كان قبل العفو فإن الأمر بالقتل كان قبل التوبة لأن قبول القتل كان توبة لهم، لكن الواو لا تقتضي الترتيب، واستظهر أن لا يجعل التسلط ذلك التسلط بل تسلطا بعد العفو حيث انقادوا له ولم يتمكنوا بعد ذلك من مخالفته وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ وهو ما روي عن قتادة جبل كانوا في أصله فرفعه الله تعالى فجعله فوقهم كأنه ظلة، وكان كمعسكرهم قدر فرسخ في فرسخ وليس هو- على ما في البحر- الجبل المعروف بطور سيناء، والظرف متعلق- برفعنا- وجوز أن يكون حالا من الطور أي رفعنا الطور كائنا فوقهم بِمِيثاقِهِمْ أي بسبب ميثاقهم ليعطوه- على ما روي- أنهم امتنعوا عن قبول شريعة التوراة فرفع عليهم فقبلوها، أو ليخافوا فلا ينقضوا الميثاق- على ما روي- أنهم هموا بنقضه فرفع عليهم الجبل فخافوا وأقلعوا عن النقض، قيل: وهو الأنسب بقوله تعالى: وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً [الأحزاب: ٧] ، وزعم الجبائي أن المراد بنقض ميثاقهم الذي أخذ عليهم بأن يعملوا بما في التوراة فنقضوه بعبادة العجل، وفيه أن التوراة إنما نزلت بعد عبادتهم العجل كما مر آنفا فلا يتأتى هذا، وقال أبو مسلم: إنما رفع الله تعالى الجبل فوقهم إظلالا لهم من الشمس جزاء لعهدهم وكرامة لهم، ولا يخفى أن هذا خرق لإجماع المفسرين، وليس له مستند أصلا.
{ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً } “Ve Mûsâ'ya apaçık bir hâkimiyet verdik”; yani buzağı edinmelerinden tövbe olarak kendilerini öldürmelerini onlara emrettiği vakit onlar üzerinde açık bir hâkimiyet verdik. Söylendiğine göre bu durum her ne kadar aftan önce idiyse de -çünkü öldürülme emri tövbeden önceydi, zira öldürülmeyi kabul etmeleri kendileri için bir tövbeydi- vav (و) tertip gerektirmez. Daha zahir olan görüş ise bu hâkimiyetin o hâkimiyet değil aftan sonraki bir hâkimiyet kılınmasıdır; zira ona boyun eğmişler ve bundan sonra ona muhalefet etmeye güç yetirememişlerdir. { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ } “Ve Tûr'u üzerlerine kaldırdık”; Katâde'den rivayet edildiğine göre bu, eteğinde bulundukları bir dağdı; Allah Teâlâ onu kaldırıp bir gölgelik gibi üzerlerine dikti; ordugâhları gibi bir fersaha bir fersah büyüklüğündeydi. -el-Bahr'da geçtiği üzere- Tûr-i Sînâ olarak bilinen meşhur dağ değildir. Zarf { رَفَعْنا } fiiline mütealliktir; Tûr'dan hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'Tûr'u üzerlerinde bulunacak şekilde kaldırdık' demektir. { بِمِيثاقِهِمْ } “Misakları sebebiyle”; yani rivayet edildiğine göre Tevrat'ın şeriatını kabul etmekten kaçındıkları için [misakı] versinler diye misakları sebebiyle [kaldırdık], böylece dağ üzerlerine kaldırılınca onu kabul ettiler; yahut rivayet edildiğine göre misakı bozmaya niyetlendikleri için korksunlar da misakı bozmasınlar diye [kaldırdık], nitekim dağ üzerlerine kaldırılınca korkup bozmaktan vazgeçtiler. Denildi ki: Bu açıklama Teâlâ'nın: { وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “Ve onlardan ağır bir misak aldık” [el-Ahzâb 7] ayetine daha uygundur. el-Cübbâî, misaklarını bozmalarından maksadın Tevrat'takilerle amel edeceklerine dair kendilerinden alınan misak olduğunu ve bunu buzağıya tapmakla bozduklarını iddia etmiştir. Fakat Tevrat az önce geçtiği üzere ancak onların buzağıya tapmasından sonra indirilmiştir; dolayısıyla bu iddia tutarlı değildir. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ dağı onların üzerine ancak ahitlerinin bir mükâfatı ve onlara bir ikram olmak üzere güneşten gölgelensinler diye kaldırmıştır.' Gizli değildir ki bu görüş müfessirlerin icmaına aykırıdır ve hiçbir dayanağı yoktur.
وَقُلْنا لَهُمُ على لسان يوشع ﵇ بعد مضي زمان التيه ادْخُلُوا الْبابَ قال قتادة فيما رواه ابن المنذر وغيره عنه: كنا نتحدث أنه باب من أبواب بيت المقدس، وقيل: هو إيلياء، وقيل: أريحا، وقيل: هو اسم قرية، أو قُلْنا لَهُمُ على لسان موسى ﵇ والطور مظل عليهم ادْخُلُوا الْبابَ المذكور إذا خرجتم من التيه، أو باب القبة التي كانوا يصلون إليها لأنهم لم يخرجوا من التيه في حياته ﵇، والظاهر عدم القيد سُجَّداً متطامنين خاضعين، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ركعا، وقيل: ساجدين على جباهكم شكرا لله تعالى وَقُلْنا لَهُمُ على لسان داود ﵇ لا تَعْدُوا أي لا تتجاوزوا ما أبيح لكم أو لا تظلموا باصطياد الحيتان فِي السَّبْتِ ويحتمل- كما قال القاضي بيض الله تعالى غرة أحواله- أن يراد على لسان موسى ﵇ حين ظلل الجبل عليهم فإنه شرع السبت لكن كان الاعتداء فيه، والمسخ في زمن داود ﵇، وقرأ ورش عن نافع لا تَعْدُوا بفتح العين وتشديد الدال، وروي عن قالون تارة سكون العين سكونا محضا، وتارة إخفاء فتحة العين، فأما الأول فأصلها- تعتدوا- لقوله تعالى: اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ [البقرة: ٦٥] فإنه يدل على أنه من الاعتداء وهو افتعال من العدوان. فأريد إدغام تائه في الدال فنقلت حركتها إلى العين وقلبت دالا وأدغمت، وأما السكون المحض فشيء لا يراه النحويون لأنه جمع بين ساكنين على غير حدّهما، وأما الإخفاء والاختلاس فهو أخف من ذلك لما أنه قريب من الإتيان بحركة ما، وقرأ الأعمش «تعتدوا» على الأصل، وأصل تَعْدُوا في القراءة المشهورة- تعدووا- بواوين الأولى واو الكلمة والثانية ضمير الفاعل فاستثقلت الضمة على لام الكلمة فحذفت فالتقى ساكنان فحذف الأول- وهو الواو الأولى- وبقي ضمير الفاعل وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً أي عهدا وثيقا مؤكدا بأن يأتمروا بأوامر الله تعالى وينتهوا عن مناهيه، قيل: هو قولهم: سمعنا وأطعنا وكونه مِيثاقاً ظاهر، وكونه غَلِيظاً يؤخذ من التعبير بالماضي، أو من عطف الإطاعة على السمع بناء على تفسيره بها، وفي أخذ ذلك مما ذكر خفاء لا يخفى، وحكي أنهم بعد أن قبلوا ما كلفوا به من الدين أعطوا الميثاق على أنهم إن هموا بالرجوع عنه فالله
{ وَقُلْنا لَهُمُ } “Ve onlara demiştik ki”; Tîh (çöl) dönemi geçtikten sonra Yûşa' aleyhisselâm'ın diliyle: { ادْخُلُوا الْبابَ } “Kapıdan girin”; Katâde İbnü'l-Münzir ve başkalarının kendisinden rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: 'Biz bunun Beytü'l-Makdis kapılarından bir kapı olduğunu konuşurduk.' İyliyâ olduğu da söylenmiştir; Eriha olduğu da söylenmiştir; bir köyün ismi olduğu da söylenmiştir. Yahut Tûr üzerlerine gölgelik hâlindeyken Mûsâ aleyhisselâm'ın diliyle onlara: 'Tîh'ten çıktığınızda söz konusu { ادْخُلُوا الْبابَ } “kapıdan girin”' veya 'namaz kıldıkları kubbenin kapısından girin' dedik; çünkü onlar Mûsâ aleyhisselâm'ın hayatında Tîh'ten çıkmamışlardı. Zahir olan ise bir kayıt bulunmamasıdır; { سُجَّداً } “secde ederek”; boyun büküp tevazu göstererek. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rükû ederek [girin demektir] rivayeti gelmiştir. Allah Teâlâ'ya şükretmek üzere alınlarınız üzerinde secde ederek [girin] de denilmiştir. { وَقُلْنا لَهُمُ } “Ve onlara demiştik ki”; Dâvûd aleyhisselâm'ın diliyle: { لا تَعْدُوا } “haddi aşmayın”; yani size helal kılınan şeylerin sınırını geçmeyin veya balık avlamak suretiyle zulmetmeyin; { فِي السَّبْتِ } “cumartesi gününde”. -Kadı [Beyzâvî] -Allah Teâlâ ahvalinin parlaklığını artırsın- dediği gibi- dağın üzerlerine gölgelendirildiği vakit Mûsâ aleyhisselâm'ın diliyle kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü o cumartesi şeriatını koymuştur; fakat haddi aşma ve sûret değiştirme (mesh) Dâvûd aleyhisselâm zamanında olmuştur. Verş Nâfi'den { لا تَعْدُوا } lafzını ayn (ع) harfinin fethası ve dâl (د) harfinin şeddesiyle okumuştur. Kālûn'dan ise bazen ayn harfinin halis sükûnuyla, bazen de ayn harfinin fethasının ihtilasıyla rivayet edilmiştir. Birincisine gelince, aslı Teâlâ'nın: { اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } “İçinizden cumartesi gününde haddi aşanlar” [el-Bakara 65] kavlinden dolayı 'te'tedû / تعتدوا' şeklindedir; zira bu, kelimenin udvân kökünden iftiâl babında 'i'tidâ'dan geldiğini gösterir. Bunun tâ (ت) harfi dâl (د) harfine idğam edilmek istenmiş, harekesi ayn (ع) harfine nakledilmiş, dâl harfine dönüştürülüp idğam edilmiştir. Halis sükûna gelince, bu nahivcilerin kabul etmediği bir şeydir; çünkü kural dışı olarak iki sakini bir araya getirmektir. İhfa ve ihtilasa gelince, bu bir dereceye kadar harekeli kılmaya yakın olduğu için bundan daha hafiftir. A'meş aslı üzere «te'tedû / تعتدوا» şeklinde okumuştur. Meşhur kıraatteki { تَعْدُوا } kelimesinin aslı ise iki vâv ile 'ta'dûvû / تعدووا' şeklindedir; birincisi kelimenin lamel-fiili olan vâv, ikincisi fail zamiridir. Kelimenin lamel-fiili üzerindeki damme ağır gelip hazfedilmiş, iki sakin karşılaşınca birincisi -yani ilk vâv- hazfedilmiş ve fail zamiri kalmıştır. { وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “Ve onlardan ağır bir misak aldık”; yani Allah Teâlâ'nın emirlerini yerine getireceklerine ve yasaklarından sakınacaklarına dair sağlam, pekiştirilmiş bir ahit aldık. Bunun onların: 'İşittik ve itaat ettik' sözleri olduğu söylenmiştir; bunun { مِيثاقاً } “misak” oluşu açıktır; { غَلِيظاً } “ağır” oluşu ise mazi sîgasıyla ifade edilmesinden yahut -itaatle tefsir edilmesi esasına göre- itaatin işitmeye atfedilmesinden anlaşılır. Ancak zikredilen şeylerden bunun çıkarılmasında gizlenemeyecek bir kapalılık vardır. Rivayet edildiğine göre onlar kendilerine yüklenen dinî sorumlulukları kabul ettikten sonra, şayet bundan dönmeye niyetlenirlerse Allah Teâlâ'nın
تعالى يعذبهم بأي أنواع العذاب أراد، فإن صح هذا كانت وكادة الميثاق في غاية الظهور، وزعم بعضهم أن هذا الميثاق هو الميثاق الذي أخذه الله تعالى على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام بالتصديق بمحمد ﷺ والإيمان به، وهو المذكور في قوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ [آل عمران: ٨١] الآية، وكونه غَلِيظاً باعتبار أخذه من كل نبي نبي من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، وأخذ كل واحد واحد له من أمته فهو ميثاق مؤكد متكرر، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر الذي يقتضيه السياق فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ في الكلام مقدر والجار والمجرور متعلق بمقدر أيضا، والباء للسببية وما مزيد لتوكيدها، والإشارة إلى أنها سببية قوية، وقد يفيد ذلك الحصر بمعونة المقام كما يفيده التقديم على العامل إن التزم هنا، وجوز أن تكون- ما- نكرة تامة، ويكون نَقْضِهِمْ بدلا منهما أي فخالفوا ونقضوا ففعلنا بهم ما فعلنا بنقضهم، وإن شئت أخرت العامل.
kendilerini dilediği azap türüyle cezalandıracağına dair misak verdiler; eğer bu doğruysa misakın ağırlığı ve kesinliği son derece açıktır. Bazıları ise bu misakın, Allah Teâlâ'nın peygamberlerden aleyhimüssalâtü vesselâm Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etmeleri ve ona iman etmeleri hususunda aldığı misak olduğunu iddia etmiştir ki o da Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ } “Hani Allah peygamberlerin misakını almıştı: 'Size verdiğim...'” [Âl-i İmrân 81] ayetinde zikredilendir; bunun 'ağır' olması peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm her birinden teker teker alınması ve her birinin de bunu kendi ümmetinden teker teker alması itibarıyladır; binaenaleyh o pekiştirilmiş ve tekerrür etmiş bir misaktır. Bunun siyakın gerektirdiği zahire aykırı olduğu gizli değildir. { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle”; cümlede mukadder bir ifade vardır ve câr-mecrûr da yine mukadder bir âmile mütealliktir. Bâ (ب) harfi sebebiyyet içindir, 'mâ' (ما) ise bu sebebiyyeti tekit etmek ve onun güçlü bir sebebiyyet olduğuna işaret etmek için ziyadedir. Bu durum -şayet burada iltizam edilirse- âmil üzerine takdim edilmesinin ifade ettiği gibi, makamın yardımıyla hasr da ifade edebilir. 'Mâ'nın tam nekre, { نَقْضِهِمْ } kelimesinin de ondan bedel olması caiz görülmüştür; yani 'Muhalefet edip [misakı] bozdular; biz de misakı bozmaları sebebiyle onlara yapacağımızı yaptık' takdirindedir. Dilersen âmili tehir edersin.
واختار أبو حيان عليه الرحمة تقدير لعناهم مؤخرا لوروده مصرحا به كذلك في قوله تعالى: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ [المائدة: ١٣] ، وجوز غير واحد تعلق الجار- بحرمنا- الآتي على أن قوله تعالى: فَبِظُلْمٍ بدل من قوله سبحانه: فَبِما نَقْضِهِمْ، وإليه ذهب الزجاج، وتعقبه في البحر بأن فيه بعدا لكثرة الفواصل بين البدل والمبدل منه، ولأن المعطوف على السبب سبب فيلزم تأخر بعض أجزاء السبب الذي للتحريم عن التحريم، فلا يمكن أن يكون جزء سبب أو سببا إلا بتأويل بعيد، وبيان ذلك أن قولهم- على مريم بهتانا عظيما- وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ، متأخر في الزمان عن تحريم الطيبات عليهم، واستحسنه السفاقسي، ثم قال: وقد يتكلف لحله بأن دوام التحريم في كل زمن كابتدائه، وفيه بحث، وجعل العلامة الثاني الفاء في فَبِظُلْمٍ على هذا التقدير تكرارا للفاء في فَبِما نَقْضِهِمْ عطفا على أخذنا منهم، أو جزاء شرط مقدر، واستبعده أيضا من وجهين: لفظي ومعنوي، وبين الأول بطول الفصل وبكونه من إبدال الجار والمجرور مع حرف العطف، أو الجزاء مع القطع بأن المعمول هو الجار والمجرور فقط، والثاني بدلالته على أن تحريم بعض الطيبات مسبب عن مثل هذه الجرائم العظيمة ومترتب عليه، ثم قال: ولو جعلت الفاء للعطف على فَبِما نَقْضِهِمْ كما في قولك: بزيد وبحسنه، أو فبحسنه أو ثم حسنه افتتنت لم يحتج إلى جعله بدلا، وجوز أبو البقاء وغيره التعلق بمحذوف دل عليه قوله تعالى: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ ورد بأن ذلك لا يصلح مفسرا ولا قرينة للمحذوف، أما الأول فلتعلقه بكلام آخر لأنه رد وإنكار لقولهم قُلُوبُنا غُلْفٌ، وأما الثاني فلأنه استطراد يتم الكلام دونه وكونه قرينة لما هو عمدة في الكلام يوجب أن لا يتم دونه.
Ebû Hayyân -ona rahmet olsun- Teâlâ'nın: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik” [el-Mâide 13] ayetinde açıkça bu şekilde varid olduğundan dolayı مؤخراً (sonradan gelen) takdiri olarak 'onları lanetledik' fiilini takdir etmeyi tercih etmiştir. Birden çok âlim câr-mecrûrun gelecek olan { حَرَّمْنا } “haram kıldık” fiiline müteallik olmasını, Teâlâ'nın: { فَبِظُلْمٍ } “bir zulüm sebebiyle” kavlinin ise Sübhânehu'nun: { فَبِما نَقْضِهِمْ } kavlinden bedel olması esasına göre caiz görmüştür ki Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir. el-Bahr'da bu görüş, bedel ile mübdelün minh arasındaki fasılaların çokluğu sebebiyle ve sebebe matuf olan şey de sebep olacağından dolayı haram kılmanın sebebi olan parçaların bazısının haram kılınmadan sonraya kalması gerekeceği gerekçesiyle tenkit edilmiştir; zira uzak bir tevil olmaksızın sebebin bir cüzü veya bizzat sebep olması mümkün değildir. Bunun beyanı şudur: Onların Meryem'e büyük bir iftira atmaları ve 'Biz Mesîh'i öldürdük' demeleri zaman bakımından temiz şeylerin kendilerine haram kılınmasından sonradır. Saffâkusî bu itirazı beğenmiş, ardından şöyle demiştir: 'Bunun halli için her zamandaki haram kılmanın devamının onun başlangıcı gibi olduğu şeklinde bir zorlamaya gidilebilir; fakat bunda da tartışma vardır.' Allâme-i Sânî bu takdire göre { فَبِظُلْمٍ } ifadesindeki fa (ف) harfini, { أَخَذْنا مِنْهُمْ } kavline atıf yahut mukadder bir şartın cezası olarak { فَبِما نَقْضِهِمْ } kavlindeki fa harfinin tekrarı kılmış; ayrıca bunu iki yönden -lafzî ve manevî olarak- uzak görmüştür: Birincisini fasılanın uzunluğuyla ve mâmulün yalnızca câr-mecrûr olduğu kesin iken atıf harfi veya ceza ile birlikte câr-mecrûrun bedel yapılması kabilinden olmasıyla açıklamıştır; ikincisini ise bazı temiz şeylerin haram kılınmasının bu gibi büyük cinayetlerden müsebbep olduğuna ve bunlara terettüp ettiğine delalet etmesiyle açıklamıştır. Sonra şöyle demiştir: 'Şayet fa harfi, tıpkı senin: 'Zeyd sebebiyle ve onun güzelliği sebebiyle' yahut 'onun güzelliği sebebiyle' yahut 'sonra onun güzelliği sebebiyle vuruldum' sözünde olduğu gibi { فَبِما نَقْضِهِمْ } üzerine atıf kılınsaydı, onu bedel kılmaya ihtiyaç duyulmazdı.' Ebû'l-Bekâ ve başkaları ise Teâlâ'nın: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis küfürleri sebebiyle Allah onların üzerini mühürlemiştir” kavlinin delalet ettiği mahzuf bir ifadeye taallukunu caiz görmüşlerdir. Ancak bunun mahzuf için ne bir müfessir ne de bir karine olmaya elverişli olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir; birincisine gelince, çünkü bu onların: { قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Kalplerimiz örtülüdür” sözlerine bir ret ve inkâr olduğundan başka bir söze mütealliktir; ikincisine gelince, çünkü bu olmaksızın sözün tamamlandığı bir istidrattır; sözün umdesi olan bir şey için karine olması ise onsuz sözün tamamlanmamasını gerektirir.
والحاصل أنه لا بد للقرينة من التعلق المعنوي بسابقتها حتى تصلح لذلك، ومنه يعلم أنه لا مورد للنظر بأن الطبعين متوافقان في العروض، أحدهما بالكفر، والآخر بالنقض، وقيل: هو متعلق بلا يؤمنون، والفاء زائدة، وقيل: بما دل عليه ولا يخفى ردّ ذلك وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ أي حججه الدالة على صدق أنبيائه عليهم الصلاة والسلام والقرآن، أو ما في كتابهم لتحريفه وإنكاره وعدم العمل به.
Hülasa, karinenin buna elverişli olabilmesi için kendisinden öncekiyle manevî bir irtibatının bulunması şarttır; buradan anlaşılır ki her iki mühürlemenin meydana gelişte uyuştuğu -birinin küfürle diğerinin ise bozmakla olduğu- şeklindeki mülahazaya itibar edilmez. Câr-mecrûrun { لا يُؤْمِنُونَ } fiiline müteallik olduğu, fa harfinin ise zâid olduğu da söylenmiştir; onun delalet ettiği şeye müteallik olduğu da söylenmiştir; fakat bunların tutarsızlığı gizli değildir. { وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ } “Ve Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri”; yani peygamberlerinin aleyhimüssalâtü vesselâm doğruluğuna delalet eden hüccetlerini ve Kur'an'ı veya tahrif etmeleri, inkâr etmeleri ve onunla amel etmemeleri sebebiyle kendi kitaplarındakileri [inkâr etmeleri sebebiyle].
وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ كزكريا ويحيى ﵉ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ جمع غلاف بمعنى الظرف، وأصله غلف بضمتين فخفف، أي أوعية للعلم فنحن مستغنون بما فيها عن غيره، قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وعطاء، وقال الكلبي: يعنون أن قلوبنا بحيث لا يصل إليها شيء إلا وعته ولو كان في حديثك شيء لوعته أيضا، ويجوز أن يكون جمع أغلف أي هي مغشاة بأغشية خلقية لا يكاد يصل إليها ما جاء به محمد ﷺ فيكون كقوله تعالى: وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ [فصلت: ٥] .
{ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Ve haksız yere peygamberleri öldürmeleri”; Zekeriyyâ ve Yahyâ aleyhimesselâm gibi. { وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Ve 'Kalplerimiz örtülüdür' demeleri sebebiyle”; [gulf / غُلْفٌ kelimesi] kap manasına gelen 'gılâf'ın çoğuludur; aslı iki damme ile 'guluf / غُلُفٌ' iken hafifletilmiştir; yani 'ilim kaplarıdır, binaenaleyh biz içindekiler sebebiyle başkasına muhtaç değiliz' demektir; bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Atâ söylemiştir. Kelbî ise şöyle demiştir: 'Onlar kalplerimizin içine giren her şeyi kavrayacak nitelikte olduğunu, eğer senin sözünde de bir şey olsaydı onu da kavrayacağını kastetmektedirler.' 'Aglef / أغلف'in çoğulu olması da caizdir; yani kalplerimiz yaratılıştan gelen örtülerle kaplıdır, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeyler ona neredeyse hiç ulaşamaz demektir; bu takdirde Teâlâ'nın: { وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } “Ve dediler ki: 'Kalplerimiz bizi çağırdığın şeye karşı örtüler içindedir'” [Fussilet 5] kavli gibi olur.
بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ كلام معترض بين المعطوفين جيء به على وجه الاستطراد مسارعة إلى رد
{ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları sebebiyle Allah onların üzerini mühürlemiştir”; iki matuf arasında yer alan itirazî (ara) bir kelamdır; istidrat yoluyla, onların bozuk iddialarını reddetmeye acele etmek üzere getirilmiştir;
زعمهم الفاسد، أي ليس الأمر كما زعمتم من أنها أوعية العلم فإنها مطبوع عليها محجوبة من العلم لم يصل إليها شيء منه كالبيت المقفل المختوم عليه، والباء للسببية، وجوز أن تكون للآلة، ويجوز أن يكون المعنى ليس عدم وصول الحق إلى قلوبكم لكونها في أكنة وحجب خلقية كما زعمتم بل لأن الله تعالى ختم عليها بسبب كفركم الكسبي، وهذا الطبع بمعنى الخذلان والمنع من التوفيق للتدبر في الآيات والتذكر بالمواعظ عند الكثير وطبع حقيقي عند البعض، وأيد بما
yani durum onların iddia ettiği gibi kalplerin ilim kapları olması şeklinde değildir; bilakis kilitlenmiş ve mühürlenmiş bir ev gibi mühürlenmiş, ilimden perdelenmiştir ve ona ilimden hiçbir şey ulaşmaz. Bâ (ب) harfi sebebiyyet içindir, alet için olması da caiz görülmüştür. Mananın şöyle olması da caizdir: Hakkın kalplerinize ulaşmaması iddia ettiğiniz gibi onların yaratılıştan örtüler ve perdeler içinde olmasından değil, bilakis Allah Teâlâ'nın sizin kesbî küfrünüz sebebiyle onları mühürlemesindendir. Bu mühürleme çoğunluğa göre yardımsız bırakmak (hızlan), ayetleri tefekkür etmekten ve vaazlarla ibret almaktan mahrum kılmak manasındadır; bazılarına göre ise hakiki bir mühürlemedir. Bu görüş,
أخرجه البزار عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما عن النبي ﷺ قال: «الطابع معلق بقائمة العرش فإذا انتهكت الحرمة وعمل بالمعاصي واجترأ على الله تعالى بعث الله تعالى الطابع فطبع على قلبه فلا يعقل بعد ذلك شيئا» وأخرجه البيهقي أيضا في الشعب
Bezzâr'ın İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadisle de desteklenmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Mühür Arş'ın bir ayağına asılıdır; haramlar çiğnendiğinde, günahlar işlendiğinde ve Allah Teâlâ'ya karşı cüret gösterildiğinde Allah Teâlâ mührü gönderir ve onun kalbini mühürler; artık bundan sonra hiçbir şeyi akledemez.' Bunu Beyhakî de Şu'ab'da rivayet etmiş,
إلا أنه ضعفه.
ancak zayıf olduğunu belirtmiştir.
فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا نصب على أنه نعت لمصدر محذوف أي إلا إيمانا قليلا فهو كالتصديق بنبوّة موسى ﵇ وهو غير مفيد لأن الكفر بالبعض كفر بالكل كما مر، أو صفة لزمان محذوف أي زمانا قليلا، أو نصب على الاستثناء من ضمير فَلا يُؤْمِنُونَ أي إِلَّا قَلِيلًا منهم كعبد الله بن سلام وأضرابه، ورده السمين بأن الضمير عائد على المطبوع على قلوبهم، ومن طبع على قلبه بالكفر لا يقع منه إيمان، وأجيب بأن المراد بما مر الإسناد إلى الكل ما هو للبعض باعتبار الأكثر.
{ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Artık pek azı müstesna inanmazlar”; mahzuf bir mastarın sıfatı olarak mansubdur; yani 'pek az bir iman müstesna inanmazlar' demektir; bu da Mûsâ aleyhisselâm'ın nübüvvetini tasdik etmek gibidir ve fayda vermez; zira daha önce geçtiği üzere bir kısmını inkâr etmek tamamını inkâr etmektir. Yahut mahzuf bir zamanın sıfatıdır; yani 'pek az bir zaman müstesna' demektir; yahut { فَلا يُؤْمِنُونَ } fiilinin zamirinden istisna olarak mansubdur; yani Abdullah b. Selâm ve emsalleri gibi 'onlardan pek azı müstesna' demektir. Semîn buna itiraz ederek zamirin kalpleri mühürlenenlere raci olduğunu, kalbi küfürle mühürlenen kimseden ise imanın vuku bulmayacağını söylemiştir. Buna cevaben denilmiştir ki: Daha önce geçen ifadelerden maksat, çoğunluk dikkate alınarak bütüne ait olanın bir kısma isnat edilmesidir.
وقال عصام الملة: كما يجب استثناء القليل من عدم الإيمان المتفرع على الطبع على قلوبهم يجب استثناء قليل من القلوب من قلوبهم، فكأن المراد بل طبع الله تعالى على أكثرها فليفهم وَبِكُفْرِهِمْ عطف على- بكفرهم- الذي قبله، ولا يتوهم أنه من عطف الشيء على نفسه ولا فائدة فيه لأن المراد بالكفر المعطوف الكفر بعيسى ﵇ والمراد بالكفر المعطوف عليه، إما الكفر المطلق أو الكفر بمحمد ﷺ لاقترانه بقوله تعالى: قُلُوبُنا غُلْفٌ، وقد حكى الله عنهم هذه المقالة في مواجهتهم له ﵊ في مواضع، ففي العطف إيذان بصلاحية كل من الكفرين للسببية.
Isâmü'l-Mille şöyle demiştir: 'Nasıl ki kalplerinin mühürlenmesine terettüp eden imansızlıktan az olanın istisna edilmesi vacip ise, onların kalplerinden de az bir kalbin istisna edilmesi gerekir; sanki kastedilen şudur: Bilakis Allah Teâlâ onların çoğunu mühürlemiştir; iyi anlaşılsın.' { وَبِكُفْرِهِمْ } “Ve küfürleri sebebiyle”; kendisinden önceki 'bi-küfrihim' ifadesine matuftur. Bunun bir şeyin kendisine atfedilmesi olduğu ve bunda bir fayda bulunmadığı zannedilmesin; zira matuf olan küfürden maksat Îsâ aleyhisselâm'ı inkârdır; matufun aleyh olan küfürden maksat ise ya mutlak küfürdür ya da { قُلُوبُنا غُلْفٌ } kavline bitişik olmasından dolayı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkârdır. Allah Teâlâ onların bu sözünü pek çok yerde onunla aleyhisselâm yüzleştikleri sırada nakletmiştir; dolayısıyla bu atıfta her iki küfrün de sebebiyyete elverişli olduğuna bir işaret vardır.
وقد يعتبر في جانب المعطوف المجموع، ومغايرته للمفرد المعطوف عليه ظاهرة، أو عطف على فَبِما نَقْضِهِمْ ويجوز اعتبار عطف مجموع هذا وما عطف عليه على مجموع ما قبله، ولا يتوهم المحذور، وإن قلنا باتحاد الكفر أيضا لمغايرة المجموع للمجموع وإن لم يغاير بعض أجزائه بعضا، وقد يقال بمغايرة الكفر في المواضع الثلاثة بحمله في الأخيرين على ما أشرنا إليه، وفي الأول على الكفر بموسى ﵇ لاقترانه بنقض الميثاق، وتقدم حديث العدو في السبت وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً لا يقادر قدره حيث نسبوها- وحاشاها- إلى ما هي عنه في نفسها بألف ألف منزل، وتمادوا على ذلك غير مكترثين بقيام المعجزة بالبراءة، والبهتان الكذب الذي يتحير من شدته وعظمه، ونصبه على أنه مفعول به- لقولهم- وجوز أن يكون صفة لمصدر محذوف أي قولا بهتانا، وقيل:
Bazen matuf tarafında toplam (heyet-i mecmua) dikkate alınır ki bunun matufun aleyh olan tekile mugayereti açıktır; yahut { فَبِما نَقْضِهِمْ } kavline matuftur; bu ifadenin ve ona matuf olanların toplamının kendisinden öncekilerin toplamına atfedilmesini dikkate almak da caizdir; küfrün tek olduğunu söylesek bile mahzur vehmedilmez; zira bazı cüzleri birbirine aykırı olmasa bile toplam toplama aykırıdır. Üç yerdeki küfrün birbirinden farklı olduğu da söylenebilir; şöyle ki son ikisi işaret ettiğimiz anlama hamledilir, birincisi ise misakın bozulmasına bitişik olması ve cumartesi günü haddi aşma hadisesinin önceden geçmiş bulunması sebebiyle Mûsâ aleyhisselâm'ı inkâra hamledilir. { وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً } “Ve Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle”; ölçüsü takdir edilemeyecek kadar [büyük bir iftiradır]; zira onu -hâşâ- bizzat kendisinin milyonlarca mertebe uzak olduğu bir şeye nispet etmişler ve beraatini ortaya koyan mucizenin varlığına hiç aldırmaksızın bu tutumlarını sürdürmüşlerdir. Bühtan; şiddetinden ve büyüklüğünden ötürü insanı hayrete düşüren yalandır; mansub olması { قَوْلِهِمْ } masdarının mefulü bih'i olmasındandır. Mahzuf bir mastarın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani 'iftira niteliğinde bir söz' demektir. Şöyle de denilmiştir:
هو مصدر في موضع الحال أي مباهتين وَقَوْلِهِمْ على سبيل التبجح.
Hâl konumunda bir mastardır; yani 'iftira atarak' demektir. { وَقَوْلِهِمْ } “Ve demeleri sebebiyle”; övünerek ve böbürlenerek,
إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ ذكروه بعنوان الرسالة تهكما واستهزاء كما في قوله تعالى حكاية عن الكفار: يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ [الحجر: ٦] إلخ، ويحتمل أن يكون ذلك منهم بناء على قوله ﵊ وإن لم يعتقدوه، وقيل: إنهم وصفوه بغير ذلك من صفات الذم فغير في الحكاية، فيكون من الحكاية لا من المحكي، وقيل: هو استئناف منه مدحا له ﵊ ورفعا لمحله وإظهارا لغاية جراءتهم في تصديهم لقتله ونهاية وقاحتهم في تبجحهم وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ حال أو اعتراض وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- أن رهطا من اليهود سبوه ﵇ وأمه فدعا عليهم فمسخوا قردة وخنازير فبلغ
{ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “'Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük' [demeleri sebebiyle]”. Onu elçilik unvanıyla zikretmeleri, tıpkı kâfirlerden hikâye edilen Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ } “Ey kendisine Zikir indirilen kişi!” [el-Hicr 6] vb. ayetlerinde olduğu gibi alay ve istihza içindir. Bunun kendileri inanmasalar da onun aleyhisselâm kendi iddiasına binaen söylenmiş olması da muhtemeldir. Onu bundan başka yerici sıfatlarla niteledikleri, ancak hikâye edilirken ifadenin değiştirildiği de söylenmiştir; bu takdirde hikâyeden olur, hikâye edilenin bizzat kendisinden olmaz. Bir görüşe göre ise bu, onu aleyhisselâm övmek, mertebesini yüceltmek ve onların onu öldürmeye yeltenmelerindeki aşırı cüretlerini ve böbürlenmelerindeki son derece yüzsüzlüklerini ortaya koymak üzere [Allah tarafından getirilmiş] bir istinaftır. { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ } “Hâlbuki onu ne öldürdüler ne de astılar”; hâl veya itiraziyedir. { وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Fakat [öldürdükleri adam] kendilerine benzer gösterildi”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Yahudilerden bir grup ona aleyhisselâm ve annesine sövdüler; o da onlara beddua etti, bunun üzerine maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler. Bu durum
ذلك يهوذا رأس اليهود فخاف فجمع اليهود فاتفقوا على قتله فساروا إليه ليقتلوه فأدخله جبريل ﵇ بيتا ورفعه منه إلى السماء ولم يشعروا بذلك فدخل عليه طيطانوس ليقتله فلم يجده وأبطأ عليهم وألقى الله تعالى عليه شبه عيسى ﵇ فلما خرج قتلوه وصلبوه.
Yahudilerin reisi Yehûzâ'ya ulaştı; o da korkup Yahudileri topladı ve onu öldürmek üzere anlaştılar; onu öldürmek için üzerine yürüdüler. Cebrâîl aleyhisselâm onu bir eve soktu ve oradan göğe yükseltti; onlar ise bunu fark etmediler. Onu öldürmek için içeriye Titânûs girdi, onu bulamadı ve içeride gecikti; Allah Teâlâ da Îsâ aleyhisselâm'ın benzerliğini onun üzerine bıraktı. Dışarı çıkınca onu öldürdüler ve astılar.
وقال وهب بن منبه في خبر طويل رواه عنه ابن المنذر: «أتى عيسى ﵇ ومعه سبعة وعشرون من الحواريين في بيت فأحاطوا بهم فلما دخلوا عليهم صيرهم الله تعالى كلهم على صورة عيسى ﵇ فقالوا لهم:
Vehb b. Münebbih İbnü'l-Münzir'in kendisinden rivayet ettiği uzun bir haberde şöyle demiştir: 'Îsâ aleyhisselâm yanında havarilerden yirmi yedi kişiyle birlikte bir eve geldi; onlar da evin etrafını sardılar. İçeri girdiklerinde Allah Teâlâ hepsini Îsâ aleyhisselâm'ın sûretine dönüştürdü. Bunun üzerine onlara:
سحرتمونا ليبرزن لنا عيسى ﵇ أو لنقتلنكم جميعا فقال عيسى لأصحابه: من يشتري نفسه منكم اليوم بالجنة؟
'Bize büyü yaptınız! Ya Îsâ aleyhisselâm karşımıza çıksın ya da hepinizi öldürürüz' dediler. Bunun üzerine Îsâ ashabına: 'Bugün cennet karşılığında canını kim satar?' dedi.
فقال رجل منهم: أنا فخرج إليهم فقال: أنا عيسى فقتلوه وصلبوه ورفع الله تعالى عيسى ﵇» ،
İçlerinden bir adam: 'Ben' dedi; onların karşısına çıkıp: 'Ben Îsâ'yım' dedi. Onu öldürüp astılar; Allah Teâlâ da Îsâ aleyhisselâm'ı yükseltti.'
وبه قال قتادة والسدي ومجاهد وابن إسحاق، وإن اختلفوا في عدد الحواريين ولم يذكر أحد غير وهب أن شبهه ﵇ ألقي على جميعهم بل قالوا: ألقي شبهه على واحد ورفع عيسى ﵇ من بينهم.
Katâde, Süddî, Mücâhid ve İbn İshâk da bu görüştedir; gerçi havarilerin sayısında ihtilaf etmişlerdir. Vehb'den başka hiç kimse onun aleyhisselâm benzerliğinin hepsinin üzerine bırakıldığını zikretmemiş, bilakis: 'Benzerliği bir kişiye bırakıldı ve Îsâ aleyhisselâm aralarından yükseltildi' demişlerdir.
ورجح الطبري قول وهب، وقال: إنه الأشبه، وقال أبو علي الجبائي: إن رؤساء اليهود أخذوا إنسانا فقتلوه وصلبوه على موضع عال ولم يمكنوا أحدا من الدنو منه فتغيرت حليته، وقالوا: إنا قتلنا عيسى ليوهموا بذلك على عوامهم لأنهم كانوا أحاطوا بالبيت الذي به عيسى ﵇ فلما دخلوه ولم يجدوه فخافوا أن يكون ذلك سببا لإيمان اليهود ففعلوا ما فعلوا، وقيل: كان رجل من الحواريين ينافق عيسى ﵇ فلما أرادوا قتله قال: أنا أدلكم عليه وأخذ على ذلك ثلاثين درهما فدخل بيت عيسى ﵇ فرفع ﵇ وألقى شبهه على المنافق فدخلوا عليه فقتلوه وهم يظنون أنه عيسى ﵇، وقيل: غير ذلك، وشُبِّهَ مسند إلى الجار والمجرور، والمراد وقع لهم تشبيه بين عيسى ﵇ ومن صلب، أو في الأمر- على قول الجبائي- أو هو مسند إلى ضمير المقتول الذي دل عليه إنا قتلنا أي شُبِّهَ لَهُمْ من قتلوه بعيسى ﵇، أو الضمير للأمر وشُبِّهَ من الشبهة أي التبس عليهم الأمر بناء على ذلك القول، وليس المسند إليه ضمير المسيح ﵊ لأنه مشبه به لا مشبه وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ أي في شأن عيسى ﵇ فإنه لما وقعت تلك الواقعة اختلف الناس فقال بعضهم: إنه كان كاذبا فقتلناه حقا، وتردد آخرون فقال بعضهم: إن كان هذا عيسى فأين صاحبنا، وإن كان صاحبنا فأين عيسى؟! وقال بعضهم: الوجه وجه عيسى والبدن بدن صاحبنا، وقال من سمع منه- إن الله تعالى يرفعني إلى السماء- إنه رفع إلى السماء، وقالت النصارى الذين يدعون ربوبيته ﵇: صلب الناسوت وصعد اللاهوت، ولهذا لا يعدون القتل نقيصة حيث لم يضيفوه إلى اللاهوت ويرد هؤلاء أن ذلك يمتنع عنه اليعقوبية القائلين: إن المسيح قد صار بالاتحاد طبيعة واحدة إذ الطبيعة الواحدة لم يبق فيها ناسوت متميز عن لاهوت والشيء الواحد لا يقال: مات ولم يمت، وأهين ولم يهن.
Taberî, Vehb'in görüşünü tercih etmiş ve en uygun olanının bu olduğunu söylemiştir. Ebû Ali el-Cübbâî ise şöyle demiştir: 'Yahudilerin reisleri bir adamı yakalayıp öldürdüler ve yüksek bir yere astılar; kimsenin ona yaklaşmasına izin vermediler, böylece sûreti değişti; halklarını yanıltmak için de: 'Biz Îsâ'yı öldürdük' dediler. Çünkü Îsâ aleyhisselâm'ın bulunduğu evi kuşatmışlardı; içeri girip onu bulamayınca bunun Yahudilerin iman etmesine sebep olmasından korkup yaptıklarını yaptılar.' Söylendiğine göre havarilerden bir adam Îsâ aleyhisselâm'a münafıklık yapıyordu; onu öldürmek istediklerinde: 'Onun yerini size ben gösteririm' dedi ve bunun karşılığında otuz dirhem aldı; Îsâ aleyhisselâm'ın evine girdi, o sırada o aleyhisselâm yükseltildi ve benzerliği o münafığın üzerine bırakıldı; içeri girip onun Îsâ aleyhisselâm olduğunu zannederek onu öldürdüler. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. { شُبِّهَ } fiili câr-mecrûra müsneddir; maksat Îsâ aleyhisselâm ile asılan kişi arasında yahut -el-Cübbâî'nin kavline göre- işin mahiyetinde bir benzeşme meydana gelmesidir. Yahut bu fiil, 'Biz öldürdük' kavlinin delalet ettiği maktulün zamirine müsneddir; yani 'Öldürdükleri kişi kendilerine Îsâ aleyhisselâm'a benzer gösterildi' demektir; yahut zamir hadiseye aittir ve { شُبِّهَ } fiili şüpheden gelir; yani mezkûr söze göre iş onlara karışık geldi demektir. Müsnedün ileyh Mesîh aleyhisselâm'ın zamiri değildir; zira o kendisine benzetilen (müşebbehün bih)dir, benzetilen (müşebbeh) değildir. { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Onun hakkında ihtilafa düşenler ise”; yani Îsâ aleyhisselâm'ın durumu hakkında; zira bu hadise meydana gelince insanlar ihtilaf ettiler; bazısı: 'O yalancıydı, onu gerçekten öldürdük' dedi; diğerleri tereddüt etti ve bazısı: 'Eğer bu Îsâ ise arkadaşımız nerede, eğer arkadaşımız ise Îsâ nerede?!' dedi. Bazısı: 'Yüz Îsâ'nın yüzü, fakat beden arkadaşımızın bedeni' dedi. Ondan 'Allah Teâlâ beni göğe yükseltecek' sözünü işitenler ise: 'O göğe yükseltildi' dediler. Onun aleyhisselâm rabliğini iddia eden Hristiyanlar ise: 'Nâsût (insani tabiat) asıldı, lâhût (ilahî tabiat) ise yükseldi' dediler. Bu yüzden cinayeti lâhûta isnat etmedikleri için öldürülmeyi bir eksiklik saymazlar. Bunlara, Mesîh'in birleşme (ittihad) ile tek bir tabiat hâline geldiğini söyleyen Ya'kūbîlerin bundan kaçınacağı söylenerek cevap verilir; zira tek bir tabiatta lâhûttan ayrılan bir nâsût kalmaz ve tek bir şey hakkında hem 'öldü hem ölmedi', hem 'aşağılandı hem aşağılanmadı' denilemez.
وأما الروم القائلون: بأن المسيح بعد الاتحاد باق على طبيعتين، فيقال لهم: فهل فارق اللاهوت ناسوته عند القتل؟ فإن قالوا: فارقه فقد أبطلوا دينهم، فلم يستحق المسيح الربوبية عندهم إلا بالاتحاد، وإن قالوا: لم يفارقه فقد التزموا ما ورد على اليعقوبية وهو قتل اللاهوت مع الناسوت، وإن فسروا الاتحاد بالتدرع وهو أن الإله جعله مسكنا وبيتا ثم فارقه عند ورود ما ورد على الناسوت أبطلوا إلهيته في تلك الحالة، وقلنا لهم: أليس قد أهين؟ وهذا القدر يكفي في إثبات النقيصة إذ لم يأنف اللاهوت لمسكنه أن تناله هذه النقائص، فإن كان قادرا على نفيها فقد أساء مجاورته ورضي بنقيصته وذلك عائد بالنقص عليه في نفسه، وإن لم يكن قادرا فذلك أبعد له عن عز الربوبية، وهؤلاء ينكرون إلقاء الشبه، ويقولون: لا يجوز ذلك لأنه إضلال، ورده أظهر من أن يخفى، ويكفي في إثباته أنه لو لم يكن ثابتا
Mesîh'in ittihaddan sonra iki tabiat üzere kaldığını söyleyen Rumlara (Melkîlere) gelince, onlara şöyle denilir: 'Öldürülme esnasında lâhût nâsûttan ayrıldı mı?' Eğer 'Ayrıldı' derlerse dinlerini iptal etmiş olurlar; zira Mesîh onların yanında ancak ittihad sebebiyle rabliğe hak kazanmıştır. Eğer 'Ayrılmadı' derlerse, Ya'kūbîlerin karşılaştığı -yani nâsût ile birlikte lâhûtun da öldürülmesi- çıkmazını benimsemiş olurlar. Eğer ittihadı zırhlanma (tedarru') olarak tefsir edip ilahın onu bir mesken ve ev edindiğini, sonra nâsûta isabet eden şeyler isabet edince ondan ayrıldığını söylerlerse, o andaki ilahlığını iptal etmiş olurlar. Onlara deriz ki: 'O aşağılanmadı mı? Lâhûtun meskenine bu eksikliklerin ulaşmasından imtina etmemesi, noksanlığı ispat etmek için bu kadarıyla yeterlidir. Şayet bunu defetmeye kadir idiyse ona kötü komşuluk etmiş ve onun noksanlığına razı olmuş olur ki bu da bizzat kendisine noksanlık olarak döner; eğer kadir değil idiyse bu da onu rabliğin izzetinden daha da uzaklaştırır.' Bunlar benzerliğin bir başkasına bırakılmasını inkâr ederler ve: 'Bu caiz değildir, çünkü bu saptırmadır' derler. Bunun reddi ise gizlenemeyecek kadar açıktır; onun sübutunu ispat için şu yeterlidir: Eğer bu sabit olmasaydı
لزم تكذيب المسيح، وإبطال نبوته بل وسائر النبوات على أن قولهم في الفصل: إن المصلوب قال: إلهي إلهي لم تركتني وخذلتني، وهو ينافي الرضا بمرّ القضا ويناقض التسليم لأحكام الحكيم، وأنه شكا العطش وطلب الماء والإنجيل مصرح بأن المسيح كان يطوي أربعين يوما وليلة إلى غير ذلك مما لهم فيه إن صح مما ينادي على أن المصلوب هو الشبه كما لا يخفى.
Mesîh'in yalanlanması, onun nübüvvetinin hatta bütün nübüvvetlerin iptali gerekirdi. Kaldı ki onların fasıldaki (metinlerindeki) sözlerine göre asılan kişi: 'İlahım, ilahım! Beni niçin terk ettin ve yardımsız bıraktın?' demiştir; bu ise acı kadere rıza göstermeye aykırıdır ve Hakîm olanın hükümlerine teslimiyetle çelişir. Ayrıca onun susuzluktan şikâyet edip su istediği belirtilmektedir; hâlbuki İncil Mesîh'in kırk gün kırk gece hiçbir şey yemeden geçirdiğini açıkça ifade etmektedir. Eğer doğruysa onların metinlerinde yer alan ve asılanın benzer kişi olduğunu açıkça haykıran daha pek çok şey mevcuttur; nitekim bu gizli değildir.
فالمراد من الموصول ما يعم اليهود والنصارى جميعا لَفِي شَكٍّ مِنْهُ أي لفي تردد، وأصل- الشك- أن يستعمل في تساوي الطرفين وقد يستعمل في لازم معناه، وهو التردد مطلقا وإن لم يترجح أحد طرفيه وهو المراد هنا ولذا أكده بنفي العلم الشامل لذلك أيضا بقوله سبحانه: ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ والاستثناء منقطع، أي لكنهم يتبعون الظن.
İsmi mevsulden maksat Yahudi ve Hristiyanların tamamını içine alan genel ifadedir. { لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } “Ondan yana kesin bir şüphe içindedirler”; yani bir tereddüt içindedirler. 'Şüphe' kelimesinin asıl kullanımı iki tarafın eşit olması durumundadır; bazen de manasının gereğinde kullanılır ki o da taraflardan biri ağır basmasa bile mutlak tereddüttür; burada kastedilen de budur. Bu yüzden Sübhânehu bunu: { ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Onların buna dair zanna uymaktan başka hiçbir bilgileri yoktur” kavliyle bunu da kapsayan ilmin nefyini pekiştirerek tekit etmiştir. İstisna münkatedir; yani 'fakat onlar zanna uyarlar' demektir.
وجوز أن يفسر الشك بالجهل، والعلم بالاعتقاد الذي تسكن إليه النفس جزما كان أو غيره فالاستثناء حينئذ متصل، وإليه ذهب ابن عطية إلا أنه خلاف المشهور، وما قيل: إن اتباع الظن ليس من العلم قطعا فلا يتصور اتصاله فمدفوع بأن من قال به جعله بمعنى الظن المتبع وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً الضمير لعيسى ﵇ كما هو الظاهر أي ما قتلوه قتلا يقينا، أو متيقنين، ولا يرد أن نفي القتل المتيقن يقتضي ثبوت القتل المشكوك لأنه لنفي القيد ولا مانع من أنه قتل في ظنهم فإنه يقتضي أنه ليس في نفس الأمر كذلك فلا حاجة إلى التزام جعل يقينا مفعولا مطلقا لفعل محذوف، والتقدير تيقنوا ذلك يقينا، وقيل: هو راجع إلى العلم وإليه ذهب الفراء وابن قتيبة أي وما قتلوا العلم يَقِيناً من قولهم: قتلت العلم والرأي، وقتلت كذا علما إذا تبالغ علمك فيه، وهو مجاز كما في الأساس، والمعنى ما علموه يقينا، وقيل: الضمير للظن أي ما قطعوا الظن يَقِيناً ونقل ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والسدي، وحكى ابن الأنباري أن في الكلام تقديما وتأخيرا، وأن يَقِيناً متعلق بقوله تعالى: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ أي بل رفعه سبحانه إليه يقينا، ورده في البحر بأنه قد نص الخليل على أنه لا يعمل ما بعد بل فيما قبلها، والكلام ردّ وإنكار لقتله وإثبات لرفعه ﵊، وفيه تقدير مضاف عند أبي حيان أي إلى سمائه، قال: وهو حي في السماء الثانية على ما صح عن النبي ﷺ في حديث المعراج، وهو هنالك مقيم حتى ينزل إلى الأرض يقتل الدجال ويملؤها عدلا كما ملئت جورا ثم يحيا فيها أربعين سنة أو تمامها من سنّ رفعه، وكان إذ ذاك ابن ثلاث وثلاثين سنة ويموت كما تموت البشر ويدفن في حجرة النبي ﷺ، أو في بيت المقدس، وقال قتادة: رفع الله تعالى عيسى ﵇ إليه فكساه الريش وألبسه النور وقطع عنه لذة المطعم والمشرب فطار مع الملائكة فهو معهم حول العرش فصار إنسيا ملكيا سماويا أرضيا، وهذا الرفع على المختار كان قبل صلب الشبه، وفي إنجيل لوقا ما يؤيده وأما رؤية بعض الحواريين له ﵇ بعد الصلب فهو من باب تطور الروح، فإن للقدسيين قوة التطور في هذا العالم وإن رفعت أرواحهم إلى المحل الأسنى، وقد وقع التطور لكثير من أولياء هذه الأمة، وحكاياتهم في ذلك يضيق عنها نطاق الحصر وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً لا يغالب فيما يرده حَكِيماً في جميع أفعاله فيدخل فيه تدبيراته سبحانه في أمر عيسى ﵇ وإلقاء الشبه على من ألقاه دخولا أوليا وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أي اليهود خاصة كما أخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أو هم والنصارى كما ذهب إليه كثير من المفسرين وَإِنْ نافية بمعنى ما، وفي الجار والمجرور وجهان: أحدهما أنه صفة لمبتدأ محذوف، وقوله تعالى: إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ جملة قسمية، والقسم مع جوابه خبر المبتدأ ولا يرد عليه أن القسم إنشاء لأن المقصود بالخبر جوابه وهو خبر مؤكد بالقسم، ولا ينافيه كون جواب القسم لا محل له لأن ذلك من حيث كونه جوابا فلا يمتنع كونه له محل باعتبار آخر لو سلم
Şüphenin cehaletle, ilmin ise kesin olsun veya olmasın nefsin yatıştığı itikatla tefsir edilmesi de caiz görülmüştür; bu takdirde istisna muttasıldır ve İbn Atıyye de bu görüşe gitmiştir; ancak bu meşhur olana aykırıdır. Zanna uymanın kesinlikle ilimden olmadığı, dolayısıyla muttasıl olmasının tasavvur edilemeyeceği şeklindeki söze gelince; bu iddia, muttasıl olduğunu söyleyen kimsenin onu 'uyulan zan' manasına hamletmesiyle bertaraf edilir. { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً } “Onu kesin olarak öldürmediler”; zamir zahir olduğu üzere Îsâ aleyhisselâm'a aittir; yani 'onu kesin bir öldürmeyle öldürmediler' veya 'onlar kesin olarak emin bir hâlde değillerdir' demektir. Kesin öldürmenin nefyedilmesinin şüpheli öldürmenin sübutunu gerektireceği itirazı varid olmaz; zira bu kayıtın nefyedilmesi içindir ve onların zannında öldürülmüş olmasına bir engel yoktur; zira bu durum işin aslında öyle olmadığını gerektirir; dolayısıyla { يَقِيناً } lafzını mahzuf bir fiilin mefulü mutlakı kılmaya ve 'bunu kesin olarak bildiler' şeklinde takdir etmeye gerek yoktur. Bu zamirin 'ilim'e raci olduğu da söylenmiştir ki Ferrâ ve İbn Kuteybe bu görüşe meyletmiştir; yani 'Esâs'ta geçtiği üzere bir şeyi çok iyi bildiğinde 'ilim ve görüşü öldürdüm' ve 'şunu ilim olarak öldürdüm' şeklindeki mecazî kullanımdan hareketle, { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً } 'ilmi kesin olarak elde edemediler' demektir; mana 'onu kesin olarak bilmediler' şeklindedir. Zamirin zanna ait olduğu, yani 'zannı kesinleştiremediler' manasında olduğu da söylenmiştir; bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Süddî'den nakledilmiştir. İbnü'l-Enbârî kelamda takdim ve tehir bulunduğunu ve { يَقِيناً } kelimesinin Teâlâ'nın: { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } kavline müteallik olduğunu, yani 'Bilakis Sübhânehu onu kesin olarak katına yükseltti' demek olduğunu nakletmiştir. el-Bahr'da bu görüş Halîl'in 'Bel (بل) edatından sonra gelen şey kendisinden öncekinde amel etmez' şeklindeki açık nassı sebebiyle reddedilmiştir. Bu söz onun öldürülmesini ret ve inkâr, yükseltilmesini ise ispat etmektedir. Ebû Hayyân'a göre burada mahzuf bir muzaf takdiri vardır; yani 'semasına' demektir. Şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Mi'râc hadisinde sahih olarak rivayet edildiğine göre o ikinci semada hayattadır ve yeryüzüne inip Deccâl'i öldürünceye ve zulümle dolduğu gibi yeryüzünü adaletle dolduruncaya kadar orada ikamet etmektedir. Sonra orada kırk yıl yahut yükseltilme yaşından itibaren bu süreyi tamamlayacak kadar yaşar; o vakit otuz üç yaşındaydı. İnsanların öldüğü gibi ölür ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hücresine veya Beytü'l-Makdis'e defnedilir.' Katâde şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Îsâ aleyhisselâm'ı katına yükseltti; ona tüy giydirdi, nur bürüdü ve yeme içme lezzetini ondan kesti; böylece meleklerle birlikte uçtu, o Arş'ın etrafında onlarla beraberdir; insani, meleki, semavi ve arzi oldu.' Tercih edilen görüşe göre bu yükseltilme benzer kişinin asılmasından önceydi; Luka İncili'nde de bunu destekleyen ifadeler vardır. Havarilerden bazılarının asılma hadisesinden sonra onu aleyhisselâm görmelerine gelince, bu ruhun temessülü (şekil değiştirmesi) kabilindendir; zira ruhları en yüce makama yükseltilmiş olsa bile kudsî zatların bu âlemde temessül etme gücü vardır. Bu temessül bu ümmetin pek çok velisinde de vuku bulmuştur ve bu konudaki kıssaları saymakla bitmez. { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } “Allah Azîz'dir”; dilediği şeyde asla mağlup edilemez; { حَكِيماً } “Hakîm'dir”; bütün fiillerinde hikmet sahibidir; dolayısıyla Sübhânehu'nun Îsâ aleyhisselâm hakkındaki tedbirleri ve benzerliği kime bıraktıysa ona bırakması da buna evleviyetle dâhildir. { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki”; İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği üzere özellikle Yahudilerdir yahut müfessirlerin çoğunun benimsediği üzere hem onlar hem Hristiyanlardır. { وَإِنْ } 'mâ' anlamında nefiy edatıdır. Câr-mecrûrda iki vecih vardır: Birincisi mahzuf bir mübtedanın sıfatı olmasıdır; Teâlâ'nın: { إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “ölümünden önce ona kesinlikle iman edecek olmasın” kavli ise kasem cümlesidir; kasem cevabıyla birlikte mübtedanın haberidir. Kasemin inşâ olduğu gerekçesiyle buna itiraz edilmez; zira haberden maksat onun cevabıdır ve o kasemle pekiştirilmiş bir haberdir. Kasem cevabının iraptan mahallinin bulunmaması da buna engel değildir; çünkü bu durum cevap olması hasebiyledir; haberin toplamdan ibaret olmadığı kabul edilse bile başka bir itibarla iraptan mahallinin bulunmasına engel teşkil etmez.
أن الخبر ليس هو المجموع، والتقدير وما أحد من أهل الكتاب إلا والله ليؤمنن به، والثاني أنه متعلق بمحذوف وقع خبرا لذلك المبتدأ، وجملة القسم صفة له لا خبر، والتقدير وإن أحد إلا ليؤمنن به كائن من أهل الكتاب ومعناه كل رجل يؤمن به قبل موته من أهل الكتاب، وهو كلام مفيد، فالاعتراض على هذا الوجه- بأنه لا ينتظم من أحد والجار والمجرور إسناد لأنه لا يفيد- لا يفيد لحصول الفائدة بلا ريب، نعم المعنى على الوجه الأول كل رجل من أهل الكتاب يؤمن به قبل موته، والظاهر أنه المقصود، وأنه أتم فائدة، والاستثناء مفرغ من أعم الأوصاف، وأهل الكوفة يقدرون موصولا بعد إلا، وأهل البصرة يمنعون حذف الموصول وإبقاء صلته، والضمير الثاني راجع للمبتدأ المحذوف أعني أحد والأول لعيسى ﵇ فمفاد الآية أن كل يهودي ونصراني يؤمن بعيسى ﵇ قبل أن تزهق روحه
Takdir şöyledir: 'Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki vallahi ona kesinlikle iman edecek olmasın.' İkincisi ise câr-mecrûrun bu mübtedanın haberi olan mahzuf bir ifadeye müteallik olması, kasem cümlesinin ise haber değil onun sıfatı olmasıdır; takdiri de şöyledir: 'Kitap ehlinden bulunan hiçbir kimse yoktur ki ona mutlaka iman edecek olmasın.' Manası: 'Kitap ehlinden her bir fert ölümünden önce ona iman eder' demektir ve bu faydalı bir kelamdır. Bu veche yapılan 'ehad (hiçbir kimse) ve câr-mecrûrdan bir isnat meydana gelmez, zira bir fayda ifade etmez' şeklindeki itiraz yersizdir; zira şüphesiz fayda hasıl olmaktadır. Evet, birinci veche göre mana: 'Kitap ehlinden her bir kimse ölümünden önce ona iman eder' şeklindedir ve zahir olan da bunun kastedildiğidir; fayda bakımından da daha tamdır. İstisna en genel vasıflardan müferrağdır. Kûfeliler 'illâ'dan sonra bir mevsul takdir ederler; Basralılar ise mevsulün hazfedilip sılasının bırakılmasını caiz görmezler. İkinci zamir mahzuf olan mübtedaya yani 'ehad'e racidir, birincisi ise Îsâ aleyhisselâm'a aittir; ayetin ifade ettiği mana şudur: Her Yahudi ve Hristiyan canı çıkmadan önce Îsâ aleyhisselâm'a
بأنه عبد الله تعالى ورسوله، ولا ينفعه إيمانه حينئذ لأن ذلك الوقت لكونه ملحقا بالبرزخ لما أنه ينكشف عنده لكل الحق ينقطع فيه التكليف، ويؤيد ذلك أنه قرأ أبي- ليؤمنن به قبل موتهم- بضم النون وعود ضمير الجمع لأحد ظاهر لكونه في معنى الجمع، وعوده لعيسى ﵇ غير ظاهر.
Allah Teâlâ'nın kulu ve elçisi olduğuna inanır; ancak o vakitteki imanı kendisine fayda vermez; çünkü o an herkese hakkın açığa çıkması sebebiyle berzaha mülhak olduğu için mükellefiyetin sona erdiği andır. Übeyy'in nûn harfinin dammesiyle [leyü'minünne bihi kable mevtihim / لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِمْ şeklinde] okumuş olması da bunu destekler; zira çoğul zamirinin mana bakımından çoğul olması sebebiyle 'ehad' kelimesine dönmesi açıktır; Îsâ aleyhisselâm'a dönmesi ise açık değildir.
وأخرج ابن المنذر وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه فسر الآية كذلك فقيل له: أرأيت إن خرّ من فوق بيت؟ قال: يتكلم به في الهواء، فقيل: أرأيت إن ضرب عنقه؟ قال: يتلجلج بها لسانه.
İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan ayeti bu şekilde tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir; kendisine: 'Bir evin üzerinden düşse ne dersin?' denildiğinde: 'Havada iken bunu söyler' demiştir; 'Boynu vurulsa ne dersin?' denildiğinde ise: 'Dili bununla kekeler (onu mırıldanır)' demiştir.
وأخرج ابن المنذر أيضا عن شهر بن حوشب قال: قال لي الحجاج: يا شهر آية من كتاب الله تعالى ما قرأتها إلا اعترض في نفسي منها شيء قال الله تعالى: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ، وإني أوتى بالأسارى فأضرب أعناقهم ولا أسمعهم يقولون شيئا فقلت: رفعت إليك على غير وجهها إن النصراني إذا خرجت روحه- أي إذا قرب خروجها كما تدل عليه رواية أخرى عنه- ضربته الملائكة من قبله ومن دبره، وقالوا: أي خبيث إن المسيح الذي زعمت أنه الله تعالى، وأنه ابن الله سبحانه، وأنه ثالث ثلاثة عبد الله وروحه وكلمته، فيؤمن به حين لا ينفعه إيمانه، وأن اليهودي إذا خرجت نفسه ضربته الملائكة من قبله ودبره، وقالوا: أي خبيث إن المسيح الذي زعمت أنك قتلته عبد الله وروحه فيؤمن به حين لا ينفعه الإيمان، فإذا كان عند نزول عيسى آمنت به أحياؤهم كما آمنت به موتاهم، فقال:
İbnü'l-Münzir yine Şehr b. Havşeb'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Haccâc bana dedi ki: 'Ey Şehr! Allah Teâlâ'nın kitabından öyle bir ayet var ki onu ne zaman okusam içimde bir şüphe uyanır: Allah Teâlâ: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } buyurmaktadır; hâlbuki bana esirler getiriliyor, boyunlarını vuruyorum ama hiçbir şey söylediklerini duymuyorum!' Bunun üzerine ben dedim ki: 'O sana asıl manasının dışında arz edilmiş; Hristiyan'ın ruhu çıktığı -yani kendisinden gelen başka bir rivayetin delalet ettiği üzere çıkmaya yaklaştığı- vakit melekler onun önüne ve arkasına vururlar ve: 'Ey habîs! Allah Teâlâ olduğunu, Allah Teâlâ'nın oğlu olduğunu ve üçün üçüncüsü olduğunu iddia ettiğin Mesîh, Allah'ın kulu, O'nun ruhu ve kelimesidir' derler; o da imanın kendisine fayda vermeyeceği bir zamanda ona iman eder. Yahudi'nin canı çıktığı vakit de melekler onun önüne ve arkasına vururlar ve: 'Ey habîs! Öldürdüğünü iddia ettiğin Mesîh, Allah'ın kulu ve ruhudur' derler; o da imanın fayda vermeyeceği bir zamanda ona iman eder. Îsâ'nın indiği vakitte ise ölülerinin ona iman ettiği gibi dirileri de ona iman eder.' Bunun üzerine Haccâc:
من أين أخذتها؟ فقلت: من محمد بن علي، قال: لقد أخذتها من معدنها، قال شهر: وايم الله تعالى ما حدثنيه إلا أم سلمة، ولكني أحببت أن أغيظه، والإخبار بحالهم هذه وعيد لهم وتحريض إلى المسارعة إلى الإيمان به قبل أن يضطروا إليه مع انتفاء جدواه، وقيل: الضميران لعيسى ﵇، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا وأبي مالك والحسن وقتادة وابن زيد، واختاره الطبراني، والمعنى أنه لا يبقى أحد من أهل الكتاب الموجودين عند نزول عيسى ﵇ إلا ليؤمنن به قبل أن يموت وتكون الأديان كلها دينا واحدا،
'Bunu nereden aldın?' dedi. Ben: 'Muhammed b. Ali'den' dedim. O da: 'Onu kaynağından almışsın' dedi. Şehr şöyle dedi: 'Allah'a yemin olsun ki bunu bana ancak Ümmü Seleme rivayet etmişti, fakat ben onu öfkelendirmek istedim.' Onların bu hâllerinin haber verilmesi kendileri için bir tehdit ve faydası ortadan kalkmışken ona mecbur kalmadan önce iman etmeye acele etmeleri için bir teşviktir. Her iki zamirin de Îsâ aleyhisselâm'a ait olduğu da söylenmiştir; bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Ebû Mâlik, Hasan, Katâde ve İbn Zeyd'den de rivayet edilmiş olup Taberânî de bunu tercih etmiştir. Manası şudur: Îsâ aleyhisselâm'ın inişi sırasında mevcut olan Kitap ehlinden hiçbir kimse kalmaz ki o ölmeden önce mutlaka ona iman etmiş olmasın ve bütün dinler tek bir din hâline gelecektir.
وأخرج أحمد عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: ينزل عيسى ابن مريم فيقتل الخنزير ويمحو الصليب وتجمع له الصلاة ويعطي المال حتى لا يقبل. ويضع الخراج وينزل الروحاء فيحج منها أو يعتمر أو يجمعهما»
Ahmed Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Meryem oğlu Îsâ iner; domuzu öldürür, haçı yok eder, namaz onun için toplanır, malı kabul eden bulunmayacak derecede bolca verir, cizyeyi kaldırır ve Ravhâ'ya inip oradan hac veya umre yapar yahut ikisini birden cemeder.'
قال: وتلا أبو هريرة رضي الله تعالى عنه وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ، وقيل: الضمير الأول لله تعالى ولا يخفى بعده، وأبعد من ذلك أنه لمحمد ﷺ، وروي هذا عن عكرمة، ويضعفه أنه لم يجر له ﵊ ذكر هنا، ولا ضرورة توجب رد الكناية إليه، لا أنه- كما زعم الطبري- لو كان صحيحا لما جاز إجراء أحكام الكفار على أهل الكتاب بعد موتهم لأن ذلك الإيمان إنما هو في حال زوال التكليف فلا يعتد به وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ أي عيسى ﵇ عَلَيْهِمْ أي أهل الكتاب شَهِيداً فيشهد على اليهود بتكذيبهم إياه وعلى النصارى بقولهم فيه: إنه ابن الله تعالى، والظرف متعلق- بشهيدا- وتقديمه يدل على جواز تقديم خبر كان مطلقا، أو إذا كان ظرفا أو مجرورا لأن
Dedi ki: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } ayetini okudu. Birinci zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu da söylenmiştir ki bunun uzaklığı gizli değildir. Bundan daha da uzak olanı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olmasıdır; bu İkrime'den rivayet edilmiştir. Burada ondan aleyhisselâm bahsedilmemiş olması ve kinayeyi ona döndürmeyi gerektiren bir zaruretin bulunmaması bunu zayıflatır; yoksa Taberî'nin iddia ettiği gibi doğru olsaydı ölümlerinden sonra Kitap ehline kâfir muamelesi yapmanın caiz olmayacağı gerekçesiyle değil; zira bu iman mükellefiyetin kalktığı andaki imandır ve muteber değildir. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ } “Kıyamet gününde ise olacaktır”; yani Îsâ aleyhisselâm, { عَلَيْهِمْ } “onların aleyhine”; yani Kitap ehlinin aleyhine, { شَهِيداً } “bir şahit”; Yahudilere kendisini yalanlamaları sebebiyle, Hristiyanlara ise onun hakkında 'O Allah Teâlâ'nın oğludur' demeleri sebebiyle aleyhlerine şahitlik eder. Zarf { شَهِيداً } lafzına mütealliktir; öne geçirilmesi, 'kâne'nin haberinin mutlak olarak yahut zarf veya mecrûr olduğunda öne geçirilmesinin caiz olduğuna delalet eder; çünkü
المعمول إنما يتقدم حيث يصح تقديم عامله، وجوز أبو البقاء كون العامل فيه يكون.
mâmul ancak âmilinin öne geçirilmesinin sahih olduğu yerde öne geçebilir. Ebû'l-Bekâ mâmulün âmilinin 'yekûnü' olmasını da caiz görmüştür.
فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا أي تابوا من عبادة العجل، والتعبير عنهم بهذا العنوان إيذان بكمال عظم ظلمهم بتذكير وقوعه بعد تلك التوبة الهائلة إثر بيان عظمه بالتنوين التفخيمي أي بسبب ظلم عظيم خارج عن حدود الأشياء والنظائر صادر عنهم حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ ولمن قبلهم لا لشيء غيره كما زعموا، فإنهم كانوا كلما ارتكبوا معصية من المعاصي التي اقترفوها يحرم عليهم نوع من الطيبات التي كانت محللة لهم ولمن تقدمهم من أسلافهم عقوبة لهم، ومع ذلك كانوا يفترون على الله تعالى الكذب ويقولون: لسنا بأول من حرمت عليه وإنما كانت محرمة على نوح وإبراهيم ومن بعدهما عليهم الصلاة والسلام حتى انتهى الأمر إلينا فكذبهم الله تعالى في مواقع كثيرة وبكتهم بقوله سبحانه: كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ [آل عمران: ٩٣] الآية، وقد تقدم الكلام فيها، وذهب بعض المفسرين أن المحرم عليهم ما سيأتي إن شاء الله تعالى في الأنعام مفصلا.
{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerin zulmü sebebiyle”; yani buzağıya tapmaktan tövbe edenlerin. Onların bu unvanla ifade edilmesi, tafhîm (büyütme) tenvini ile zulmün büyüklüğü beyan edildikten hemen sonra bu dehşetli tövbenin ardından vuku bulduğunu hatırlatarak zulümlerinin son derece büyük olduğuna bir işarettir; yani kendilerinden sadır olan, şeylerin ve emsallerinin sınırlarını aşan büyük bir zulüm sebebiyle; { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّtْ لَهُمْ } “onlara helal kılınmış temiz şeyleri kendilerine haram kıldık”; ve iddia ettikleri gibi başka bir şey sebebiyle değil, kendilerinden öncekilere helal kılınmış şeyleri [haram kıldık]. Zira onlar işledikleri günahlardan bir günahı her irtikâp ettiklerinde, kendilerine bir ceza olmak üzere kendilerine ve geçmişteki atalarına helal olan temiz yiyeceklerin bir türü haram kılınıyordu. Bununla birlikte Allah Teâlâ'ya yalan iftirada bulunuyor ve: 'Bu temiz şeyler ilk defa bize haram kılınmış değildir; onlar Nûh'a, İbrâhim'e ve onlardan sonraki peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm da haramdı, nihayet iş bize kadar ulaştı' diyorlardı. Allah Teâlâ pek çok yerde onları yalanlamış ve Sübhânehu: { كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “Bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helaldi” [Âl-i İmrân 93] ayetiyle onları susturmuştur; bu ayet hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Bazı müfessirler ise kendilerine haram kılınan şeylerin inşallah En'âm suresinde mufassal olarak geleceğini belirtmişlerdir.
واستشكل بأن التحريم كان في التوراة ولم يكن حينئذ كفر بمحمد ﷺ، وبعيسى ﵇ ولا ما أشار إليه قوله تعالى: وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً أي ناسا كثيرا، أو صدا، أو زمانا كثيرا وقيل في جوابه: إن المراد استمرار التحريم فتدبر ولا تغفل، وهذا معطوف على الظلم وجعله، وكذا ما عطف عليه في الكشاف بيانا له، وهو- كما قال بعض المحققين- لدفع ما يقال: إن العطف على المعمول المتقدم ينافي الحصر، ومن جعل الظلم بمعناه وجعل بِصَدِّهِمْ متعلقا بمحذوف فلا إشكال عليه، ومن هذا يعلم تخصيص ما ذكره أهل المعاني من أنه مناف للحصر بما إذا لم يكن الثاني بيانا للأول كما إذا قلت: بذنب ضربت زيدا وبسوء أدبه، فإن المراد فيه لا بغير ذنب، وكذا خصصوا ذلك بما إذا لم يكن الحصر مستفادا من غير التقديم، وأعيدت الباء هنا ولم تعد في قوله تعالى:
Haram kılmanın Tevrat'ta yer aldığı, o vakit ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Îsâ aleyhisselâm'ı inkâr etmenin bulunmadığı ve Teâlâ'nın: { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً } “Ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle”; yani birçok insanı veya çokça alıkoymaları yahut uzun zaman [alıkoymaları] şeklindeki işaretinin o sırada mevcut olmadığı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Cevabında denilmiştir ki: Kastedilen haram kılmanın devam etmesidir; iyi düşün ve gaflete düşme! Bu ifade zulüm üzerine matuftur; Keşşâf'ta bu ifade de ona matuf olanlar da zulmün bir beyanı kılınmıştır. Bu da bazı muhakkiklerin belirttiği gibi, öne geçen mâmule atfetmenin hasrı nefyedeceği şeklindeki itirazı defetmek içindir. Zulmü kendi manasında kılıp { بِصَدِّهِمْ } ifadesini mahzufa müteallik kılan kimse için ise hiçbir müşkül yoktur. Buradan, meani âlimlerinin 'bunun hasra aykırı olduğu' şeklindeki zikrettikleri kuralın, ikincinin birincinin beyanı olmadığı durumlara mahsus olduğu anlaşılır; nitekim 'Zeyd'i bir günah sebebiyle ve edepsizliği sebebiyle dövdüm' dediğinde mana 'başka bir şeyle değil ancak günahı sebebiyle' demektir. Yine âlimler bu durumu hasrın takdimden başka bir yolla anlaşılmadığı hâllere tahsis etmişlerdir. Bâ (ب) harfi burada tekrar edilmiş, Teâlâ'nın şu kavlinde ise tekrar edilmemiştir:
وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ لأنه فصل بين المعطوف والمعطوف عليه بما ليس معمولا للمعطوف عليه، وحيث فصل بمعموله لم تعد، وجملة وَقَدْ نُهُوا حالية، وفي الآية دلالة على أن الربا كان محرما عليهم كما هو محرم علينا، وأن النهي يدل على حرمة المنهي عنه، وإلا لما توعد سبحانه على مخالفته وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ بالرشوة وسائر الوجوه المحرمة وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ أي للمصرين على الكفر لا لمن تاب وآمن من بينهم- كعبد الله بن سلام وأضرابه- عَذاباً أَلِيماً سيذوقونه في الآخرة كما ذاقوا في الدنيا عقوبة التحريم، وذكر في البحر أن التحريم كان عاما للظالم وغيره، وأنه من باب وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال:
{ وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ } “Ve yasaklandıkları hâlde faiz almaları sebebiyle”; çünkü matuf ile matufun aleyh arası, matufun aleyhin mâmulü olmayan bir şeyle ayrılmıştır; mâmulü ile ayrıldığı yerlerde ise tekrar edilmemiştir. { وَقَدْ نُهُوا } cümlesi hâliyedir. Ayette, faizin tıpkı bize haram kılındığı gibi onlara da haram olduğuna ve nehyin nehyedilen şeyin haramlığına delalet ettiğine delil vardır; aksi takdirde Sübhânehu ona muhalefet üzerine tehditte bulunmazdı. { وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “Ve insanların mallarını haksızlıkla yemeleri sebebiyle”; rüşvet ve diğer haram yollarla [yemeleri sebebiyle]. { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ } “Onlardan inkâr edenler için hazırladık”; yani aralarından tövbe edip iman edenler -Abdullah b. Selâm ve benzerleri- için değil, küfürde ısrar edenler için hazırladık; { عَذاباً أَلِيماً } “can yakıcı bir azap”; dünyada haram kılınma cezasını tattıkları gibi ahirette de bunu tadacaklardır. el-Bahr'da haram kılınmanın zalim olanı da olmayanı da kapsadığı ve Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmeyecek olan fitneden sakının” [el-Enfâl 25]
٢٥] دون العذاب، ولذا قال سبحانه: لِلْكافِرِينَ دون- لهم- وإلى ذلك ذهب الجبائي أيضا فتدبر لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ استدراك من قوله سبحانه: وَأَعْتَدْنا إلخ، وبيان لكون بعضهم على خلاف حالهم عاجلا وآجلا، ومِنْهُمْ في موضع الحال أي لكن الثابتون المتقنون منهم في العلم المستبصرون فيه غير التابعين للظن كأولئك الجهلة، والمراد بهم عبد الله بن سلام وأسيد وثعلبة وأضرابهم، وفي المذكورين نزلت الآية كما أخرجه البيهقي في الدلائل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وَالْمُؤْمِنُونَ أي منهم، وإليه يشير كلام قتادة، وقد وصفوا بالإيمان بعد ما وصفوا بما يوجبه من الرسوخ في العلم بطريق العطف المبني على المغايرة بين المتعاطفين تنزيلا للاختلاف العنواني منزلة الاختلاف الذاتي كما مر، وقوله سبحانه: يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ من القرآن وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ من الكتب على الأنبياء والرسل حال من- المؤمنون- مبينة لكيفية إيمانهم، وقيل: اعتراض مؤكد لما قبله، وقوله تعالى: وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ قال سيبويه وسائر البصريين: نصب على المدح، وطعن فيه الكسائي بأن النصب على المدح إنما يكون بعد تمام الكلام، وهنا ليس كذلك لأن الخبر سيأتي، وأجيب بأنه لا دليل على أنه لا
ayeti kabilinden olduğu, azabın ise böyle olmadığı zikredilmiştir; bu sebeple Sübhânehu 'onlara' demeyip { لِلْكافِرِينَ } “kâfirler için” buyurmuştur. Cübbâî de bu görüşe meyletmiştir; iyi düşün! { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ } “Fakat onlardan ilimde derinleşenler”; Sübhânehu'nun { وَأَعْتَدْنا } kavlinden bir istidraktır ve bazılarının hem dünyada hem ahirette onların hâline muhalif bir durumda olduğunu beyandır. { مِنْهُمْ } hâl konumundadır; yani o cahiller gibi zanna uymayan, ilimde sebatkâr, sağlam ve basiret sahibi olanlar demektir. Onlardan maksat Abdullah b. Selâm, Esîd, Sa'lebe ve benzerleridir; nitekim Beyhakî'nin Delâil'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ayet bu zikredilenler hakkında inmiştir. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “Ve müminler”; yani onlardan [olanlar]; Katâde'nin sözü de buna işaret etmektedir. İlimde rüsuh sahibi olmak gibi imanı gerektiren vasıfla nitelendikten sonra, unvan farkını zat farkı makamına indirgeyerek iki matuf arasındaki başkalığa dayalı atıf yoluyla imanla nitelendirilmişlerdir. Sübhânehu'nun: { يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene inanırlar”; Kur'an'a; { وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “ve senden önce indirilene”; peygamberlere ve elçilere indirilen kitaplara; { الْمُؤْمِنُونَ } kelimesinden hâl olup onların imanının niteliğini beyan etmektedir; kendisinden öncekini tekit eden bir itiraziye olduğu da söylenmiştir. Teâlâ'nın: { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } “Ve namazı dosdoğru kılanlar” kavline gelince; Sîbeveyh ve bütün Basralılar övgü (medih) üzere mansub olduğunu söylemişlerdir. Kisâî ise övgü üzere nasbın ancak kelam tamamlandıktan sonra olacağını, burada ise haber sonra geleceği için böyle olmadığını söyleyerek buna itiraz etmiştir. Buna ise medih üzere nasbın caiz olmadığına dair bir delil bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir.
يجوز الاعتراض بين المبتدأ وخبره، وحكى ابن عطية عن قوم منع نصبه على القطع من أجل حرف العطف لأن القطع لا يكون في العطف وإنما يكون في النعوت، ومن ادعى أن هذا من باب القطع في العطف تمسك بما أنشده سيبويه للقطع مع حرف العطف من قوله:
mübteda ile haberi arasına itiraz cümlesi girmesinin caiz olduğunu söylemiştir. İbn Atıyye bir topluluktan, atıf harfinden dolayı kat' üzere nasbının menedildiğini nakletmiştir; zira kat' atıfta değil, ancak sıfatlarda olur. Bunun atıfta kat' kabilinden olduğunu iddia eden kimse ise Sîbeveyh'in atıf harfiyle birlikte kat' için inşad ettiği şu söze tutunmuştur:
ويأوي إلى نسوة عطل ... وشعثا مراضيع مثل السعالي
"Ve sığınır takısız kadınlara ... ve gulyabaniler gibi saçı başı dağınık emzikli kadınlara."
وقال الكسائي: هو مجرور بالعطف على بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ على أن المراد بهم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، قيل: وليس المراد بإقامة الصلاة على هذا أداؤها بل إظهارها بين الناس وتشريعها ليكون وصفا خاصا، وقيل: المراد بالمقيمين الملائكة لقوله تعالى: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لا يَفْتُرُونَ [الأنبياء: ٢٠] ، وقيل: المسلمون بتقدير مضاف أي وبدين المقيمين، وقال قوم: إنه معطوف على ضمير مِنْهُمْ، وقيل ضمير إِلَيْكَ، وقيل: ضمير قَبْلِكَ والبصريون لا يجيزون هذه الأوجه الثلاثة لما فيها من العطف على الضمير المجرور من غير إعادة الجار، وقد تقدم الكلام في ذلك، وزعم بعض المتأخرين أن الأشبه نصبه على التوهم لكون السابق مقام- لكن- المثقلة وضع موضعها لكِنِ المخففة، ولا يخفى ما فيه، وبالجملة لا يلتفت إلى من زعم أن هذا من لحن القرآن، وأن الصواب والمقيمون بالواو كما في مصحف عبد الله، وهي قراءة مالك بن دينار والجحدري وعيسى الثقفي إذ لا كلام في نقل النظم تواترا فلا يجوز اللحن فيه أصلا، وأما ما روي أنه لما فرغ من المصحف أتى به إلى عثمان رضي الله تعالى عنه فقال: قد أحسنتم وأجملتم أرى شيئا من لحن ستقيمه العرب بألسنتها، ولو كان المملي من هذيل والكاتب من قريش لم يوجد فيه هذا، فقد قال السخاوي: إنه ضعيف، والإسناد فيه اضطراب وانقطاع فإن عثمان رضي الله تعالى عنه جعل للناس إماما يقتدون به، فكيف يرى فيه لحنا ويتركه لتقيمه العرب بألسنتها، وقد كتب عدة مصاحف وليس فيها اختلاف أصلا إلا فيما هو من وجوه القراءات، وإذا لم يقمه هو ومن باشر الجمع وهم هم كيف يقيمه غيرهم؟! وتأول قوم اللحن في كلامه على تقدير صحته عنه بأن المراد الرمز والإيماء كما في قوله:
Kisâî ise: "Kendilerinden maksadın peygamberler (aleyhimüsselâm) olması üzere { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } kavline atıfla mecrurdur" demiştir. Denildi ki: Bu takdire göre namazı ikame etmekten maksat onun edası değil, özel bir vasıf olması için insanlar arasında ortaya konması ve teşri kılınmasıdır. Bir görüşe göre, Teâlâ'nın: { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لا يَفْتُرُونَ } “Gece gündüz, ara vermeksizin tesbih ederler” [el-Enbiyâ 20] kavlinden ötürü mukîmîn ile kastedilen meleklerdir. Bir görüşe göre de muzâf takdiriyle Müslümanlardır, yani 've namazı kılanların dinine [inanırlar]' demektir. Bir topluluk da: "{ مِنْهُمْ } zamirine matuftur" demiştir; { إِلَيْكَ } zamirine matuf olduğu da, { قَبْلِكَ } zamirine matuf olduğu da söylenmiştir. Basralılar ise cer edatını tekrarlamadan mecrur zamire atıf bulunduğu için bu üç veçheyi de caiz görmezler; nitekim buna dair açıklama daha önce geçmişti. Müteahhirînden bazıları ise en uygununun vehim üzere nasb olduğunu öne sürmüşlerdir; zira önceki makam şeddeli 'lâkinne' makamı iken yerine şeddesiz { لكِنِ } getirilmiştir. Bundaki durum ise gizli değildir. Hâsılı, bunun Kur'an'ın bir lafzî hatası (lahn) olduğunu, doğrusunun Abdullah'ın mushafında olduğu gibi vâv ile 've'l-mukîmûn' şeklinde geleceğini iddia eden kimseye itibar edilmez. Bu, Mâlik b. Dînâr, Cahderî ve Îsâ es-Sekafî'nin de kıraatidir; çünkü Kur'an nazmının tevatüren nakledildiğinde şüphe yoktur, dolayısıyla onda asla lahn caiz olamaz. Mushafın yazımı tamamlandığında Hz. Osman radıyallâhu anh'a getirilip onun da: "Çok güzel ve hoş yaptınız; içinde birtakım lahnlar (yazım farklılıkları) görüyorum, Araplar onu dilleriyle düzeltecektir. Eğer yazdıran Hüzeyl'den, yazan da Kureyş'ten olsaydı bu bulunmazdı" dediğine dair rivayete gelince; Sehâvî bunun zayıf olduğunu, senedinde ızdırap ve inkıtâ bulunduğunu söylemiştir. Zira Osman radıyallâhu anh insanlara uyacakları bir imam mushaf belirlemiştir; hâl böyleyken onda nasıl bir lahn görüp de Araplar dilleriyle düzeltsin diye bıraksın? Üstelik birçok mushaf yazdırmıştır ve kıraat vecihlerinden olanlar müstesna aralarında hiçbir ihtilaf yoktur. Bizzat kendisi ve cem faaliyetini yürüten o güzide topluluk düzeltmediyse başkaları nasıl düzeltebilir?! Bir topluluk, ondan geldiği sahih kabul edildiği takdirde sözündeki lahn kelimesini, şu beyitte olduğu gibi remiz ve ima manasına tevil etmiştir:
منطق رائع وتلحن أحيا ... نا وخير الكلام ما كان لحنا
"Büyüleyici bir konuşma, bazen de ima ile konuşur ... Zaten sözün en hayırlısı ima ile olanıdır."
أي المراد به الرمز بحذف بعض الحروف خطا كألف الصابرين مما يعرفه القراء إذا رأوه، وكذا زيادة بعض الحروف وقد قدمنا لك ما ينفعك هنا فتذكر.
Yani kastedilen, kurrânın gördüklerinde tanıdıkları 'es-Sâbirîn' kelimesindeki elif gibi yazıda bazı harflerin hazfedilmesi veya bazı harflerin ziyade edilmesi yoluyla remiz yapılmasıdır. Bu konuda sana faydalı olacak açıklamayı önceden yapmıştık, hatırla!
ثم الظاهر أن المقيمين على قراءة الرفع معطوف على سابقه وينزل أيضا التغاير العنواني منزلة التغاير الذاتي، والعطف على ضمير يُؤْمِنُونَ ليس بشيء وكذا الحال في قوله تعالى:
Sonra, ref kıraatine göre 'el-mukîmîn' kelimesinin bir öncekine matuf olması ve unvan farkının zat farkı makamına indirilmesi zahirdir. { يُؤْمِنُونَ } fiilinin zamirine atfedilmesi ise bir değer taşımaz. Teâlâ'nın şu kavlinde de durum böyledir:
وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فإن المراد بالكل مؤمنو أهل الكتاب وصفوا أولا بكونهم راسخين في علم الكتاب لا يعترضهم شك ولا تزلزلهم شبهة إيذانا بأن ذلك موجب للإيمان وأن من عداهم إنما بقوا مصرين لعدم رسوخهم فيه، بل هم كريشة في بيداء الضلال تقلبهم زعازع الشكوك والأوهام، ثم بكونهم مؤمنين بجميع ما أنزل من الكتاب على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، ثم بكونهم عاملين بما فيها من الأحكام، واكتفى من بينها بذكر إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة المستتبعين لسائر العبادات البدنية والمالية، ولما أن في إقامة الصلاة على وجهها انتصابا بين يدي الحق ﷻ، وانقطاعا عن السوي، وتوجها إلى المولى كسا المقيمين حلة النصب ليهون عليهم النصب وقطعهم عن التبعية، فيا ما أحيلى قطع يشير إلى الاتصال بأعلى الرتب، ثم وصفهم بكونهم بالمبتدأ والمعاد تحقيقا لحيازتهم الإيمان بقطريه، وإحاطتهم به من طرفيه، وتعريضا بأن من عداهم من أهل الكتاب ليسوا مؤمنين بواحد منهما حقيقة لأنهم قد مزجوا الشهد سما وغدوا عن اتباع الحق الصرف عميا وصما أُولئِكَ إشارة إلى
{ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe inananlar”. Zira tamamından kasıt Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir. Önce kendilerini hiçbir şüphenin kuşatmadığı ve hiçbir tereddüdün sarsmadığı şekilde Kitab'ın ilminde derinleşmiş (râsih) olarak nitelendirilmişlerdir; bu, rüsuhun imanı gerektirdiğine ve onların dışındakilerin ancak ilimde rüsuh sahibi olmadıkları için ısrara devam ettiklerine, bilakis dalalet çölünde şüphe ve kuruntu fırtınalarının savurduğu bir tüy gibi olduklarına dikkat çekmek içindir. Sonra peygamberlere (aleyhimüsselâm) indirilen kitapların tamamına inananlar olarak, ardından o kitaplardaki hükümlerle amel edenler olarak nitelendirildiler. Bu ameller arasından, diğer bütün bedenî ve malî ibadetleri peşinden sürükleyen namazın ikamesi ve zekâtın verilmesi zikredilmekle yetinildi. Namazı hakkıyla kılmakta Hakk'ın ﷻ huzurunda dosdoğru durma (intisâb), masivadan kesilme (inkıtâ') ve Mevlâ'ya yönelme bulunduğu için, [namazı dosdoğru] kılanlara nasb elbisesi giydirdi ki zahmet (nasab) onlara hafif gelsin; onları bağımlılıktan kesti (kat' etti). En yüce mertebelere ulaşmayı işaret eden kat' ne kadar da tatlıdır! Sonra iki ucundan da imanı elde edip bütünüyle kuşattıklarını tescil etmek ve onların dışındaki Ehl-i Kitab'ın her ikisine de hakiki manada iman etmediklerini ima etmek üzere onları başlangıç ve ahiret (mebde' ve meâd) ile nitelendirdi; zira onlar balı zehirle karıştırmış, saf hakkın ardına düşmekten yana kör ve sağır olmuşlardır. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; bir işaret olup
الموصوفين بما تقدم من الصفات الجليلة الشأن المحكمة البنيان، وهو مبتدأ وقوله تعالى: سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً خبره، والجملة خبر المبتدأ الذي هو الراسخون، والسين لتوكيد الوعد كما قدمنا، وتنكير الأجر للتفخيم كما مر غير مرة، ولا يخفى ما في هذا من المناسبة التامة بين طرفي الاستدراك حيث أوعد الأولون بالعذاب الأليم، ووعد الآخرون بالأجر العظيم، وجوز غير واحد من المفسرين كون خبر المبتدأ الأول جملة يُؤْمِنُونَ وحمل المؤمنين على أصحاب النبي ﷺ ممن عدا أهل الكتاب والمناسبة عليه غير تامة، وذهب بعضهم إلى أن الاستدراك إنما هو من قوله تعالى: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ [النساء: ١٥٣] الآية كأنه قيل: لكن هؤلاء لا يسألونك ما يسألك هؤلاء الجهال من إنزال كتاب من السماء لأنهم قد علموا صدق قولك فيما قرؤوا من الكتب المنزلة على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام ووجوب اتباعك عليهم فلا حاجة بهم أن يسألوك معجزة أخرى إذ قد علموا من أمرك بالعلم الراسخ في قلوبهم ما يكفيهم عن ذلك، وروي هذا عن قتادة وتجاوب طرفي الاستدراك عليه أتم منه على قول الجمهور. وقرأ حمزة «سيؤتيهم» بالياء مراعاة لظاهر قوله تعالى: الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ.
önceden geçen şanı yüce ve temeli sağlam vasıflarla nitelenen kimseleredir; bu kelime mübtedadır, Teâlâ'nın: { سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “onlara büyük bir mükâfat vereceğiz” kavli ise onun haberidir. Cümle ise { الرَّاسِخُونَ } mübtedasının haberidir. Baştaki sîn harfi daha önce belirttiğimiz üzere vaadi tekit içindir. Ecrin tenvinli gelişi (nekireliği) ise defalarca geçtiği üzere tazim içindir. Burada istidrakın iki tarafı arasındaki tam münasebet gizli değildir; zira birinciler elem verici azapla tehdit edilmiş, sonuncular ise büyük bir mükâfatla müjdelenmiştir. Müfessirlerden birden fazlası birinci mübtedanın haberinin { يُؤْمِنُونَ } cümlesi olmasını ve müminlerin Ehl-i Kitap dışındaki Peygamber ﷺ'in ashabına hamledilmesini caiz görmüşlerdir; ancak bu durumda münasebet tam olmaz. Bazıları da istidrakın Teâlâ'nın: { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli senden ... ister” [en-Nisâ 153] ayetinden olduğunu ileri sürmüşlerdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Fakat bunlar, o cahillerin senden gökten bir kitap indirmeni istedikleri gibi bir şey istemezler; çünkü onlar peygamberlere (aleyhimüsselâm) indirilen kitaplardan okudukları şeylerde senin sözünün doğruluğunu ve sana uymanın kendilerine farz olduğunu bilmişlerdir. Dolayısıyla kalplerindeki râsih ilimle senin durumuna dair kendilerine yetecek kadarını bildiklerinden senden başka bir mucize istemelerine gerek yoktur.' Bu Katâde'den rivayet edilmiştir ve buna göre istidrakın iki tarafının uyumu cumhurun görüşüne göre olandan daha tamdır. Hamza, Teâlâ'nın: { الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } kavlinin zahirine riayet ederek 'seyu'tîhim' şeklinde yâ ile okumuştur.
إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ جواب لأهل الكتاب عن سؤالهم رسول الله ﷺ كتابا من السماء، واحتجاج عليهم بأن شأنه في الوحي كشأن سائر الأنبياء عليهم الصلاة والسلام الذين لا ريب في نبوّتهم، وقيل: هو تعليل لقوله تعالى: الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ.
{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ } “Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik”. Bu, Ehl-i Kitab'ın Resûlullah ﷺ'den gökten bir kitap getirmesini istemelerine bir cevaptır ve peygamberliklerinde şüphe bulunmayan diğer bütün peygamberlerin (aleyhimüsselâm) vahiyle ilgili durumu ne ise kendisinin vahiydeki durumunun da öyle olduğuna dair aleyhlerine bir delildir. Teâlâ'nın: { الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } kavline bir gerekçe (ta'lîl) olduğu da söylenmiştir.
وأخرج ابن إسحاق وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال سكين وعدي بن زيد: يا محمد ما نعلم الله تعالى أنزل على بشر من شيء بعد موسى ﵇ فأنزل الله تعالى هذه الآية»
İbn İshâk ve diğerleri İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Sükeyn ile Adiy b. Zeyd: 'Ey Muhammed! Biz Allah Teâlâ'nın Mûsâ (aleyhisselâm)'dan sonra hiçbir beşere bir şey indirdiğini bilmiyoruz' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi."
والكاف في محل النصب على أنه نعت لمصدر محذوف أي إيحاء مثل إيحائنا إلى نوح ﵇، أو حال من ذلك المصدر المقدر معرفا كما هو رأي سيبويه أي إنا أوحينا الإيحاء مشبها بإيحائنا إلخ، وما في الوجهين مصدرية.
Kâf harfi, mahzuf bir masdara sıfat olarak nasb mahallindedir; yani 'Nûh (aleyhisselâm)'a vahyettiğimiz gibi bir vahyedişle' demektir; yahut Sîbeveyh'in görüşü doğrultusunda marife olarak takdir edilen o masdardan hâldir; yani 'şüphesiz biz Nûh'a vahyedişimize benzeyen o vahyi vahyettik...' demektir. Her iki vecihte de { ما } masdariyyedir.
وجوّز أبو البقاء أن تكون موصولة فيكون الكاف مفعولا به أي أوحينا إليك مثل الذي أوحيناه إلى نوح من التوحيد وغيره وليس بالمرضي: ومِنْ بعده متعلق- بأوحينا- ولم يجوّزوا أن يكون حالا من النبيين لأن ظروف الزمان لا تكون أحوالا للجثث، وبدأ سبحانه بنوح ﵇ تهديدا لهم لأنه أول نبي عوقب قومه، وقيل: لأنه أول من شرع الله تعالى على لسانه الشرائع والأحكام، وتعقب بالمنع، وقيل: لمشابهته بنبينا ﷺ في عموم الدعوة لجميع أهل الأرض، ولا يخلو عن نظر لأن عموم دعوته ﵇ اتفاقي لا قصدي، وعموم الفرق على القول به، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه ليس قطعي الدلالة على ذلك كما لا يخفى.
Ebû'l-Bekâ mevsûle olmasını da caiz görmüştür; bu durumda kâf mef'ûlün bih olur, yani 'Nûh'a vahyettiğimiz tevhid ve benzeri şeylerin bir mislini sana vahyettik' demektir; fakat bu pek makbul değildir. { مِنْ بعده } ifadesi { أوحينا } fiiline müteallıktır; zaman zarfları zatlar için hâl olamayacağından { النبيين } kelimesinden hâl olmasını caiz görmemişlerdir. Sübhânehu'nun Nûh (aleyhisselâm) ile başlaması, kavmi cezalandırılan ilk peygamber olması sebebiyle onlar için bir tehdittir. Denildi ki: Çünkü o, Allah Teâlâ'nın diliyle şeriatları ve hükümleri ilk vazettiği kimsedir; fakat bu itirazla karşılanmıştır. Denildi ki: Bütün yeryüzü ahalisine yönelik davetinin genelliği yönüyle Peygamberimiz ﷺ'e benzediği içindir. Bu da eleştiriden uzak değildir; zira onun (aleyhisselâm) davetinin genelliği kastî değil arızîdir (ittifakîdir); bu görüşe göre fırkaların umumîliği -ki inşâallahu teâlâ tahkiki gelecektir- gizli olmadığı üzere buna kesin delalet etmez.
وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ عطف على أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ داخل معه في حكم التشبيه أي كما أوحينا إلى إبراهيم وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وهم أولاد يعقوب ﵇ في المشهور، وقال غير واحد:
{ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ } “İbrahim'e de vahyettik”; { أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ } kavline matuf olup onunla birlikte teşbih hükmüne dâhildir; yani 'İbrahim'e vahyettiğimiz gibi'; { وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ } “ve İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına”; meşhur görüşe göre onlar Ya'kûb (aleyhisselâm)'ın çocuklarıdır. Birden fazla âlim şöyle demiştir:
إن الأسباط في ولد إسحاق كالقبائل في أولاد إسماعيل، وقد بعث منهم عدة رسل، فيجوز أن يكون أراد سبحانه بالوحي إليهم الوحي إلى الأنبياء منهم كما تقول: أرسلت إلى بني تميم، وتريد أرسلت إلى وجوههم، ولم يصح أن الأسباط الذين هم إخوة يوسف ﵇ كانوا أنبياء بل الذي صح عندي- وألف فيه الجلال السيوطي رسالة- خلافه وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ ذكروا مع ظهور انتظامهم في سلك النبيين تشريفا لهم وإظهارا لفضلهم على ما هو المعروف في ذكر الخاص بعد العام في مثل هذا المقام، وتكرير الفعل لمزيد تقرير الإيحاء والتنبيه على أنهم طائفة خاصة مستقلة بنوع مخصوص من الوحي، وبدأ بذكر إبراهيم بعد التكرير لمزيد شرفه ولأنه الأب الثالث للأنبياء عليهم الصلاة والسلام كما نص عليه الأجهوري وغيره، وقدم عيسى ﵇ على من بعده تحقيقا
İshak'ın soyundaki esbât, İsmail'in soyundaki kabileler gibidir; onlardan birçok elçi gönderilmiştir. Dolayısıyla Sübhânehu'nun onlara vahyetmekten kastının onlardan olan peygamberlere vahyetmek olması caizdir; nitekim 'Benî Temîm'e elçi gönderdim' deyip onların ileri gelenlerini kastetmen gibi. Yûsuf (aleyhisselâm)'ın kardeşleri olan esbâtın peygamber oldukları sahih olmamıştır; bilakis bana göre sahih olan -ki Celâleddîn es-Süyûtî bu konuda bir risale yazmıştır- bunun aksidir. { وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ } “ve İsa'ya, Eyyub'a, Yunus'a, Harun'a ve Süleyman'a”; peygamberler silsilesine dâhil oldukları açık olmakla beraber, bu tür makamlarda umûmdan sonra hususun zikredilmesinde bilindiği üzere, onları şereflendirmek ve faziletlerini ortaya koymak için zikredilmişlerdir. Fiilin tekrarlanması, vahiy gerçeğini daha da pekiştirmek ve onların özel bir vahiy türüne müstakil olarak mazhar kılınmış seçkin bir zümre olduklarına dikkat çekmek içindir. Tekrardan sonra İbrahim'in zikriyle başlanması, şerefinin yüceliğinden ve el-Echûrî ve diğerlerinin açıkça belirttiği gibi peygamberlerin (aleyhimüsselâm) üçüncü atası olmasından dolayıdır. Îsâ (aleyhisselâm)'ın kendisinden sonrakilerin önüne geçirilmesi,
لنبوته وقطعا لما رآه اليهود فيه، وقيل: ليكون الابتداء بواحد من أولي العزم بعد تغير صفة المتعاطفات إفرادا وجمعا وكل هذه الأسماء- على ما ذكره أبو البقاء- أعجمية إلا الأسباط، وفي ذلك خلاف معروف، وفي يُونُسَ لغات أفصحها ضم النون من غير همز، ويجوز فتحها وكسرها مع الهمز وتركه وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً عطف على أوحينا داخل في حكمه لأن إيتاء الزبور من باب الإيحاء، وكما آتينا داود زبورا- وإيثاره على أوحينا إلى داود- لتحقق المماثلة في أمر خاص، وهو إيتاء الكتاب بعد تحققها في مطلق الإيحاء والزبور بفتح الزاي عند الجمهور وهو فعول بمعنى مفعول- كالحلوب والركوب- كما نص عليه أبو البقاء.
onun peygamberliğini pekiştirmek ve Yahudilerin onun hakkındaki iddialarını kökten kesmek içindir. Denildi ki: Matufların müfred ve cemi olma vasfı değiştikten sonra başlangıcın ülû'l-azm peygamberlerden biriyle olması içindir. Ebû'l-Bekâ'nın zikrettiğine göre, el-Esbât müstesna bu isimlerin tamamı gayri arapçadır (acemîdir); bunda da bilinen bir ihtilaf vardır. { يُونُسَ } isminde farklı lehçeler vardır; en fasihi hemzesiz olarak nûn harfinin zammesiyledir; hemzeli veya hemzesiz olarak fethası ve kesresi de caizdir. { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Ve Davud'a da Zebur'u verdik”; { أوحينا } fiiline matuf olup onun hükmüne dâhildir; zira Zebûr'un verilmesi vahiy kabilindendir. 'Dâvûd'a Zebûr'u verdiğimiz gibi' manasında olup, 'Dâvûd'a vahyettiğimiz gibi' yerine bunun tercih edilmesi, mutlak vahiyde benzerliğin gerçekleşmesinden sonra özel bir hususta, yani kitap verilmesinde de benzerliğin gerçekleştiğini teyit etmek içindir. { الزبور } kelimesi cumhura göre zâ harfinin fethasıyladır ve Ebû'l-Bekâ'nın belirttiği gibi halûb ve rekûb misali mef'ûl anlamında fe'ûl veznindedir.
وقرأ حمزة وخلف زَبُوراً بضم الزاي حيث وقع، وهو جمع زبر بكسر فسكون بمعنى مزبور أي مكتوب، أو زبر بالفتح والسكون كفلس وفلوس، وقيل: إنه مصدر كالقعود والجلوس، وقيل: إنه جمع زبور على حذف الزوائد، وعلى العلات جعل اسما للكتاب المنزل على داود ﵇، وكان إنزاله عليه ﵇ منجما وبذلك يحصل الإلزام، وكان فيه- كما قال القرطبي- مائة وخمسون سورة ليس فيها حكم من الأحكام، وإنما هي حكم ومواعظ والتحميد والتمجيد والثناء على الله تعالى شأنه وَرُسُلًا نصب بمضمر أي أرسلنا رسلا والقرينة عليه قوله سبحانه:
Hamza ve Halef, geçtiği her yerde zâ harfinin zammesiyle { زُبُوراً } şeklinde okumuşlardır; bu, 'mektup/yazılmış' anlamında kesre ve sükûn ile okunan 'zibr'in yahut fels-fülûs gibi fetha ve sükûn ile 'zebr'in çoğuludur. Kuûd ve cülûs gibi masdar olduğu da söylenmiştir; ziyadelerin atılmasıyla 'zebûr'un çoğulu olduğu da söylenmiştir. Her hâlükârda Dâvûd (aleyhisselâm)'a indirilen kitabın ismi kılınmıştır. Ona (aleyhisselâm) indirilişi parça parça olmuştur ki bağlayıcı delil bununla hasıl olsun. Kurtubî'nin dediği gibi, onda hükümlerden hiçbir hüküm bulunmayan yüz elli sûre vardı; bunlar sadece hikmetler, öğütler, Allah Teâlâ'nın şanını tahmid, temcid ve sena etmekten ibaretti. { وَرُسُلًا } “Ve elçiler [gönderdik]”; gizli bir fiille mansubdur; yani 'elçiler gönderdik' demektir. Buna karine Sübhânehu'nun şu kavlidir:
أَوْحَيْنا السابق لاستلزامه الإرسال، وهو معطوف عليه داخل معه في حكم التشبيه، وقيل: القرينة قوله تعالى: قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ لا أنه منصوب- بقصصنا- بحذف مضاف أي قصصنا أخبار رسل، ولا أنه منصوب بنزع الخافض أي كما أوحينا إلى نوح وإلى رسل- كما قيل- لخلوه عما في الوجه الأول من تحقيق المماثلة بين شأنه ﷺ وبين شؤون من يعترفون بنبوته من الأنبياء ﵈ في مطلق الإيحاء، ثم في إيتاء الكتاب، ثم في الإرسال، فإن قوله سبحانه: إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ منتظم لمعنى آتَيْناكَ وأَرْسَلْناكَ حتما فكأنه قيل: إنا أوحينا إليك كما أوحينا إلى فلان وفلان، وآتيناك مثل ما آتينا فلانا، وأرسلناك مثل ما أرسلنا الرسل الذي قصصناهم وغيرهم ولا تفاوت بينك وبينهم في حقيقة الإيحاء والإرسال فما للكفرة يسألونك شيئا لم يعطه أحد من هؤلاء الرسل عليهم الصلاة والسلام، ومعنى قصصهم عليه ﵊ حكاية إخبارهم له وتعريف شأنهم وأمورهم مِنْ قَبْلُ أي من قبل هذه السورة، أو اليوم، قيل: قصصهم عليه ﷺ بمكة في سورة الأنعام وغيرها، وقال بعضهم: قصهم سبحانه عليه ﵊ بالوحي في غير القرآن ثم قصهم عليهم بعد في القرآن وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ أي من قبل فلا تنافي الآية ما ورد في الخبر من أن الرسل ثلاثمائة وثلاثة عشر، والأنبياء مائة ألف وأربعة وعشرون ألفا، وعن كعب أنهم ألف ألف وأربعمائة ألف وأربعة وعشرون ألفا لأن نفي قصهم من قبل لا يستلزم نفي قصهم مطلقا فإن نفي الخاص لا يستلزم نفي العام، فيمكن أن يكون قصهم عليه ﷺ بعد فعلمهم، فأخبر بما أخبر على أن القبلية تفهم من الكلام ولو لم تكن في القابل لأن لَمْ في المشهور إذا دخلت على المضارع تقلب معناه للمضي على أن القص ذكر الأخبار، ولا يلزم من نفي ذكر أخبارهم له ﷺ نفي ذكر عددهم مجردا من ذكر الأخبار والقصص، فيمكن أن يقال: لم يذكر سبحانه له ﷺ أخبارهم أصلا لكن ذكر جل شأنه له ﵊ أنهم كذا رجلا فاندفع ما توهمه بعض المعاصرين من أن الآية نص في عدم علمه «وحاشاه ﵊» عدة المرسلين عليهم الصلاة والسلام فيأخذ بها ويرد الحديث وكأن الذي أوقعه في الوهم كلام بعض المحققين. والأولى أن لا يقتصر على عدد الآية، فأخطأ في الفهم ومات في ربقة التقليد نسأل الله تعالى العافية.
Önceki { أَوْحَيْنا } fiilidir; çünkü risaleti gerektirir; ona matuftur ve onunla birlikte teşbih hükmüne dâhildir. Denildi ki: Karine Teâlâ'nın: { قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ } kavlidir. Yoksa muzâfın hazfiyle 'elçilerin haberlerini anlattık' takdiriyle { قصصنا } ile mansub değildir; 'Nûh'a ve elçilere vahyettiğimiz gibi' şeklinde harf-i cerrin hazfiyle (nez'u'l-hâfız) mansub da değildir -ki bu da söylenmiştir-; zira bu görüşler, birinci vecihte yer alan, onun ﷺ durumu ile peygamberliğini kabul ettikleri peygamberlerin (aleyhimüsselâm) mutlak vahiyde, ardından kitap verilmesinde, sonra da risaletteki durumları arasındaki tam benzerliğin tahkikinden yoksundur. Çünkü Sübhânehu'nun: { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } kavli kesin olarak 'sana verdik' ve 'seni gönderdik' anlamını da içermektedir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Falan ve falana vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik; falana verdiğimiz gibi sana da verdik; sana anlattığımız ve anlatmadığımız diğer elçileri gönderdiğimiz gibi seni de gönderdik. Vahiy ve risalet hakikatinde seninle onlar arasında hiçbir fark yoktur. O hâlde kâfirlere ne oluyor da bu elçilerden (aleyhimüsselâm) hiçbirine verilmemiş bir şeyi senden istiyorlar?' Onların ona (aleyhisselâm) anlatılmasının (kass) manası, haberlerinin ona hikâye edilmesi, durum ve işlerinin bildirilmesidir. { مِنْ قَبْلُ } “Daha önce”; yani bu sûreden veya bugünden önce demektir. Denildi ki: Mekke'de En'âm sûresinde ve başka sûrelerde ona ﷺ anlatılmıştır. Bazıları ise şöyle demiştir: Sübhânehu onları ona (aleyhisselâm) önce Kur'an dışındaki vahiy ile anlatmış, sonra Kur'an'da da onlara anlatmıştır. { وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “ve sana anlatmadığımız nice elçiler de [gönderdik]”; yani daha önce anlatmadığımız. Dolayısıyla ayet, rivayette gelen 'elçilerin üç yüz on üç, peygamberlerin yüz yirmi dört bin olduğu' haberiyle ve Kâ'b'dan gelen 'bir milyon dört yüz yirmi dört bin oldukları' haberiyle çelişmez. Çünkü daha önce anlatılmamış olması, mutlak olarak anlatılmadığını gerektirmez; zira hususun nefyi umumun nefyini gerektirmez. Dolayısıyla daha sonra ona ﷺ anlatılmış, o da bilmiş ve haber verdiği şeyleri haber vermiş olabilir. Kaldı ki 'öncelik' manası ileride olmasa bile kelamdan anlaşılır; çünkü { لَمْ } edatı meşhur olduğu üzere muzarinin başına girdiğinde anlamını geçmişe çevirir. Üstelik 'kass' kıssaların ve haberlerin zikredilmesidir; haberlerinin ona ﷺ zikredilmemiş olmasından, kıssa ve haberlerden soyutlanmış olarak sadece sayılarının zikredilmemiş olması gerekmez. Dolayısıyla şöyle denilebilir: Sübhânehu ona ﷺ onların haberlerini hiç zikretmedi, ancak şânı yüce Allah ona (aleyhisselâm) şu kadar kişi olduklarını bildirdi. Böylece çağdaşlardan bazılarının 'bu ayetin peygamberlerin (aleyhimüsselâm) sayısını onun bilmediğine -hâşâ ona (aleyhisselâm)- kesin delil (nass) olduğu' şeklindeki vehimleri savrulmuş olur; o kimse buna sarılıp hadisi reddetmektedir. Onu bu vehme düşüren şey ise bazı muhakkiklerin sözleri olsa gerektir. Evlâ olan, ayetteki sayı ile yetinilmemesidir; o kişi anlayışta hata etmiş ve taklit bağı içinde ölüp gitmiştir. Allah Teâlâ'dan afiyet dileriz.
وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى برفع الجلالة ونصب موسى، وعن إبراهيم ويحيى بن وثاب أنهما قرآ على القلب.
{ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى } “Ve Allah, Musa ile bizzat konuştu”; lafza-i celâlin ref'i ve Mûsâ'nın nasbı iledir. İbrahim ve Yahyâ b. Vessâb'dan bunun tersine okudukları rivayet edilmiştir.
تَكْلِيماً مصدر مؤكد رافع لاحتمال المجاز على ما ذكره غير واحد، ونظر فيه الشهاب بأنه مؤكد للفعل
{ تَكْلِيماً } “Doğrudan konuşmak suretiyle”; birden fazla âlimin belirttiği üzere mecaz ihtimalini ortadan kaldıran pekiştirici bir masdardır. Şihâb ise buna itiraz ederek onun fiili pekiştirdiğini,
فيرفع المجاز عنه، وأما رفعه المجاز عن الإسناد بأن يكون المكلم رسله من الملائكة كما يقال قال الخليفة كذا إذا قاله وزيره فلا، مع أنه أكد الفعل، والمراد به معنى مجازي كقول هند بنت النعمان في زوجها روح بن زنباع وزير عبد الملك بن مروان.
dolayısıyla fiilden mecazı kaldıracağını; ancak veziri bir şey söylediğinde 'Halife şöyle dedi' denilmesi gibi, konuşanın meleklerden olan elçileri olması şeklindeki isnat mecazını kaldırmayacağını söylemiştir. Üstelik fiil pekiştirildiği hâlde mecazi bir anlam da kastedilmiş olabilir; nitekim Nu'mân'ın kızı Hind, Abdülmelik b. Mervân'ın veziri olan kocası Ravh b. Zinbâ' hakkında şöyle demiştir:
بكى الخز من روح وأنكر جلده ... وعجت عجيجا من جذام المطارف
"İpek kumaş Ravh'tan ötürü ağladı ve derisini yadırgadı ... Ve çizgili kaftanlar Cüzâm kabilesinden ötürü feryat edip inledi."
فأكدت «عجت» مع أنه مجاز لأن الثياب لا تعج وما نقل عن الفراء من أن العرب تسمي ما وصل إلى الإنسان كلاما بأي طريق وصل ما لم يؤكد بالمصدر. فإذا أكد لم يكن إلا حقيقة الكلام لا يفي بالمقصود إذ نهاية ما فيه رفع المجاز عن الفعل في هذه المادة، ولا تعرض له لرفع المجاز عن الإسناد فللخصم أن يقول: التكليم حقيقة إلا أن إسناده إلى الله تعالى مجاز ولا تقوم الآية حجة عليه إلا بنفي ذلك الاحتمال، نعم إنها ظاهرة فيما ذهب إليه أهل السنة. والجملة إما معطوفة على قوله تعالى: إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ عطف القصة على القصة لا على- آتينا- وما عطف عليه، وإما حال بتقدير قد كما ينبئ عنه تغيير الأسلوب بالالتفات، والمعنى أن التكليم بغير واسطة منتهى مراتب الوحي وأعلاها، وقد خص به من بين الأنبياء الذين اعترفتم بنبوتهم موسى ﵇ ولم يقدح ذلك فيهم أصلا فكيف يتوهم أن نزول التوراة عليه جملة قادح في نبوة من أنزل عليه الكتاب مفصلا مع ظهور حكمة ذلك.
Kumaşlar feryat etmeyeceği için mecaz olduğu hâlde 'accet' fiilini masdarıyla pekiştirmiştir. Ferrâ'dan nakledilen 'Araplar, masdarı ile tekit edilmediği sürece hangi yolla olursa olsun insana ulaşan şeye kelam adını verirler; masdarla tekit edildiğinde ise bu hakiki kelamdan başkası olamaz' sözü de maksadı karşılamaz; zira bundaki nihai nokta, bu maddede fiilden mecazı kaldırmasıdır; isnattan mecazı kaldırmaya ise değinmemektedir. Dolayısıyla muhatap: 'Teklim hakikattir, ancak onun Allah Teâlâ'ya isnadı mecazdır' diyebilir ve bu ihtimal bertaraf edilmedikçe ayet ona karşı kesin bir hüccet teşkil etmez. Evet, ayet Ehl-i Sünnet'in gittiği görüşte zahirdir. Cümle ise ya Teâlâ'nın: { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } kavline kıssanın kıssaya atfı kabilinden matuftur -yoksa { آتينا } ve ona matuf olanlara değil-; ya da iltifat yoluyla üslubun değişmesinin hissettirdiği üzere 'kad' takdiriyle hâldir. Manası şudur: Vasıtasız konuşma (teklim), vahiy mertebelerinin en sonuncusu ve en yücesidir; peygamberliğini ikrar ettiğiniz peygamberler arasından Mûsâ (aleyhisselâm) buna tahsis edilmiştir ve bu durum diğerlerinin peygamberliğine asla bir halel getirmemiştir. O hâlde hikmeti ortada iken Tevrat'ın ona bir defada toptan indirilmiş olmasının, kendisine kitap parça parça indirilen zâtın peygamberliğine halel getireceği nasıl vehmedilebilir?
هذا وقد تقدم لك كيفية سماع موسى ﵇ لكلام الله ﷿، وقد وقع التكليم أيضا لنبينا محمد ﷺ في الإسراء مع زيادة رفعة، بل ما من معجزة لنبي من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام إلا لنبينا ﷺ مثلها مع زيادة شرف له شرفه الله تعالى، بل ما من ذرة نور شعث في العالمين إلا تصدقت بها شمس ذاته ﷺ، ولله سبحانه در البوصيري حيث يقول:
İşte Mûsâ (aleyhisselâm)'ın Allah Azze ve Celle'nin kelamını işitme keyfiyeti daha önce sana geçmişti. İsra gecesinde Peygamberimiz Muhammed ﷺ için de daha büyük bir yücelikle teklim gerçekleşmiştir; bilakis peygamberlerden (aleyhimüsselâm) herhangi bir peygambere verilen bir mucize yoktur ki, Allah Teâlâ'nın onu şereflendirdiği ilave bir üstünlükle beraber misli Peygamberimiz ﷺ için de bulunmasın. Hatta âlemlerde parıldayan hiçbir nur zerresi yoktur ki, onun ﷺ zatının güneşi tarafından sadaka olarak verilmiş olmasın. Şair Bûsîrî ne güzel söylemiştir:
وكل آي أتى الرسل الكرام بها ... فإنما اتصلت من نوره بهم
"Kerim elçilerin getirdiği her bir mucize ... ancak onun nurundan kendilerine ulaşmıştır."
فصلى الله تعالى عليه وسلّم تسليما كثيرا رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ نصب على المدح، أو بإضمار أرسلنا أو على الحال من رُسُلًا الذي قبله، أو ضميره وهي حال موطئة والمقصود وصفها. وضعف هذا بأنه حينئذ لا وجه للفصل بين الحال وذيها، وجوز أن يكون نصبا على البدلية من رُسُلًا الأول، وضعف بأن اتحاد البدل والمبدل منه لفظا بعيد، وإن كان المعتمد بالبدلية الوصف أي مُبَشِّرِينَ من آمن وأطاع بالجنة والثواب وَمُنْذِرِينَ من كفر وعصى بالنار والعقاب لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ أي معذرة يعتذرون بها قائلين لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا [طه: ١٣٤] فيبين لنا شرائعك ويعلمنا ما لم نكن نعلم من أحكامك لقصور القوى البشرية عن إدراك جزئيات المصالح، وعجز أكثر الناس عن إدراك كلياتها. فالآية ظاهرة في أنه لا بد من الشرع وإرسال الرسل وأن العقل لا يغني عن ذلك، وزعم المعتزلة أن العقل كاف وأن إرسال الرسل إنما هو للتنبيه عن سنة الغفلة التي تعتري الإنسان من دون اختيار، فمعنى الآية عندهم لئلا يبقى للناس على الله حجة، وسيأتي ردّ ذلك إن شاء الله تعالى مع تحقيق هذا المبحث.
Allah Teâlâ ona çokça salât ve selâm eylesin. { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler [gönderdik]”; medih üzere nasb edilmiştir; yahut 'gönderdik' fiilinin gizlenmesiyle veya kendisinden önceki { رُسُلًا } kelimesinden yahut onun zamirinden hâl olarak mansubdur; bu hazırlayıcı bir hâl (hâl-i müvekkide/mevtıe) olup asıl kastedilen onun sıfatıdır. Bu görüş, bu durumda hâl ile sahibi arasının ayrılmasına bir gerekçe bulunmadığı gerekçesiyle zayıf sayılmıştır. Birinci { رُسُلًا } kelimesinden bedel olarak mansub olması da caiz görülmüştür; ancak bedel ile mübdelün minhin lafzen aynı olması -bedelle kastedilen sıfat olsa bile- uzak görülerek zayıf bulunmuştur. Yani iman edip itaat edenleri cennet ve mükâfatla müjdeleyiciler; inkâr edip isyan edenleri de cehennem ve azapla uyarıcılar olarak [gönderildiler]. { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ } “İnsanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye”; yani { لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا } “Bize bir elçi gönderseydin ya!” [Tâhâ 134] diyerek ileri sürecekleri, 'böylece bize şeriatlarını açıklar ve hükümlerinden bilmediğimiz şeyleri bize öğretirdi' diyecekleri bir mazeretleri kalmasın diye. Zira beşerî güçler maslahatların ayrıntılarını kavramaktan uzaktır ve insanların çoğu onların küllî prensiplerini idrak etmekten dahi âcizdir. Dolayısıyla ayet, şeriatın ve elçiler gönderilmesinin zorunlu olduğuna, aklın buna tek başına yetmeyeceğine açıkça delalet etmektedir. Mutezile ise aklın yeterli olduğunu, elçilerin gönderilmesinin sadece insanın iradesi dışında başına gelen gaflet uykusundan uyarmak için olduğunu iddia etmiştir; dolayısıyla ayetin manası onlara göre 'insanların Allah'a karşı hücceti baki kalmasın diye'dir. Bu konunun tahkikiyle birlikte inşâallahu teâlâ bunun reddi gelecektir.
وتسمية ما يقال عند ترك الإرسال حجة مع استحالة أن يكون لأحد عليه سبحانه حُجَّةٌ مجاز بتنزيل المعذرة في القبول عنده تعالى بمقتضى كرمه ولطفه منزلة الحجة القاطعة التي لا مردّ لها، فلا يبطل قول أهل السنة إنه لا اعتراض لأحد على الله تعالى في فعل من أفعاله بل له سبحانه أن يفعل بمن شاء ما شاء، واللام متعلقة- بأرسلنا- المقدر، أو- بمبشرين ومنذرين- على التنازع، وجوز أن تتعلق بما يدلان عليه، وحُجَّةٌ اسم كان وخبرها لِلنَّاسِ، وعَلَى اللَّهِ حال من حُجَّةٌ ويجوز أن يكون الخبر عَلَى اللَّهِ ولِلنَّاسِ حال، ولا يجوز أن
Peygamber gönderilmemesi durumunda söylenecek şeyin, hiç kimsenin Sübhânehu'ya karşı bir hücceti olması imkânsızken 'hüccet' olarak isimlendirilmesi, keremi ve lütfu gereği Teâlâ katında mazeretin kabul edilmesinin reddedilemez kesin bir hüccet makamına indirilmesi sebebiyle mecazdır. Dolayısıyla Ehl-i Sünnet'in 'Hiç kimsenin hiçbir fiilinde Allah Teâlâ'ya itiraz hakkı yoktur; bilakis Sübhânehu dilediğine dilediğini yapma hakkına sahiptir' sözü boşa çıkmaz. Lâm edatı takdir edilen 'erselnâ' fiiline müteallıktır veya tenâzu' yoluyla { مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } kelimelerine müteallıktır; bu ikisinin delalet ettiği manaya müteallık olması da caiz görülmüştür. { حُجَّةٌ } kelimesi kâne'nin ismi, haberi ise { لِلنَّاسِ } lafzıdır. { عَلَى اللَّهِ } ise { حُجَّةٌ } kelimesinden hâldir. Haberin { عَلَى اللَّهِ }, { لِلنَّاسِ } lafzının da hâl olması caizdir. { على } harfinin
يتعلق على- بحجة- لأنها مصدر ومعموله لا يتقدم عليه، ومن جوزه في الظرف جوزه هنا، وقوله تعالى: بَعْدَ الرُّسُلِ- أي بعد إرسالهم وتبليغ الشريعة على ألسنتهم- ظرف لحجة، وجوز أن يكون صفة لها لأن ظرف الزمان يوصف به المصادر كما يخبر به عنها وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً لا يغالب في أمر يريده.
{ حجة } kelimesine müteallık olması caiz değildir; çünkü o bir masdardır ve mamulü onun önüne geçemez. Bunu zarfta caiz gören kimse burada da caiz görmüştür. Teâlâ'nın: { بَعْدَ الرُّسُلِ } “peygamberlerden sonra” kavli -yani onların gönderilmesinden ve şeriatın onların diliyle tebliğ edilmesinden sonra- { حجة } kelimesinin zarfıdır; ona sıfat olması da caiz görülmüştür; zira zaman zarfları masdarlardan haber verildiği gibi onlara sıfat da olabilir. { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } “Allah Azîzdir”; dilediği bir işte asla mağlup edilemez;
حَكِيماً في جميع أفعاله، ومن قضية ذلك الامتناع عن إجابة مسألة المتعنتين، وقطع الحجة بإرسال الرسل وتنوع الوحي إليهم والإعجاز، وقيل: عَزِيزاً في عقاب الكفار حَكِيماً في الأعذار بعد تقدم الإنذار كأنه بعد أن سألوا إنزال كتاب الله تعالى لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بتخفيف النون ورفع الجلالة.
{ حَكِيماً } “Hakîmdir”; bütün fiillerinde hikmet sahibidir. İnatçıların isteklerine cevap vermekten imtina etmek, elçiler göndermek, onlara olan vahyi çeşitlendirmek ve mucizelerle hücceti kesmek de bu hikmetin bir gereğidir. Denildi ki: Kâfirleri cezalandırmada { عَزِيزاً }, önceden uyarıda bulunduktan sonra mazeretleri ortadan kaldırmada { حَكِيماً }dir. Sanki onlar Allah Teâlâ'nın bir kitap indirmesini istedikten sonra şöyle buyrulmuştur: { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } “Fakat Allah şahitlik eder”; nûn'un tahfifi ve lafza-i celâlin ref'i iledir.
وقرأ السليمي بتشديد النون ونصب الجلالة، وهو استدراك عن مفهوم ما قبله كأنهم لما سألوه ﷺ إنزال كتاب من السماء وتعنتوا ورد عليهم بقوله تعالى: إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ إلخ قيل: إنهم لا يشهدون لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ.
Süleymî nûn'un teşdidi ve lafza-i celâlin nasbı ile okumuştur. Bu, kendisinden öncekinin mefhumundan bir istidraktır; sanki onlar Peygamber ﷺ'den gökten bir kitap indirmesini isteyip inatçılık edince ve kendilerine Teâlâ'nın: { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } vb. kavliyle cevap verilince: 'Onlar şahitlik etmezler, { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } “fakat Allah şahitlik eder”' denilmiştir.
وحاصل ذلك إن لم تلزمهم الحجة ويشهدوا لك فالله تعالى يشهد، وقيل: إنه سبحانه لما شبه الإيحاء إليه ﷺ بالإيحاء إلى الأنبياء عليهم الصلاة والسلام أوهم ذلك التشبيه مزية الإيحاء إليهم، فاستدرك عنه بأن للإيحاء إليك مزية شهادة الله تعالى بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أي بحقية الذي أنزله إليك وهو القرآن، فالجار والمجرور متعلق- بيشهد- والباء صلة والمشهود به هو الحقية، ويجوز أن يكون المشهود به هو النبوة وتعلق بما أنزل تعلق الآلية أي يشهد بنبوتك بسبب ما أنزل إليك لدلالته بإعجازه على صدقك ونبوتك، ولعل مآل المعنى ومؤداه واحد فإن شهادته سبحانه بحقية ما أنزله من القرآن بإظهار المعجز المقصود منه إثبات نبوته ﷺ،
Bunun özeti şudur: Şayet hüccet onları bağlamaz ve sana şahitlik etmezlerse, Allah Teâlâ şahitlik eder. Denildi ki: Sübhânehu ona ﷺ olan vahyi peygamberlere (aleyhimüsselâm) olan vahye benzetince, bu teşbih onlara olan vahyin bir üstünlüğü olduğu vehmini doğurdu; bunun üzerine sana olan vahyin, Allah Teâlâ'nın { بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } “sana indirdiğine”; yani sana indirdiği Kur'an'ın hak olduğuna şahitliği gibi bir üstünlüğü olduğu belirtilerek istidrak yapıldı. Car-mecrur { يشهد } fiiline müteallıktır, bâ harfi sıladır ve şahitlik edilen şey onun hak oluşudur. Şahitlik edilen şeyin nübüvvet olması ve { بما أنزل } ifadesinin taallukunun alet taalluku olması da caizdir; yani mucize oluşuyla senin doğruluğuna ve peygamberliğine delalet etmesi sebebiyle sana indirdiği şey ile senin peygamberliğine şahitlik eder. Muhtemelen mananın varacağı yer ve neticesi birdir; zira Sübhânehu'nun Kur'an'dan indirdiği şeyin hak olduğuna mucizeyi ortaya koyarak şahitlik etmesinden maksat, onun ﷺ nübüvvetini ispatlamaktır.
وأخرج البيهقي في الدلائل وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «دخل جماعة من اليهود على رسول الله ﷺ فقال ﵊ لهم: إني والله أعلم أنكم تعلمون أني رسول الله فقالوا: ما نعلم ذلك فنزلت لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ» وفي رواية ابن جرير عنه «أنه لما نزل إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ» ، قالوا: ما نشهد لك فنزل لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ»
Beyhakî Delâil'de ve diğerleri İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler: "Yahudilerden bir grup Resûlullah ﷺ'in yanına girdi. O (aleyhisselâm) onlara: 'Vallahi ben biliyorum ki siz benim Allah'ın elçisi olduğumu biliyorsunuz' buyurdu. Onlar: 'Biz bunu bilmiyoruz' dediler. Bunun üzerine { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } ayeti indi." İbn Cerîr'in ondan rivayetinde ise: "{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } inince onlar: 'Biz sana şahitlik etmiyoruz' dediler. Bunun üzerine { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } indi."
وقرىء «أنزل» على البناء للمفعول أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ ذكر فيه أربعة أوجه: الأول أن يكون المعنى أنزله بعلمه الخاص به الذي لا يعلمه غيره سبحانه، وهو تأليفه على نظم وأسلوب يعجز عنه كل بليغ وصاحب بيان، واختاره جماعة من المفسرين، والثاني أن يكون المعنى أَنْزَلَهُ وهو عالم بأنك أهل لإنزاله إليك لقيامك فيه بالحق ودعائك الناس إليه، واختاره الطبرسي، والثالث أن يكون المعنى أَنْزَلَهُ بما علم من مصالح العباد مشتملا عليه، والرابع أن يكون المعنى أَنْزَلَهُ وهو عالم به رقيب عليه حافظ له من الشياطين برصد من الملائكة، والعلم على الوجه الأول قيل: بمعنى المعلوم، والمراد به التأليف والنظم المخصوص وليس من جعل العلم مجازا عن ذلك ولو جعل عليه العلم بمعناه المصدري، والباء للملابسة ويكون تأليفه بيانا لتلبسه لا للعلم نفسه صح لكن فيه تجوز من جهة أن التأليف ليس نفس التلبس بل أثره، ويحتمل على هذا أن تكون الباء للآلية كما يقال: فعله بعلمه إذا كان متقنا وعلى ما ينبغي، فيكون وصفا للقرآن بكمال الحسن والبلاغة، وأما على الوجه الثاني والثالث فالعلم بمعناه، أو هو في الثالث بمعنى المعلوم، والظرف حال من الفاعل أو المفعول، ومتعلق العلم مختلف وهو أنك أهل لإنزاله أو مصالح العباد، وظاهر كلام البعض أنه على الثاني حال من الفاعل، وعلى الثالث من المفعول، وجوز أن يكون مفعولا مطلقا مطلقا أي إنزالا متلبسا بعلمه، وموقع الجملة على الأول موقع الجملة المفسرة لأنه بيان للشهادة على ما نص عليه الزمخشري، وعلى الوجهين موقع التقرير والبيان للصلة وقيل: إنها في الأوجه الثلاثة كالتفسير- لأنزل إليك- لأنها بيان لإنزاله على وجه مخصوص، وأما على الوجه الرابع فقد ضمن العلم بمعنى الرقيب والحافظ، والظرف حال من الفاعل، ويكون أَنْزَلَهُ تكريرا ليعلق به ما علق أو كما قيل، ولم يعتبر بعضهم هذا الوجه لأنه لا مساس له بهذا المقام، وقيل: إن فيه تعظيما لأمر القرآن بحفظه
{ أنزل } meçhul sîgasıyla da okunmuştur. { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “Onu kendi ilmiyle indirdi”; bu hususta dört vecih zikredilmiştir: Birincisi, mananın 'onu, Sübhânehu'dan başka hiç kimsenin bilemeyeceği kendine has ilmiyle; yani her belagat ve beyan sahibini âciz bırakan bir nazım ve üslup üzere telif ederek indirdi' olmasıdır; müfessirlerden bir topluluk bunu tercih etmiştir. İkincisi, mananın 'onu, onda hak ile kaim olman ve insanları ona davet etmen sebebiyle senin ona layık olduğunu bilerek indirdi' olmasıdır; Tabersî bunu tercih etmiştir. Üçüncüsü, mananın 'onu, kulların maslahatlarından bildiği şeyleri içerir şekilde indirdi' olmasıdır. Dördüncüsü, mananın 'onu, meleklerden gözeticiler vasıtasıyla şeytanlardan koruyarak, onu bilip gözeterek indirdi' olmasıdır. Birinci veche göre ilim kelimesinin 'malûm' manasında olduğu söylenmiştir; bununla kastedilen özel telif ve nazımdır, bu ilmin mecaz yapılması kabilinden değildir. Şayet ilim masdar manasında alınır, bâ harfi mülâbese için kılınır ve telifi de ilmin kendisine değil mülâbesesine bir beyan yapılırsa sahih olur; ancak telifin mülâbesenin kendisi değil eseri olması yönünden bunda bir mecaz vardır. Buna göre bâ harfinin, sağlam ve gerektiği gibi yapıldığında 'kendi ilmiyle yaptı' denilmesi gibi alet için olması muhtemeldir; bu durumda Kur'an'ın kemâl derecesinde güzellik ve belagatle nitelenmesi olur. İkinci ve üçüncü veche göre ise ilim kendi manasındadır; yahut üçüncüde 'malûm' manasındadır. Zarf failden veya mef'ûlden hâldir; ilmin taalluk ettiği husus ise farklıdır: Ya senin ona layık olmandır ya da kulların maslahatlarıdır. Bazılarının kelamının zahirine göre ikinci vecihte failden, üçüncü vecihte mef'ûlden hâldir. Mutlak mef'ûl-i mutlak olması da caiz görülmüştür; yani 'ilmiyle mütelebbis bir indirilişle indirdi' demektir. Birinci veche göre cümlenin konumu müfessire cümlesi konumundadır; zira Zemahşerî'nin belirttiği üzere şahitliğin bir beyanıdır. Diğer iki veche göre ise sıla cümlesini takrir ve beyan konumundadır. Üç vecihte de { أنزل إليك } ifadesinin tefsiri gibi olduğu söylenmiştir; çünkü onun özel bir şekilde indirilişini beyan etmektedir. Dördüncü veche göre ise ilim, gözetici ve koruyucu manasını tazammun etmiştir; zarf failden hâldir; { أَنْزَلَهُ } ise taalluk eden şeyin ona bağlanması için bir tekrar kılınmıştır yahut denildiği gibidir. Bazıları bu makamla ilgisi olmadığı gerekçesiyle bu vechi dikkate almamıştır. Denildi ki: Bunda cin şeytanlarından korunması suretiyle Kur'an'ın şanını yüceltme vardır ki bu da onun insan şeytanlarından da korunduğunu hissettirir; bu durumda cümle yine şahitliğin tefsiri gibi olur. 'Nezzelehu' şeklinde de okunmuştur. { وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ } “Melekler de şahitlik ederler”; Allah Teâlâ'nın şahitlik ettiği şeye onlar da şahitlik ederler; zira onlar şahitlikte Sübhânehu'ya tabidirler. Cümle kendisinden öncekine matuftur; { أَنْزَلَهُ } fiilinin mef'ûlünden hâl olduğu da söylenmiştir; yani 'melekler onun doğruluğuna ve hak olduğuna şahitlik ederlerken onu indirdi' demektir. Bazıları meleklerin onun ﷺ davasındaki doğruluğuna şahitlik etmelerini, Bedir gazvesinde olduğu gibi savaşta ona (aleyhisselâm) açıkça yardım etmek için gelmeleri şeklinde yorumlamıştır. Her nasıl olursa olsun { يشهدون } şehadet manasındadır; dördüncü veche göre ise koruma için hazır bulunmaktan (şühûd) olduğu zikredilmiştir. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter”; delili dikip yolu aydınlattığı, şüpheleri giderdiği ve bunu Azze ve Celle kendisinden başkasının şahitliğine ihtiyaç bırakmayacak şekilde tam kıldığı için sana şahitlik ettiği hususlarda şahit olarak Allah kâfidir.
من شياطين الجن المشعر بحفظه أيضا من شياطين الإنس فتكون الجملة حينئذ كالتفسير للشهادة أيضا، وقرىء نزله وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ أيضا بما شهد الله تعالى به لأنهم تبع له سبحانه في الشهادة، والجملة عطف على ما قبلها، وقيل: حال من مفعول أَنْزَلَهُ أي أنزله وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ بصدقه وحقيته، وجعل بعضهم شهادة الملائكة على صدقه ﷺ في دعواه بإتيانهم لإعانته ﵊ في القتال ظاهرين كما كان في غزوة بدر، وأيّا ما كان- فيشهدون- من الشهادة، وذكر أنه على الوجه الرابع من الشهود للحفظ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً على ما شهد به لك حيث نصب الدليل وأوضح السبيل وأزال الشبه وبالغ في ذلك على وجه لا يحتاج معه إلى شهادة غيره ﷿.
cin şeytanlarından [korunması], insan şeytanlarından da korunduğunu hissettirir; bu takdirde cümle yine şahitliğin bir tefsiri gibi olur. 'Nezzelehu' şeklinde de okunmuştur. { وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ } “Melekler de şahitlik ederler”; Allah Teâlâ'nın şahitlik ettiği şeye onlar da şahitlik ederler; çünkü onlar şahitlikte Sübhânehu'ya tabidirler. Cümle kendisinden öncekine matuftur; { أَنْزَلَهُ } fiilinin mef'ûlünden hâl olduğu da söylenmiştir; yani 'melekler onun doğruluğuna ve hak olduğuna şahitlik ederlerken onu indirdi' demektir. Bazıları meleklerin onun ﷺ davasındaki doğruluğuna şahitlik etmelerini, Bedir gazvesinde olduğu gibi savaşta ona (aleyhisselâm) zâhiren yardım etmek için gelmeleri kılmışlardır. Her ne olursa olsun { يشهدون } şehadetten türemiştir; dördüncü veche göre ise korumak için hazır bulunmaktan (şühûddan) olduğu zikredilmiştir. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter”; delili diktiği, yolu aydınlattığı, şüpheleri giderdiği ve bunu Kendisinden ﷿ başkasının şahitliğine ihtiyaç bırakmayacak bir derecede yaptığı için sana şahitlik ettiği hususta şahit olarak Allah kâfidir.
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» : لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ أي لا يحب أن يهتك العبد ستره إذا صدرت منه هفوة أو اتفقت منه كبوة إِلَّا مَنْ ظُلِمَ أي إلا جهر من ظلمته نفسه برسوخ الملكات الخبيثة فيه فإنه مأذون له بإظهار ما فيه من تلك الملكات وعرضها على أطباء القلوب ليصفوا له دواءها، وقيل: لا يُحِبُّ اللَّهُ تعالى إفشاء سر الربوبية وإظهار مواهب الألوهية، أو كشف القناع من مكنونات الغيب ومصونات غيب الغيب إِلَّا مَنْ ظُلِمَ بغلبات الأحوال وتعاقب كؤوس الجلال والجمال فاضطر إلى المقال فقال باللسان الباقي لا باللسان الفاني أنا الحق وسبحاني ما أعظم شأني، وفي تسمية تلك الغلبة ظلما خفاء لا يخفى.
İşte bu böyledir. «Ayetlerdeki işarî yorumlara gelince»: { لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } “Allah, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez”; yani kuldan bir sürçme meydana geldiğinde veya bir hata vuku bulduğunda onun perdesinin yırtılmasını sevmez; { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “zulme uğrayan müstesna”; yani nefsindeki kötü melekelerin kökleşmesiyle bizzat nefsinin zulmettiği kimsenin bunu açıkça söylemesi müstesnadır; zira o, kendisindeki bu melekeleri izhar edip ilacını yazmaları için gönül tabiplerine arz etmeye mezundur. Denildi ki: Allah Teâlâ rububiyet sırrının ifşa edilmesini, uluhiyet mevhibelerinin açığa vurulmasını yahut gaybın saklılarından ve gaybın gaybının korunanlarından örtünün kaldırılmasını sevmez; { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “zulme uğrayan müstesna”; yani hallerin galebesi, celal ve cemal kadehlerinin peş peşe gelmesiyle mağlup edilip söz söylemeye mecbur kalan, böylece fâni lisanla değil bâki lisanla 'Ene'l-Hak' ve 'Kendimi tenzih ederim, şanım ne yücedir!' diyen kimse müstesnadır. Bu galebenin zulüm olarak adlandırılmasındaki kapalılık ise gizli değildir.
وفي ظاهر الآية بشارة عظيمة للمذنبين حيث بين سبحانه أنه لا يرضى بهتك الستر إلا من المظلوم فكيف يرضى سبحانه من نفسه أن يهتك ستر العاصين وليسوا بظالميه ﷻ، وإنما ظلموا أنفسهم كما نطق بذلك الكتاب إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ هؤلاء قوم احتجبوا بالجمع عن التفصيل، فأنكروا الرسل لتوهمهم وحدة منافية للكثرة وجمعا مباينا للتفصيل، ومن هنا عطلوا الشرائع وأباحوا المحرمات وتركوا الصلوات وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ أي الإيمان بالكل جمعا وتفصيلا والكفر بالكل سَبِيلًا أي طريقا أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ المحجوبون حقا بذواتهم وصفاتهم لأن معرفتهم وهم وغلط، وتوحيدهم زندقة وضلال، ولقتل واحد منهم أنفع من قتل ألف كافر حربي على ما أشار إليه حجة الإسلام الغزالي قدس سره وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وهم المؤمنون جمعا وتفصيلا لا يحجبهم جمع عن تفصيل ولا تفصيل عن جمع كالسادة الصادقين من أهل الوحدة أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ من الجنات الثلاث وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً يستر ذواتهم وصفاتهم رَحِيماً يرحمهم بالوجود الموهوب الحقاني والبقاء السرمدي يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ أي علما يقينا بالمكاشفة من سماء الروح فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً أي طلبوا المشاهدة ولا شك أنها أكبر وأعلى من المكاشفة فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ أي استولت عليهم نار الأنانية وأهلكت استعدادهم بِظُلْمِهِمْ وهو طلبهم المشاهدة مع بقاء ذواتهم ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ أي عجل الشهوات الذي صاغه لهم سامري النفس الأمارة مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ الرادعة لهم عن ذلك وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً وهو سطوع نور التجلي من وجهه حتى احتاج إلى أن يستر وجهه بالبرقع رحمة بخفافيش أمته وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ أي جعلناه مستوليا عليهم بِمِيثاقِهِمْ أي بسبب أن يعطوا الميثاق، وأشير بالطور إلى موسى ﵇، أو إلى العقل ورفعه فوقهم تأييده بالأنوار الإلهية وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ أي باب السير والسلوك الموصل إلى حضيرة القدس وملك الموت سُجَّداً خضعا متذللين، وقوله تعالى: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ أشير به- على ما ذكره بعض القوم، والعهدة عليه- إلى اتصال روحه ﵇ بالعالم العلوي عند مفارقته للعالم السفلي، وذلك الرفع عندهم إلى السماء الرابعة لأن مصدر فيضان روحه عليه السلام
Ayetin zahirinde günahkârlar için büyük bir müjde vardır; zira Sübhânehu mazlumdan başkası için örtünün yırtılmasına razı olmadığını beyan etmiştir. Hâl böyleyken Sübhânehu Kendisi, günahkârların örtüsünü yırtmaya nasıl razı olur? Üstelik onlar O'na ﷻ zulmetmiş değillerdir; Kitab'ın açıkça belirttiği gibi onlar ancak kendilerine zulmetmişlerdir. { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler ve 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyenler”; bunlar cem makamıyla tafsil makamından perdelenmiş bir topluluktur; çokluğa aykırı bir birlik ve tafsile zıt bir cem vehmettikleri için elçileri inkâr etmişlerdir. Buradan hareketle şeriatları iptal etmiş, haramları mubah kılmış ve namazları terk etmişlerdir. { وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunun arasında tutmak isterler”; yani cem ve tafsil olarak hepsine iman etmek ile hepsini inkâr etmek arasında; { سَبِيلًا } “bir yol”; { أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “İşte onlar kâfirlerin”; zatları ve sıfatlarıyla hakikaten perdelenmiş olanların; { حَقًّا } “ta kendileridir”; çünkü onların marifeti vehim ve yanılgı, tevhidleri ise zındıklık ve dalalettir. Onlardan birini öldürmek, Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî'nin (kuddise sirruh) işaret ettiği üzere bin harbî kâfiri öldürmekten daha faydalıdır. { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Allah'a ve peygamberlerine inanan ve onlardan hiçbirini ayırt etmeyenlere gelince”; onlar vahdet ehlinin sadık efendileri gibi ne cem'in kendilerini tafsilden, ne de tafsilin cem'den perdelemediği, hem cem hem tafsil olarak iman eden müminlerdir. { أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } “işte onlara mükâfatlarını verecektir”; üç cennetten mükâfatlarını; { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } “Allah çok bağışlayıcıdır”; onların zatlarını ve sıfatlarını örter; { رَحِيماً } “çok merhamet edicidir”; hakkanî mevhibe varlığı ve ebedî bekâ ile onlara merhamet eder. { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ } “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler”; yani ruh semasından mükaşefe yoluyla yakînî bir ilim isterler. { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Nitekim Musa'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: 'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi”; yani müşahedeyi istediler; şüphe yok ki müşahede mükaşefeden daha büyük ve daha yücedir. { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ } “Bunun üzerine onları yıldırım çarptı”; yani enaniyet ateşi onları kapladı ve istidatlarını helak etti; { بِظُلْمِهِمْ } “zulümleri sebebiyle”; bu da zatları baki kalırken müşahedeyi talep etmeleridir. { ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } “Sonra buzağıyı benimsediler”; yani emmâre nefsin Sâmirî'sinin kendilerine döktüğü şehvetler buzağısını ilah edindiler; { مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; onları bundan alıkoyan deliller geldikten sonra. { وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً } “Ve Musa'ya apaçık bir hâkimiyet verdik”; bu da yüzünden parıldayan tecelli nurudur; öyle ki ümmetinin yarasalarına merhameten yüzünü peçe ile örtmeye ihtiyaç duymuştur. { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ } “Ve üzerlerine Tur'u kaldırdık”; yani onu onların üzerine hâkim kıldık; { بِمِيثاقِهِمْ } “verdikleri söz sebebiyle”; yani misak vermeleri sebebiyle. Tûr ile Mûsâ (aleyhisselâm)'a veya akla işaret edilmiştir; onun üzerlerine kaldırılması ise ilahî nurlarla teyit edilmesidir. { وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ } “Ve onlara: 'Kapıdan girin' dedik”; yani kudsiyet haziresine ve ölüm meleğine ulaştıran seyr ü sülûk kapısından; { سُجَّداً } “secde ederek”; boyun eğmiş ve tezellül içinde olarak. Teâlâ'nın: { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu kendisine yükseltmiştir” kavliyle -bu taifeden bazılarının zikrettiğine göre, vebal onların boynuna- onun (aleyhisselâm) ruhunun süflî âlemden ayrılırken ulvî âleme bitişmesine işaret edilmiştir. Bu yükselme onlara göre dördüncü semayadır; çünkü onun (aleyhisselâm) ruhunun feyiz kaynağı,
روحانية فلك الشمس الذي هو بمثابة قلب العالم، ولما لم يصل إلى الكمال الحقيقي الذي هو درجة المحبة لم يكن له بدّ من النزول مرة أخرى في صورة جسدانية، يتبع الملة المحمدية لنيل تلك الدرجة العلية، وحينئذ يعرفه كل أحد فيؤمن به أهل الكتاب أي أهل العلم العارفين بالمبدأ والمعاد كلهم عن آخرهم قبل موته ﵇ بالفناء بالله ﷿، فإذا آمنوا به يكون يوم القيامة أي يوم بروزهم عن الحجب الجسمانية وانتباههم عن نوم الغفلة شهيدا، وذلك بأن يتجلى الحق عليهم في صورته فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا وهو عبادتهم عجل الشهوات واتخاذه إلها وامتناعهم عن دخول باب حضيرة القدس واعتدائهم في السبت بمخالفة الشرع الذي هو المظهر الأعظم والاحتجاب عن كشف توحيد الأفعال ونقضهم ميثاق الله تعالى واحتجابهم عن توحيد الصفات الذي هو كفر بآيات الله تعالى إلى غير ذلك من المساويء.
âlemin kalbi mesabesinde olan güneş feleğinin ruhaniyetidir. Muhabbet derecesi olan hakiki kemale ulaşamadığı için, o yüce dereceyi elde etmek üzere Muhammedî millete tabi olarak cismanî bir surette bir kez daha inmesi kaçınılmaz olmuştur. İşte o zaman onu herkes tanır ve Ehl-i Kitap, yani mebde' ve meâdı bilen ilim ehlinin hepsi istisnasız onun (aleyhisselâm) Allah Azze ve Celle'de fena bulma yoluyla ölümünden önce ona iman ederler. Ona iman ettiklerinde, kıyamet gününde -yani cismanî perdelerden çıkıp gaflet uykusundan uyandıkları günde- onlara şahit olur; bu da Hakk'ın onun suretinde kendilerine tecelli etmesiyle gerçekleşir. { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerin zulmü sebebiyle”; bu da şehvetler buzağısına tapmaları, onu ilah edinmeleri, kudsiyet haziresinin kapısına girmekten imtina etmeleri, en büyük mazhar olan şeriata muhalefet ederek cumartesi gününde haddi aşmaları, fiiller tevhidinin keşfinden perdelenmeleri, Allah Teâlâ'nın misakını bozmaları ve Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr demek olan sıfatlar tevhidinden perdelenmeleri gibi diğer kötülükleridir.
مساو لو قسمن على الغواني ... لما أمهرن إلا بالطلاق
"Öyle kötülükler ki, güzel kadınlara paylaştırılsaydı ... Mehirleri ancak boşanmak olurdu."
حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ عظيمة جليلة وهي ما في الجنات الثلاث أُحِلَّتْ لَهُمْ بحسب استعدادهم لولا هذه الموانع وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أي طريقه الموصلة إليه سبحانه كَثِيراً أي خلقا كثيرا وهي القوى الروحانية وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وهو فضول العلم الرسمي الجدلي الذي هو كشجرة الخلاف لا ثمرة له، وكاللذات البدنية والحظوظ النفسانية وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ لما أنه الحجاب العظيم وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ أي استعمال علوم القوى الروحانية في تحصيل الخسائس الدنيوية، أو أخذ ما في أيدي العباد برذيلة الحرص والطمع لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ المستقيمون في السماع الخاص من الله سبحانه من غير معارضة النفوس واضطراب الأسرار وَالْمُؤْمِنُونَ بالإيمان العياني حال كونهم يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ من الأحكام الشرعية والأسرار الإلهية وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ على أكمل وجه وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ ببذل قوامهم في أصناف الطاعة وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أي بالمبدأ والمعاد، والمراد من المتعاطفات طائفة واحدة كما قدمنا أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً لا يقادر قدره فيما أعدّ لهم من الجنات إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ الآية التشبيه على حد التشبيه في قوله تعالى كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ على قول رُسُلًا مُبَشِّرِينَ بتجليات اللطف وَمُنْذِرِينَ بتجليات القهر لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ أي لئلا يكون لهم ظهور وسلطنة بعد ما محي ذلك بإمداد الرسل وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً فيمحو صفاتهم ويفني ذواتهم حَكِيماً فيفيض عليهم من صفاته ويبقيهم في ذاته حسبما تقتضيه الحكمة لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ لتجليه فيه سبحانه أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ أي متلبسا بعلمه المحيط الذي لا يعزب عنه مثقال ذرة في السموات ولا في الأرض.
{ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ } “Onlara güzel ve temiz şeyleri haram kıldık”; üç cennette bulunan büyük ve yüce şeyleri; { أُحِلَّتْ لَهُمْ } “kendilerine helal kılınmış olan”; bu engeller olmasaydı istidatlarına göre helal kılınmış olanları; { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle”; yani Sübhânehu'ya ulaştıran yolundan; { كَثِيراً } “birçoklarını”; yani birçok yaratılmışı ki onlar ruhanî kuvvetlerdir; { وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا } “ve faiz almaları sebebiyle”; o da meyvesi olmayan ihtilaf ağacı gibi olan cedelî resmî ilmin fazlalıkları ile bedenî lezzetler ve nefsanî hazlardır; { وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ } “halbuki ondan menedilmişlerdi”; çünkü o en büyük perdedir; { وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “ve insanların mallarını haksızlıkla yemeleri sebebiyle”; yani ruhanî kuvvetlerin ilimlerini değersiz dünyalıkları elde etmekte kullanmaları veya hırs ve tamah rezilliğiyle kulların elindekileri almaları sebebiyle. { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } “Fakat ilimde derinleşenler”; nefislerin itirazı ve sırların çalkantısı olmaksızın Allah Sübhânehu'dan gelen özel işitmede istikamet üzere olanlar; { وَالْمُؤْمِنُونَ } “ve inananlar”; ayânî imanla inananlar; { يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar”; şer'î hükümlere ve ilahî sırlara inandıkları hâlde; { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } “ve namazı dosdoğru kılanlar”; en kâmil veçhile; { وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “ve zekâtı verenler”; varlıklarını itaat çeşitlerine sarf etmek suretiyle; { وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ve Allah'a ve ahiret gününe inananlar”; yani mebde' ve meâda inananlar; matuflardan maksat daha önce belirttiğimiz gibi tek bir topluluktur; { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “işte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz”; kendileri için hazırlanan cennetlerde takdirine paha biçilemeyecek bir mükâfat. { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ } “Nuh'a vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” ayetindeki teşbih, bir görüşe göre Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de oruç farz kılındı” kavlindeki teşbih gibidir. { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ } “müjdeleyiciler”; lütuf tecellileriyle; { وَمُنْذِرِينَ } “ve uyarıcılar olarak elçiler [gönderdik]”; kahır tecellileriyle; { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye”; yani elçilerin imdadıyla bu durum silindikten sonra onların bir zuhuru ve hâkimiyeti kalmasın diye; { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } “Allah Azîzdir”; sıfatlarını siler ve zatlarını fena kılar; { حَكِيماً } “Hakîmdir”; hikmetin gerektirdiği üzere sıfatlarından onlara feyiz verir ve Kendisinde onları baki kılar. { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder”; Sübhânehu onda tecelli ettiği için; { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “onu kendi ilmiyle indirdi”; yani göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şeyin dahi Kendisinden gizli kalmadığı kuşatıcı ilmiyle mütelebbis olarak indirdi.
ومن هنا علم ﷺ ما كان وما هو كائن وَالْمَلائِكَةُ هم أصحاب النفوس القدسية يَشْهَدُونَ أيضا لعدم احتجابهم وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً لأنه الجامع ولا موجود غيره، والله تعالى الموفق للصواب.
Buradan hareketle o ﷺ olmuş ve olacak olanı bilmiştir. { وَالْمَلائِكَةُ } “Melekler de”; onlar kudsî nefis sahipleridir; { يَشْهَدُونَ } “şahitlik ederler”; perdeli olmadıkları için onlar da şahitlik ederler; { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “şahit olarak Allah yeter”; çünkü O toplayandır (câmi') ve O'ndan başka mevcut yoktur. Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بما أنزل إليك، أو بكل ما يجب الإيمان به ويدخل ذلك فيه دخولا أوليا، والمراد بهم اليهود، وكأن الجملة لبيان حكم الله سبحانه فيهم بعد بيان حالهم وتعنتهم وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أي دين الإسلام من أراد سلوكه بإنكارهم نعت النبي ﷺ، وقولهم: لا نعرفه في كتابنا وأن شريعة موسى ﵇ لا تنسخ، وأن الأنبياء لا يكونون إلا من أولاد هارون وداود ﵉.
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler”; sana indirileni yahut iman edilmesi vacip olan her şeyi inkâr edenler ki bu da ona öncelikle dâhildir; kendilerinden maksat Yahudilerdir. Sanki bu cümle, onların durumları ve inatçılıkları beyan edildikten sonra Allah Sübhânehu'nun onlar hakkındaki hükmünü beyan etmek içindir; { وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolundan alıkoyanlar”; Peygamber ﷺ'in vasfını inkâr ederek, 'Biz onu kitabımızda tanımıyoruz, Mûsâ (aleyhisselâm)'ın şeriatı neshedilmez ve peygamberler ancak Hârûn ve Dâvûd'un (aleyhimesselâm) soyundan olur' diyerek İslam dinine girmek isteyenleri alıkoyanlar;
وقرىء «صدوا» بالبناء للمفعول قَدْ ضَلُّوا بالكفر والصد ضَلالًا بَعِيداً لأنهم جمعوا بين الضلال
'Suddû' meçhul sîgasıyla da okunmuştur. { قَدْ ضَلُّوا } “andolsun sapmışlardır”; inkâr etmek ve alıkoymak suretiyle; { ضَلالًا بَعِيداً } “derin bir sapıklıkla”; çünkü onlar sapıklık
والإضلال ولأن المضل يكون أقوى وأدخل في الضلال وأبعد عن الانقلاع عنه إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بما ذكر آنفا وَظَلَمُوا محمدا ﷺ بإنكار نبوته وكتمان نعوته الجليلة، أو الناس بصدهم لهم عن الصراط المستقيم، والمراد أن الذين جمعوا بين الكفر وهذا النوع من الظلم.
ile saptırmayı bir araya getirmişlerdir; saptıran kimse sapıklıkta daha kuvvetli, ona daha çok batmış ve ondan kurtulmaktan daha uzaktır. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler”; az önce zikredilen şeyleri inkâr edenler; { وَظَلَمُوا } “ve zulmedenler”; peygamberliğini inkâr edip yüce vasıflarını gizleyerek Muhammed ﷺ'e yahut insanları dosdoğru yoldan alıkoyarak insanlara zulmedenler; maksat küfür ile bu tür zulmü bir araya getirenlerdir;
لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ لاستحالة تعلق المغفرة بالكافر، والآية في اليهود على الصحيح، وقيل: إنها في المشركين وما قبلها في اليهود، وزعم بعضهم أن المراد من الظلم ما ليس بكفر من سائر أنواع الكبائر، وحمل الآية على معنى أن الذين كان بعضهم كافرين، وبعضهم ظالمين أصحاب كبائر لَمْ يَكُنِ إلخ، ولا يخفى أن ذلك عدول عن الظاهر لم يدع إليه إلا اعتقاد أن العصاة مخلدون في النار تخليد الكفار، والآية تنبو عن هذا المعتقد، فإنه قد جعل فيها الفعلان كلاهما صلة للموصول فيلزم وقوع الفعلين جميعا من كل واحد من آحاده، ألا تراك إذا قلت:
{ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir”; çünkü bağışlamanın kâfire taalluk etmesi imkânsızdır. Sahih olan görüşe göre ayet Yahudiler hakkındadır; müşrikler hakkında olduğu, öncekilerin ise Yahudiler hakkında olduğu da söylenmiştir. Bazıları zulümden maksadın diğer büyük günah türlerinden küfür olmayanlar olduğunu iddia etmiş ve ayeti: 'Bir kısmı kâfir, bir kısmı da büyük günah sahibi zalimler olan kimseleri Allah bağışlayacak değildir...' manasına hamletmiştir. Gizli değildir ki bu, günahkârların da kâfirler gibi cehennemde ebedî kalacağı inancından başka hiçbir gerekçesi olmayan zahirden bir sapmadır. Ayet bu inancı reddetmektedir; zira ayette her iki fiil de ism-i mevsûlün sılası kılınmıştır, dolayısıyla topluluğun fertlerinin her birinden her iki fiilin de sadır olması gerekir. Görmez misin ki:
الزيدون قاموا فقد أسندت القيام إلى كل واحد من آحاد الجمع، فكذلك لو عطفت عليه فعلا آخر لزم فيه ذلك ضرورة، وسياق الآية أيضا يأبى ذلك المعنى لكن لم يزل ديدن المعتزلة اتباع الهوى فلا يبالون بأي واد وقعوا وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ لعدم استعدادهم للهداية إلى الحق والأعمال الصالحة التي هي طريق الجنة، والمراد من الهداية المفهومة من الاستثناء بطريق الإشارة كما قال غير واحد: خلقه سبحانه لأعمالهم السيئة المؤدية لهم إلى جهنم حسب استعدادهم، أو سوقهم إلى جهنم يوم القيامة بواسطة الملائكة، وذكر بعضهم أن التعبير بالهداية تهكم إن لم يرد بها مطلق الدلالة، والطريق على عمومه، والاستثناء متصل كما اختاره أبو البقاء وغيره، وجوز السمين أن يراد بالطريق شيء مخصوص وهو العمل الصالح والاستثناء منقطع خالِدِينَ فِيها حال مقدرة من الضمير المنصوب لأن الخلود يكون بعد إيصالهم إلى جهنم، ولو قدر يقيمون خالدين لم يلتئم، وقيل: يمكن أن يستغنى عن جعله حالا مقدرة بأن هذا من الدلالة الموصلة إلى جهنم، أو الدلالة إلى طريق يوصل إليها فهو حال عن المفعول باعتبار الإيصال لا الدلالة فتدبر، وقوله تعالى: أَبَداً نصب على الظرفية رافع احتمال أن يراد بالخلود المكث الطويل وَكانَ ذلِكَ أي انتفاء غفرانه وهدايته سبحانه إياهم وطرحهم في النار إلى الأبد عَلَى اللَّهِ يَسِيراً سهلا لا صارف له عنه، وهذا تحقير لأمرهم وبيان لأنه تعالى لا يعبأ بهم ولا يبالي.
'Zeydler ayağa kalktılar' dediğinde kıyamı çoğulun fertlerinin her birine isnat etmiş olursun; aynı şekilde ona başka bir fiili atfetsen onda da zorunlu olarak bu gerekir. Ayetin siyakı da bu manayı reddeder; fakat Mutezile'nin âdeti hevasına uymaktır, hangi vadide helak olduklarına aldırmazlar. { وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً } “Onları bir yola iletecek de değildir”; { إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ } “cehennem yolundan başka”; hakka ve cennetin yolu olan salih amellere hidayet bulmaya istidatları olmadığı için. İstisnadan işaret yoluyla anlaşılan hidayetten maksat, birden fazla âlimin dediği gibi, istidatlarına göre kendilerini cehenneme götüren kötü amellerini Sübhânehu'nun yaratmasıdır yahut melekler vasıtasıyla kıyamet gününde cehenneme sevk edilmeleridir. Bazıları, mutlak yol gösterme kastedilmediği takdirde hidayet ile tabir edilmesinin tehekküm (alay) olduğunu belirtmiştir; yol ise umumîdir ve Ebû'l-Bekâ ve diğerlerinin tercih ettiği üzere istisna muttasıldır. Semîn ise yol ile özel bir şeyin, yani salih amelin kastedilmesini ve istisnanın munkatı' olmasını caiz görmüştür. { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcılar olarak”; mansub zamirden mukadder bir hâldir; çünkü ebedî kalış cehenneme ulaştırılmalarından sonra olur. Şayet 'ebedî kalarak ikamet ederler' şeklinde takdir edilseydi tam oturmazdı. Denildi ki: Bunun cehenneme ulaştıran delalet veya ona ulaştıran bir yola delalet kabilinden olmasıyla mukadder hâl kılınmasından müstağni olunabilir; bu takdirde delalet bakımından değil ulaştırma bakımından mef'ûlden hâldir; iyi düşün! Teâlâ'nın: { أَبَداً } “ebediyen” kavli zarf olarak mansubdur ve ebedîlikten uzun süre kalmanın kastedilmesi ihtimalini ortadan kaldırır. { وَكانَ ذلِكَ } “Ve bu”; yani Sübhânehu'nun onları bağışlamaması, hidayete erdirmemesi ve ebediyen ateşe atması; { عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Allah'a pek kolaydır”; O'nu bundan çevirecek hiçbir şey olmaksızın pek kolaydır. Bu onların durumunu küçümsemek ve Teâlâ'nın onlara hiç değer vermediğini ve aldırmadığını beyandır.
يا أَيُّهَا النَّاسُ خطاب لجميع المكلفين بعد أن حكى سبحانه لرسوله ﷺ تعلل اليهود بالأباطيل واقتراحهم الباطل تعنتا، ورد جل شأنه عليهم بما رد وأكد ذلك بما أكد، وفي توجيه الخطاب إليهم وأمرهم بالإيمان مشفوعا بالوعد والوعيد بعد تنبيه على أن المحجة قد وضحت والحجة قد لزمت فلم يبق لأحد عذر في القبول، وقيل:
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!”; Sübhânehu, Resûlü ﷺ'e Yahudilerin bâtıl gerekçeler ileri sürüşlerini ve inatçılıkla bâtıl tekliflerde bulunuşlarını anlattıktan, şânı yüce Allah onlara gereken cevabı verip bunu tekitlerle pekiştirdikten sonra bütün mükelleflere hitaptır. Hitabın onlara yöneltilmesinde ve vaad ile vaîd eşliğinde imanla emredilmelerinde, caddenin aydınlandığına ve hüccetin kesinleştiğine, dolayısıyla kabul etme hususunda hiç kimsenin bir mazereti kalmadığına bir dikkat çekme vardır. Denildi ki:
الخطاب لأهل مكة لأن الخطاب- بيا أيها الناس- أينما وقع لهم، ولا يخفى أن التعميم أولى، وما ذكر في حيز الاستدلال، وإن روي عن بعض السلف أغلبي، وقيل: هو للكفار مطلقا إبقاء للأمر على ظاهره، ولم يحتج إلى حمله على ما يعم الأحداث والثبات قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ يعني به محمدا ﷺ، وإيراده ﵊ بعنوان الرسالة لتأكيد وجوب طاعته بِالْحَقِّ أي متلبسا به، وفسر بالقرآن، وبدين الإسلام وبشهادة التوحيد، وجوز أن تكون الباء للتعدية أو للسببية متعلقة- بجاء- أي جاءكم بسبب إقامة الحق، وقوله سبحانه: مِنْ رَبِّكُمْ متعلق إما بالفعل أيضا أو بمحذوف وقع حالا من الحق أي جاءكم به من عند الله تعالى، أو كائنا منه سبحانه، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير المخاطبين للإيذان بأن ذلك لتربيتهم وتبليغهم إلى كمالهم اللائق بهم ترغيبا لهم في الامتثال لما بعد من الأمر كما أن في ذكر الجملة تمهيدا لما يعقبها من ذلك وقيل: إنها تكرير للشهادة وتقرير للمشهود به وتمهيد لما ذكر فَآمِنُوا أي بالرسول ﷺ وبما جاء به من الحق، والفاء للدلالة على إيجاب ما قبلها لما بعدها، وقوله سبحانه: خَيْراً لَكُمْ منصوب بفعل محذوف وجوبا تقديره وافعلوا أو ائتوا خيرا لكم، وإلى هذا ذهب الخليل وسيبويه، وذهب الفراء إلى أنه نعت لمصدر محذوف أي إيمانا خيرا لكم، وأورد عليه أنه يقتضي أن الإيمان ينقسم إلى خير وغيره، ودفع بأنه صفة مؤكدة، وأن مفهوم الصفة قد لا يعتبر، وعلى القول باعتباره قد يقال: إن ذكره تعريض بأهل الكتاب فإن لهم إيمانا ببعض ما يجب الإيمان به كاليوم الآخر مثلا إلا أنه ليس خيرا حيث لم يكن على الوجه المرضي.
Hitap Mekkelileredir; çünkü { يا أيها الناس } hitabı nerede geçerse onlara aittir. Gizli değildir ki genelleştirmek daha evlâdır; istidlal sadedinde zikredilen bu kural ise seleften bazılarından rivayet edilmiş olsa da ekseriyete dayalıdır. Denildi ki: Emri zahiri üzere bırakmak için mutlak olarak kâfirleredir; yeni iman etmeyi ve imanda sebatı kapsayacak şekilde hamletmeye gerek duyulmamıştır. { قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ } “Elçi size gelmiştir”; bununla Muhammed ﷺ kastedilmektedir; ona (aleyhisselâm) elçilik unvanıyla hitap edilmesi ona itaatin farziyetini tekit içindir; { بِالْحَقِّ } “hak ile”; yani hakka bürünmüş olarak; bu da Kur'an ile, İslam dini ile ve tevhid şehadeti ile tefsir edilmiştir. Bâ harfinin ta'diye yahut sebebiyet için olup { جاء } fiiline müteallık olması da caiz görülmüştür; yani 'hakkı ikame etmek sebebiyle size geldi' demektir. Sübhânehu'nun: { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” kavli ise ya yine bu fiile müteallıktır yahut { الحق } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'onu size Allah Teâlâ'nın katından getirdi' veya 'Sübhânehu'dan sâdır olarak geldi' demektir. Muhatapların zamirine izafe edilerek rububiyet unvanına yer verilmesi, bunun kendilerini terbiye etmek ve kendilerine layık kemâle ulaştırmak için olduğunu bildirmek ve kendilerinden sonra gelen emre uymaya onları teşvik etmek içindir; nitekim bu cümlenin zikredilmesinde kendisinden sonra gelecek emre bir zemin hazırlama vardır. Bunun şahitliğin bir tekrarı, şahitlik edilenin takriri ve zikredilen hususa bir hazırlık olduğu da söylenmiştir. { فَآمِنُوا } “O hâlde inanın”; yani Peygamber ﷺ'e ve getirdiği hakka inanın. Fâ harfi, kendisinden öncekinin kendisinden sonrakini gerektirdiğini göstermek içindir. Sübhânehu'nun: { خَيْراً لَكُمْ } “hakkınızda hayırlı olur” kavli, takdiri 'hakkınızda hayırlı olanı yapın veya hayırlı olana gelin' şeklinde olan vücuben mahzuf bir fiille mansubdur; Halîl ve Sîbeveyh bu görüşe meyletmiştir. Ferrâ ise mahzuf bir masdara sıfat olduğu görüşüne gitmiştir, yani 'sizin için daha hayırlı bir imanla [iman edin]' demektir. Buna karşı, bu durumun imanın hayırlı olan ve olmayan kısımlarına ayrılmasını gerektireceği itirazı getirilmiştir; ancak buna pekiştirici bir sıfat olduğu ve sıfatın mefhumunun bazen dikkate alınmayacağı şeklinde cevap verilmiştir. Mefhumun dikkate alınacağı görüşüne göre ise şöyle denilebilir: Bunun zikredilmesi Ehl-i Kitap'a bir tarizdir; zira onların ahiret günü gibi iman edilmesi gereken bazı şeylere imanları vardır; ancak razı olunan şekilde olmadığı için bu hayırlı bir iman değildir.
وذهب الكسائي وأبو عبيد إلى أنه خبر كان مضمرة، والتقدير يكن الإيمان خيرا لكم، ورد بأن كان تحذف مع اسمها دون خبرها إلا في مواضع اقتضته، وأن المقدر جواب شرط محذوف فيلزم حذف الشرط وجوابه إذ التقدير إن تؤمنوا يكن الإيمان خيرا، وأجيب بأن تخصيص حذف كان واسمها في مواضع لا يسلمه هذا القائل وبأن لزوم حذف الشرط وجوابه مبني على أن الجزم بشرط مقدر، وإن قلنا: بأنه بنفس الأمر وأخواته كما هو مذهب لبعض النحاة لم يرد ذلك، ونقل مكي عن بعض الكوفيين أنه منصوب على الحال وهو بعيد وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من الموجودات سواء كانت داخلة في حقيقتهما وبذلك يعلم حال أنفسهما على أبلغ وجه وآكده، أو خارجة عنهما مستقرة فيهما من العقلاء وغيرهم ويدخل في ذلك المخاطبون دخولا أوليا أي كل ذلك له تعالى خلقا
Kisâî ve Ebû Ubeyd ise bunun gizli bir kâne'nin haberi olduğu görüşüne varmışlardır; takdiri 'iman sizin için hayırlı olsun/olur' şeklindedir. Buna, kâne'nin gerektiren yerler müstesna haberi bırakılıp ismiyle birlikte hazfedilemeyeceği ve takdir edilenin mahzuf bir şartın cevabı olması sebebiyle şartın ve cevabının birlikte hazfedilmesini gerektireceği şeklinde itiraz edilmiştir; zira takdir 'eğer iman ederseniz iman sizin için hayırlı olur' şeklindedir. Buna ise kâne ve isminin hazfini belirli yerlere hasretmenin bu görüş sahibince kabul edilmediği ve şart ile cevabının hazfinin gerekmesinin cezm edatının mukadder bir şarta bağlı olması esasına dayandığı; şayet bazı nahivcilerin mezhebi olduğu gibi bizzat emrin ve benzerlerinin kendisiyle meczum olduğunu söylersek bu itirazın vârid olmayacağı şeklinde cevap verilmiştir. Mekkî, Kûfelilerin bazılarından bunun hâl olarak mansub olduğunu nakletmiştir ki bu uzaktır. { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”; ister onların hakikatine dâhil olan varlıklar olsun -ki bununla bizzat kendilerinin durumu en beliğ ve en kesin şekilde bilinir-, isterse onların haricinde akıl sahipleri ve diğerlerinden olup içlerinde yerleşik bulunan varlıklar olsun mevcudatın tamamı O'nundur; hitap edilenler de buna öncelikle dâhildir; yani yaratma,
وملكا وتصرفا، ولا يخرج من ملكوته وقهره ذرة فما دونها، والجملة دليل الجواب أقيم مقامه لأن مضمونها مقرر قبل كفرهم فلا يصلح للجواب، والتقدير وإن تكفروا فهو سبحانه قادر على تعذيبكم بكفرهم لأن له جل شأنه ما في السموات والأرض، أو فهو غني عنكم لا يتضرر بكفركم كما لا ينتفع بإيمانكم، وقال بعضهم: التقدير «وإن تكفروا» فقد كابرتم عقولكم.
mülkiyet ve tasarruf bakımından bütün bunlar Teâlâ'nındır; zerre ve ondan daha küçüğü dahi O'nun mülk ve kahrının dışına çıkamaz. Cümle, şartın cevabı makamına kaim kılınan cevabın delilidir; zira onun muhtevası onların küfründen önce de sabittir, dolayısıyla bizzat cevap olmaya elverişli değildir. Takdir şudur: 'Eğer inkâr ederseniz, Sübhânehu inkârları sebebiyle sizi cezalandırmaya kadirdir; çünkü göklerde ve yerde ne varsa hepsi şânı yüce Allah'ındır'; yahut 'O sizden müstağnidir; imanınız O'na fayda vermediği gibi küfrünüz de O'na zarar vermez'. Bazıları şöyle demiştir: Takdir, 'Eğer inkâr ederseniz, akıllarınıza karşı büyüklenip direnmiş olursunuz' şeklindedir.
فَإِنَّ لِلَّهِ سبحانه ما له مما يدل على ما ينافي حالكم واعتقادكم فكيف يتأتى الكفر به مع ذلك، وقيل:
Zira Allah Sübhânehu'nun öyle mülkü vardır ki durumunuza ve inancınıza aykırı olan şeye delalet eder; hâl böyleyken bununla beraber O'nu inkâr etmek nasıl mümkün olabilir? Denildi ki:
التقدير وَإِنْ تَكْفُرُوا فإن عبيدا غيركم لا يكفرون بل يعبدونه وينقادون لأمره، ولا يخلو عن بعد.
Takdir: 'Eğer inkâr ederseniz, sizden başka öyle kullar vardır ki inkâr etmezler, bilakis O'na ibadet eder ve emrine boyun eğerler' şeklindedir; bu da uzak bir ihtimal olmaktan uzak değildir.