Binûn

Nisâ Suresi — 20. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً بأحوال، كل ويدخل في ذلك كفرهم دخولا أوليا حَكِيماً في جميع أفعاله وتدبيراته، ويدخل في ذلك كذلك تعذيب من كفر يا أَهْلَ الْكِتابِ تجريد للخطاب وتخصيص له بالنصارى زجرا لهم عما هم عليه من الضلال البعيد، وإلى ذلك ذهب أبو علي الجبائي وأبو مسلم وجماعة من المفسرين، وعن الحسن أنه خطاب لهم ولليهود لأن الغلو أي مجاوزة الحد والإفراط المنهي عنه في قوله تعالى:

{ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } her şeyin hâllerini hakkıyla bilendir; onların küfrü de öncelikli olarak buna dâhildir; { حَكِيماً } bütün fiillerinde ve tedbirlerinde hikmet sahibidir; inkâr edene azap etmesi de aynı şekilde buna dâhildir. { يا أَهْلَ الْكِتابِ } içinde bulundukları derin sapıklıktan onları vazgeçirmek için hitabın soyutlanması ve Hristiyanlara tahsis edilmesidir. Ebû Ali el-Cübbâî, Ebû Müslim ve müfessirlerden bir grup bu görüşe varmıştır. Hasan'dan ise bunun hem onlara hem de Yahudilere yönelik bir hitap olduğu rivayet edilmiştir; zira Yüce Allah'ın şu kavlindeki nehyedilen gulüvv yani haddi aşma ve aşırılık:

لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وقع منهم جميعا، أما النصارى، فقال بعضهم: عيسى ﵇ ابن الله ﷿، وبعضهم أنه الله سبحانه، وآخرون ثالث ثلاثة وأما اليهود فقالوا: إنه ﵇ ولد لغير رشده، ورجح ما عليه الجماعة بأن قول اليهود قد نعى فيما سبق وبأنه أوفق بما بعد وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ أي لا تذكروا ولا تعتقدوا إلا القول الحق دون القول المتضمن لدعوى الاتحاد والحلول واتخاذ الصاحبة والولد والاستثناء مفرغ، وهو متصل عند الأكثرين.

{ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } “Dininizde haddi aşmayın” [ifadesi], hepsinden sadır olmuştur. Hristiyanlara gelince; onlardan bazısı "İsa aleyhisselam Allah azze ve celle'nin oğludur" demiş, bazısı O'nun bizzat Allah Sübhânehu olduğunu söylemiş, diğerleri de üçün üçüncüsü olduğunu iddia etmiştir. Yahudiler ise "O aleyhisselam gayrimeşru bir çocuktur" demişlerdir. Çoğunluğun benimsediği görüş; Yahudilerin sözünün daha önce kınanıp reddedilmiş olması ve sonrasına daha uygun düşmesi sebebiyle tercih edilmiştir. { وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin”; yani ittihad, hulûl, eş ve çocuk edinme iddiasını içeren sözü değil, sadece hak olan sözü zikredin ve ancak ona inanın. İstisna mufarrağdır ve çoğunluğa göre muttasıldır.

وادعى بعض أن المراد من الحق هنا تنزيهه تعالى عن الصاحبة والولد، والأشبه بالاستثناء الانقطاع لأن التنزيه لا يكون مقولا عليه بل له وفيه لأن معنى قال عليه افترى وهو مخالف لما عليه الأكثر في الاستثناء المفرغ فافهم إِنَّمَا الْمَسِيحُ بالتخفيف، وقد مر معناه، وقرىء المسيح بكسر الميم وتشديد السين كالسكيت وهو مبتدأ، وقوله تعالى:

Bazıları buradaki haktan muradın, Teâlâ'yı eş ve çocuktan tenzih etmek olduğunu iddia etmiştir. İstisnanın munkatı' olması daha uygundur; çünkü tenzih O'nun aleyhinde söylenen bir söz değil, O'nun lehinde ve O'nun hakkında [söylenen bir söz] olur. Zira "ona söyledi/aleyhine söyledi" ifadesinin anlamı "iftira etti" demektir; bu da mufarrağ istisnada çoğunluğun benimsediği görüşe muhaliftir, iyi anla! { إِنَّمَا الْمَسِيحُ } hafifletilerek (şeddesiz) okunmuştur, anlamı geçmişti. [Kelime] 'Sikkît' vezninde mîm'in kesresi ve sîn'in şeddesiyle 'el-Mıssîh' şeklinde de okunmuştur; mübtedadır. Yüce Allah'ın:

عِيسَى بدل منه أو عطف بيان له- كما قال أبو البقاء وغيره- وقوله تعالى:

{ عِيسَى } kavli -Ebû'l-Bekâ ve başkalarının belirttiği gibi- ondan bedel veya onun atf-ı beyânıdır. Yüce Allah'ın:

ابْنُ مَرْيَمَ صفة له مفيدة بطلان ما زعموه فيه من نبوته ﵇ له ﷿، وقوله سبحانه:

{ ابْنُ مَرْيَمَ } kavli onun sıfatı olup, onun aleyhisselam Allah azze ve celle'nin oğlu olduğuna dair iddialarının bâtıl olduğunu ifade etmektedir. Şânı yüce Allah'ın:

رَسُولُ اللَّهِ خبر المبتدأ والجملة مستأنفة مسوقة لتعليل النهي عن القول الباطل المستلزم للأمر بضده أي أنه ﵇ مقصور على رتبة الرسالة لا يتخطاها إلى ما تقولون وَكَلِمَتُهُ عطف على رَسُولُ اللَّهِ ومعنى كونه «كلمة» أنه حصل بكلمة كن من غير مادة معتادة، وإلى ذلك ذهب الحسن وقتادة.

{ رَسُولُ اللَّهِ } kavli ise mübtedanın haberidir. Cümle, zıddının emredilmesini gerektiren bâtıl sözden nehyi gerekçelendirmek üzere sevk edilmiş müsteneftir; yani o aleyhisselam sadece risalet mertebesiyle sınırlıdır, sizin söylediğiniz şeylere asla geçemez. { وَكَلِمَتُهُ } [ifadesi] { رَسُولُ اللَّهِ } üzerine matuftur. Onun bir "kelime" olmasının anlamı, alışılagelmiş bir madde olmaksızın "kûn (ol)" kelimesiyle meydana gelmiş olmasıdır; Hasan ve Katâde bu görüşe varmıştır.

وقال الغزالي قدس سره: لكل مولود سبب قريب وبعيد، فالأول المني والثاني قول كن، ولما دل الدليل على عدم القريب في حق عيسى ﵇ أضافه إلى البعيد، وهو قول كن إشارة إلى انتفاء القريب، وأوضحه بقوله سبحانه: أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ أي أوصلها إليها وحصلها فيها، فجعله كالمني الذي يلقى في الرحم فهو استعارة، وقيل: معناه أنه يهتدي به كما يهتدي بكلام الله تعالى، وروي ذلك عن أبي علي الجبائي، وقيل: معناه بشارة الله تعالى التي بشر بها مريم ﵍ على لسان الملائكة كما قال سبحانه: إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ [آل عمران: ٤٥] وجملة أَلْقاها حال على ما قيل: من الضمير المجرور في كَلِمَتُهُ بتقدير قد والعامل فيها معنى الإضافة، والتقدير- وكملته ملقيا إياها- وقيل: حال من ضميره ﵇ المستكن فيما دل عليه وَكَلِمَتُهُ من معنى المشتق الذي هو العامل فيها، وقيل: حال من فاعل كان مقدرة مع إذ المتعلقة بالكلمة باعتبار أن المراد بها المكون، والتقدير إذ كان أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ عطف على ما قبله وسمي عليه السلام

Gazzâlî -kaddesallahu sırrah- şöyle demiştir: "Her doğanın yakın ve uzak bir sebebi vardır. Birincisi meni, ikincisi ise 'kûn' sözüdür. Delil İsa aleyhisselam hakkında yakın sebebin bulunmadığına delalet edince, yakın sebebin yokluğuna işaret etmek üzere onu uzak sebebe yani 'kûn' sözüne izafe etmiştir." Yüce Allah bunu şu kavliyle açıklamıştır: { أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } yani onu ona ulaştırdı ve onda var etti; böylece onu rahme atılan meni gibi kıldı ki bu bir istiâredir. Denildi ki: Bunun anlamı, Allah Teâlâ'nın kelamıyla hidayete erildiği gibi onunla da hidayete erildiğidir. Bu, Ebû Ali el-Cübbâî'den rivayet edilmiştir. Denildi ki: Bunun anlamı, şânı yüce Allah'ın: { إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ } [Âl-i İmrân: 45] buyurduğu gibi meleklerin diliyle Meryem aleyhas-selam'a müjdelediği Allah Teâlâ'nın müjdesidir. { أَلْقاها } cümlesi, denildiğine göre 'kad' takdiriyle { كَلِمَتُهُ } lafzındaki mecrur zamirden hâldir ve bundaki âmil izafet manasıdır; takdiri 've kelimetühû mülkıyen iyyâhâ' (onu ulaştırmış olarak O'nun kelimesidir) şeklindedir. Denildi ki: { كَلِمَتُهُ } lafzının delalet ettiği müştak manasından -ki bundaki âmil odur- onun aleyhisselam gizli zamirinden hâldir. Denildi ki: Kelime ile muradın 'var edilen/yaratılan' olması itibarıyla kelimeye taalluk eden 'iz' ile birlikte mukadder 'kâne'nin fâilinden hâldir; takdiri 'onu Meryem'e ulaştırdığı vakit' şeklindedir. { وَرُوحٌ مِنْهُ } öncesine matuftur; aleyhisselam 'ruh' olarak isimlendirilmiştir;

روحا لأنه حدث عن نفخة جبرائيل ﵇ في درع مريم ﵍ بأمره سبحانه، وجاء تسمية النفخ روحا في كلامهم، ومنه قول ذي الرمة في نار وأحيها بروحك. ومن- متعلقة بمحذوف وقع صفة لروح، وهي لابتداء الغاية مجازا لا تبعيضية كما زعمت النصارى.

çünkü o, Sübhânehu'nun emriyle Cebrail aleyhisselam'ın Meryem aleyhas-selam'ın yakasına üflemesinden meydana gelmiştir. Onların (Arapların) kelamında üflemeye ruh denildiği vâki olmuştur; Zü'r-Rimme'nin ateş hakkında söylediği "Ve onu ruhunla (üflemenle) dirilt" sözü bundandır. 'Min' (مِنْ) harf-i cerri, 'ruh' için sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; bu, Hristiyanların iddia ettiği gibi teb'îziyye (parça bildiren) değil, mecaz yoluyla ibtidâ-i gāyedir (başlangıç bildiren).

يحكى أن طبيبا نصرانيا حاذقا للرشيد ناظر علي بن الحسين الواقدي المروزي ذات يوم فقال له: إن في كتابكم ما يدل على أن عيسى ﵇ جزء منه تعالى، وتلا هذه الآية، فقرأ الواقدي قوله تعالى: وَسَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ [الجاثية: ١٣] فقال: إذن يلزم أن يكون جميع الأشياء جزءا منه ﷾ علوا كبيرا فانقطع النصراني فأسلم، وفرح الرشيد فرحا شديدا، ووصل الواقدي بصلة فاخرة، وقيل: سمي روحا لأن الناس يحيون به كما يحيون بالأرواح، وإلى ذلك ذهب الجبائي، وقيل: الروح هنا بمعنى الرحمة كما في قوله تعالى:

Anlatıldığına göre, er-Reşîd'in mahir bir Hristiyan tabibi bir gün Ali b. el-Hüseyn el-Vâkıdî el-Mervezî ile münazara etti ve ona: "Sizin kitabınızda İsa aleyhisselam'ın O Teâlâ'dan bir parça olduğuna delalet eden bir şey vardır" deyip bu ayeti okudu. Bunun üzerine Vâkıdî, Yüce Allah'ın: { وَسَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ } [el-Câsiye: 13] “Göklerde ve yerde olanların hepsini kendinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi” kavlini okudu ve: "O takdirde bütün eşyanın O'ndan -azze ve celle yüceler yücesidir- bir parça olması gerekir" dedi. Bunun üzerine Hristiyan cevap veremeyip sustu ve Müslüman oldu. er-Reşîd buna son derece sevindi ve Vâkıdî'ye pek değerli bir ihsanda bulundu. Denildi ki: İnsanlar ruhlarla dirildikleri gibi onunla da dirildikleri için 'ruh' diye isimlendirilmiştir; el-Cübbâî bu görüşe varmıştır. Denildi ki: Buradaki ruh, Yüce Allah'ın bir yönden şu kavlinde olduğu gibi:

وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ [المجادلة: ٢٢] على وجه، وقيل: أريد بالروح الوحي الذي أوحي إلى مريم ﵍ بالبشارة، وقيل: جرت العادة بأنهم إذا أرادوا وصف شيء بغاية الطهارة والنظافة قالوا: إنه روح فلما كان عيسى ﵇ متكونا من النفخ لا من النطفة وصف بالروح، وقيل: أريد بالروح السر كما يقال: روح هذه المسألة كذا أي أنه ﵇ سر من أسرار الله تعالى وآية من آياته سبحانه، وقيل: المراد ذو روح على حذف المضاف، أو استعمال الروح في معنى ذي الروح، والإضافة إلى الله تعالى للتشريف، ونظير ذلك ما في التوراة إن موسى ﵇ رجل الله وعصاه قضيب الله. وأورشليم بيت الله، وقيل: المراد من الروح جبريل ﵇، والعطف على الضمير المستكن في أَلْقاها والمعنى ألقاها الله تعالى وجبريل إلى مريم، ولا يخفى بعده وعلى العلات لا حجة للنصارى على شيء مما زعموا في تشريف عيسى ﵇ بنسبة الروح إليه لغيره ﵇ مشاركة له في ذلك، ففي إنجيل لوقا قال يسوع لتلاميذه: إن أباكم السماوي يعطي روح القدس الذين يسألونه، وفي إنجيل متى: إن يوحنا المعمداني امتلأ من روح القدس وهو في بطن أمه، وفي التوراة: قال الله تعالى لموسى ﵇ اختر سبعين من قومك حتى أفيض عليهم من الروح التي عليك فيحملوا عنك ثقل هذا النعت، ففعل فأفاض عليهم من روحه فتبنوا لساعتهم، وفيها في حق يوسف ﵇ يقول الملك: هل رأيتم مثل هذا الفتى الذي روح الله تعالى ﷿ فيه، وفيها أيضا: إن روح الله تعالى حلت على دانيال إلى غير ذلك.

{ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ } [el-Mücâdele: 22] “Ve onları kendinden bir ruh ile desteklemiştir” rahmet anlamındadır. Denildi ki: Ruh ile müjdeyle Meryem aleyhas-selam'a vahyedilen vahiy kastedilmiştir. Denildi ki: Bir şeyi son derece temizlik ve paklıkla nitelemek istediklerinde 'O bir ruhtur' demeleri adet olmuştur; İsa aleyhisselam da nutfeden değil üflemeden meydana geldiği için ruh ile nitelenmiştir. Denildi ki: 'Bu meselenin ruhu şudur' denildiği gibi ruh ile sır kastedilmiştir; yani o aleyhisselam Allah Teâlâ'nın sırlarından bir sır ve Sübhânehu'nun ayetlerinden bir ayettir. Denildi ki: Muzâfın hazfiyle 'ruh sahibi' kastedilmiştir yahut ruh 'ruh sahibi' manasında kullanılmıştır; Allah Teâlâ'ya izafet ise şeref içindir. Tevrat'ta geçen 'Musa aleyhisselam Allah'ın adamı, asası Allah'ın değneği ve Kudüs Allah'ın evidir' ifadeleri de bunun benzeridir. Denildi ki: Ruh ile murat Cebrail aleyhisselam'dır; { أَلْقاها } lafzındaki müstetir zamire atfedilmiştir, anlamı ise: 'Allah Teâlâ ve Cebrail onu Meryem'e ulaştırdı' şeklindedir; bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Her hâlükârda, ruhun İsa aleyhisselam'a nispet edilerek şereflendirilmesinde, başkalarının da bunda ona ortak olması sebebiyle, Hristiyanların iddia ettikleri şeylerden hiçbirine dair bir delil yoktur. Nitekim Luka İncili'nde İsa havarilerine şöyle demiştir: 'Göklerdeki Babanız, kendisinden isteyenlere Kutsal Ruh'u verir.' Matta İncili'nde ise: 'Vaftizci Yahya henüz annesinin karnındayken Kutsal Ruh ile doldu' denmektedir. Tevrat'ta ise: 'Allah Teâlâ Musa aleyhisselam'a: Kavminden yetmiş kişi seç ki, senin üzerindeki ruhtan onlara da akıtayım da bu vasfın ağırlığını seninle birlikte taşısınlar, buyurdu; o da yaptı ve O onların üzerine ruhundan akıttı, onlar da derhal peygamberlik ettiler' denmektedir. Tevrat'ta Yusuf aleyhisselam hakkında kralın şöyle dediği yer alır: 'İçinde Allah Teâlâ azze ve celle'nin ruhu bulunan bu genç gibisini gördünüz mü?' Yine onda: 'Allah Teâlâ'nın ruhu Dânyâl'in üzerine indi' denilmektedir ve buna benzer diğer ifadeler yer alır.

ولعل الروح في جميع ذلك أمر قدسي وسر إلهي يفيضه الله تعالى على من يشاء من عباد حسبما يشاء وفي أي وقت يشاء، وإطلاق ذلك على عيسى ﵇ من باب المبالغة على حد ما قيل في زيد: عدل، وليس المراد به الروح الذي به الحياة أصلا، وقد يظهر ذلك بصورة كما يظهر القرآن بصورة الرجل الشاحب، والموت بصورة الكبش، ويؤيد ذلك في الجملة ما في إنجيل متى في تمام الكلام على تعميد عيسى ﵇: إن يسوع لما تعمد وخرج من الماء انفتحت له أبواب السماء ونظر روح الله تعالى جاءت له في صفة حمامة وإذا بصوت من السماء هذا ابن الحبيب الذي سرت به نفسي فإنه على تقدير صحته يهدم ما يزعمه النصارى من أنه ﵇ تجسد بروح القدس في بطن أمه: وما فيه من وصفه ﵇ بالنبوة سيأتي إن شاء الله تعالى الجواب عنه.

Bütün bunlardaki ruh, muhtemelen Allah Teâlâ'nın kullarından dilediği kimseye, dilediği şekilde ve dilediği vakitte bahşettiği kudsî bir emir ve ilâhî bir sırdır. Bunun İsa aleyhisselam'a ıtlak edilmesi ise, Zeyd hakkında 'adalettir' denilmesi kabilinden mübalağa yoluyladır; bununla asla bizzat kendisiyle hayatın kaim olduğu ruh kastedilmemiştir. Kur'an'ın solgun benizli bir adam suretinde, ölümün de koç suretinde tecessüm etmesi gibi, bu da bazen bir surette tezahür edebilir. Bunu genel olarak Matta İncili'nde İsa aleyhisselam'ın vaftiz edilişi bahsinin sonunda yer alan şu ifadeler teyit etmektedir: 'İsa vaftiz edilip sudan çıktığında göklerin kapıları ona açıldı ve Allah Teâlâ'nın ruhunun bir güvercin suretinde kendisine geldiğini gördü; derken gökten bir ses: Bu, kendisinden hoşnut olduğum sevgili oğlumdur, dedi.' Zira bu -doğruluğu farz edildiğinde- Hristiyanların onun aleyhisselam annesinin karnında Kutsal Ruh ile tecessüt ettiği yönündeki iddialarını yerle bir eder. Orada geçen onun aleyhisselam oğullukla nitelenmesine dair cevap ise inşâallahu teâlâ gelecektir.

فَآمِنُوا بِاللَّهِ وخصوه بالألوهية وَرُسُلِهِ أجمعين ولا تخرجوا أحدا منهم إلى ما يستحيل وصفه به من الألوهية وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ أي الآلهة ثلاثة: الله سبحانه، والمسيح، ومريم كما ينبىء عنه قوله تعالى: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [المائدة: ١١٦] إذ معناه «إلهين» غير الله تعالى فيكونون معه ثلاثة.

{ فَآمِنُوا بِاللَّهِ } “Artık Allah'a” iman edin ve ilâhlığı yalnızca O'na has kılın, { وَرُسُلِهِ } “ve O'nun peygamberlerine” [iman edin] ve onlardan hiçbirini uluhiyet gibi kendisiyle nitelenmesi imkânsız olan bir mertebeye çıkarmayın. { وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } “ve 'üçtür' demeyin”; yani ilâhlar üçtür [demeyin]: Allah Sübhânehu, Mesîh ve Meryem. Nitekim Yüce Allah'ın: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [el-Mâide: 116] “İnsanlara, 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilâh edinin' diyen sen misin?” kavli de bunu ihbar etmektedir; zira bunun anlamı Allah Teâlâ'dan başka 'iki ilâh' demektir, böylece O'nunla birlikte üç olurlar.

وحكي هذا التقدير عن الزجاج، أو الله سبحانه ثلاثة إن صح عنهم أنهم يقولون: الله تعالى جوهر واحد ثلاثة

Bu takdir ez-Zeccâc'dan rivayet edilmiştir; yahut eğer onların: 'Allah Teâlâ tek bir cevherdir, üç

أقانيم، أقنوم الأب، وأقنوم الابن، وأقنوم روح القدس، وأنهم يريدون بالأول الذات أو الوجود، وبالثاني العلم أي الكلمة، وبالثالث الحياة كذا قيل، وتحقيق الكلام في هذا المقام على ما ذكره بعض المحققين أن النصارى اتفقوا على أن الله تعالى جوهر بمعنى قائم بنفسه غير متحيز. ولا مختص بجبهة، ولا مقدر بقدر ولا يقبل الحوادث بذاته ولا يتصور عليه الحدوث والعدم، وأنه واحد بالجوهرية، ثلاثة بالأقنومية، والأقانيم صفات للجوهر القديم، وهي الوجود والعلم والحياة، وعبروا عن الوجود بالأب والحياة بروح القدس والعلم بالكلمة.

uknûmdur; Baba uknûmu, Oğul uknûmu ve Kutsal Ruh uknûmu' dedikleri doğru ise 'Allah Sübhânehu üçtür' [demeyin] şeklindedir. Onların birincisiyle zâtı veya vücûdu, ikincisiyle ilmi yani kelimeyi, üçüncüsüyle de hayatı kastettikleri söylenmiştir. Bazı muhakkiklerin zikrettiğine göre bu makamdaki sözün tahkiki şudur: Hristiyanlar Allah Teâlâ'nın bizâtihi kaim, mekân tutmayan, bir yöne mahsus olmayan, bir miktarla takdir edilemeyen, zâtı hâdisleri kabul etmeyen, hakkında sonradan olma ve yokluk tasavvur edilemeyen bir 'cevher' olduğu ve O'nun cevherlik bakımından bir, uknûmiyet bakımından üç olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Uknûmlar kadîm cevherin sıfatlarıdır; bunlar vücûd, ilim ve hayattır. Vücûdu Baba, hayatı Kutsal Ruh ve ilmi Kelime ile ifade etmişlerdir.

ثم اختلفوا فذهب الملكانية أصحاب ملكا الذي ظهر بالروم واستولى عليها إلى أن الأقانيم غير الجوهر القديم، وأن كل واحد منها إله، وصرحوا بإثبات التثليث، وقالوا: إن الله ثالث ثلاثة سبحانه وتعالى عما يشركون، وأن الكلمة اتحدت بجسد المسيح وتدرعت بناسوته وامتزجت به امتزاج الماء بالخمر وانقلبت الكثرة وحدة وأن المسيح ناسوت كلي لا جزئي وهو قديم أزلي، وأن مريم ولدت إلها أزليا مع اختلافهم في مريم أنها إنسان كلي أو جزئي، واتفقوا على أن اتحاد اللاهوت بالمسيح دون مريم، وأن القتل والصلب وقع على الناسوت واللاهوت معا، وأطلقوا لفظ الأب على الله تعالى، والابن على عيسى ﵇، وذهب نسطور الحكيم- في زمان المأمون- إلى أن الله تعالى واحد والأقانيم الثلاثة ليست غير ذاته ولا نفس ذاته، وأن الكلمة اتحدت بجسد المسيح لا بمعنى الامتزاج بل بمعنى الإشراق أي أشرقت عليه كإشراق الشمس من كوة على بلور.

Sonra ihtilafa düştüler. Rum diyarında ortaya çıkıp oraya hâkim olan Melkâ'nın mensupları olan Melkâniyye fırkası; uknûmların kadîm cevherden başkası olduğu, her birinin bir ilâh olduğu görüşüne vardı, teslisi ispat etmeyi açıkça benimsedi ve: 'Allah üçün üçüncüsüdür -Sübhânehu ve Teâlâ onların ortak koştuklarından pek yücedir-', 'Kelime Mesîh'in bedenine büründü, onun nasûtuyla zırhlandı, suyun şaraba karışması gibi onunla karıştı, çokluk birliğe dönüştü', 'Mesîh cüz'î değil küllî bir nâsûttur, kadîm ve ezelîdir' ve Meryem'in küllî mi yoksa cüz'î bir insan mı olduğu hususunda ihtilaf etmekle birlikte 'Meryem ezelî bir ilâh doğurdu' dediler. Lâhutun Meryem'e değil yalnızca Mesîh'e hulûl edip birleştiği, katl ve çarmıha germe fiilinin ise hem nâsûta hem lâhuta birlikte vuku bulduğu hususunda ittifak ettiler. Baba lafzını Allah Teâlâ'ya, Oğul lafzını ise İsa aleyhisselam'a ıtlak ettiler. Filozof Nestûr ise -el-Me'mûn zamanında- Allah Teâlâ'nın bir olduğu, üç uknûmun ne O'nun zâtının gayrısı ne de zâtının bizzat kendisi olduğu, Kelime'nin Mesîh'in bedenine karışma manasında değil işrâk manasında birleştiği, yani güneşin menfezden billur üzerine vurması gibi onun üzerine parladığı görüşüne vardı.

ومن النسطورية من قال: إن كل واحد من الأقانيم الثلاثة حي ناطق موجود، وصرحوا بالتثليث كالملكانية، ومنهم من منع ذلك، ومنهم من أثبت صفات أخر كالقدرة والإرادة ونحوها لكن لم يجعلوها أقانيم، وزعموا أن الابن لم يزل متولدا من الأب وإنما تجسده وتوحده بجسد المسيح حين ولد، والحدوث راجع إلى الناسوت، فالمسيح إله تام وإنسان تام، وهما قديم وحادث، والاتحاد غير مبطل لقدم القديم ولا لحدوث الحادث. وقالوا: إن الصلب ورد على الناسوت دون اللاهوت، وذهب بعض اليعقوبية إلى أن الكلمة انقلبت لحما ودما فصار الإله هو المسيح، وقالوا:

Nestûrîlerden bazısı üç uknûmun her birinin diri, konuşan ve var olan olduğunu söyledi ve Melkâniyye gibi teslisi açıkça kabul etti. Onlardan bir kısmı ise bunu reddetti. İçlerinden bazıları kudret, irade ve benzeri başka sıfatları ispat etti ancak bunları uknûm kılmadı. Oğul'un ezelden beri Baba'dan doğmakta olduğunu, onun tecessüdünün ve Mesîh'in bedeniyle birleşmesinin ise sadece doğduğu vakit vuku bulduğunu, hudûsun (sonradan olmanın) nâsûta ait olduğunu iddia ettiler; buna göre Mesîh tam bir ilâh ve tam bir insandır, bu ikisi ise kadîm ve hâdistir; ittihad (birleşme) ne kadîmin kıdemini ne de hâdisin hudûsunu iptal eder. Çarmıha germenin lâhuta değil nâsûta vuku bulduğunu söylediler. Ya'kūbiyye fırkasından bazıları ise Kelime'nin ete ve kana dönüştüğünü, böylece ilâhın bizzat Mesîh olduğunu söylediler ve:

إن الله هو المسيح عيسى ابن مريم، ورووا عن يوحنا الإنجيلي أنه قال في صدر إنجيله: إن الكلمة صارت جسدا وحلت فينا، وقال: في البدء كانت الكلمة والكلمة عند الله والله تعالى هو الكلمة، ومنهم من قال: ظهر اللاهوت بالناسوت بحيث صار هو هو وذلك كظهور الملك في الصورة المشار إليه بقوله تعالى: فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا

'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesîh İsa'dır' dediler. İncil yazarı Yuhanna'dan, İncil'inin başında şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Kelime beden oldu ve aramızda yaşadı' ve: 'Başlangıçta Kelime vardı, Kelime Allah'ın yanındaydı ve Kelime Allah Teâlâ idi.' Onlardan bazısı şöyle dedi: 'Lâhut, nâsûtta öyle bir tezahür etti ki bizzat o oldu; bu, Yüce Allah'ın: { فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا }

[مريم: ١٧] ومنهم من قال: جوهر الإله القديم وجوهر الإنسان المحدث تركبا تركب النفس الناطقة مع البدن وصارا جوهرا واحدا، وهو المسيح، وهو الإله، ويقولون صار الإله إنسانا وإن لم يصر الإنسان إلها كما يقال في الفحمة الملقاة في النار صارت نارا، ولا يقال: صارت النار فحمة، ويقولون: إن اتحاد اللاهوت بالإنسان الجزئي دون الكلي، وإن مريم ولدت إلها وإن القتل والصلب واقع على اللاهوت والناسوت جميعا إذ لو كان على أحدهما بطل الاتحاد، ومنهم من قال: المسيح مع اتحاد جوهره قديم من وجه، محدث من وجه، ومن اليعقوبية من قال: إن الكلمة لم تأخذ من مريم شيئا وإنما مرت بها كمرور الماء بالميزاب، ومنهم من زعم أن الكلمة كانت تداخل جسد المسيح فتصدر عنه الآيات التي كانت تظهر عنه وتفارقه تارة فتحله الآفات والآلام، ومن النصارى من زعم أن معنى اتحاد اللاهوت بالناسوت ظهور اللاهوت على الناسوت وإن لم ينتقل من اللاهوت إلى الناسوت شيء ولا حل فيه، وذلك كظهور نقش الطابع على الشمع والصورة المرئية في المرآة، ومنهم من قال: إن الوجود والكلمة قديمان والحياة مخلوقة ومنهم من قال إن الله تعالى واحد وسماه أبا وأن المسيح كلمة الله تعالى وابنه على طريق الاصطفاء وهو مخلوق قبل العالم وهو خالق للأشياء كلها.

[Meryem: 17] “Böylece ona tastamam bir insan şeklinde göründü” kavlinde işaret edilen meleğin bir surette görünmesi gibidir.' Onlardan bazısı da şöyle dedi: 'Kadîm ilâhın cevheri ile sonradan yaratılan insanın cevheri, nâtık nefsin bedenle birleşip terkip oluşturması gibi terkip oluşturdu ve tek bir cevher oldular; o da Mesîh'tir ve o ilâhtır.' Ateşe atılan kömür hakkında 'ateş oldu' denilip ateş hakkında 'kömür oldu' denilmediği gibi, 'İlâh insan oldu, insan ilâh olmasa da' derler. Lâhutun küllî değil cüz'î insanla birleştiğini, Meryem'in bir ilâh doğurduğunu, katl ve çarmıha germenin hem lâhuta hem nâsûta birlikte vuku bulduğunu, zira ikisinden birine vuku bulmuş olsaydı ittihadın bâtıl olacağını söylerler. Onlardan bazısı: 'Mesîh, cevherinin birliğiyle beraber bir yönden kadîm, bir yönden hâdistir' demiştir. Ya'kūbîlerden bazısı: 'Kelime Meryem'den hiçbir şey almadı, sadece suyun oluktan akıp geçmesi gibi onun içinden geçip gitti' demiştir. Bazıları ise Kelime'nin Mesîh'in bedenine girip çıktığını, kendisinden zahir olan mucizelerin o girdiğinde sadır olduğunu, bazen de ondan ayrıldığını ve o zaman ona âfet ve acıların isabet ettiğini iddia etmiştir. Hristiyanlardan bazısı lâhutun nâsûtla birleşmesinin anlamının, lâhuttan nâsûta hiçbir şey intikal etmeksizin ve ona hulûl etmeksizin lâhutun nâsût üzerinde tezahür etmesi olduğunu ileri sürmüştür; bu, mühür nakşının mum üzerinde ve suretin aynada görünmesi gibidir. Onlardan bazısı vücûd ve Kelime'nin kadîm olduğunu, hayatın ise yaratılmış olduğunu söylemiştir. Bazıları da Allah Teâlâ'nın bir olduğunu söyleyip O'na 'Baba' ismini vermiş; Mesîh'in ise Allah Teâlâ'nın kelimesi ve seçilme yoluyla oğlu olduğunu, âlemden önce yaratıldığını ve bütün eşyanın yaratıcısı olduğunu söylemiştir.

وحكى المؤرخون وأصحاب النقل أن أريوس أحد كبار النصارى كان يعتقد هو وطائفته توحيد الباري ولا يشرك معه غيره ولا يرى في المسيح ما يراه النصارى بل يعتقد رسالته وأنه مخلوق بجسمه وروحه ففشت مقالته في النصرانية فتكاتبوا واجتمعوا بمدينة نيقية عند الملك قسطنطين وتناظروا فشرح أريوس مقالته، فرد عليه الاكصيدروس بطريق الإسكندرية وشنع على مقالته عند الملك، ثم تناظروا فطال تنازعهم فتعجب الملك من انتشار مقالتهم وكثرة اختلافهم وقام لهم البترك وأمرهم أن يبحثوا عن القول المرضي فاتفق رأيهم على شيء فحرروه وسموه بالأمانة وأكثرهم اليوم عليها، وهي نؤمن بالله تعالى الواحد الأب صانع كل شيء. مالك كل شيء، صانع ما يرى وما لا يرى، وبالرب الواحد المسيح ابن الله تعالى الواحد بكر الخلائق كلها الذي ولد من أبيه قبل العوالم كلها وليس بمصنوع، إله حق.

Tarihçiler ve nakil ehli, Hristiyanların büyüklerinden biri olan Arius'un ve fırkasının Bâri Teâlâ'nın tevhidini benimsediğini, O'na hiçbir şeyi ortak koşmadığını, Mesîh hakkında diğer Hristiyanların gördüklerini görmeyip aksine onun risaletine, bedeni ve ruhuyla yaratılmış olduğuna inandığını nakletmişlerdir. Onun bu görüşü Hristiyanlık içinde yayıldı; bunun üzerine birbirlerine mektuplar yazdılar ve İznik şehrinde Kral Konstantinos'un yanında toplanıp münazara ettiler. Arius kendi görüşünü açıkladı, İskenderiye Patriği Aleksandros ona karşı çıktı ve kralın huzurunda onun görüşünü çirkin gösterdi. Sonra münazara ettiler ve çekişmeleri uzadı; kral görüşlerinin yaygınlığına ve ihtilaflarının çokluğuna şaşırdı. Patrik onlar için ayağa kalktı ve kendilerine üzerinde uzlaşılacak sözü araştırmalarını emretti. Sonunda bir fikir üzerinde ittifak edip onu metne döktüler ve ona 'Amentü' adını verdiler; bugün Hristiyanların çoğu bu inanç üzeredir. O [metin] şöyledir: 'Her şeyi yaratan, her şeyin mâliki olan, görünen ve görünmeyen her şeyi var eden tek Allah'a, Baba'ya inanırız. Bütün yaratılmışların ilk doğanı olan, bütün âlemlerden önce Babasından doğan, yaratılmış olmayan, hak ilâhtan hak ilâh olan,

من إله حق، من جوهر أبيه الذي بيده أتقنت العوالم وخلق كل شيء الذي من أجلنا معاشر الناس، ومن أجل خلاصنا نزل من السماء وتجسد من روح القدس ومريم وصار إنسانا وحبل به وولد من مريم البتول واتجع، وصلب أيام فيلاطس ودفن وقام في اليوم الثالث- كما هو مكتوب- وصعد إلى السماء وجلس على يمين أبيه وهو مستعد للمجيء تارة أخرى للقضاء بين الأموات والأحياء، ونؤمن بروح القدس الواحد روح الحق الذي يخرج من أبيه وبعمودية واحدة لغفران الخطايا، والجماعة واحدة قدسية كاطولكية وبالحياة الدائمة إلى أبد الآبدين انتهى.

kendi eliyle âlemlerin nizam bulduğu ve her şeyin yaratıldığı Babasının cevherinden gelen tek Rab Mesîh'e, Allah Teâlâ'nın biricik Oğluna inanırız. O ki biz insanlar için ve kurtuluşumuz için gökten indi, Kutsal Ruh'tan ve Meryem'den tecessüd edip insan oldu; Bakire Meryem'den gebe kalınıp doğdu, acı çekti; Pilatus günlerinde çarmıha gerildi, gömüldü, -yazıldığı üzere- üçüncü günde dirildi; göğe yükseldi, Babasının sağına oturdu ve ölüler ile diriler arasında hükmetmek üzere tekrar gelmeye hazırdır. Babasından çıkan hak ruh olan tek Kutsal Ruh'a, günahların bağışlanması için tek vaftize, tek, mukaddes, evrensel (katolik) cemaate ve ebediyyen sürecek daimi hayata inanırız.' [Metin] bitti.

وهذه جملة الأقاويل وما لهؤلاء الكفرة من الأباطيل وهي مع مخالفتها للعقول ومزاحمتها للأصول مما لا مستند لها ولا معول لهم فيها غير التقليد لأسلافهم والأخذ بظواهر ألفاظ لا يحيطون بها علما على أن ما سموه أمانة لا أصل له في شرع الإنجيل ولا مأخوذة من قول المسيح ولا من أقوال تلاميذه، وهو مع ذلك مضطرب متناقض متهافت يكذب بعضه بعضا ويعارضه ويناقضه، وإذ قد علمت ذلك فاستمع لما يتلى عليك في ردهم تتميما للفائدة وتأكيدا لإبطال تلك العقائد الفاسدة، أما قولهم: بأن الله تعالى جوهر بالمعنى المذكور فلا نزاع لنا معهم فيه من جهة المعنى بل من جهة الإطلاق اللفظي سمعا، والأمر فيه هين، وأما حصرهم الأقانيم في ثلاثة: صفة الوجود، وصفة الحياة، وصفة العلم فباطل لأنه بعد تسليم أن صفة الوجود زائدة لو طولبوا بدليل الحصر لم يجدوا إليه سبيلا سوى قولهم:

İşte bu, o görüşlerin toplamı ve bu kâfirlerin bâtıl iddialarıdır. Bunlar, akıllara muhalif ve temel esaslarla çelişkili olmasının yanında, atalarını taklit etmekten ve hakikatini kavrayamadıkları birtakım zahir lafızlara sarılmaktan başka hiçbir dayanağı ve güvencesi olmayan şeylerdir. Üstelik onların 'Amentü' dedikleri metnin İncil şeriatında hiçbir aslı olmadığı gibi ne Mesîh'in sözünden ne de havarilerinin sözlerinden alınmıştır. Bununla birlikte o, kendi içinde tutarsız, çelişkili, dökülen, birbirini yalanlayan, zıtlaşan ve birbirini nakzeden bir metindir. Bunu bildiğine göre, faydayı tamamlamak ve bu bâtıl inançların geçersizliğini pekiştirmek için onların reddi sadedinde sana tilavet edilecek şeylere kulak ver. Allah Teâlâ'nın zikredilen anlamda bir 'cevher' olduğuna dair sözlerine gelince; mana cihetinden onlarla bir ihtilafımız yoktur, ihtilafımız sadece nassa dayalı lafzî ıtlak hususundadır ki bu mesele kolaydır. Uknûmları vücûd sıfatı, hayat sıfatı ve ilim sıfatı olmak üzere üçle sınırlandırmalarına gelince, bu bâtıldır; zira vücûd sıfatının zâid olduğu teslim edilse bile, bu sınırlandırmaya dair delil talep edilse:

بحثنا فلم نجد غير ما ذكرناه وهو غير يقيني كما لا يخفى، ثم هو باطل بما تحقق في موضعه من وجوب صفة القدرة والإرادة والسمع والبصر فإن قالوا: الأقانيم هي خواص الجوهر وصفات نفسه، ومن حكمها أن تلزم الجوهر ولا تتعداه إلى غيره وذلك متحقق في الوجود والحياة إذ لا تعلق لوجود الذات القديمة وحياتها بغيرها، وكذلك العلم إذ العلم مختص بالجوهر من حيث هو معلوم به، وهذا بخلاف القدرة، والإرادة فإنهما لا اختصاص لهما بالذات القديمة بل يتعلقان بالغير مما هو مقدور، ومراد، والذات القديمة غير مقدورة ولا مرادة وأيضا فإن الحياة تجزيء عن القدرة والإرادة من حيث إن الحي لا يخلو عنهما بخلاف العلم فإنه قد يخلو عنه، ولأنه يمتنع أجزاء الحياة عن العلم لاختصاص الحياة بامتناع جريان المبالغة والتفضيل بخلاف العلم، قلنا: أما قولهم: إن الوجود والحياة مختصة بذات القديم- ولا تعلق لهما بغيره- فمسلم، ولكن يلزم عليه أن لا يكون العلم أقنوما لتعلقه بغير ذات القديم إذ هو معلوم به فلئن قالوا: العلم إنما كان أقنوما من حيث كان متعلقا بذات القديم لا من حيث كان متعلقا بغيره فيلزمهم أن يكون البصر أقنوما لتعلقه بذات القديم من حيث إنه يرى نفسه ولم يقولوا به، ويلزمهم من ذلك أن يكون بقاء ذات الله تعالى أقنوما لاختصاص البقاء بنفسه وعدم تعلقه بغيره كما في الوجود والحياة، فلئن قالوا: البقاء هو نفس الوجود فيلزم أن يكون الموجود في زمان حدوثه باقيا وهو محال.

'Araştırdık, zikrettiğimizden başkasını bulamadık' sözlerinden başka tutunacak hiçbir yol bulamazlar; bu ise gizli olmadığı üzere kesinlik ifade etmez. Sonra bu iddia, kudret, irade, sem' ve basar sıfatlarının vacip olduğuna dair kendi yerinde sabit olan delillerle de bâtıldır. Şayet: 'Uknûmlar cevherin hassaları ve zâtî sıfatlarıdır; bunların hükmü ise cevhere lüzumu olup ondan başkasına geçmemesidir; bu da vücûd ve hayatta gerçekleşmiştir, zira kadîm zâtın vücûdunun ve hayatının O'ndan başkasıyla taalluku yoktur; ilim de böyledir, zira ilim kendisiyle bilinmesi bakımından cevhere mahsustur. Kudret ve irade ise böyle değildir, zira bu ikisinin kadîm zâta mahsusiyeti yoktur, aksine makdûr ve murâd olan başkasına taalluk ederler; kadîm zât ise ne makdûrdur ne de murâddır. Ayrıca diri olanın bu ikisinden hâli olamaması hasebiyle hayat, kudret ve iradenin yerine geçer; ilim ise böyle değildir, zira diri olan bazen ondan hâli olabilir. Hayatın ilim yerine geçmesi ise imkânsızdır; çünkü hayatta mübalağa ve tafdil (üstünlük) cereyan etmezken ilimde cereyan eder' derlerse, deriz ki: Vücûd ve hayatın kadîm zâta mahsus olup O'ndan başkasına taalluku olmadığına dair sözünüz kabul edilir; fakat bundan, kadîm zâtın gayrısına taalluk etmesi sebebiyle ilmin uknûm olmaması gerekir, zira O'nun gayrısı da onunla bilinmektedir. Şayet: 'İlim başkasına taalluk etmesi bakımından değil, kadîm zâta taalluk etmesi bakımından uknûm olmuştur' derlerse, o takdirde kendi nefsini görmesi bakımından basar (görme) sıfatının da kadîm zâta taalluk etmesi sebebiyle bir uknûm olması gerekir; oysa bunu söylememişlerdir. Yine bundan, vücûd ve hayatta olduğu gibi bekā sıfatının da bizzat kendisine mahsus olması ve başkasına taalluku bulunmaması sebebiyle Allah Teâlâ'nın zâtının bekāsının da bir uknûm olması gerekir. Şayet: 'Bekā bizzat vücûdun kendisidir' derlerse, o takdirde var olanın hudûsu (yaratıldığı) anında bâkî olması gerekir ki bu muhaldir.

وقولهم: بأن الإرادة تجزىء عن القدرة والإرادة إما أن يريدوا به أن القدرة والإرادة نفس الحياة، أو أنهما

Onların: 'İrade, kudret ve iradenin yerine geçer' sözlerine gelince; bununla ya kudret ve iradenin bizzat hayatın kendisi olduğunu kastederler ya da bu ikisinin

خارجتان عنها لازمتان لها لا تفارقانها، فإن كان الأول فقد نقضوا مذهبهم حيث قالوا: إن الحياة أقنوم لاختصاصها بجوهر القديم، والقدرة والإرادة غير مختصتين بذات القديم تعالى، وذلك مشعر بالمغايرة ولا اتحاد معها، وإن قالوا:

ondan ayrı, ona lâzım ve ondan ayrılmaz olduğunu kastederler. Şayet birincisi ise, hayatın kadîm cevhere mahsus olması sebebiyle uknûm olduğunu, kudret ve iradenin ise kadîm zât-ı Teâlâ'ya mahsus olmadığını söyledikleri noktada mezheplerini nakzetmişlerdir; zira bu durum başkalık (gayriyet) hissettirir, gayriyet varken de birlik (ittihad) olmaz. Şayet:

إنها لازمة لها مع المغايرة فهو ممنوع فإنه كما يجوز خلو الحي، عن العلم، فكذلك قد يجوز خلوه عن القدرة والإرادة كما في حالة النوم والإغماء مثلا، وقولهم: إنه يمتنع اجزاء الحياة عن العلم لاختصاص العلم بالمبالغة والتفضيل، فيلزم منه أن لا تكون مجزئة عن القدرة أيضا لاختصاصها بهذا النوع من المبالغة والتفضيل، وأما قولهم: بأن الكلمة حلت في المسيح وتدرعت به فهو باطل من وجهين.

'Başkalaşmakla birlikte ona lâzımdır' derlerse, bu men edilir (kabul edilmez); zira diri olanın ilimden hâli olması caiz olduğu gibi, uyku ve baygınlık hâlinde olduğu gibi kudret ve iradeden de hâli olması caizdir. Onların: 'İlimde mübalağa ve tafdilin bulunması sebebiyle hayatın ilim yerine geçmesi imkânsızdır' sözlerine gelince, bundan kudretin de bu nevi mübalağa ve tafdile mahsus olması hasebiyle [hayatın] kudret yerine de geçmemesi lâzım gelir. Kelime'nin Mesîh'e hulûl ettiği ve onunla zırhlandığı yönündeki sözleri ise iki vecihten bâtıldır:

الأول أنه قد تحقق امتناع حلول صفة القديم في غيره، الثاني أنه ليس القول بحلول الكلمة أولى من القول بحلول الروح وهي الحياة، ولئن قالوا: إنما استدللنا على حلول العلم فيه لاختصاصه بعلوم لا يشاركه فيها غيره، قلنا:

Birincisi, kadîm sıfatın başkasına hulûl etmesinin imkânsızlığı tahakkuk etmiştir. İkincisi, Kelime'nin hulûl ettiğini söylemek, hayat olan Ruh'un hulûl ettiğini söylemekten daha evlâ değildir. Şayet: 'Biz onda ilmin hulûlüne, başkalarının onda kendisine ortak olmadığı ilimlere mahsus olması sebebiyle istidlal ettik' derlerse, deriz ki:

أولا لا نسلم ذلك. فقد روى النصارى أنه ﵇ سئل عن القيامة فلم يجب، وقال لا يعرفها إلا الله تعالى وحده، وثانيا سلمنا لكنه قد اختص عندكم بإحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص وبأمور لا يقدر عليها غيره من المخلوقين بزعمكم، والقدرة عندكم في حكم الحياة إما بمعنى أنها عينها أو ملازمة لها فوجب أن يقال: بحلول الحياة فيه ولم تقولوا به.

Evvelemirde bunu kabul etmeyiz. Zira Hristiyanlar, ona aleyhisselam kıyametten sorulduğunda cevap vermeyip 'Onu tek başına Allah Teâlâ'dan başka kimse bilmez' dediğini rivayet etmişlerdir. İkincisi, [bunu] kabul etsek bile, sizin iddianıza göre o, ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek ve yaratılmışlardan başkasının güç yetiremeyeceği işlerle temayüz etmiştir. Size göre kudret, ya bizzat kendisi olması ya da ona mülazım bulunması manasında hayat hükmündedir; dolayısıyla onda hayatın hulûl ettiğinin söylenmesi gerekirdi, oysa bunu söylemediniz.

وأما قول الملكانية بالتثليث في الآلهة، وأن كل أقنوم إله فلا يخلو إما أن يقولوا: إن كل واحد متصف بصفات الإله تعالى من الوجود والحياة والعلم والقدرة وغير ذلك من الصفات أو ألا يقولوا به، فإن قالوا به فهو خلاف أصلهم، وهو مع ذلك ممتنع لقيام الأدلة على امتناع إلهين، وأيضا فإنهم إما أن يقولوا: بأن جوهر القديم أيضا إله أو ألا يقولوا فإن كان الأول فقد أبطلوا مذهبهم فإنهم مجمعون على الثالوث، وبقولهم هذا يلزم التربيع، وإن كان الثاني لم يجدوا إلى الفرق سبيلا مع أن جوهر القديم أصل والأقانيم صفات تابعة، فكان أولى أن يكون إلها، وإن قالوا بالثاني فحاصله يرجع إلى منازعة لفظية، والمرجع فيها إلى ورود الشرع بجواز إطلاق ذلك، وأما قولهم: بأن الكلمة امتزجت بجسد المسيح فيبطله امتناع حلول صفات القديم بغير ذات الله تعالى، ودعواهم الاتحاد ممتنعة من جهة الدلالة والإلزام، أما الأول فإنهما عند الاتحاد إما أن يقال: ببقائهما أو بعدمهما أو ببقاء أحدهما وعدم الآخر، أما على التقدير الأول فهما اثنان كما كانا، وإن كان الثاني فالواحد الموجود غيرهما وإن كان الثالث فلا اتحاد للاثنينية وعدم أحدهما، وأما على التقدير الثاني فمن أربعة أوجه: الأول أنه إذا جاز أقنوم الجوهر القديم بالحادث، فما المانع من اتحاد صفة الحادث بالجوهر القديم؟ فلئن قالوا المانع أن اتحاد صفة الحادث بالجوهر القديم يوجب نقصه وهو ممتنع، واتحاد صفة القديم بالحادث يوجب شرفه، وشرف الحادث بالقديم غير ممتنع، قلنا: فكما أن ذات القديم تنقص باتحاد صفة الحادث بها فالأقنوم القديم ينقص باتحاده بالناسوت الحادث فليكن ذلك ممتنعا، الثاني أنه قد وقع الاتفاق على امتناع اتحاد أقنوم الجوهر القديم بغير ناسوت المسيح فما الفرق بين ناسوت وناسوت؟ فلئن قالوا: إنما اتحد بالناسوت الكلي دون الجزئي رددناه بما ستعلمه قريبا إن شاء الله تعالى، الثالث أن مذهبهم أن الأقانيم زائدة على ذات الجوهر القديم مع اختصاصها به ولم يوجب قيامها به الاتحاد فأن لا يوجب اتحاد الأقنوم بالناسوت أولى.

Melkâniyye'nin ilâhlarda teslis (üçleme) olduğu ve her uknûmun bir ilâh olduğu yönündeki sözlerine gelince; ya her birinin varlık, hayat, ilim, kudret ve diğer sıfatlar gibi ilâh-ı Teâlâ'nın sıfatlarıyla muttasıf olduğunu söylerler ya da bunu söylemezler. Şayet bunu söylerlerse bu kendi asıllarına aykırıdır; bununla birlikte iki ilâhın bulunmasının imkânsızlığına dair delillerin varlığı sebebiyle de muhaldir. Ayrıca onlar ya kadîm cevherin de bir ilâh olduğunu söylerler ya da söylemezler. Şayet birincisi ise mezheplerini iptal etmiş olurlar; zira onlar üçleme üzerinde icma etmişlerdir, bu sözleriyle ise dörtleme gerekir. Şayet ikincisi ise aradaki farkı açıklamaya hiçbir yol bulamazlar; zira kadîm cevher asıldır, uknûmlar ise ona tâbi sıfatlardır; dolayısıyla onun ilâh olması daha evlâdır. Şayet ikincisini söylerlerse bunun neticesi lafzî bir tartışmaya döner ki bundaki merci de buna dair lafzî ıtlakın cevazına dair şer'î nassın gelmesidir. Kelime'nin Mesîh'in bedenine karıştığı sözlerine gelince; kadîm sıfatların Allah Teâlâ'nın zâtından başkasına hulûlünün imkânsızlığı bunu iptal eder. İttihad iddiaları ise delalet ve ilzam cihetinden muhaldir. Birincisine gelince; ittihad anında ya ikisinin baki kaldığı ya ikisinin yok olduğu ya da birinin baki kalıp diğerinin yok olduğu söylenecektir. Birinci takdire göre eskiden olduğu gibi iki varlık olarak kalırlar. Şayet ikincisi ise var olan tek şey o ikisinin gayrısıdır. Şayet üçüncüsü ise ikilik ve birinin yokluğu sebebiyle ittihad gerçekleşmez. İkinci takdire gelince, bu dört vecihtendir: Birincisi, kadîm cevherin uknûmunun hâdisle birleşmesi caiz olsaydı, hâdisin sıfatının kadîm cevherle birleşmesine ne engel olurdu? Şayet: 'Engel olan şey, hâdisin sıfatının kadîm cevherle birleşmesinin O'nun noksanlığını gerektirmesidir ki bu muhaldir; kadîm sıfatın hâdisle birleşmesi ise onun şerefini gerektirir ve hâdisin kadîm ile şereflenmesi muhal değildir' derlerse, deriz ki: Kadîm zât nasıl hâdis sıfatın kendisiyle birleşmesiyle noksanlaşırsa, kadîm uknûm da hâdis nâsût ile birleşmesiyle noksanlaşır; binaenaleyh bunun da muhal olması gerekir. İkincisi, kadîm cevherin uknûmunun Mesîh'in nâsûtu dışındakilerle birleşmesinin imkânsızlığı hususunda ittifak vaki olmuştur; peki bir nâsût ile diğer nâsût arasındaki fark nedir? Şayet: 'O cüz'î değil küllî nâsût ile birleşmiştir' derlerse, inşâallahu teâlâ yakında öğreneceğin üzere biz bunu reddederiz. Üçüncüsü, onların mezhebine göre uknûmlar O'na mahsus olmakla birlikte kadîm cevherin zâtına zâiddir ve O'nda kaim olmaları bir ittihadı gerektirmemiştir; dolayısıyla uknûmun nâsût ile birleşmesini gerektirmemesi daha evlâdır.

الرابع أن الإجماع منعقد على أن أقنوم الجوهر القديم مخالف للناسوت كما أن صفة نفس الجوهر تخالف نفس العرض، وصفة نفس العرض تخالف الجوهر، فإن قالوا: بجواز اتحاد صفة الجوهر بالعرض أو صفة العرض بالجوهر حتى أنه يصير الجوهر في حكم العرض والعرض في حكم الجوهر، فقد التزموا محالا مخالفا لأصولهم، وإن قالوا: بامتناع اتحاد صفة نفس الجوهر بالعرض ونفس العرض بالجوهر مع أن العرض والجوهر أقبل للتبدل والتغير فلأن

Dördüncüsü; icma mün'akiddir ki kadîm cevherin uknûmu nâsûta muhaliftir; nitekim bizzat cevherin sıfatı bizzat arazın kendisine muhalif olduğu gibi bizzat arazın sıfatı da cevhere muhaliftir. Şayet cevherin sıfatının arazla veya arazın sıfatının cevherle birleşmesinin caiz olduğunu, hatta cevherin araz hükmünde, arazın da cevher hükmünde olacağını söylerlerse, kendi usullerine aykırı bir muhali kabullenmiş olurlar. Şayet araz ile cevherin başkalaşma ve değişmeyi kabule daha yatkın olmasına rağmen bizzat cevherin sıfatının arazla ve bizzat arazın sıfatının cevherle birleşmesinin imkânsız olduğunu söylerlerse, o takdirde

يمتنع في القديم والحادث أولى، وقولهم إن المسيح إنسان كلي باطل من أربعة أوجه: الأول أن الإنسان الكلي لا اختصاص له بجزئي دون جزئي من الناس، وقد اتفقت النصارى أن المسيح مولود من مريم ﵉، وعند ذلك فإما أن يقال: إن إنسان مريم أيضا كلي- كما حكي عن بعضهم- أو جزئي، فإن كان كليا فإما أن يكون هو عين إنسان المسيح أو غيره، فإن كان عينه لزم أن يولد الشيء من نفسه وهو محال، ثم يلزم أن يكون المسيح مريم ومريم المسيح ولم يقل به أحد، وإن كان غيره فالإنسان الكلي ما يكون عاما مشتركا بين جميع، وطبيعته جزء من معنى كل إنسان، ويلزم من ذلك أن يكون إنسان المسيح بطبيعته جزء من مفهوم إنسان مريم وبالعكس وذلك محال، وإن كان إنسان مريم جزئيا فمن ضرورة كون المسيح مولودا عنها أن يكون الكلي الصالح لاشتراك الكثرة منحصرا في الجزئي الذي لا يصلح لذاته وهو ممتنع، الثاني أن النصارى مجمعون على أن المسيح كان مرئيا ومشارا إليه، والكلي ليس كذلك.

kadîm ile hâdiste imkânsız olması evleviyetle geçerlidir. Mesîh'in küllî bir insan olduğu yönündeki sözleri ise dört vecihten bâtıldır: Birincisi, küllî insanın insanlardan belli bir ferde mahsusiyeti olmayıp bütün fertleri kapsar. Hristiyanlar ise Mesîh'in Meryem aleyhas-selam'dan doğduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bu durumda ya Meryem'in insanlığının da bazılarından nakledildiği gibi küllî olduğu söylenecektir ya da cüz'î olduğu söylenecektir. Şayet küllî ise, ya bizzat Mesîh'in insanlığının aynısıdır ya da gayrısıdır. Şayet onun aynısı ise bir şeyin kendi kendisinden doğması gerekir ki bu muhaldir; ayrıca Mesîh'in Meryem, Meryem'in de Mesîh olması gerekir ki bunu hiç kimse söylememiştir. Şayet gayrısı ise, küllî insan herkes arasında müşterek ve umumi olan ve mahiyeti her insanın manasının bir cüz'ü olan şeydir; bundan da Mesîh'in insanlığının mahiyeti itibarıyla Meryem'in insanlığı mefhumunun bir parçası olması ve bunun tersi gerekir ki bu muhaldir. Şayet Meryem'in insanlığı cüz'î ise, Mesîh'in ondan doğmuş olmasının zorunlu neticesi olarak çoklukta ortaklığa elverişli olan küllînin, bizzat zâtı için buna elverişli olmayan cüz'îde mahsur kalması gerekir ki bu da imkânsızdır. İkincisi, Hristiyanlar Mesîh'in görülebilir ve işaret edilebilir olduğu hususunda icma etmişlerdir, oysa küllî böyle değildir.

الثالث أنهم قائلون: إن الكلمة حلت في المسيح إما بجهة الاتحاد أولا بجهة الاتحاد. فلو كان المسيح إنسانا كليا لما اختص به بعض أشخاص الناس دون البعض ولما كان المولود من مريم مختصا بحلول الكلمة دون غيره ولم يقولوا به، الرابع أن الملكانية متفقون على أن القتل وقع على اللاهوت والناسوت، ولو كان ناسوت المسيح كليا لما تصور وقوع الجزئي عليه.

Üçüncüsü, onlar Kelime'nin Mesîh'e ya ittihad cihetiyle yahut ittihad olmaksızın hulûl ettiğini söylemektedirler. Şayet Mesîh küllî bir insan olsaydı, insanların diğer fertleri hariç bazısına tahsis edilmezdi ve Meryem'den doğan kişi de başkaları hariç Kelime'nin hulûlüne mahsus olmazdı; oysa onlar bunu söylememektedirler. Dördüncüsü, Melkâniyye katl fiilinin hem lâhuta hem nâsûta vuku bulduğu hususunda müttefiktir; şayet Mesîh'in nâsûtu küllî olsaydı, cüz'înin ona vuku bulması tasavvur edilemezdi.

وأما ما ذهب إليه نسطور من أن الأقانيم ثلاثة، فالكلام معه في الحصر على طرز ما تقدم، وقوله: ليست عين ذاته ولا غير ذاته فإن أراد بذلك ما أراد به الأشعري في قوله: إن الصفات لا عين ولا غير فهو حق، وإن أراد غيره فغير مفهوم وأما تفسيره العلم بالكلمة، فالنزاع معه- في هذا الإطلاق- لفظي، ثم لا يخلو إما أن يريد بالكلمة الكلام النفسي أو الكلام اللساني، والكلام في ذلك معروف وقوله: إن الكلمة اتحدت بالمسيح بمعنى أنها أشرقت عليه لا حاصل له لأنه إما أن يريد إشراق الكلمة عليه ﵇ ما هو مفهوم من مثاله، وهو أن يكون مطرحا لشعاعها عليه، أو يريد أنها متعلقة به كتعلق العلم القديم بالمعلومات، أو يريد غير ذلك فإن كان الأول يلزم أن تكون الكلمة ذات شعاع، وفي جهة من مطرح شعاعها، ويلزم من ذلك أن تكون جسما، وأن لا تكون صفة للجوهر القديم وهو محال، وإن كان الثاني فهو حق غير أن تعلق الأقنوم بالمسيح بهذا التفسير لا يكون خاصة، وإن كان الثالث فلا بدّ من تصويره ليتكلم عليه.

Nestûr'un uknûmların üç olduğu yönündeki görüşüne gelince, sınırlandırma hususunda onunla yapılacak kelam daha önce geçen minval üzeredir. 'Onlar zâtının ne aynısıdır ne de gayrısıdır' sözüne gelince; şayet bununla Eş'arî'nin 'Sıfatlar ne aynıdır ne gayrıdır' sözüyle kastettiğini kastediyorsa bu haktır; şayet bundan başkasını kastediyorsa anlaşılır değildir. İlmi Kelime ile tefsir etmesine gelince, bu ıtlakta onunla olan tartışma lafzîdir. Sonra ya Kelime ile kelâm-ı nefsîyi ya da kelâm-ı lisânîyi kastediyordur; bu konudaki kelam ise malumdur. 'Kelime Mesîh ile onun üzerine parlaması anlamında birleşti' sözünün ise hiçbir tutar tarafı yoktur; zira o ya Kelime'nin onun aleyhisselam üzerine parlamasıyla verdiği misalden anlaşılan şeyi yani onun Kelime'nin ışıklarının vurduğu bir mahal olmasını kastediyordur, ya kadîm ilmin malumata taalluku gibi ona taalluk ettiğini kastediyordur ya da bundan başkasını kastediyordur. Şayet birincisi ise Kelime'nin bir ışık sahibi olmasını ve ışığının vurduğu yerin bir cihetinde bulunmasını gerektirir; bundan da onun bir cisim olmasını ve kadîm cevherin sıfatı olmamasını gerektirir ki bu muhaldir. Şayet ikincisi ise bu haktır, ancak uknûmun Mesîh'e taalluku bu tefsirle ona mahsus bir hususiyet teşkil etmez. Şayet üçüncüsü ise, hakkında konuşulabilmesi için onun tasvir edilmesi gerekir.

وأما قول بعض النسطورية: إن كل واحد من الأقانيم الثلاثة إله حي ناطق فهو باطل بأدلة إبطال التثليث، وأما من أثبت منهم لله تعالى صفات أخر كالقدرة والإرادة ونحوهما فقد أصاب خلا أن القول بإخراجها عن كونها من الأقانيم مع أنها مشاركة لها في كونها من الصفات تحكم بحت، والفرق الذي يستند إليه باطل كما علمت وأما قولهم: إن المسيح إنسان تام وإله تام، وهما جوهران: قديم وحادث، فطريق ردّه من وجهين الأول التعرض لإبطال كون الأقنوم المتحد بجسد المسيح إلها وذلك بأن يقال: إما أن يقولوا: بأن ما اتحد بجسد المسيح هو إله فقط أو أن كل أقنوم إله كما ذهبت إليه الملكانية، فإن كان الأول فهو ممتنع لعدم الأولوية، وإن كان الثاني فهو ممتنع أيضا لما تقدم، الثاني أنه إذا كان المسيح مشتملا على الأقنوم والناسوت الحادث فإما أن يقولوا: بالاتحاد، أو بحلول الأقنوم في الناسوت، أو حلول الناسوت في الأقنوم، أو أنه لا حلول لأحدهما في الآخر، فإن كان الأول فهو باطل بما سبق في إبطال الاتحاد، وإن كان الثاني فهو باطل بما يبطل حلول الصفة القديمة في غير ذات الله تعالى، وحلول الحادث في القديم، وإن كان الثالث، فإما أن يقال: بتجاورهما واتصالهما أولا، فإن قيل: بالأول فإما أن يقال: بانفصال الأقنوم القديم عن الجوهر الحادث أو لا يقال به، فإن قيل: بالانفصال فهو ممتنع لوجهين الأول ما يدل على إبطال انتقال

Nestûrîlerin bazısının: 'Üç uknûmun her biri diri, konuşan bir ilâhtır' sözlerine gelince, bu teslisi iptal eden delillerle bâtıldır. Onlardan Allah Teâlâ için kudret, irade ve benzeri başka sıfatları ispat edenler ise isabet etmiştir; şu kadar var ki sıfat olma hususunda onlarla ortak olmasına rağmen bu sıfatları uknûm olmaktan çıkarmak sırf keyfî bir hükümdür ve dayandıkları fark da bildiğin üzere bâtıldır. 'Mesîh tam bir insan ve tam bir ilâhtır; bu ikisi kadîm ve hâdis iki cevherdir' sözlerine gelince, bunu reddetmenin yolu iki vecihtendir: Birincisi, Mesîh'in bedeniyle birleşen uknûmun ilâh olmasını iptal etmeye yönelmektir; bu da şöyle denilerek yapılır: Ya Mesîh'in bedeniyle birleşen şeyin yalnızca bir ilâh olduğunu söylerler ya da Melkâniyye'nin gittiği gibi her bir uknûmun bir ilâh olduğunu söylerler. Şayet birincisi ise bir öncelik bulunmaması sebebiyle muhaldir; şayet ikincisi ise daha önce geçtiği üzere yine muhaldir. İkincisi, Mesîh uknûmu ve hâdis nâsûtu ihtiva ettiğine göre, ya ittihadı veya uknûmun nâsûta hulûlünü veya nâsûtun uknûma hulûlünü ya da birinin diğerine hulûl etmediğini söyleyeceklerdir. Şayet birincisi ise ittihadın iptaline dair geçen açıklamalarla bâtıldır. Şayet ikincisi ise kadîm sıfatın Allah Teâlâ'nın zâtından başkasına hulûlünü ve hâdisin kadîme hulûlünü iptal eden gerekçelerle bâtıldır. Şayet üçüncüsü ise, ya bu ikisinin birbirine komşu ve bitişik olduğu söylenecek ya da söylenmeyecektir. Şayet birincisi söylenirse, ya kadîm uknûmun hâdis cevherden ayrıldığı söylenecektir ya da söylenmeyecektir. Şayet ayrıldığı söylenirse bu iki vecihten muhaldir: Birincisi, sıfatın

الصفة عن الموصوف، الثاني أنه يلزم منه قيام صفة حال مجاورتها للناسوت بنفسها وهو محال، وإن لم يقل بانفصال الأقنوم عن الجوهر القديم يلزم منه أن يكون ذات الجوهر القديم متصلة بجسد المسيح ضرورة اتصال أقنومها به، وعند ذلك فليس اتحاد الأقنوم بالناسوت أولى من اتحاد الجوهر القديم به ولم يقولوا بذلك، وإن لم يقل بتجاورهما واتصالهما فلا معنى للاتحاد بجسد المسيح، وليس القول بالاتحاد مع عدم الاتصال بجسد المسيح أولى من العكس، وأما قول من قال منهم: إن الإله واحد، وإن المسيح ولد من مريم وإنه عبد صالح مخلوق إلا أن الله تعالى شرفه بتسميته ابنا فهو كما يقول الموحدون، ولا خلاف معهم في غير إطلاق اسم الابن، وأما قول بعض اليعقوبية: إن الكلمة انقلبت لحما ودما وصار الإله هو المسيح فهو أظهر بطلانا مما تقدم وبيانه من وجهين: الأول أنه لو جاز انقلاب الأقنوم لحما ودما مع اختلاف حقيقتيهما لجاز انقلاب المستحيل ممكنا والممكن مستحيلا والواجب ممكنا أو ممتنعا والممكن- أو الممتنع- واجبا، ولم يبق لأحد وثوق بشيء من القضايا البديهية، ولجاز انقلاب الجوهر عرضا والعرض جوهرا، واللحم والدم أقنوما، والأقنوم ذاتا، والذات أقنوما، والقديم حادثا والحادث قديما، ولم يقل به أحد من العقلاء، الثاني أنه لو انقلب الأقنوم لحما ودما، فإما أن يكون هو عين الدم واللحم اللذين كانا للمسيح، أو زائدا عليه منضما إليه، والأول ظاهر الفساد، والثاني لم يقولوا به وأما ما نقل عن يوحنا من قوله: في البدء كانت الكلمة والكلمة عند الله والله هو الكلمة، فهو مما انفرد به ولم يوجد في شيء من الأناجيل، والظاهر أنه كذب، فإنه بمنزلة قول القائل: الدينار عند الصيرفي والصيرفي هو الدينار، ولا يكاد يتفوه به عاقل، وكذا قوله: إن الكلمة صارت جسدا وحلت فينا غير مسلم الثبوت، وعلى تقدير تسليمه يحتمل التقديم والتأخير. أي إن الجسد الذي صار بالتسمية كلمة حل فينا، وعنى بذلك الجسد عيسى ﵇، ويحتمل أنه أشار بذلك إلى بطرس، كبير التلاميذ ووصي المسيح، فإنه أقام بعده ﵇ بتدبير دينه وكانت النصارى تفزع إليه على ما تشهد به كتبهم، فكأنه يقول: إن ذهبت الكلمة أي عيسى الذي سماه الله تعالى بذلك من بيننا فإنها لم تذهب حتى صارت جسدا وحل فينا، يريد أن تدبيرها حاضر في جسد بيننا وهو بطرس.

mevsûftan intikalinin imkânsızlığına delalet eden husustur. İkincisi, bundan sıfatın nâsûta komşu olduğu sırada bizâtihi kaim olmasının gerekmesidir ki bu muhaldir. Şayet uknûmun kadîm cevherden ayrılmadığı söylenirse, uknûmunun Mesîh'in bedenine bitişmesinin zorunlu bir neticesi olarak kadîm cevherin zâtının da onun bedenine bitişik olması gerekir; bu takdirde uknûmun nâsûtla birleşmesi, kadîm cevherin onunla birleşmesinden daha evlâ değildir, oysa bunu söylememişlerdir. Şayet bu ikisinin birbirine komşu ve bitişik olduğu söylenmezse Mesîh'in bedeniyle birleşmenin hiçbir manası kalmaz; Mesîh'in bedenine bitişme olmaksızın ittihad olduğunu söylemek de bunun aksini söylemekten daha evlâ değildir. İçlerinden: 'İlâh birdir, Mesîh Meryem'den doğmuştur, o yaratılmış sâlih bir kuldur; ancak Allah Teâlâ onu oğul diye isimlendirerek şereflendirmiştir' diyenlerin sözü ise muvahhidlerin söylediği gibidir ve oğul isminin ıtlakı dışında onlarla hiçbir ihtilaf yoktur. Ya'kūbîlerin bazısının: 'Kelime ete ve kana dönüştü ve ilâh Mesîh oldu' sözüne gelince, bu daha önce geçenden daha açık bir şekilde bâtıldır. Bunun beyanı iki vecihtendir: Birincisi, hakikatleri farklı olmasına rağmen uknûmun ete ve kana dönüşmesi caiz olsaydı, imkânsızın mümküne, mümkünün imkânsıza, vacibin mümküne veya mümtenie, mümkünün yahut mümteniin vacibe dönüşmesi caiz olurdu ve hiç kimse için bedihî kaziyyelerden hiçbirine dair bir güven kalmazdı. Yine cevherin araza, arazın cevhere, et ve kanın uknûma, uknûmun zâta, zâtın uknûma, kadîmin hâdise ve hâdisin kadîme dönüşmesi caiz olurdu ki bunu akıl sahiplerinden hiçbiri söylememiştir. İkincisi, uknûm ete ve kana dönüşmüş olsaydı, ya bizzat Mesîh'e ait olan kan ve etin aynısı olurdu ya da ona zâid ve eklenmiş bir şey olurdu. Birincisi açıkça fasittir; ikincisini ise onlar söylememiştir. Yuhanna'dan nakledilen: 'Başlangıçta Kelime vardı, Kelime Allah'ın yanındaydı ve Allah Kelime idi' sözüne gelince, bu onun tek başına kaldığı ve İncillerden hiçbirinde bulunmayan bir sözdür; zahir olan şu ki bu bir yalandır. Zira bu, birinin 'Dinar sarrafın yanındadır ve sarraf dinarın kendisidir' demesi gibidir ki bunu hiçbir akıllı kimse telaffuz etmez. Keza onun: 'Kelime beden oldu ve içimizde yaşadı' sözünün de sübûtu kabul edilmiş değildir. Sübûtu kabul edilse bile takdim ve tehire muhtemeldir; yani 'isimlendirme yoluyla kelime olan beden içimizde yaşadı' demektir ve bu bedenle İsa aleyhisselam'ı kastetmiştir. Bununla, havarilerin büyüğü ve Mesîh'in vasîsi olan Petrus'a işaret etmiş olması da muhtemeldir; zira o, kendisinden aleyhisselam sonra dinini idare etmek üzere kaim olmuş ve kitaplarının şehadet ettiği üzere Hristiyanlar ona başvurmuşlardır. Sanki o şöyle demektedir: 'Allah Teâlâ'nın bu isimle isimlendirdiği Kelime yani İsa aramızdan gitmişse de, bir beden olup içimizde yaşamadan gitmemiştir'; yani onun tedbiri aramızda bir beden içinde hazırdır ki o da Petrus'tur.

ومن الناس من خرج كلامه على إسقاط همزة الإنكار عند إخراجه من العبراني إلى اللسان العربي، والمراد أصارت وفيه بعد، ومن العجب العجيب أن يوحنا ذكر أن المسيح قال لتلاميذه: إن لم تأكلوا جسدي وتشربوا دمي فلا حياة لكم بعدي لأن جسدي مأكل حق ودمي مشرب حق، ومن يأكل جسدي ويشرب دمي يثبت في وأثبت فيه، فلما سمع تلاميذه هذه الكلمة قالوا: ما أصعبها من يطيق سماعها فرجع كثير منهم عن صحبته، فإن هذا مع قوله: إن الله سبحانه هو الكلمة والكلمة صارت جسدا في غاية الإشكال إذ فيه أمر الحادث بأكل الله تعالى القديم الأزلي وشربه، والحق أن شيئا من الكلامين لم يثبت، فلا نتحمل مؤنة التأويل.

İnsanlardan bazısı onun sözünü İbraniceden Arap diline aktarılırken inkâr hemzesinin hazfedilmesine hamletmiştir; murat 'Beden mi oldu?' şeklindedir ki bunda da uzaklık vardır. Şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısı şudur ki Yuhanna, Mesîh'in havarilerine şöyle dediğini zikretmiştir: 'Eğer benim bedenimi yemez ve kanımı içmezseniz benden sonra sizin için hayat yoktur; zira bedenim hakiki yiyecek, kanım da hakiki içecektir. Bedenimi yiyen ve kanımı içen bende kalır, ben de onda kalırım.' Havarileri bu sözü işitince: 'Bu ne kadar zor bir söz, bunu dinlemeye kim güç yetirebilir!' dediler ve onlardan birçoğu onunla beraber olmaktan geri döndü. Zira bu söz, onun: 'Allah Sübhânehu Kelime'dir ve Kelime beden oldu' sözüyle birlikte son derece müşkildir; çünkü bunda hâdis olan varlığa, kadîm ve ezelî olan Allah Teâlâ'yı yemesi ve içmesi emredilmektedir. Hak olan şu ki bu iki sözden hiçbiri sabit olmamıştır; dolayısıyla tevil külfetine katlanmayız.

وأما قولهم: إن اللاهوت ظهر بالناسوت فصار هو هو، فإما أن يريدوا به أن اللاهوت صار عين الناسوت كما يصرح به قولهم: صار هو هو، فيرجع إلى تجويز انقلاب الحقائق وهو محال كما علمت وإما أن يريدوا به أن اللاهوت اتصف بالناسوت فهو أيضا محال لما ثبت من امتناع حلول الحادث بالقديم، أو أن الناسوت اتصف باللاهوت وهو أيضا محال لامتناع حلول القديم بالحادث، وأما من قال منهم: بأن جوهر الإله القديم وجوهر الإنسان المحدث تركبا وصارا جوهرا واحدا هو المسيح فباطل من وجهين: الأول ما ذكر من إبطال الاتحاد، الثاني أنه ليس جعل الناسوت لاهوتا بتركبه مع اللاهوت أولى من جعل اللاهوت ناسوتا من جهة تركبه مع الناسوت ولم يقولوا به، وأما جوهر الفحمة إذا ألقيت في النار فلا نسلم أنه صار بعينه جوهر النار بل صار مجاورا لجوهر النار، وغايته أن بعض صفات جوهر الفحمة وأعراضها بطلت بمجاورة جوهر النار، أما إن جوهر أحدهما صار جوهر الآخر فلا.

Onların: 'Lâhut nâsûtta tecelli etti ve bizzat o oldu' sözlerine gelince; ya 'bizzat o oldu' sözlerinin açıkça ifade ettiği gibi lâhutun nâsûtun bizzat kendisi olduğunu kastediyorlardır ki bu hakikatlerin dönüşmesinin tecviz edilmesine döner, bunun da bildiğin gibi imkânsızlığı sabittir; ya da lâhutun nâsûtla nitelendiğini kastediyorlardır ki hâdisin kadîme hulûlünün imkânsızlığı sabit olduğundan bu da muhaldir; yahut nâsûtun lâhutla nitelendiğini kastediyorlardır ki kadîmin hâdise hulûlünün imkânsızlığı sebebiyle bu da muhaldir. İçlerinden: 'Kadîm ilâhın cevheri ile sonradan yaratılan insanın cevheri terkip oluşturup tek bir cevher oldu ki o da Mesîh'tir' diyen kimsenin sözü ise iki vecihten bâtıldır: Birincisi, ittihadın iptaline dair zikredilen husustur. İkincisi, lâhut ile terkip oluşturması cihetiyle nâsûtun lâhut kılınması, nâsût ile terkip oluşturması cihetiyle lâhutun nâsût kılınmasından daha evlâ değildir; oysa bunu söylememişlerdir. Ateşe atıldığında kömürün cevherine gelince; onun bizzat ateşin cevheri hâline geldiğini kabul etmeyiz, bilakis ateşin cevherine komşu olmuştur; nihayetinde kömür cevherinin bazı sıfatları ve arazları ateş cevherinin komşuluğu sebebiyle yok olmuştur. Birinin cevherinin diğerinin cevheri hâline gelmesine gelince, bu asla vaki olmamıştır.

وأما قولهم: إن الاتحاد بالناسوت الجزئي دون الكلي فمحال لأدلة إبطال الاتحاد وحلول القديم بالحادث وبذلك يبطل قولهم: إن مريم ولدت إلها، وقولهم: القتل وقع على اللاهوت والناسوت معا على أنه يوجب موت الإله وهو بديهي البطلان، وأما قول من قال: إن المسيح مع اتحاد جوهره قديم من وجه محدث من وجه فباطل لأنه إذا كان جوهر المسيح متحدا لا كثرة فيه، فالحدوث إما أن يكون لعين ما قيل بقدمه، أو لغيره فإن كان الأول فهو محال وإلا لكان الشيء الواحد قديما لا أول له حادثا له أول وهو متناقض، وإن كان الثاني فهو خلاف المفروض، وأما قول من قال: إن الكلمة مرت بمريم كمرور الماء في الميزاب فيلزم منه انتقال الكلمة وهو ممتنع كما لا يخفى، وبه يبطل قول من قال: إن الكلمة كانت تدخل جسد المسيح تارة وتفارقه أخرى، وقولهم: إن ما ظهر من صورة المسيح في الناسوت لم يكن جسما بل خيالا كالصورة المرئية في المرآة باطل لأن من أصلهم أن المسيح إنما أحيا الميت وأبرأ الأكمه والأبرص بما فيه من اللاهوت، فإذا كان ما ظهر فيه من اللاهوت لا حقيقة له بل هو خيال محض لا يصلح لحدوث ما حدث عن الإله عنه، والقول: بأن أقنوم الحياة مخلوق حادث ليس كذلك لقيام الأدلة على قدم الصفات فهو قديم أزلي كيف وأنه لو كان حادثا لكان الإله قبله غير حي، ومن ليس بحي لا يكون عالما ولا ناطقا، وقول من قال: إن المسيح مخلوق قبل العالم وهو خالق لكل شيء باطل لقيام الأدلة على أنه كان الله تعالى ولا شيء غيره.

İttihadın küllî değil cüz'î nâsût ile olduğuna dair sözleri ise, ittihadın ve kadîmin hâdise hulûlünün imkânsızlığına dair deliller sebebiyle muhaldir; bununla onların 'Meryem bir ilâh doğurdu' sözleri ve 'Katl hem lâhuta hem nâsûta birlikte vuku buldu' sözleri de bâtıl olur; üstelik bu söz ilâhın ölümünü gerektirir ki bunun bâtıllığı bedihîdir. 'Mesîh cevherinin birliğiyle beraber bir yönden kadîm, bir yönden hâdistir' diyenin sözüne gelince, bu da bâtıldır; zira Mesîh'in cevheri içinde çokluk olmayan bir birliğe sahip olduğuna göre, hudûs ya kıdemi iddia edilen şeyin bizzat aynısı için geçerlidir ya da gayrısı için. Şayet birincisi ise muhaldir; aksi takdirde tek bir şeyin başlangıcı olmayan bir kadîm ve başlangıcı olan bir hâdis olması gerekir ki bu çelişkidir. Şayet ikincisi ise bu varsayıma aykırıdır. 'Kelime Meryem'in içinden suyun oluktan akıp geçmesi gibi geçmiştir' diyenin sözüne gelince; bundan Kelime'nin intikali gerekir ki bu gizli olmadığı üzere imkânsızdır; bununla 'Kelime bazen Mesîh'in bedenine girer, bazen de ondan ayrılırdı' diyen kimsenin sözü de bâtıl olur. 'Mesîh'in nâsûtta beliren sureti cisim değil aynada görünen suret gibi bir hayaldi' yönündeki sözleri de bâtıldır; zira onların temel esasına göre Mesîh ölüyü diriltmeyi, körü ve alacalıyı iyileştirmeyi ancak kendisinde bulunan lâhut ile yapmıştır; şayet kendisinde zahir olan lâhutun bir hakikati olmayıp sırf bir hayalden ibaret olsaydı, ilâhtan sadır olan şeylerin kendisinden meydana gelmesine elverişli olmazdı. Hayat uknûmunun yaratılmış ve hâdis olduğu sözü ise böyle değildir; zira sıfatların kıdemine dair deliller kaimdir, dolayısıyla o kadîm ve ezelîdir; nitekim şayet hâdis olsaydı, ondan önce ilâhın diri olmaması gerekirdi, diri olmayan ise ne âlim ne de konuşan olabilir. 'Mesîh âlemden önce yaratılmıştır ve O her şeyin yaratıcısıdır' diyen kimsenin sözü de Allah Teâlâ'nın var olup O'ndan başka hiçbir şeyin bulunmadığına dair delillerin kaim olması sebebiyle bâtıldır.

وأما الأمانة التي هم بها متقربون وبما حوته متعبدون فبيان اضطرابها وتناقضها وتهافتها من وجوه: الأول أن قولهم: نؤمن بالواحد الأب صانع كل شيء، يناقض قولهم: وبالرب الواحد المسيح إلخ مناقضة لا تكاد تخفى، الثاني أن قولهم: إن يسوع المسيح ابن الله تعالى بكر الخلائق مشعر بحدوث المسيح إذ لا معنى لكونه ابنه إلا تأخره عنه إذ الوالد والولد لا يكونان معا في الوجود وكونهما معا مستحيل ببداهة العقول لأن الأب لا يخلو إما أن يكون ولد ولدا لم يزل أو لم يكن، فإن قالوا: ولد ولدا لم يزل، قلنا: فما ولد شيئا إذ الابن لم يزل وإن ولد شيئا لم يكن، فالولد حادث مخلوق وذلك مكذب لقولهم: إله حق من إله حق من جوهر أبيه وأنه أتقن العوالم بيده وخلق كل شيء، الثالث أن قولهم: إله حق من إله حق من جوهر أبيه يناقضه قول المسيح في الإنجيل: وقد سئل عن يوم القيامة فقال: لا أعرفه ولا يعرفه إلا الأب وحده، فلو كان من جوهر الأب لعلم ما يعلمه الأب على أنه لو جاز أن يكون إله ثان من إله أول لجاز أن يكون إله ثالث من إله ثان ولما وقف الأمر على غاية وهو محال، الرابع أن قولهم: إن يسوع أتقن العوالم بيده وخلق كل شيء باطل مكذب لما في الإنجيل إذ يقول متى: هذا مولد يسوع المسيح ابن داود، وأيضا خالق العالم لا بد وأن يكون سابقا عليه وأنى يسبق المسيح وقد ولدته مريم؟! وأيضا في الإنجيل إن إبليس قال للمسيح: اسجد لي وأعطيك جميع العالم وأملكك كل شيء ولا زال يسحبه من مكان إلى مكان ويحول بينه وبين مراده ويطمع في تعبده له فكيف يكون خالق العالم محصورا في يد بعض العالم؟! نعوذ بالله تعالى من الضلالة.

Kendisiyle yakınlık aradıkları ve ihtiva ettiği şeylerle ibadet ettikleri 'Amentü'ye gelince; onun tutarsızlığının, çelişkisinin ve döküntülüğünün beyanı birkaç vecihtendir: Birincisi, onların: 'Her şeyi yaratan tek Baba'ya inanırız' sözü, 'Tek Rab Mesîh'e inanırız...' sözleriyle gizlenemeyecek derecede çelişmektedir. İkincisi, 'İsa Mesîh yaratılmışların ilk doğanı olan Allah Teâlâ'nın oğludur' sözleri Mesîh'in hâdis olduğunu hissettirir; zira onun oğlu olmasının, O'ndan sonra gelmesinden başka bir anlamı yoktur; çünkü baba ile oğul varlıkta bir arada bulunamazlar ve ikisinin bir arada bulunması akılların bedâhetiyle imkânsızdır; zira baba ya ezelden beri var olan bir çocuk doğurmuştur ya da var olmayan bir çocuk doğurmuştur. Şayet: 'Ezelden beri var olan bir çocuk doğurmuştur' derlerse, deriz ki: Hiçbir şey doğurmamıştır, zira oğul zaten ezelden beri vardır; şayet var olmayan bir şeyi doğurmuşsa, oğul hâdis ve yaratılmıştır ki bu da onların 'Hak ilâhtan hak ilâh, Babasının cevherindendir ve kendi eliyle âlemleri nizamına koyup her şeyi yaratmıştır' sözlerini yalanlamaktadır. Üçüncüsü, onların: 'Hak ilâhtan hak ilâh, Babasının cevherindendir' sözlerini, İncil'de Mesîh'in kıyamet gününden sorulduğunda söylediği şu söz nakzetmektedir: 'Ben onu bilmem, onu yalnızca Baba bilir.' Şayet Babasının cevherinden olsaydı, Babanın bildiğini bilirdi; ayrıca birinci ilâhtan ikinci bir ilâhın çıkması caiz olsaydı, ikinci ilâhtan üçüncü bir ilâhın çıkması da caiz olurdu ve bu iş bir nihayette durmazdı ki bu muhaldir. Dördüncüsü, 'İsa kendi eliyle âlemleri nizamına koydu ve her şeyi yarattı' sözleri bâtıl olup İncil'deki ifadelerle yalanlanmaktadır; nitekim Matta: 'Bu, Davud oğlu İsa Mesîh'in soy kütüğüdür/doğumudur' demektedir. Ayrıca âlemin yaratıcısının mutlaka ondan önce olması gerekir; Meryem onu doğurmuşken Mesîh nasıl önce olabilir?! Yine İncil'de İblis'in Mesîh'e: 'Bana secde et, bütün dünyayı sana vereyim ve seni her şeye mâlik kılayım' dediği, onu bir mekândan diğerine sürükleyip durduğu, onunla muradı arasına girdiği ve kendisine ibadet etmesini umduğu yer almaktadır; âlemin yaratıcısı nasıl olur da âlemin bazısının elinde mahsur kalabilir?! Sapıklıktan Allah Teâlâ'ya sığınırız.

الخامس أن قولهم: المسيح الإله الحق الذي نزل من السماء لخلاص الناس وتجسد من روح القدس وصار إنسانا وحبل به وولد، فيه عدة مفاسد: منها أن المسيح لا يخص مجرد الكلمة ولا مجرد الجسد بل هو اسم يخص هذا الجسد الذي ولدته مريم ﵍ ولم تكن الكلمة في الأزل مسيحا فبطل أن يكون هو الذي نزل من السماء، ومنها أن الذي نزل من السماء لا يخلو إما أن يكون الكلمة أو الناسوت، فإن زعموا أن الذي نزل هو الناسوت فكذب صراح لأن ناسوته من مريم، وإن زعموا أنه اللاهوت فيقال: لا يخلو إما أن يكون الذات أو العلم المعبر عنه بالكلمة فإن كان الأول لزم لحوق النقائص للباري عز اسمه، وإن كان الثاني لزم انتقال الصفة وبقاء الباري بلا علم وذلك باطل.

Beşincisi; onların 'İnsanların kurtuluşu için gökten inen, Kutsal Ruh'tan tecessüd edip insan olan, gebe kalınan ve doğan hak ilâh Mesîh' sözlerinde birçok fesat vardır: Bunlardan biri, Mesîh isminin sırf Kelime'ye veya sırf bedene mahsus olmayıp, bilakis Meryem aleyhas-selam'ın doğurduğu bu bedene mahsus bir isim olmasıdır; Kelime ise ezelde Mesîh değildi, binaenaleyh gökten inenin o olduğu iddiası bâtıl olur. Bunlardan biri de gökten inenin ya Kelime ya da nâsût olmasının zorunlu olmasıdır; şayet inenin nâsût olduğunu iddia ederlerse bu apaçık bir yalandır, zira onun nâsûtu Meryem'dendir. Şayet lâhut olduğunu iddia ederlerse, denilir ki: O ya zâttır ya da Kelime diye tabir edilen ilimdir; şayet birincisi ise Bâri -ismi yücedir- hakkında noksanlıkların lâzım gelmesi gerekir; şayet ikincisi ise sıfatın intikali ve Bâri'nin ilimsiz kalması gerekir ki bu bâtıldır.

ومنها أن قولهم: إنما نزل لخلاص معشر الناس يريدون به أن آدم ﵇ لما عصى أوثق سائر ذريته في حبالة الشيطان وأوجب عليهم الخلود في النار فكان خلاصهم بقتل المسيح وصلبه والتنكيل به وذلك دعوى لا دلالة عليها، هب أنا سلمناها لهم لكن يقال: أخبرونا مم هذا الخلاص الذي تعنى الإله الأزلي له وفعل ما فعل بنفسه لأجله؟

Bunlardan biri de 'İnsan topluluğunun kurtuluşu için indi' sözleriyle şunu kastetmeleridir: Âdem aleyhisselam isyan edince bütün zürriyetini şeytanın tuzağına bağladı ve ateşte ebedî kalmalarını vacip kıldı; onların kurtuluşu ise Mesîh'in öldürülmesi, çarmıha gerilmesi ve ona işkence edilmesiyle oldu. Bu ise üzerinde hiçbir delil bulunmayan bir iddiadır. Faraza bunu onlar için teslim etsek bile denilir ki: Bize haber verin; ezelî ilâhın uğruna meşakkate katlandığı ve bizzat kendisi için yaptığını yaptığı bu kurtuluş neyden kurtuluştur?

ولم خلصكم؟ وممن خلصكم؟ وكيف استقل بخلاصكم دون الأب والروح والربوبية بينهم؟ وكيف ابتذل وامتهن في خلاصكم دون الأب والروح؟ فإن زعموا أن الخلاص من تكاليف الدنيا وهمومها أكذبهم الحس، وإن كان من تكاليف الشرع وأنهم قد حط عنهم الصلاة والصوم مثلا أكذبهم المسيح والحواريون بما وضعوه عليهم من التكاليف، وإن زعموا أنهم قد خلصوا من أحكام الدار الآخرة فمن ارتكب محرما منهم لم يؤاخذ أكذبهم الإنجيل والنبوات إذ يقول المسيح في الإنجيل: إني أقيم الناس يوم القيامة عن يميني وشمالي فأقول لأهل اليمين: فعلتم كذا وكذا فاذهبوا إلى النعيم المعد لكم قبل تأسيس الدنيا، وأقول لأهل الشمال: فعلتم كذا وكذا فاذهبوا إلى العذاب المعدّ لكم قبل تأسيس العالم، السادس أن قولهم: وتجسد من روح القدس باطل بنص الإنجيل إذ يقول: متى في الفصل الثاني منه، إن يوحنا المعمداني حين عمد المسيح جاءت روح القدس إليه من السماء في صفة حمامة وذلك بعد ثلاثين من عمره.

Sizi niçin kurtardı? Kimden kurtardı? Aralarında rububiyet ortakken Baba ve Ruh hariç tek başına sizi kurtarmayı nasıl üstlendi? Baba ve Ruh hariç sizin kurtuluşunuz için o nasıl değersizleştirilip hor görüldü? Şayet kurtuluşun dünya mükellefiyetlerinden ve kederlerinden olduğunu iddia ederlerse duyu organları onları yalanlar. Şayet şeriat mükellefiyetlerinden olduğunu ve mesela kendilerinden namaz ve orucun kaldırıldığını iddia ederlerse, Mesîh ve havariler onlara yükledikleri mükellefiyetlerle onları yalanlar. Şayet ahiret yurdunun hükümlerinden kurtulduklarını, dolayısıyla kendilerinden haram işleyenin hesaba çekilmeyeceğini iddia ederlerse, İncil ve peygamberlikler onları yalanlar; zira Mesîh İncil'de şöyle demektedir: 'Kıyamet günü insanları sağıma ve soluma ayıracağım; sağdakilere: Şöyle şöyle yaptınız, haydi dünyanın kuruluşundan önce sizin için hazırlanan nimete gidin; soldakilere ise: Şöyle şöyle yaptınız, haydi âlemin kuruluşundan önce sizin için hazırlanan azaba gidin, diyeceğim.' Altıncısı, onların: 'Kutsal Ruh'tan tecessüd etti' sözleri İncil'in açık nassıyla bâtıldır; zira Matta ikinci faslında, Vaftizci Yahya Mesîh'i vaftiz ettiği zaman Kutsal Ruh'un bir güvercin suretinde gökten ona geldiğini söylemektedir ki bu onun ömrünün otuzuncu yılından sonradır.

السابع أن قولهم: إن المسيح نزل من السماء وحملت به مريم وسكن في رحمها مكذب بقول لوقا الإنجيلي إذ يقول في قصص الحواريين في الفصل الرابع عشر منه: إن الله تعالى هو خالق العالم بما فيه وهو رب السماء والأرض لا يسكن الهياكل ولا تناله أيدي الرجال ولا يحتاج إلى شيء من الأشياء لأنه الذي أعطى الناس الحياة، فوجودنا به وحياتنا وحركاتنا منه، فقد شهد لوقا بأن الباري وصفاته لا تسكن الهياكل ولا تناله الرجال بأيديها، وهذا ينافي كون الكلمة سكنت في هيكل مريم وتحولت إلى هيكل المسيح، الثامن أن قولهم: إنه بعد أن قتل وصلب قام من بين الأموات وصعد إلى السماء وجلس عن يمين أبيه من الكذب الفاحش المستلزم للحدوث، التاسع أن قولهم: إن يسوع هذا الرب الذي صلب وقتل مستعد للمجيء تارة أخرى لفصل القضاء بين الأموات والأحياء بمنزلة قول القائل:

Yedincisi; onların: 'Mesîh gökten indi, Meryem ona gebe kaldı ve onun rahminde ikamet etti' sözleri, İncil yazarı Luka'nın Resullerin İşleri kitabının on dördüncü faslında söylediği şu sözle yalanlanmaktadır: 'İçindekilerle birlikte âlemin yaratıcısı olan Allah Teâlâ, göğün ve yerin Rabbidir; mabetlerde ikamet etmez, insanların elleri O'na erişemez ve hiçbir şeye muhtaç değildir; çünkü insanlara hayatı veren O'dur; varlığımız O'nunladır, hayatımız ve hareketlerimiz O'ndandır.' Luka, Bâri'nin ve sıfatlarının mabetlerde ikamet etmediğine ve insanların ellerinin O'na erişemeyeceğine şehadet etmiştir; bu ise Kelime'nin Meryem'in mabedinde (rahminde) ikamet edip Mesîh'in mabedine (bedenine) dönüştüğü iddiasıyla çelişir. Sekizincisi; öldürülüp çarmıha gerildikten sonra ölüler arasından dirildiğine, göğe yükselip Babasının sağına oturduğuna dair sözleri, sonradan olmayı (hudûsu) gerektiren çirkin bir yalandır. Dokuzuncusu; çarmıha gerilip öldürülen bu Rab olan İsa'nın ölüler ile diriler arasında kesin hüküm vermek üzere bir kez daha gelmeye hazır olduğuna dair sözleri, şu şairin sözü gibidir:

لألفينك بعد الموت تندبني ... وفي حياتي ما زودتني زادا

'Ölümümden sonra beni arayıp ağlayacağını biliyorum, ... Oysa hayatımda bana hiçbir azık vermedin.'

إذ زعموا أنه في المرة الأولى عجز عن خلاص نفسه حتى تم عليه من أعدائه ما تم فكيف يقدر على خلاصهم بجملتهم في المرة الثانية، العاشر أن قولهم: ونؤمن بمعمودية واحدة لغفران الذنوب فيه مناقضة لأصولهم، وذلك أن اعتقاد النصارى أنه لم تغفر خطاياهم بدون قتل المسيح، ولذلك سموه جمل الله تعالى الذي يحمل عليه الخطايا، ودعوه مخلص العالم من الخطيئة فإذا آمنوا بأن المعمودية الواحدة هي التي تغفر خطاياهم وتخلص من ذنوبهم فقد صرحوا بأنه لا حاجة إلى قتل المسيح لاستقلال المعمودية بالخلاص والمغفرة فإن كان التعميد كافيا للمغفرة فقد اعترفوا أن وقوع القتل عبث وإن كانت لا تحصل إلا بقتله فما فائدة التعميد وما هذا الإيمان؟ فهذه عشرة وجوه كاملة في ردّ تلك الأمانة وإظهار ما لهم فيها من الخيانة، ومن أمعن نظره ردّها بأضعاف ذلك. وقال أبو الفضل المالكي بعد كلام:

Zira onlar, onun birinci defasında düşmanlarının kendisine reva gördüğü muamele gerçekleşinceye kadar kendi nefsini kurtarmaktan bile âciz kaldığını iddia etmişlerdir; öyleyse ikinci defasında onların tamamını kurtarmaya nasıl güç yetirecektir?! Onuncusu; onların 'Günahların bağışlanması için tek vaftize inanırız' sözlerinde kendi asıllarına bir zıtlık vardır; şöyle ki Hristiyanların inancına göre Mesîh öldürülmedikçe günahları bağışlanmaz; bundan ötürü ona günahların üzerine yüklendiği 'Allah'ın kuzusu/devesi' adını vermişler ve onu 'âlemi günahtan kurtaran' diye çağırmışlardır. Şayet günahlarını bağışlayanın ve onları suçlarından kurtaranın tek vaftiz olduğuna inanıyorlarsa, vaftizin kurtarma ve bağışlamada müstakil olması sebebiyle Mesîh'in öldürülmesine ihtiyaç olmadığını açıkça kabul etmiş olurlar. Şayet vaftiz bağışlanma için kâfi ise katlin vuku bulmasının abes olduğunu itiraf etmişlerdir; şayet bağışlanma ancak onun öldürülmesiyle hasıl oluyorsa o zaman vaftizin ne faydası vardır ve bu nasıl bir imandır?! İşte bu, o Amentü metnini reddeden ve onların bu konudaki hıyanetini ortaya koyan tam on vecihtir. Derinlemesine bakan kimse bunu katbekat fazlasıyla reddeder. Ebû'l-Fazl el-Mâlikî bir sözden sonra şöyle demiştir:

بطلت أمانتهم فمن مضمونها ... ظهرت خيانتها خلال سطورها

Amentüleri boşa çıktı; satırları arasından, ... İhtiva ettiği şeylerin hıyaneti açığa çıktı.

بدؤوا بتوحيد الإله وأشركوا ... عيسى به، فالخلف في تعبيرها

İlâhın tevhidiyle başladılar ve İsa'yı ... O'na ortak koştular; işte ifadelerindeki çelişki!

قالوا: بأن إلههم عيسى الذي ... ذر الوجود على الخليقة كلها

İlâhlarının; bütün yaratılmışların üzerine ... Varlığı yayan İsa olduğunu söylediler.

خلق أمه قبل الحلول ببطنها ... ما كان أغنى ذاته عن مثلها

Karnına hulûl etmeden önce annesini yarattı; ... O'nun zâtı böylesi bir şeyden ne kadar da müstağni idi!

هل كان محتاجا لشرب لبانها ... أو أن يربى في مواطن حجرها

Onun sütünü içmeye muhtaç mıydı, ... Yahut kucağının içinde büyütülmeye?

جعلوه ربا جوهرا من جوهر ... ذهبوا لما لا يرتضيه أولو النهى

Onu Rab kıldılar; cevherden doğma bir cevher! ... Akıl sahiplerinin razı olmayacağı bir yola saptılar.

قالوا: وجاء من السماء عناية ... لخلاص آدم من لظاه وحرها

Dediler ki: Âdem'i [cehennemin] alevinden ve sıcağından kurtarmak için, ... Bir lütuf olarak gökten geldi.

قد تاب آدم توبة مقبولة ... فضلا لهم جعل الفداء بغيرها

Oysa Âdem makbul bir tövbe ile tövbe etmişti, ... Onlara bir lütuf olsun diye fidyeyi tövbeden başka bir şey kıldı.

لو جاء في ظلل الغمام وحوله ... شرفا ملائكة السماء بأسرها

Şayet bulutların gölgeleri içinde gelseydi ve etrafında ... Bir şeref olarak bütün sema melekleri bulunsaydı,

وفدى الذي بيديه أحكم طينه ... بالعفو عن كل الأمور وسترها

Ve balçığını iki eliyle sağlam kıldığı kimseyi (Âdem'i) ... Bütün hususları affedip örterek bağışlasaydı,

ثم اجتباه محببا ومفضلا ... ووقاه من غيّ النفوس وشرها

Sonra onu sevilmiş ve üstün kılınmış olarak seçip ... Nefislerin sapkınlığından ve kötülüğünden korusaydı,

كنتم تحلون الإله مقامه ... فيما تراه نفوسكم من شركها

Nefislerinizin şirkinden gördüğü şeylerde ... İlâhı lâyık olduğu makamına koymuş olurdunuz;

من غير أن يحتاج في تلخيصه ... كل الخلائق أن تبوء بضرها

Onu kurtarmak için bütün yaratılmışların ... Bir zarara uğramasına gerek kalmaksızın,

ويشينه الأعداء بما لا يرتضي ... من كيدها وبما دهى من مكرها

Ve düşmanların, kurduğu tuzaklarla ve başa getirdiği hilelerle ... Hoşnut olunmayacak şeylerle onu lekelemesine [meydan vermeksizin]!

هذي أمانتهم وهذا شرحها ... الله أكبر من معاني كفرها

İşte onların Amentü'sü ve işte bunun izahı! ... İçerdiği küfür manalarından Allah'a sığınırız (Allah en yücedir)!

ثم اعلم أنه لا حجة للنصارى القائلين بالتثليث بما روي عن متى التلميذ أنه قال: إن المسيح عند ما ودعهم قال: اذهبوا وعمدوا الأمم باسم الأب والابن وروح القدس، ومن هنا جعلوا مفتتح الإنجيل ذلك كما أن مفتتح القرآن بسم الله الرحمن الرحيم، ويوهم كلام بعض منا أن هذه التسمية نزلت من السماء كالبسملة عندنا لأنا نقول- على تقدير صحة الرواية، ودونها خرط القتاد: يحتمل أن يراد بالأب المبدأ، فإن القدماء كانوا يسمون المبادئ بالآباء، ومن الابن الرسول، وسمي بذلك تشريفا وإكراما كما سمي إبراهيم ﵇ خليلا، أو باعتبار أنهم يسمون الآثار أبناء،

Sonra bil ki, teslise (üçlemeye) inanan Hristiyanlar için, Havari Matta'dan rivayet edilen şu sözde bir delil yoktur: Matta demiştir ki: 'Mesîh onlara veda ederken: «Gidin, milletleri Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adıyla vaftiz edin» dedi.' Buradan hareketle, Kur'an'ın başlangıcı {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} olduğu gibi onlar da İncil'in başlangıcını bu ifade kılmışlardır. Bizden bazılarının sözleri ise, tıpkı bizdeki Besmele gibi bu tesmiyenin de gökten indiği vehmini vermektedir. Zira biz deriz ki -rivayetin sahih olduğu varsayılsa bile ki bunu ispat etmek deveye hendek atlatmaktan zordur-: Baba ile mebdein (başlangıcın/kaynağın) kastedilmiş olması muhtemeldir; çünkü kadimler mebdeleri babalar olarak isimlendirirlerdi. Oğul'dan ise elçi kastedilmiş olabilir ve tıpkı İbrahim [aleyhisselâm]'ın Halîl olarak isimlendirilmesi gibi şeref ve ikram için böyle isimlendirilmiştir; yahut eserleri çocuklar/oğullar olarak adlandırdıkları göz önüne alınarak söylenmiştir.

وقد رووا عن المسيح ﵇ أنه قال: إني ذاهب إلى أبي وأبيكم، وقال: لا تعطوا صدقاتكم قدّام الناس لتراءوهم فإنه لا يكون لكم أجر عند أبيكم الذي في السماء.

Nitekim Mesîh [aleyhisselâm]'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz ben benim Babama ve sizin Babanıza gidiyorum.» Yine şöyle demiştir: «Sadakalarınızı, insanlara gösteriş olsun diye onların önünde vermeyin; yoksa göklerdeki Babanızın katında sizin için bir mükâfat olmaz.»

وربما يقال: إن الابن بمعنى الحبيب أو نحوه، ويشير إلى ذلك ما

Bazen de 'Oğul'un sevgili veya benzeri bir anlamda olduğu söylenir. Şuna da işaret edilmektedir ki:

رووه أنه ﵇ قال عقيب وصية وصى بها الحواريين: لكي تكونوا أبناء أبيكم الذي في السماء وتكونوا تامّين كما أن أباكم الذي في السماء تام،

Onun [aleyhisselâm] havârilere yaptığı bir vasiyetin ardından şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Tâ ki göklerdeki Babanızın oğulları olasınız ve göklerdeki Babanız kâmil olduğu gibi siz de kâmil olasınız.»

ويراد بروح القدس جبريل ﵇، والمعنى عمدوا ببركة الله تعالى ورسوله ﷺ والملك المؤيد للأنبياء عليهم الصلاة والسلام على تبليغ أوامر ربهم، وفي كشف الغين عن الفرق بين البسملتين للشيخ عبد الغني النابلسي قدس سره أن بسملة النصارى مشيرة إلى ثلاث حضرات للأمر الإلهي الواحد الأحد: الغيب المطلق، فالأب إشارة إلى الروح الذي هو أول مخلوق لله تعالى كما في الخبر وهو المسمى بالعقل والقلم والحقيقة المحمدية، ويضاف إلى الله تعالى فيقال: روح الله تعالى للتشريف والتعظيم ك (ناقة الله) تعالى، وروح القدس إشارة إليه أيضا باعتبار ظهوره بصورة البشر السوي النافخ في درع مريم ﵍، والابن إشارة إلى عيسى ﵇ وهو ابن لذلك الروح باعتبار أن تكوّنه بسبب نفخه، والأب هو الابن، والابن هو روح القدس في الحقيقة والغيب المطلق منزه مقدس عن هذه الثلاثة، فإنه سبحانه من حيث هو لا شيء معه ولا يمكن أن يكون معه شيء، فبسملة الإنجيل من مقام الصفات الإلهية والأسماء الربانية لا من مقام الذات الأقدسية.

Kutsal Ruh ile Cebrail [aleyhisselâm] kastedilir; anlam ise şudur: Allah Teâlâ'nın, O'nun Resûlü'nün [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve peygamberleri -aleyhimüssalâtü vesselâm- Rablerinin emirlerini tebliğ etme hususunda destekleyen meleğin bereketiyle vaftiz ediniz. Şeyh Abdülganî en-Nablusî'nin -kuddise sirruh- *Keşfü'l-Gayn anil-Fark beyne'l-Besmeleteyn* adlı eserinde geçtiği üzere; Hristiyanların besmelesi, Vâhid ve Ehad olan İlahî Emr'in üç mertebesine/hazretine işaret etmektedir: Gayb-ı Mutlak; buna göre 'Baba', haberde geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın ilk yarattığı şey olan Ruha işarettir ki o Akıl, Kalem ve Hakîkat-i Muhammediyye olarak isimlendirilendir; tıpkı {نَاقَةُ اللَّهِ} [Allah'ın devesi] ifadesinde olduğu gibi teşrif ve tazim için Allah Teâlâ'ya izafe edilerek 'Allah Teâlâ'nın Ruhu' denilir. 'Kutsal Ruh' da, Meryem'in [aleyhasselâm] yakasına üfleyen kusursuz bir insan suretinde zahir olması hasebiyle yine o Ruha işarettir. 'Oğul' ise İsa [aleyhisselâm]'a işarettir ve onun varlığının bu üflemeden kaynaklanması hasebiyle o Ruhun oğludur. Baba Oğul'dur, Oğul da hakikatte Kutsal Ruh'tur; Gayb-ı Mutlak ise bu üçünden münezzeh ve mukaddestir. Zira O [Celle Celâluhû], Zâtı itibarıyla O'nunla birlikte hiçbir şey yoktur ve O'nunla birlikte bir şeyin olması da mümkün değildir. Dolayısıyla İncil'in besmelesi, Zât-ı Akdes makamından değil, İlahî Sıfatlar ve Rabbanî İsimler makamındandır.

ثم لا يتوهمن أن كلمات ساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم تدندن حول كلمات النصارى كما يزعمه من لا اطلاع له على تحقيق كلامهم ولا ذوق له في مشربهم، وذلك لأن القوم نفعنا الله تعالى بهم مبرؤون عما نسبه

Sonra sakın tasavvuf büyüklerimizin -Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın- sözlerinin, onların sözlerinin tahkikine vâkıf olmayan ve meşreplerinden zevk almayan kimselerin iddia ettiği gibi Hristiyanların sözleri etrafında dolaştığı vehmedilmesin. Zira bu topluluk -Allah Teâlâ bizleri onlarla faydalandırsın- nispet edilen şeylerden berîdir;

المحجوبون إليهم من اعتقاد التجسيم والعينية والاتحاد والحلول، أما إنهم لم يقولوا بالتجسيم فلما تقرر عندهم من أن الحق سبحانه هو الوجود المحض الموجود بذاته القائم بذاته المتعين بذاته، وكل جسم فهو صورة في الوجود المنبسط على الحقائق المعبر عنه بالعماء متعينة بمقتضى استعداد ماهية المعدومة ولا شيء من الوجود المجرد من الماهية المتعين بذاته بالصورة المتعينة في الوجود المنبسط بمقتضى الماهية المعدومة فلا شيء من الجسم بالوجود المجرد عن الماهية المتعين بذاته، وتنعكس إلى لا شيء من الوجود المجرد عن الماهية المتعين بذاته بجسم وهو المطلوب، وأما إنهم لم يقولوا بالعينية، فلأن الحق تعالى هو ما علمت من الوجود المحض، إلخ، والمخلوق هو الصورة الظاهرة في الوجود المنبسط على الحقائق المتعين بحسب ماهيته المعدومة ولا شيء من المجرد عن الماهية المتعين بذاته بالمقترن بالماهية المتعين بحسبها، ومما يشهد لذلك قول الشيخ الأكبر قدس سره في الباب الثامن والخمسين وخمسمائة من الفتوحات في حضرة البديع بعد بسط: وهذا يدلك على أن العالم ما هو عين الحق وإنما ظهر في الوجود الحق إذ لو كان عين الحق ما صح كونه بديعا، وقوله في هذا الباب أيضا في قوله تعالى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الأنعام: ٥٩] انفرد سبحانه بعلمها ونفى العلم عن كل ما سواه. فأثبتك في هذه الآية وأعلمك أنك لست هو إذ لو كنت هو لعلمت مفاتح الغيب بذاتك، وما لا تعلمه إلا بموقف فلست عين الموقف، وكذا قال غير واحد، وقال الشيخ شرف الدين إسماعيل بن سودكين في شرح التجليات نقلا عن الشيخ قدس سره أيضا: لما ظهرت الممكنات بإظهار الله تعالى لها وتحقق ذلك تحققا لا يمكن أن يزيل هذه الحقيقة أبدا فبقي متواضعا لكبرياء الله خاشعا له وهذه سجدة الأبد وهي عبارة عن معرفة العبد بحقيقته.

Perdelenmiş (hicap ehli) kimselerin onlara nispet ettiği tecsîm (cisimleştirme), ayniyyet, ittihad ve hulûl inançlarından berîdirler. Tecsîmi söylemediklerine gelince; zira onlara göre sabit olmuştur ki Hak [sübhânehu ve teâlâ], zâtıyla mevcut, zâtıyla kaim, zâtıyla taayyün etmiş sırf/mutlak varlıktır. Her cisim ise 'amâ' olarak ifade edilen ve hakikatlere yayılan varlıktaki bir surettir ki ma'dûm mahiyetin istidadı gereğince taayyün etmiştir. Mahiyetten mücerred ve zâtıyla taayyün etmiş varlıktan hiçbir şey, ma'dûm mahiyetin gereği olarak yayılmış varlıkta taayyün eden suret değildir; dolayısıyla cisimden hiçbir şey, mahiyetten mücerred ve zâtıyla taayyün etmiş varlık değildir. Bunun aksi de 'mahiyetten mücerred ve zâtıyla taayyün etmiş varlıktan hiçbir şey cisim değildir' şeklinde olur ki matlup olan da budur. Ayniyyeti söylemediklerine gelince; zira Hak Teâlâ bildiğin üzere sırf varlıktır... ilh. Mahluk ise hakikatlere yayılan varlıkta zuhur eden ve ma'dûm mahiyetine göre taayyün eden surettir; mahiyetten mücerred olup zâtıyla taayyün eden şeyden hiçbir şey, mahiyete bitişik ve ona göre taayyün eden şey değildir. Buna şahitlik eden hususlardan biri, Şeyh-i Ekber'in [kuddise sirruh] *el-Fütûhât*'ın beş yüz elli sekizinci babında, Bedi' mertebesinde geniş bir izahtan sonra söylediği şu sözdür: 'Bu sana gösterir ki âlem, Hakk'ın aynı değildir; âlem ancak Hak olan Varlık'ta zahir olmuştur. Şayet Hakk'ın aynı olsaydı, onun bedî' (yaratılmış/örneksiz var edilen) olması sahih olmazdı.' Yine bu babda Allah Teâlâ'nın: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir.” [el-En'âm: 59] ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: 'Sübhânehu, gaybın ilmini sadece Kendi Zâtına has kıldı ve Kendi dışındaki her şeyden bu ilmi nefyetti. Böylece bu ayette senin varlığını ispat etti ve senin O olmadığını sana bildirdi. Zira şayet sen O olsaydın, gaybın anahtarlarını bizzat kendin bilirdin. Kendisine bildirilen bir durak olmadan bilemediğin şeye gelince, sen o durağın kendisi (aynı) değilsin.' Pek çok âlim de böyle söylemiştir. Şeyh Şerefüddin İsmâil b. Sevdikîn de *Şerhu't-Tecelliyât* adlı eserinde Şeyh'ten [kuddise sirruh] naklen şöyle demiştir: 'Mümkinler Allah Teâlâ'nın onları izhar etmesiyle zahir olup bu hakikat asla zeval bulmayacak şekilde tahakkuk edince, kul Allah'ın kibriyâsı karşısında boyun eğici ve O'na huşû duyucu olarak kaldı. İşte bu, ebedî secdedir ki o da kulun kendi hakikatini bilmesinden ibarettir.'

ومن هنا يعلم حقيقة

Buradan hakikati anlaşılır;

قوله سبحانه: «كنت سمعه وبصره» الحديث،

Sübhânehu'nun: «Ben onun işiten kulağı ve gören gözü olurum...» hadisinin [hakikati anlaşılır].

ولما لاح من هذا المشهد لبعض الضعفاء لائح قال: أنا الحق فسكر وصاح ولم يتحقق لغيبته عن حقيقته انتهى، وأما أنهم لم يقولوا بالاتحاد فلأن الاتحاد إما بصيرورة الوجود المحض المجرد المتعين بذاته وجودا مقترنا بالماهية المعدومة متعينا بحسبها أو بالعكس، وذلك محال بوجهيه لأن التجرد عن الماهية ذاتي للحق تعالى والاقتران بها ذاتي للممكن وما بالذات لا يزول.

Bu müşahede makamından bazı zayıf kimselere bir parıltı göründüğünde 'Ene'l-Hak' demiş, kendinden geçip haykırmış ve kendi hakikatinden gâib olduğu için hakikate tam erememiştir (söz bitti). Onların ittihadı (bütünleşmeyi) söylemediklerine gelince; çünkü ittihad ya zâtıyla mücerred ve taayyün etmiş mutlak varlığın, ma'dûm mahiyete bitişik ve ona göre taayyün etmiş bir varlık haline gelmesiyle ya da bunun tersiyle mümkündür. Bu ise her iki yönüyle de imkânsızdır; çünkü mahiyetten tecerrüd Hak Teâlâ için zâtîdir, mahiyete bitişme ise mümkin için zâtîdir; zâtî olan şey ise asla zeval bulmaz.

وفي كتاب المعرفة للشيخ الأكبر قدس سره إذا كان الاتحاد مصيّر الذاتين واحدة فهو محال لأنه إن كان عين كل منهما موجودا في حال الاتحاد فهما ذاتان وإن عدمت العين الواحدة وثبتت الأخرى فليست إلا واحدة، وقال في كتاب الياء وهو كتاب ألهو الاتحاد محال، وساق الكلام إلى أن قال: فلا اتحاد البتة لا من طريق المعنى ولا من طريق الصورة، وقال في الباب الخامس من الفتوحات خطابا من الحق تعالى للروح الكلي: وقد حجبتك عن معرفة كيفية إمدادي لك بالأسرار الإلهية إذ لا طاقة لك بحمل مشاهدتها، إذ لو عرفتها لاتحدت الإنية واتحاد الانية محال، فمشاهدتك لذلك محال، هل ترجع إنية المركب البسيط؟ لا سبيل إلى قلب الحقائق، وأما إنهم لم يقولوا بالحلول فلأنهم فسروا الحلول تارة بأنه الحصول على سبيل التبعية، وتارة بأنه كون الموجود في محل قائما به، ومن المعلوم أن الواجب تعالى- وهو الوجود المحض القائم بذاته المتعين كذلك- يستحيل عليه القيام بغيره.

Şeyh-i Ekber'in [kuddise sirruh] *Kitâbü'l-Ma'rife* adlı eserinde [şöyle geçer]: 'İttihad, iki zâtı bir kılan şey ise bu imkânsızdır; zira ittihad halinde her ikisinin zâtı mevcut ise onlar iki zâttır; şayet zâtlardan biri yok olup diğeri sabit kaldıysa ortada sadece bir zât vardır.' *Kitâbü'l-Yâ* yani *Kitâbü E-l-hû* adlı eserinde ise 'İttihad imkânsızdır' demiş ve sözü sürdürerek şöyle demiştir: 'Dolayısıyla ne mana yönünden ne de suret yönünden hiçbir şekilde ittihad yoktur.' *el-Fütûhât*'ın beşinci babında Hak Teâlâ'nın Küllî Ruh'a hitaben şöyle buyurduğunu zikretmiştir: 'Seni ilahî sırlarla desteklememin nasıllığını bilmekten menettim/perdeledim; zira bunu müşahede etmeye gücün yetmez. Çünkü şayet bunu bilseydin benlikler (enâniyetler) birleşirdi; benliklerin birleşmesi ise imkânsızdır. Dolayısıyla senin bunu müşahede etmen imkânsızdır; bileşik olanın benliği basite geri döner mi? Hakikatlerin tersine çevrilmesine imkân yoktur.' Hulûlü söylemediklerine gelince; zira onlar hulûlü kimi zaman tâbiyet yoluyla hasıl olmak, kimi zaman da mevcut bir şeyin bir mahalde bulunup onunla kaim olması şeklinde tefsir etmişlerdir. Bilinmektedir ki Vâcib Teâlâ -ki O, zâtıyla kaim ve aynı şekilde taayyün etmiş mutlak varlıktır- için başkasıyla kaim olmak muhaldir.

قال الشيخ الأكبر قدس سره في الباب الثاني والتسعين ومائتين من الفتوحات: نور الشمس إذا تجلى في البدر يعطي من الحكم ما لا يعطيه من الحكم بغير البدر لا شك في ذلك، كذلك الاقتدار الإلهي إذا تجلى في العبد يظهر الأفعال عن الخلق فهو وإن كان بالاقتدار الإلهي، لكن يختلف الحكم لأنه بواسطة هذا المجلى الذي كان مثل المرآة لتجليه، وكما يعلم عقلا أن القمر في نفسه ليس فيه من نور الشمس شيء وأن الشمس ما انتقلت إليها بذاتها وإنما كان لها مجلى، كذلك العبد ليس فيه من خالقه شيء ولا حل فيه وإنما هو مجلى له وخاصة ومظهر له انتهى.

Şeyh-i Ekber [kuddise sirruh] *el-Fütûhât*'ın iki yüz doksan ikinci babında şöyle demiştir: 'Güneşin ışığı dolunayda tecelli ettiğinde, dolunaysız tecellisinde vermediği bir hükmü verir, bunda şüphe yoktur. Aynı şekilde ilahî kudret kulda tecelli ettiğinde, fiiller mahluktan zahir olur; bu her ne kadar ilahî kudretle olsa da hüküm farklılaşır, zira bu tecellinin aynası mesabesinde olan bu tecelli mahalli (mazhar) vasıtasıyladır. Nitekim aklî olarak bilinir ki ayın kendisinde güneşin ışığından hiçbir şey yoktur ve güneş zâtıyla ona intikal etmemiştir, bilakis ay onun için sadece bir tecelli mahalli olmuştur; aynı şekilde kulda da Yaratıcısından hiçbir şey yoktur ve O kulun içine hulûl etmemiştir, kul ancak O'nun için bir tecelli mahalli, O'na has bir zuhur yeri ve mazhardır.' (söz bitti).

وهذا نص في نفي الحلول ومنشأ غلط المحجوبين المنكرين عدم الفهم لكلام هؤلاء السادة نفعنا الله تعالى بهم على وجهه، وعدم التمييز بين الحلول والتجلي ولم يعلموا أن كون الشيء مجلي لشيء ليس كونه محلا له، فإن الظاهر في المرآة خارج عن المرآة بذاته قطعا بخلاف الحال في محل فإنه حاصل فيه فالظهور غير الحلول فإن الظهور في المظاهر للواسع القدوس يجامع التنزيه بخلاف الحلول، نعم وقع في كلامهم التعبير بالحلول ومرادهم به الظهور، ومن ذلك قوله:

Bu, hulûlü nefyetmede açık bir nasstır. Hakikatten perdelenmiş münkirlerin hatasının kaynağı, bu büyüklerin -Allah Teâlâ bizleri onlarla faydalandırsın- sözlerini lâyıkı veçhile anlamamaları ve hulûl ile tecelli arasındaki farkı ayırt edememeleridir. Bir şeyin bir şey için mazhar/tecelli mahalli olmasının, onun için bir mahal olması anlamına gelmediğini bilmemişlerdir; zira aynada zahir olan şey, zâtı itibarıyla kesinlikle aynanın dışındadır; oysa bir mahalde hulûl eden şey ise onun içinde meydana gelmiştir. Dolayısıyla zuhur, hulûlden farklıdır; nitekim Vâsi' ve Kuddûs olan [Zât]'ın mazharlarda zuhuru tenzih ile bir arada bulunabilir, hulûl ise böyle değildir. Evet, onların sözlerinde hulûl lafzıyla ifade vuku bulmuştur ancak bununla maksatları zuhurdur. Nitekim şu söz bu kabildendir:

يا قبلتي قابليني بالسجود فقد ... رأيت شخصا لشخص فيه قد سجدا

Ey kıblem! Secde ile beni karşıla; zira ben ... Onda bir şahsın başka bir şahsa secde ettiğini gördüm.

لاهوته حل ناسوتي فقدسني ... إني عجبت لمثلي كيف ما عبدا

O'nun lahûtu benim nâsûtime hulûl etti de (onda zuhur etti) beni takdis eyledi; ... Benim gibisinin nasıl [Hakk'a] kulluk etmediğine doğrusu hayret ettim!

وكان الأولى بحسب الظاهر عدم التعبير بمثل ذلك ولكن للقوم أحوال ومقامات لا تصل إليها أفهامنا، ولعل عذرهم واضح عند المنصفين، إذا علمت ذلك وتحققت اختلاف النصارى في عقائدهم، فاعلم أنه سبحانه إنما حكى في بعض الآيات قول بعض منهم، وفي بعض آخر قول آخرين، وحكاية دعواهم ألوهية مريم ﵍ كدعواهم ألوهية عيسى ﵇ مما نطق بها القرآن ولم يشع ذلك عنهم صريحا لكن يلزمهم ذلك بناء على ما حققه الإمام الرازي رحمه الله تعالى، والنصارى اليوم ينكرونه والله تعالى أصدق القائلين، ويمكن أن يقال: إن مدعي ألوهيتها ﵍ صريحا طائفة منهم هلكت قديما كالطائفة اليهودية التي تقول عزير ابن الله تعالى على ما قيل، ثم إنه سبحانه بالغ في زجر القائلين فأردف سبحانه النهي بقوله عز من قائل: انْتَهُوا عن القول بالتثليث خَيْراً لَكُمْ قد مر الكلام في أوجه انتصابه إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ أي بالذات منزه عن التعدد بوجه من الوجوه سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ أي أسبحه تسبيحا عن، أو من أن يكون له ولد، أو سبحوه عن، أو من ذلك لأن الولد يشابه الأب ويكون مثله والله تعالى منزه عن التشبيه والمثل، وأيضا الولد إنما يطلب ليكون قائما مقام أبيه إذا عدم ولذا كان التناسل والله تعالى باق لا يتطرق ساحته العلية فناء فلا يحتاج إلى ولد ولا حكمة تقتضيه، وقد علمت ما أوقع النصارى في اعتقادهم أن عيسى ﵇ ابن الله تعالى.

Zahire göre böylesi ifadeleri kullanmamak daha evla idi; lakin bu zevatın, anlayışlarımızın ulaşamayacağı halleri ve makamları vardır. İnsaf sahipleri nezdinde onların mazereti muhtemelen açıktır. Bunu bildiğinde ve Hristiyanların inançlarındaki ihtilafı tahkik ettiğinde bil ki, Allah [sübhânehu ve teâlâ] bazı ayetlerde onlardan bir grubun sözünü, diğer bazı ayetlerde ise başka grupların sözünü hikâye etmiştir. Onların Meryem'in [aleyhasselâm] ilahlığını iddia etmelerini hikâye etmesi de tıpkı İsa'nın [aleyhisselâm] ilahlığını iddia etmelerini hikâye etmesi gibi Kur'an'ın açıkça bildirdiği hususlardandır. Bu durum onlardan açıkça şöhret bulmamış olsa da İmam Râzî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- tahkik ettiği üzere bu onların inançlarının zorunlu bir neticesidir. Bugün Hristiyanlar bunu inkâr etmektedirler, oysa Allah Teâlâ söz söyleyenlerin en doğrusudur. Şöyle de denilebilir: Meryem'in [aleyhasselâm] ilahlığını açıkça iddia edenler, söylendiğine göre 'Üzeyir Allah'ın oğludur' diyen Yahudi fırkası gibi eskiden helak olmuş bir fırkadır. Sonra Sübhânehu, [bu iddialarda] bulunanları azarlamada mübalağa ederek, Azîz olan buyurucunun şu sözüyle bu nehyi peş peşe getirdi: {انْتَهُوا} “Vazgeçin” [üçleme sözünden] {خَيْراً لَكُمْ} “hakkınızda hayırlı olur.” Nasb edilişinin vecihleri hakkındaki izah geçmişti. {إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ} “Allah ancak tek bir ilâhtır;” yani Zâtı itibarıyla birdir, hiçbir vecihle çokluktan münezzehtir. {سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} “O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir;” yani O'nun çocuğu olmasından O'nu tenzih ile tesbih ederim veya siz O'nu bundan tenzih ediniz. Çünkü çocuk babaya benzer ve onun gibi olur; Allah Teâlâ ise benzerlikten ve denk olmaktan münezzehtir. Ayrıca çocuk, ancak baba yok olduğunda onun yerine kaim olsun diye istenir, neslin devamı da bu yüzdendir; Allah Teâlâ ise bâkîdir, O'nun yüce katına fena/yokluk asla yaklaşamaz; dolayısıyla O'nun çocuğa ihtiyacı yoktur ve bunu gerektiren bir hikmet de bulunmamaktadır. Hristiyanları, İsa'nın [aleyhisselâm] Allah'ın oğlu olduğu inancına neyin düşürdüğünü artık öğrenmiş oldun.

ومن الاتفاقات الغريبة ما نقله مولانا راغب باشا رحمه الله تعالى ملخصا من تعريفات أبي البقاء قال: قال الإمام العلامة محمد بن سعيد الشهير بالبوصيري نور الله تعالى ضريحه: إن بعض النصارى انتصر لدينه وانتزع من البسملة الشريفة دليلا على تقوية اعتقاده في المسيح ﵇ وصحة يقينه به فقلب حروفها ونكر معروفها وفرق مألوفها وقدّم فيها وأخر وفكر وقدّر. فقتل كيف قدّر ثم عبس وبسر ثم أدبر واستكبر، فقال: قد انتظم من البسملة المسيح ابن الله المحرر، فقلت له: حيث رضيت البسملة بيننا وبينك حكما وحزت منها أحكاما وحكما فلتنصرن البسملة منا الأخيار على الأشرار، ولتفضلن أصحاب الجنة على أصحاب النار إذ قد قالت لك البسملة بلسان حالها: إنما الله المسيح راحم النحر لأمم لها المسيح رب، ما برح الله راحم المسلمين، سل ابن مريم أحل له الحرام، لا المسيح ابن الله المحرر، لا مرحم للئام أبناء السحرة رحم حرّ مسلم أناب إلى الله، لله نبي مسلم حرم الراح، ربح رأس مال كلمة الإيمان، فإن قلت: إنه ﵇ رسول صدقتك، وقالت: إيل أرسل الرحمة بلحم، وإيل من أسماء الله تعالى بلسان كتبهم وترجمة بلحم ببيت لحم، وهو المكان الذي ولد فيه عيسى ﵇ إلى غير ذلك مما يدل على إبطال مذهب النصارى، ثم انظر إلى البسملة قد تخبر أن من وراء حلها خيولا وليوثا، ومن دون طلها سيولا وغيوثا، ولا تحسبني استحسنت كلمتك الباردة فنسجت على منوالها وقابلت الواحدة بعشر أمثالها بل أتيتك بما يغنيك فيبهتك ويسمعك ما يصمك عن الإجابة فيصمتك، فتعلم أن هذه البسملة مستقر لسائر العلوم والفنون ومستودع لجوهر سرها

Garip tevafuklardandır ki Mevlânâ Râgıb Paşa -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- Ebü'l-Bekâ'nın *et-Ta'rîfât*'ından özetle şunu nakletmiştir: Büyük allâme İmam Muhammed b. Saîd el-Bûsîrî -Allah Teâlâ kabrini nurlandırsın- demiştir ki: Hristiyanlardan biri kendi dinini savunmak ve Mesîh [aleyhisselâm] hakkındaki inancını ve ona dair kesin kanaatinin doğruluğunu güçlendirmek için şerefli Besmele'den bir delil çıkarmaya çalıştı; Besmele'nin harflerini tersyüz etti, bilinen tertibini bozdu, alışılmış şeklini dağıttı, harfleri öne aldı, arkaya attı, düşündü ve ölçüp biçti. Kahrolası nasıl da ölçüp biçti! Sonra yüzünü ekşitti, kaşlarını çattı, sonra arkasını döndü ve büyüklük tasladı. Dedi ki: 'Besmele'den «Mesîh, Allah'ın hür kılınmış oğludur» cümlesi çıkmaktadır.' Ben de ona dedim ki: 'Madem Besmele'nin bizimle senin aranda hakem olmasına razı oldun ve ondan bazı hükümler ve hikmetler çıkardın; öyleyse Besmele kesinlikle bizim aramızdaki hayırlıları şerlilere galip kılacak ve cennet ehlini cehennem ehlinden üstün kılacaktır! Zira Besmele hal diliyle sana şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah Mesîh'tir [diyen], Mesîh'i rab edinen milletler için boğazlanmaya merhamet edicidir», «Allah Müslümanlara daima merhamet edendir», «Meryem oğluna sor, ona haram helal kılındı mı?», «Hayır, Mesîh Allah'ın hür kılınmış oğlu değildir», «Büyücülerin evlatları olan alçaklara merhamet yoktur; Allah'a yönelen hür Müslümana merhamet edilmiştir», «Allah'ın içkiyi haram kılan Müslüman bir peygamberi vardır», «İman kelimesi sermayesi kâr etti». Şayet sen: «O [aleyhisselâm] bir elçidir» dersen, seni tasdik ederim.' Yine Besmele şöyle demiştir: «İl (Allah), rahmeti et ile gönderdi». İl, onların kitaplarının lisanında Allah Teâlâ'nın isimlerindendir; 'lahm ile' ifadesinin tercümesi ise Beytüllahm'dır ki orası İsa [aleyhisselâm]'ın doğduğu yerdir. Hristiyanların mezhebini iptal eden daha pek çok husus böyledir. Sonra Besmele'ye bir bak; o sana haber verir ki onun çözülüşünün ardında atlar ve aslanlar, çisentisinin ötesinde ise seller ve yağmurlar vardır. Sakın senin o soğuk sözünü beğendiğimi, onun tarzında söz dokuduğumu ve bir söze on benzeriyle karşılık verdiğimi sanma! Bilakis ben sana, seni aciz bırakıp dehşete düşürecek olanı getirdim ve sana cevap vermekten seni sağır edip susturacak şeyi işittirdim. Böylece bilesin ki bu Besmele bütün ilim ve fenlerin karargâhı,

المكنون، ألا ترى أن البسملة إذا حصلت جملتها كان عددها سبعمائة وستة وثمانين فوافق جملها أن مثل عيسى كآدم ليس لله من شريك بحساب الألف التي بعد لامي الجلالة ولا أشرك بربي أحدا، يهدي الله لنوره من يشاء، بإسقاط ألف الجلالة، فقد أجابتك البسملة بما لم تحط به خبرا، وجاءك ما لم تستطع عليه صبرا انتهى.

Ve onun saklı özünün mahzenidir. Görmez misin ki Besmele'nin ebced hesabı yapıldığında sayısı yedi yüz seksen altı (786) çıkar; bu ebced sayısı, Celâle lafzının iki lâmından sonraki elif hesaba katıldığında 'Şüphesiz İsa'nın misali Âdem'in misali gibidir, Allah'ın hiçbir ortağı yoktur' ve 'Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam' cümlelerine, Celâle elifi düşürüldüğünde ise 'Allah dilediğini nuruna iletir' cümlesine muvafık gelir. Besmele sana tam olarak kavrayamadığın şeylerle cevap vermiş ve sabredemeyeceğin şey senin başına gelmiştir (söz bitti).

وقد تقدم نظير ذلك في الباقي بعد إسقاط المكرر من حروف المعجم في أوائل السور حيث رتب الشيعي منه ما ظنه مقويا لما هو عليه أعني صراط على حقا نمسكه وقابلناه بما يبهته مرتبا من هذا الحروف أيضا فتذكر، وقرأ الحسن «إن يكون» بكسر الهمزة ورفع النون أي سبحانه ما يكون له ولد على أن الكلام جملتان.

Bunun bir benzeri, sure başlarındaki hece harflerinden tekrarlar düşüldükten sonra kalan harfler konusunda daha önce geçmişti; zira Şiî bir kimse bunlardan kendi bulunduğu mezhebi güçlendirdiğini zannettiği 'Ali'nin yolu haktır, biz ona tutunuruz' cümlesini dizmişti; biz de yine bu harflerden onu dehşete düşürecek bir tertiple karşılık vermiştik, hatırla! Hasan-ı Basrî, sözün iki cümle olması esasına dayanarak 'in yekûne' ifadesini hemzenin kesresi ve nûn'un ref'i ile {إِنْ يَكُونُ} şeklinde okumuştur; yani 'O münezzehtir, O'nun çocuğu olmaz/olamaz.'

لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جملة مستأنفة مسوقة لتعليل التنزيه، وبيان ذلك أنه سبحانه مالك لجميع الموجودات علويها وسفليها لا يخرج من ملكوته شيء منها، ولو كان له ولد لكان مثله في المالكية فلا يكون مالكا لجميعها، وقوله تعالى: وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا إشارة إلى دليل آخر لأن الوكيل بمعنى الحافظ فإذا استقل ﷾ في الحفظ لم يحتج إلى الولد فإن الولد يعين أباه في حياته ويقوم مقامه بعد وفاته والله تعالى منزه عن كل هذا فلا يتصور له ولد عقلا ويكون افتراؤه حمقا وجهلا.

{لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur.” Bu, tenzihi gerekçelendirmek için sevk edilmiş istînâf (başlangıç) cümlesidir. Bunun izahı şudur: Sübhânehu, ulvî ve süflî bütün mevcudatın mâlikidir, O'nun mülkünden hiçbir şey hariç kalamaz. Şayet O'nun bir çocuğu olsaydı mâlikiyette O'nun gibi olurdu, dolayısıyla Allah mevcudatın tamamının mâliki olamazdı. Allah Teâlâ'nın: {وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا} “Vekil olarak Allah yeter.” buyruğu ise başka bir delile işarettir. Zira vekil, koruyucu/gözetici manasındadır; Allah [celle celâluhû] koruma ve gözetmede tek başına kâfi olunca çocuğa ihtiyaç duymaz. Zira çocuk babasına hayatında yardım eder ve vefatından sonra da onun yerine geçer; Allah Teâlâ ise bütün bunlardan münezzehtir. Dolayısıyla aklen O'nun için bir çocuk tasavvur olunamaz; O'na çocuk isnat etmek ise ahmaklık ve cehalettir.

ْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ

[Mesîh asla] çekinmez

استئناف مقرر لما سبق من التنزيه،

Geçen tenzihi pekiştiren bir istînâftır.

وروي أن وفد نجران قالوا لنبينا ﷺ: «يا محمد لم تعيب صاحبنا؟ قال: ومن صاحبكم؟ قالوا: عيسى ﵇، قال: وأي شيء أقول فيه؟ قالوا تقول: إنه عبد الله ورسوله فنزلت»

Rivayet edildiğine göre Necrân heyeti Peygamberimiz'e [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ey Muhammed, arkadaşımızı niçin ayıplıyorsun?» dediler. O da: «Arkadaşınız kimdir?» buyurdu. «İsa [aleyhisselâm]» dediler. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onun hakkında ne söylüyorum ki?» buyurunca, «Sen onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu söylüyorsun» dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.

والاستنكاف استفعال من النكف، وأصله- كما قال الراغب- من نكفت الشيء نحيته وأصله تنحية الدمع عن الخد بالأصبع، وقالوا: بحر لا ينكف أي لا ينزح، ومنه قوله:

İstinkâf (kibre kapılıp kaçınmak), 'nekf' kökünden istif'âl babıdır. Râgıb'ın belirttiği üzere aslı; 'Şeyi nekeytü' yani onu uzaklaştırdım manasındadır ve asıl anlamı parmakla yanaktaki gözyaşını silip uzaklaştırmaktır. 'Bahrün lâ yünzef' manasında 'Bahrün lâ yünzefu / lâ yünkafü' (suyu çekilip bitmeyen deniz) derler. Şairin şu sözü bu kabildendir:

فبانوا ولولا ما تذكر منهم ... من الخلف لم ينكف لعينيك مدمع

Ayrılıp gittiler; şayet onların sözden döndükleri hatırlanmasaydı, ... Gözlerinin yaşı asla silinip tükenmezdi.

وقيل: النكف قول السوء، ويقال: ما عليه في هذا الأمر نكف ولا وكف، واستفعل فيه للسلب قاله المبرد، وفي الأساس استنكف ونكف امتنع وانقبض أنفا وحمية.

Nekf'in kötü söz olduğu da söylenmiştir; nitekim 'Bu işte ona bir nekf (kötü söz) ve vekf (kusur) yoktur' denilir. Müberred, buradaki istif'âl babının selb (giderme) için olduğunu söylemiştir. *el-Esâs*'ta ise 'İstenkefe ve nekefe; gurur ve hamiyetten ötürü çekindi, kaçındı ve imtina etti' denilmiştir.

وقال الزجاج: الاستنكاف تكبر في تركه أنفة وليس في الاستكبار ذلك، والمعنى لن يأنف ولن يمتنع، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لن يستكبر المسيح نْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ

Zeccâc demiştir ki: 'İstinkâf, terk edilişinde gurur/onur bulunan bir kibirlenmedir; istikbârda ise bu gurur boyutu yoktur.' Anlam ise: Çekinmeyecek ve asla kaçınmayacaktır. İbn Abbas'tan -radıyallâhu anhümâ- rivayet edildiğine göre: Mesîh kibirlenmeyecektir; {أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ} “Mesih de, Allah'a kul olmaktan asla çekinmez”

أي عن، أو من أن يكون عبد الله تعالى مستمرا على عبادته تعالى وطاعته حسبما هو وظيفة العبودية كيف وأن ذلك أقصى مراتب الشرف، وقد أشار القاضي عياض إلى شرف العبودية بقوله:

Yani kulluğun vazifesi gereğince Allah Teâlâ'ya sürekli ibadet ve itaat eden bir kul olmaktan [asla çekinmez]. Nasıl çekinsin ki bu, şerefin en üst derecesidir! Nitekim Kâdî İyâz kulluğun şerefine şu sözleriyle işaret etmiştir:

ومما زادني عجبا وتيها ... وكدت بأخمصي أطأ الثريا

Hayranlığımı ve sevincimi artıran ve neredeyse ... Ayağımın tabanıyla Süreyya yıldızına basacak gibi olduğum şey,

دخولي تحت قولك: يا عبادي ... وجعلك خير خلقك لي نبيا

«Ey kullarım!» hitabının kapsamına girmem ... Ve mahlukatının en hayırlısını bana peygamber kılmandır.

والاقتصار على ذكر عدم استنكافه ﵇ عن ذلك مع أن شأنه ﵇ المباهاة به كما تدل عليه أحواله وتفصح عنه أقواله لوقوعه في موضع الجواب عما قاله الكفرة كما علمت آنفا. وهو السر في جعل المستنكف منه كونه ﵇ عبدا له تعالى دون أن يقال: عن عبادة الله تعالى ونحو ذلك مع إفادته- كما قيل- فائدة جليلة هي كمال نزاهته ﵇ عن الاستنكاف بالكلية لاستمرار هذا الوصف واستتباعه وصف العبادة فعدم الاستنكاف عنه مستلزم لعدم استنكاف ذلك بخلاف وصف العبادة فإنها حالة متجددة غير مستلزمة للدوام يكفي في اتصاف موصوفها بها تحققها مرة، فعدم الاستنكاف عنها لا يستلزم عنها عدم الاستنكاف عن دوامها.

Mesîh'in [aleyhisselâm] şânı bununla iftihar etmek olduğu halde -ki durumları buna delalet etmekte ve sözleri bunu açıkça ortaya koymaktadır- sadece bundan çekinmediğinin zikredilmesiyle yetinilmesi, az önce öğrendiğin gibi kâfirlerin söylediklerine cevap makamında vaki olmasındandır. 'Allah'a ibadet etmekten' ve benzeri ifadeler kullanılmayıp da çekinilen şeyin onun Allah Teâlâ'ya kul olması olarak zikredilmesinin sırrı da budur. Bununla beraber -denildiği gibi- bu ifade çok yüce bir fayda da sağlamaktadır ki o da bu vasfın sürekliliği ve ibadet vasfını da beraberinde getirmesi sebebiyle onun [aleyhisselâm] istinkâftan tamamen münezzeh oluşudur. Zira kul olmaktan çekinmemek ibadetten çekinmemeyi de zorunlu kılar; ibadet vasfı ise böyle değildir, çünkü ibadet devamlılığı gerektirmeyen, yenilenen bir durumdur ve bir kimsenin onunla nitelenmesi için bir defa gerçekleşmesi yeterlidir; dolayısıyla ibadetten çekinmemek onun devamlılığından çekinmemeyi gerektirmez.

ومما يدل على عبوديته ﵇ من كتب النصارى أن قولس قال في رسالته الثانية: انظروا إلى هذا الرسول رئيس أحبارنا يسوع المؤتمن من عند من خلقه مثل موسى ﵇ في جميع أحواله غير أنه أفضل من موسى عليه

Hristiyanların kitaplarından onun [aleyhisselâm] kulluğuna delalet eden hususlardan biri de Pavlus'un ikinci mektubunda şöyle demesidir: «Musa [aleyhisselâm]'dan daha üstün olması dışında, bütün hallerinde tıpkı Musa [aleyhisselâm] gibi kendisini yaratanın katından emin kılınmış başkâhinimiz olan bu elçiye, İsa'ya bakın.»

السلام، وقال مرقس في إنجيله: قال يسوع: إن نفسي حزينة حتى الموت، ثم خر على وجهه يصلي لله تعالى، وقال أيها الأب كل شيء بقدرتك أخر عني هذا الكأس لكن كما تريد لا كما أريد، ثم خرّ على وجهه يصلي لله تعالى، ووجه الدلالة في ذلك ظاهر إذ هو سائل والله تعالى مسؤول، وهو مصل والله تعالى مصلى له، وأي عبودية تزيد على ذلك، ونصوص الأناجيل ناطقة بعبوديته ﵇ في غير ما موضع، ولله تعالى در أبي الفضل حيث يقول فيه:

Markos da İncil'inde şöyle demiştir: «İsa dedi ki: Ruhum ölesiye kederlidir. Sonra yüzüstü yere kapanıp Allah Teâlâ'ya dua etti ve dedi ki: Ey Baba! Her şey senin kudretindedir; bu kâseyi benden uzaklaştır, fakat benim istediğim gibi değil senin istediğin gibi olsun. Sonra yüzüstü yere kapanıp Allah Teâlâ'ya dua etti.» Buradaki delil yönü açıktır; zira o dileyendir, Allah Teâlâ ise kendisinden dilenendir; o namaz kılan/dua edendir, Allah Teâlâ ise kendisine namaz kılınan/dua edilendir. Bundan daha ileri hangi kulluk olabilir ki! İncil metinleri pek çok yerde onun [aleyhisselâm] kulluğunu açıkça haykırmaktadır. Ebü'l-Fazl onun hakkında söylediği şu sözlerde ne kadar da güzel söylemiştir:

هو عبد مقرب ونبيّ ... ورسول قد خصه مولاه

O, [Allah'a] yakın kılınmış bir kul, bir nebi ... Ve Mevlâsının seçkin kıldığı bir elçidir.

طهر الله ذاته وحباه ... ثم أتاه وحيه وهداه

Allah onun zâtını tertemiz kıldı ve ona lütufta bulundu, ... Sonra ona vahyini gönderip hidayet bahşetti.

وبكن خلقه بدا كلما الل ... هـ إلى مريم البتول براه

Ve Allah onu iffetli Meryem'e yarattığında, ... 'Ol' (Kün) emriyle yaratılışı apaçık meydana geldi.

والأناجيل شاهدات وعنه ... إنما الله ربه لا سواه

İnciller ve ondan nakledilenler şahittir ki: ... Şüphesiz O'nun Rabbi ancak Allah'tır, başkası değil!

هكذا شأن ربه خالق الخلق ... بكن خلقهم فنعم الإله

İşte mahlukatı yaratan Rabbinin şânı böyledir; ... 'Ol' (Kün) emriyle onları yarattı, O ne güzel İlâhtır!

كان لله خاشعا مستكينا ... راغبا راهبا يرجى رضاه

Allah'a karşı huşû duyan, boyun eğen, ... O'na yönelen, O'ndan korkan ve rızasını uman biriydi.

ليس يحيا وليس يخلق إلا ... أن دعاه وقد أجاب دعاه

O [kendiliğinden] ne diriltir ne de yaratır; ancak ... O'na dua ederdi ve Allah da duasını kabul ederdi.

إنما فاعل الجميع هو الل ... هـ ولكن على يديه قضاه

Bütün bunları yapan ancak Allah'tır; ... Lakin O, bunu onun elleri üzerinden takdir edip gerçekleştirdi.