وقال الأحنف بن قيس: قدمت المدينة، فبينا أنا في حلقة فيها مَلأ من قريش، إذ جاء رجل أخشن الثياب، أخشن الجسد، أخشن الوجه، فقام عليهم فقال: بشر الكانزين برَضْف يحمى عليه في
Ahnef b. Kays şöyle demiştir: Medine'ye gelmiştim. Kureyş'in ileri gelenlerinin bulunduğu bir halkada oturduğum esnada kaba elbiseli, kaba yapılı ve sert yüzlü bir adam geldi, başlarında dikilip şöyle dedi: "[Mallarını] biriktirip yığanları (kenz sahiplerini), içinde kızdırılacak taşlarla müjdele!
نار جهنم، فيوضع على حَلمة ثَدْي أحدهم حتى يخرج من نُغْضِ كتفه، ويوضع على نغض كتفه حتى يخرج من حلمة ثديه يتزلزل -قال: فوضع القوم رءوسهم، فما رأيت أحدا منهم رَجَع إليه شيئا -قال: وأدبر فاتبعته حتى جلس إلى سارية، فقلت: ما رأيت هؤلاء إلا كرهوا ما قلت لهم. فقال: إن هؤلاء لا يعلمون شيئا.
O taş onlardan birinin meme ucuna konulur, ta kürek kemiğinin ucundan çıkar; kürek kemiğinin ucuna konulur, ta meme ucundan sarsılarak çıkar. [Ahnef] dedi ki: Topluluk başlarını öne eğdi, onlardan hiçbirinin ona bir şey söylediğini görmedim. [Ahnef] dedi ki: Sonra arkasını dönüp gitti. Bir direğin yanına oturuncaya kadar onu takip ettim ve: 'Bu insanların, kendilerine söylediğin şeyden hoşlanmadıklarını gördüm' dedim. Dedi ki: 'Bunlar hiçbir şey bilmiyorlar.'
وفي الصحيح أن رسول الله ﷺ قال لأبي ذَرّ: "ما يسرني أن عندي مثل أحد ذهبا يمر عليه ثالثة وعندي منه شيء إلا دينار أرصده لدين"
Sahîh'te geçtiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Zer'e şöyle buyurmuştur: "Uhud dağı kadar altınım olup da, borç için ayırdığım bir dinar müstesna, üzerinden üç gün geçtiği hâlde yanımda ondan bir şey bulunması beni sevindirmez."
فهذا -والله أعلم-هو الذي حدا أبا ذر على القول بهذا.
İşte -en doğrusunu Allah bilir ya- Ebû Zer'i bu görüşü söylemeye sevk eden şey budur.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا همام، حدثنا قتادة، عن سعيد بن أبي الحسن، عن عبد الله بن الصامت، ﵁، أنه كان مع أبي ذر، فخرج عطاؤه ومعه جارية له، فجعلت تقضي حوائجه، ففضلت معها سبعة، فأمرها أن تشتري به فلوسا. قال: قلت: لو ادخرته للحاجة تَنُوبك وللضيف ينزل بك! قال: إن خليلي عهد إليَّ أنْ أيما ذهب أو فضة أوكِي عليه، فهو جمر على صاحبه، حتى يفرغه في سبيل الله، ﷿
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Affân anlattı, bize Hemmâm anlattı, bize Katâde, Saîd b. Ebi'l-Hasen'den, o da Abdullah b. Sâmit radıyallâhu anh'tan anlattı; o Ebû Zer ile beraberdi. Ebû Zer'in maaşı çıktı ve yanında cariyesi vardı; cariye onun ihtiyaçlarını gidermeye başladı. Yanında yedi [dirhem] arttı, bununla küçük madenî para (fülûs) satın almasını emretti. [Abdullah] dedi ki: 'Onu başına gelebilecek bir ihtiyaç veya sana gelecek bir misafir için saklasaydın ya!' dedim. Dedi ki: 'Dostum [Resûlullah] bana; bağlanan (kese/sandıkta saklanan) her altının veya gümüşün, sahibi onu Allah azze ve celle yolunda infak edip bitirinceye kadar sahibi için bir kor ateş olacağını ahdetti.'
ورواه عن يزيد، عن همام، به وزاد: إفراغا
Bunu Yezîd'den, Hemmâm'dan aynı isnadla rivayet etti ve: 'tamamını infak edip boşaltıncaya kadar' lafzını ekledi.
وقال الحافظ ابن عساكر بسنده إلى أبي بكر الشبلي في ترجمته، عن محمد بن مهدي: حدثنا عمرو بن أبي سلمة، عن صدقة بن عبد الله، عن طلحة بن زيد، عن أبي فَرْوَة الرّهاوي، عن عطاء، عن أبي سعيد، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "الق الله فقيرًا ولا تلقه غنيا". قال: يا رسول الله، كيف لي بذلك؟ قال: "ما سُئِلتَ فلا تَمْنَع، وما رُزقْت فلا تَخْبَأ"، قال: يا رسول الله، كيف لي بذلك؟ قال رسول الله ﷺ: "هو ذاك وإلا فالنار" إسناده ضعيف.
Hâfız İbn Asâkir, Ebû Bekir eş-Şiblî'nin biyografisinde kendi senediyle Muhammed b. Mehdî'den rivayet etti: Bize Amr b. Ebî Seleme, Sadaka b. Abdullah'tan, Talha b. Zeyd'den, Ebû Ferve er-Rehâvî'den, Atâ'dan, Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ın huzuruna fakir olarak çık, zengin olarak çıkma!" buyurdu. [Ebû Saîd]: 'Ey Allah'ın Resûlü, bunu nasıl yapabilirim?' dedi. 'Senden istendiğinde geri çevirme ve sana rızık verildiğinde biriktirip saklama!' buyurdu. [Ebû Saîd]: 'Ey Allah'ın Resûlü, buna nasıl güç yetirebilirim?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ya böyledir ya da ateştir" buyurdu . İsnadı zayıftır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا جعفر بن سليمان، حدثنا عتيبة، عن بريد بن أصرم قال: سمعت عليًا، ﵁، يقول: مات رجل من أهل الصُّفَّة، وترك دينارين -أو: درهمين -فقال رسول الله ﷺ: "كيَّتان، صلوا على صاحبكم"
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Affân anlattı, bize Ca'fer b. Süleymân anlattı, bize Uteybe, Büreyd b. Asram'dan anlattı; o şöyle dedi: Ali radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: Ehl-i Suffe'den bir adam vefat etti ve geride iki dinar -veya iki dirhem- bıraktı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « كَيَّتَانِ، صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ » «[Bunlar] iki dağlamadır; arkadaşınızın [cenaze namazını] siz kılın!» buyurdu.
وقد روي هذا من طرف أخر
Bu [hadis] başka bir yoldan da rivayet edilmiştir .
وقال قتادة، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن أبي أمامة صُدَي بن عَجْلان قال: مات رجل من أهل الصُّفَّة، فوجد في مئزره دينار، فقال رسول الله ﷺ: "كيَّة". ثم تُوفي رجل آخر فوجد في مئزره ديناران، فقال رسول الله ﷺ: "كيتان"
Katâde, Şehr b. Havşeb'den, Ebû Ümâme Sudey b. Aclân'dan şöyle rivayet etti: Ehl-i Suffe'den bir adam vefat etti, kuşağında bir dinar bulundu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bir dağlama!" buyurdu. Sonra başka bir adam vefat etti, kuşağında iki dinar bulundu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İki dağlama!" buyurdu .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو النضر إسحاق بن إبراهيم الفراديسي، حدثنا معاوية بن يحيى الأطرابلسي، حدثني أرطاة، حدثني أبو عامر الهَوْزَني، سمعت ثوبان مولى رسول الله ﷺ قال: ما من رجل يموت وعنده أحمر أو أبيض، إلا جعل الله بكل قيراط صفحة من نار يكوى بها من قدمه إلى ذقنه.
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize babam anlattı, bize Ebu'n-Nadr İshâk b. İbrâhîm el-Ferâdîsî anlattı, bize Muâviye b. Yahyâ et-Trablusî anlattı, bana Ertât anlattı, bana Ebû Âmir el-Hevzenî anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân'dan işittim, şöyle dedi: Yanında sarı (altın) veya beyaz (gümüş) bulunduğu hâlde ölen hiçbir kimse yoktur ki, Allah her bir kırat için ateşten bir levha yapıp onunla ayağından çenesine kadar dağlamasın.
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا محمد بن خداش، حدثنا سيف بن محمد الثوري، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يوضع الدينار على الدينار، ولا الدرهم على الدرهم، ولكن يُوَسَّع جلده فيكوى بها جباههم وجنوبهم وظهورهم، هذا ما كنزتم لأنفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون" سيف -هذا -كذاب، متروك.
Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle dedi: Bize Muhammed b. Hıdâş anlattı, bize Seyf b. Muhammed es-Sevrî anlattı, bize A'meş, Ebû Sâlih'ten, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dinar dinarın üstüne, dirhem de dirhemin üstüne konulmaz; fakat derisi genişletilir ve bunlarla alınları, yanları ve sırtları dağlanır: İşte kendiniz için biriktirdiğiniz şeyler; artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!" Bu Seyf, yalancıdır ve metrûktur.
{إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦)}
{إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦)} “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında, Allah katında ayların sayısı on ikidir; bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O hâlde bunlarda kendinize zulmetmeyin ve müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir.”
قال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل، أخبرنا أيوب، أخبرنا محمد بن سيرين، عن أبي بَكْرَة، أن النبي ﷺ خطب في حجته، فقال: "ألا إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض، السنة اثنا عشر شهرًا، منها أربعة [حرم، ثلاثة] متواليات: ذو القعدة، وذو الحجة، والمحرم، ورجب مضر الذي بين جمادى وشعبان". ثم قال: "أي يوم هذا؟ " قلنا: الله ورسوله أعلم. فسكت حتى ظننا أنه سيسميه بغير اسمه، قال: "أليس يوم النحر؟ " قلنا؛ بلى. ثم قال: "أي شهر هذا؟ " قلنا: الله ورسوله أعلم. فسكت حتى ظننا أنه سيسميه بغير اسمه، قال: "أليس ذا الحجة؟ " قلنا: بلى. ثم قال: "أي بلد هذا؟ ". قلنا: الله ورسوله أعلم. فسكت حتى ظننا أنه سيسميه بغير اسمه،
İmâm Ahmed şöyle dedi: Bize İsmâil anlattı, bize Eyyûb haber verdi, bize Muhammed b. Sîrîn, Ebû Bekre'den haber verdi; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem haccında hutbe irat edip şöyle buyurdu: «Haberiniz olsun ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür. Sene on iki aydır; bunlardan dördü [haram aylardır, üçü] peş peşe gelir: Zilkade, Zilhicce ve Muharrem; bir de Cemâziyelâhir ile Şâban arasındaki Mudar'ın [ayı olan] Receb'dir.» Sonra: «Bu hangi gündür?» buyurdu. Biz: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedik. [Resûlullah] sustu; öyle ki biz ona isminden başka bir isim vereceğini sandık. «Kurban günü değil midir?» buyurdu. Biz: "Evet" dedik. Sonra: «Bu hangi aydır?» buyurdu. Biz: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedik. Yine sustu; öyle ki biz ona isminden başka bir isim vereceğini sandık. «Zilhicce değil midir?» buyurdu. Biz: "Evet" dedik. Sonra: «Bu hangi beldedir?» buyurdu. Biz: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedik. Yine sustu; öyle ki biz ona isminden başka bir isim vereceğini sandık,
قال: "أليست البلدة؟ " قلنا: بلى. قال: "فإن دماءكم وأموالكم -قال: وأحسبه قال: وأعراضكم -عليكم حرام كحرمة يومكم هذا، في شهركم هذا، في بلدكم هذا، وستلقون ربكم فيسألكم عن أعمالكم، ألا لا ترجعوا بعدي ضُلالا يضرب بعضكم رقاب بعض، ألا هل بلغت؟ ألا ليبلغ الشاهد الغائب منكم، فلعل من يبلغه يكون أوعى له من بعض من يسمعه
"Şehir (Mekke) değil midir?" buyurdu. Biz: 'Evet' dedik. Buyurdu ki: "Muhakkak ki kanlarınız, mallarınız -[râvi] der ki: Ve sanırım 've ırzlarınız' dedi- bu beldenizde, bu ayınızda, bu gününüzün dokunulmaz olduğu gibi birbirinize haramdır. Rabbinize kavuşacaksınız ve O size amellerinizden soracaktır. Sakın benden sonra birbirinizin boynunu vuran sapıklar olarak dönmeyin! Dikkat edin, tebliğ ettim mi? Burada bulunanlar bulunmayanlara tebliğ etsin; zira kendisine ulaştırılan kimse, [bunu bizzat] dinleyen bazılarından daha iyi kavrayıp muhafaza edebilir."
ورواه البخاري في التفسير وغيره، ومسلم من حديث أيوب، عن محمد -وهو ابن سيرين -عن عبد الرحمن بن أبي بَكْرَة، عن أبيه، به
Bunu Buhârî tefsirde ve başka bölümlerde, Müslim de Eyyûb hadisinden, Muhammed'den -o İbn Sîrîn'dir-, Abdurrahman b. Ebî Bekre'den, babasından bu lafızla rivayet etmiştir .
وقد قال ابن جرير: حدثنا محمد بن مَعْمَر، حدثنا روح، حدثنا أشعث، عن محمد بن سيرين، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض، وإن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا في كتاب الله يوم خلق السموات والأرض منها أربعة حرم، ثلاثة متواليات، ورجب مضر بين جمادى وشعبان"
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ma'mer anlattı, bize Ravh anlattı, bize Eş'as, Muhammed b. Sîrîn'den, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Allah katında ayların sayısı, gökleri ve yeri yarattığı günde Allah'ın kitabında on ikidir; bunlardan dördü haramdır; üçü peş peşe gelir, biri de Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Mudar'ın Receb'idir."
ورواه البَزَّار، عن محمد بن معمر، به ثم قال: لا يروى عن أبي هريرة إلا من هذا الوجه، وقد رواه ابن عَوْن وقُرَّة، عن ابن سيرين، عن عبد الرحمن بن أبي بكرة، عن أبيه، به.
Bunu Bezzâr da Muhammed b. Ma'mer'den aynı isnadla rivayet etti , sonra şöyle dedi: Bu hadis Ebû Hüreyre'den sadece bu vecihle rivayet edilmiştir. İbn Avn ve Kurre de bunu İbn Sîrîn'den, Abdurrahman b. Ebî Bekre'den, babasından rivayet etmişlerdir.
وقال ابن جرير أيضًا: حدثني موسى بن عبد الرحمن المسروقي، حدثنا زيد بن حُبَاب، حدثنا موسى بن عبيدة الربَذي، حدثني صدقة بن يسار، عن ابن عمر قال: خطب رسول الله ﷺ في حجة الوداع بمنى في أوسط أيام التشريق فقال: "أيها الناس، إن الزمان قد استدار، فهو اليوم كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض، وإن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا منها أربعة حرم، أولهن رَجَب مضر بين جمادى وشعبان، وذو القعدة، وذو الحجة، والمحرم"
İbn Cerîr yine şöyle dedi: Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, bize Zeyd b. Hubâb anlattı, bize Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî anlattı, bana Sadaka b. Yesâr, İbn Ömer'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda Mina'da teşrik günlerinin ortasında hutbe irad edip şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Zaman dönüp dolaşmış, bugün Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü hâlini almıştır. Allah katında ayların sayısı on ikidir; bunlardan dördü haramdır: İlki Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Mudar'ın Receb'i, [diğerleri de] Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir."
وروى ابن مَرْدُويه من حديث موسى بن عبيدة، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمرو، مثله أو نحوه.
İbn Merdûye de Mûsâ b. Ubeyde hadisinden, Abdullah b. Dînâr'dan, İbn Amr'dan bunun benzerini veya yakınını rivayet etmiştir.
وقال حماد بن سلمة: حدثني علي بن زيد، عن أبي حُرّة حدثني الرقاشي، عن عمه -وكانت له صحبة -قال: كنت آخذًا بزمام ناقة رسول الله ﷺ في أوسط أيام التشريق، أذود الناس عنه، فقال رسول الله ﷺ: "ألا إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض، وإن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرًا في كتاب الله يوم خلق السموات والأرض، منها أربعة حرم فلا
Hammâd b. Seleme şöyle dedi: Bana Ali b. Zeyd, Ebû Hurre'den anlattı; bana er-Rakâşî, sahâbî olan amcasından anlattı; o şöyle dedi: Teşrîk günlerinin ortasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin yularını tutuyor ve insanları ondan uzaklaştırıyordum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Haberiniz olsun ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür. Şüphesiz Allah katında ayların sayısı, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki Kitabı'nda on ikidir; bunlardan dördü haram aylardır. Artık...
تظلموا فيهن أنفسكم"
kendinize zulmetmeyin."
وقال سعيد بن منصور: حدثنا أبو معاوية، عن الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس في قوله: (مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ) قال: محرم، ورجب، وذو القعدة، وذو الحجة.
Saîd b. Mansûr şöyle dedi: Bize Ebû Muâviye, Kelbî'den, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan: (مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ) ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bunlar] Muharrem, Receb, Zilkade ve Zilhicce'dir.
وقوله ﷺ في الحديث: " إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض"، تقرير منه، صَلَوَات الله وسلامه عليه، وتثبيت للأمر على ما جعله الله تعالى في أول الأمر من غير تقديم ولا تأخير، ولا زيادة ولا نقص، ولا نسيء ولا تبديل، كما قال في تحريم مكة: "إن هذا البلد حرمه الله يوم خلق السموات والأرض، فهو حرام بحرمة الله إلى يوم القيامة"، وهكذا قال هاهنا: "إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض" أي: الأمر اليوم شرعا كما ابتدأ الله ذلك في كتابه يوم خلق السموات والأرض.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisteki: "Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür" sözü, -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- öne alma, erteleme, artırma, eksiltme, nesî (ayların yerini değiştirme) ve tebdil olmaksızın, Allah Teâlâ'nın başlangıçta koyduğu düzeni ikrar ve tespittir. Nitekim Mekke'nin dokunulmazlığı hakkında şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz bu beldeyi Allah, gökleri ve yeri yarattığı gün haram (dokunulmaz) kılmıştır; o, kıyamet gününe kadar Allah'ın dokunulmaz kılmasıyla haramdır." İşte burada da şöyle buyurmuştur: "Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür"; yani bugün durum şer'î olarak, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gün kitabında başlattığı gibidir.
وقد قال بعض المفسرين والمتكلمين على هذا الحديث: إن المراد بقوله: "قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض"، أنه اتفق أن حج رسول الله ﷺ في تلك السنة في ذي الحجة، وأن العرب قد كانت نسأت النسيء، يحجون في كثير من السنين، بل أكثرها، في غير ذي الحجة، وزعموا أن حجة الصديق في سنة تسع كانت في ذي القعدة، وفي هذا نظر، كما سنبينه إذا تكلمنا على النسيء.
Bazı müfessirler ve bu hadis üzerine kelâm edenler şöyle demişlerdir: Peygamber'in "gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür" sözünden maksat; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haccının o sene Zilhicce ayına denk gelmiş olmasıdır. Zira Araplar nesî uygulayarak ayları ertelerler ve pek çok senede, hatta çoğu yılda Zilhicce dışındaki aylarda hac yaparlardı. Sıddîk'ın (Ebû Bekir'in) dokuzuncu yıldaki haccının da Zilkade ayında olduğunu iddia etmişlerdir. Nesî konusunu ele aldığımızda açıklayacağımız üzere, bu görüş tartışmaya açıktır.
وأغرب منه ما رواه الطبراني، عن بعض السلف، في جملة حديث: أنه اتفق حج المسلمين واليهود والنصارى في يوم واحد، وهو يوم النحر، عام حجة الوداع، والله أعلم.
Bundan daha garip olanı ise Taberânî'nin Selef'ten bazılarından bir hadis metni içinde rivayet ettiğidir: Vedâ Haccı yılında Müslümanların, Yahudilerin ve Hristiyanların haccı tek bir günde, yani Kurban Bayramı gününde denk gelmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[حاشية فصل]
[Fasıl Haşiyesi]
ذكر الشيخ علم الدين السَّخاوي في جزء جمعه سماه "المشهور في أسماء الأيام والشهور": أن المحرم سمي بذلك لكونه شهرا محرما، وعندي أنه سمي بذلك تأكيدا لتحريمه؛ لأن العرب كانت تتقلب به، فتحله عاما وتحرمه عاما، قال: ويجمع على محرمات، ومحارم، ومحاريم.
Şeyh Alemüddîn es-Sehâvî, "el-Meşhûr fî Esmâi'l-Eyyâm ve'ş-Şuhûr" adıyla derlediği risalede şöyle zikretmiştir: Muharrem, haram (dokunulmaz) bir ay olduğu için bu isimle adlandırılmıştır. Bana göre ise bu haramlığı pekiştirmek için bu adı almıştır; zira Araplar onun hakkında değişken davranır, bir yıl onu helal sayar, bir yıl haram sayarlardı. [Sehâvî] der ki: Çoğulu muharremât, mehârim ve mehârîm şeklinde gelir.
صفر: سمي بذلك لخلو بيوتهم منه، حين يخرجون للقتال والأسفار، يقال: "صَفِرَ المكان": إذا خلا ويجمع على أصفار كجمل وأجمال.
Safer: Savaşa ve yolculuklara çıktıklarında evlerinin onlardan boş kalması sebebiyle bu isim verilmiştir. Mekân boşaldığında "Safira'l-mekân" (mekân boşaldı) denir. Çoğulu, tıpkı cemelin ecmâl gelmesi gibi asfâr şeklinde gelir.
شهر ربيع أول: سمي بذلك لارتباعهم فيه. والارتباع الإقامة في عمارة الربع، ويجمع على أربعاء كنصيب وأنصباء، وعلى أربعة، كرغيف وأرغفة.
Rebîülevvel ayı: Bu ayda bahar konaklaması yaptıkları (irtibâ' ettikleri) için bu adı almıştır. İrtibâ' (ارْتِبَاع), baharlık yurtta ikamet etmek demektir. Çoğulu; nasîb - ensibâ' gibi erbi'â' ve rağîf - erğife gibi erbi'a şeklinde gelir.
ربيع الآخر: كالأول.
Rebîülâhir: İlki gibidir.
جمادى: سمي بذلك لجمود الماء فيه. قال: وكانت الشهور في حسابهم لا تدور. وفي هذا
Cemâzî: Bu ayda suyun donması (cumûd) sebebiyle bu adı almıştır. [Müellif] dedi ki: Onların hesabına göre aylar devretmiyordu (mevsimlere göre sabitti). Bunda ise
نظر؛ إذ كانت شهورهم منوطة بالأهلة، ولا بد من دورانها، فلعلهم سموه بذلك، أول ما سمي عند جمود الماء في البرد، كما قال الشاعر:
tartışmaya açıktır; zira onların ayları hilallere bağlıydı ve mutlaka devretmesi gerekirdi. Muhtemelen ilk adlandırıldığı vakit soğukta suyun donduğu zamana denk geldiği için bu ismi vermişlerdir. Nitekim şair şöyle demiştir:
وَلَيلَةٍ منْ جُمادى ذَاتِ أنْدِيَة … لا يُبْصِرُ العبدُ في ظَلماتها الطُّنُبَا
Çiy düşen nice Cemâzî gecesi vardır ki … Köle onun karanlıklarında çadır ipini bile göremez.
لا يَنْبَحُ الكلبُ فيها غَير وَاحدَةٍ … حَتَّى يَلُفَّ عَلَى خُرْطُومه الذَّنَبَا
Köpek o gecede bir kereden fazla havlayamaz … Ta ki kuyruğunu burnunun üzerine sarana kadar.
ويُجمع على جُمَاديات، كحبارى وحُبَاريات، وقد يذكر ويؤنث، فيقال: جمادى الأولى والأول، وجمادى الآخر والآخرة.
Çoğulu, hubârâ - hubâreyât gibi cemâdiyât şeklinde gelir. Müzekker veya müennes olarak kullanılabilir; 'Cemâziye'l-ûlâ' ve 'Cemâziye'l-evvel', 'Cemâziye'l-âhir' ve 'Cemâziye'l-âhire' denir.
رجب: من الترجيب، وهو التعظيم، ويجمع على أرجاب، ورِجَاب، ورَجَبات.
Receb: Tercîb (تَرْجِيب) kelimesinden gelir ki tazim (yüceltmek) demektir. Çoğulu ercâb, ricâb ve recebât şeklinde gelir.
شعبان: من تشعب القبائل وتفرقها للغارة ويجمع على شَعَابين وشَعْبانات
Şâban: Kabilelerin baskın yapmak için kollara ayrılması ve dağılması (teşa''ub) kökünden gelir. Çoğulu şeâbîn ve şa'bânât şeklinde gelir .
ورمضان: من شدة الرمضاء، وهو الحر، يقال: "رمضت الفصال": إذا عطشت، ويجمع على رَمَضَانات ورَماضين وأرْمِضَة قال: وقول من قال: "إنه اسم من أسماء الله"؛ خطأ لا يعرج عليه، ولا يلتفت إليه.
Ramazan: Ramdâ'nın (şiddetli sıcaklık) şiddetinden gelir ki o da hararettir. Deve yavrusu susadığında "Ramidati'l-fisâl" denir. Çoğulu ramadânât, ramâdîn ve ermıda şeklinde gelir. [Sehâvî] der ki: 'O, Allah'ın isimlerinden bir isimdir' diyen kimsenin sözü, itibar edilmeyecek ve dönüp bakılmayacak bir hatadır.
قلت: قد ورد فيه حديث؛ ولكنه ضعيف، وبينته في أول كتاب الصيام.
Derim ki: Bu hususta bir hadis rivayet edilmiştir fakat zayıftır; bunu Kitâbü's-Sıyâm'ın (Oruç Bölümünün) başında açıklamıştım.
شوال: من شالت الإبل بأذنابها للطراق، قال: ويجمع على شَوَاول وشَوَاويل وشَوَّالات.
Şevvâl: Develerin çiftleşmek için kuyruklarını kaldırması (şâlet el-ibil) kökünden gelir. [Sehâvî] der ki: Çoğulu şevâvil, şevâvîl ve şevvâlât şeklinde gelir.
القعدة: بفتح القاف -قلت: وكسرها -لقعودهم فيه عن القتال والترحال، ويجمع على ذوات القعدة.
Zilkade: Kaf'ın fethasıyla (el-Ka'de) -derim ki: kesresiyle de (el-Kı'de)- söylenir; bu ayda savaştan ve göç etmekten oturmaları (vazgeçip durmaları) sebebiyle bu adı almıştır. Çoğulu zevâtü'l-ka'de şeklinde gelir.
الحجة: بكسر الحاء -قلت: وفتحها -سمي بذلك لإيقاعهم الحج فيه، ويجمع على ذوات الحجة.
Zilhicce: Ha'nın kesresiyle (el-Hıcce) -derim ki: fethasıyla da (el-Hacce)- söylenir; bu ayda haccı ifa ettikleri için bu ismi almıştır. Çoğulu zevâtü'l-hıcce şeklinde gelir.
أسماء الأيام: أولها الأحد، ويجمع على آحاد، وأُحاد ووحود. ثم يوم الإثنين، ويجمع على أثانين. الثلاثاء: يمد، ويُذَكَّر ويؤنث، ويجمع على ثلاثاوات وأثالث. ثم الأربعاء بالمد، ويجمع على أربعاوات وأرابيع. والخميس: يجمع على أخمسة وأخامس، ثم الجمعة -بضم الميم، وإسكانها، وفتحها أيضا -ويجمع على جُمَع وجُمُعات.
Günlerin isimleri: İlki el-Ehad'dir (Pazar); çoğulu âhâd, uhâd ve vuhûd şeklinde gelir. Sonra yevmü'l-isneyn (Pazartesi); çoğulu esânîn gelir. Salı (es-Sulâsâ'): Med ile okunur; müzekker ve müennes kullanılır, çoğulu sulâsâvât ve esâlis gelir. Sonra Çarşamba (el-Erbiâ'): Med iledir, çoğulu erbiâvât ve erâbî' gelir. Perşembe (el-Hamîs): Çoğulu ehmise ve ehâmis gelir. Sonra Cuma (el-Cumu'a): Mim'in dammesiyle, sükûnuyla ve fethasıyla da okunur; çoğulu cüma' ve cümuât gelir.
السبت: مأخوذ من السَّبْت، وهو القطع؛ لانتهاء العدد عنده. وكانت العرب تسمي الأيام أول، ثم أهون، ثم جُبَار، ثم دبار، ثم مؤنس، ثم العروبة، ثم شيار، قال الشاعر -من العرب العرباء العاربة المتقدمين -:
Cumartesi (es-Sebt): Sebt (السَّبْت) kökünden alınmıştır ki kesmek demektir; çünkü sayım onda sona erer. Araplar günleri sırasıyla şöyle isimlendirirlerdi: Evvel, sonra Ehven, sonra Cübâr, sonra Dibâr, sonra Mü'nis, sonra el-Arûbe, sonra Şiyâr. Eski safkan Araplardan (Arab-ı Âribe) bir şair şöyle demiştir:
أُرَجِّي أن أعيشَ وأن يَومِي … بأوّل أو بأهون أو جُبَار
Yaşamayı ümit ediyorum, oysa günüm … Ya Evvel'de, ya Ehven'de ya da Cübâr'dadır,
أو التالي دُبَار فإن أفُْتهُ … فمؤنس أو عروبةَ أو شيار
Veya ardındaki Dibâr'dadır; şayet onu da geçersem … Mü'nis'te yahut Arûbe'de veya Şiyâr'dadır.
وقوله تعالى: (مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ) فهذا مما كانت العرب أيضا في الجاهلية تحرمه، وهو الذي كان عليه جمهورهم، إلا طائفة منهم يقال لهم: "البَسْل"، كانوا يحرمون من السنة ثمانية أشهر، تعمقا وتشديدًا.
Allah Teâlâ'nın: (مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ) “bunlardan dördü haram aylardır” buyruğu ise, Arapların Câhiliye döneminde de haram saydıkları hususlardandır ve onların çoğunluğu bu uygulama üzerindeydi. Ancak kendilerine "Besl" denilen bir grup, aşırıya kaçarak ve işi sıkı tutarak yılın sekiz ayını haram sayarlardı.
وأما قوله: "ثلاث متواليات: ذو القعدة وذو الحجة والمحرم، ورجب مضر الذي بين جمادى وشعبان، [فإنما أضافه إلى مضر، ليبين صحة قولهم في رجب أنه الشهر الذي بين جمادى وشعبان] لا كما كانت تظنه ربيعة من أنَّ رجب المحرم هو الشهر الذي بين شعبان وشوال، وهو رمضان اليوم، فبين، عليه [الصلاة و] السلام، أنه رجب مضر لا رجب ربيعة. وإنما كانت الأشهر المحرمة أربعة، ثلاثة سَرْدٌ وواحد فرد؛ لأجل أداء مناسك الحج والعمرة، فحرم قبل شهر الحج شهر، وهو ذو القعدة؛ لأنهم يقعدون فيه عن القتال، وحُرِّم شهر ذي الحجة لأنهم يوقعون فيه الحج ويشتغلون فيه بأداء المناسك، وحرم بعده شهر آخر، وهو المحرم؛ ليرجعوا فيه إلى نائي أقصى بلادهم آمنين، وحرم رجب في وسط الحول، لأجل زيارة البيت والاعتمار به، لمن يقدم إليه من أقصى جزيرة العرب، فيزوره ثم يعود إلى وطنه فيه آمنا.
Peygamber'in: "Üçü peş peşe gelir: Zilkade, Zilhicce ve Muharrem; bir de Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Mudar'ın Receb'idir" sözüne gelince; [Receb ayını Mudar'a izafe etmesi, onların Receb'in Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki ay olduğu yönündeki sözlerinin doğruluğunu beyan etmek içindir] ; Rebîa kabilesinin zannettiği gibi haram olan Receb'in Şâban ile Şevvâl arasındaki ay -ki bugünkü Ramazan'dır- olmadığını göstermek içindir. Böylece aleyhis[salâtü ve's]selâm , onun Rebîa'nın Receb'i değil Mudar'ın Receb'i olduğunu açıklamıştır. Haram ayların dördü, üçü peş peşe ve biri ayrı olmuştur; bu da hac ve umre menâsikinin eda edilmesi içindir. Hac ayından önceki ay, yani Zilkade ayı haram kılınmıştır; çünkü insanlar bu ayda savaştan geri dururlar (otururlar). Zilhicce ayı haram kılınmıştır; çünkü bu ayda haccı yerine getirir ve menâsikini ifa etmekle meşgul olurlar. Ondan sonraki diğer ay olan Muharrem de haram kılınmıştır; ta ki en uzak memleketlerine güven içinde dönebilsinler. Yılın ortasında bulunan Receb ayı ise, Arap Yarımadası'nın en uzak yerinden gelip Beytullah'ı ziyaret etmek ve umre yapmak isteyen kimselerin Beyt'i ziyaret edip sonra kendi vatanlarına güven içinde dönebilmeleri için haram kılınmıştır.
وقوله تعالى: (ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ) أي: هذا هو الشرع المستقيم، من امتثال أمر الله فيما جعل من الأشهر الحرم، والحَذْو بها على ما سبق في كتاب الله الأول.
Allah Teâlâ'nın: (ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ) “İşte dosdoğru din budur” buyruğu; haram kılınan aylar konusunda Allah'ın emrine uymak ve Allah'ın ilk kitabında geçen hükmü izlemek anlamında, dosdoğru şeriat budur demektir.
وقال تعالى: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) أي: في هذه الأشهر المحرمة؛ لأنه آكد وأبلغ في الإثم من غيرها، كما أن المعاصي في البلد الحرام تضاعف، لقوله تعالى: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} [الحج: ٢٥] وكذلك الشهر الحرام تغلظ فيه الآثام؛ ولهذا تغلظ فيه الدية في مذهب الشافعي، وطائفة كثيرة من العلماء، وكذا في حَقِّ من قتل في الحرم أو قتل ذا محرم.
Allah Teâlâ: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) “Bu aylarda kendinize zulmetmeyin” buyurmuştur; yani bu haram aylarda [zulmetmeyin]. Zira bu aylarda işlenen günahlar, diğer aylardakinden daha ağır ve daha büyüktür; nitekim Harem bölgesinde işlenen günahlar da Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona elem verici bir azaptan tattırırız” [el-Hac: 25] buyruğu gereğince kat kat artar. Aynı şekilde haram ayda da günahlar ağırlaşır; bu sebeple Şâfiî mezhebinde ve âlimlerin çoğunluğuna göre haram ayda diyet ağırlaştırılır. Harem'de birini öldüren veya bir mahremini öldüren kimse hakkında da hüküm böyledir.
وقال حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن يوسف بن مِهْران، عن ابن عباس، في قوله: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) قال: في الشهور كلها.
Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) “Bu aylarda kendinize zulmetmeyin” buyruğu hakkında: “Ayların tamamında” dediğini rivayet etmiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا) الآية (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) في كلِّهن، ثم اختص من ذلك أربعة أشهر فجعلهن حراما، وعَظم حُرُماتهن، وجعل الذنب فيهن أعظم، والعمل الصالح والأجر أعظم.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا) “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı on ikidir” ayetindeki (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) “Bu aylarda kendinize zulmetmeyin” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Ayların tamamında [kendinize zulmetmeyin]. Sonra Allah bunlardan dört ayı seçip onları haram kıldı, onların hürmetlerini yüceltti; bu aylarda işlenen günahı daha büyük, salih ameli ve mükâfatı da daha büyük kıldı.”
وقال قتادة في قوله: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) إن الظلم في الأشهر الحرم أعظم خطيئة ووزرًا، من الظلم فيما سواها، وإن كان الظلم على كل حال عظيما، ولكن الله يعظم من أمره ما يشاء. قال: إن الله اصطفى صَفَايا من خلقه، اصطفى من الملائكة رسلا ومن الناس رسلا واصطفى من الكلام ذِكْرَه، واصطفى من الأرض المساجد، واصطفى من الشهور رمضان والأشهر الحرم،
Katâde, { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “Bu aylarda kendinize zulmetmeyin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Haram aylarda yapılan zulüm, diğer zamanlarda yapılan zulümden günah ve vebal bakımından daha büyüktür. Gerçi zulüm her hâlükârda büyüktür; lakin Allah, emrinden dilediğini yüceltir.” [Katâde devamla] şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah, yarattıkları arasından seçkin olanları seçip ayırmıştır: Meleklerden elçiler, insanlardan da elçiler seçmiştir. Sözler arasından zikrini (Kuran'ı), yeryüzünden mescidleri, aylar arasından da Ramazan'ı ve haram ayları seçmiştir,
واصطفى من الأيام يوم الجمعة، واصطفى من الليالي ليلة القدر، فَعَظِّموا ما عظم الله، فإنما تُعَظم الأمور بما عظمها الله به عند أهل الفهم وأهل العقل.
günler arasından cuma gününü seçmiştir ve geceler arasından da Kadir gecesini seçmiştir. Öyleyse Allah'ın yücelttiklerini siz de yüceltin; zira anlayış ve akıl sahipleri nezdinde işler, ancak Allah'ın onları yücelttiği şeylerle yüceltilir.”
وقال الثوري، عن قيس بن مسلم، عن الحسن بن محمد بن الحنفية: بألا تحرموهن كحرمتهن
Sevrî, Kays b. Müslim'den, o da el-Hasen b. Muhammed b. el-Hanefiyye'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “[Onlara zulmetmeyin demek], onların hürmetine riayet etmeyip onları helal saymayın demektir.”
وقال محمد بن إسحاق: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) أي: لا تجعلوا حرامها حلالا ولا حلالها حراما، كما فعل أهل الشرك، فإنما النسيء الذي كانوا يصنعون من ذلك، زيادة في الكفر {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} الآية [التوبة: ٣٧].
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) “Bu aylarda kendinize zulmetmeyin” yani: Şirk ehlinin yaptığı gibi, bu ayların haramını helal, helalini de haram kılmayın. Zira onların yaptıkları nesî uygulaması, {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “küfürde bir artırtmadır ki, bununla inkâr edenler saptırılır” [et-Tevbe: 37] ayetinde belirtildiği üzere küfürde bir artıştır.
وهذا القول اختيار ابن جرير.
Bu görüş, İbn Cerîr'in de tercihidir.
وقوله: (وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً) أي: جميعكم (كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً) أي: جميعهم، (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ)
Allah Teâlâ'nın: (وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً) “Müşriklerle topyekûn savaşın” yani hepiniz birlikte [savaşın] (كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً) “onların sizinle topyekûn savaştıkları gibi” yani onların hepsi birden sizinle savaştığı gibi, (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ) “Ve bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir” buyruğudur.
وقد اختلف العلماء في تحريم ابتداء القتال في الشهر الحرام: هل هو منسوخ أو محكم؟ على قولين:
Âlimler, haram ayda savaşı ilk başlatan taraf olmanın haramlığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bu hüküm mensuh mudur (yürürlükten kaldırılmış mıdır) yoksa muhkem midir? Bu hususta iki görüş vardır:
أحدهما -وهو الأشهر: أنه منسوخ؛ لأنه تعالى قال هاهنا: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) وأمر بقتال المشركين وظاهر السياق مشعر بأنه أمر بذلك أمرًا عاما، فلو كان محرما ما في الشهر الحرام لأوشك أن يقيده بانسلاخها؛ ولأن رسول الله ﷺ حاصر أهل الطائف في شهر حرام -وهو ذو القعدة -كما ثبت في الصحيحين: أنه خرج إلى هوازن في شوال، فلما كسرهم واستفاء أموالهم، ورجع فَلُّهم، فلجئوا إلى الطائف -عَمد إلى الطائف فحاصرها أربعين يوما، وانصرف ولم يفتتحها فثبت أنه حاصر في الشهر الحرام.
Birincisi -ki daha meşhur olanıdır-: Bu hükmün mensuh olduğudur. Çünkü Allah Teâlâ burada: (فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) “Bu aylarda kendinize zulmetmeyin” buyurmuş ve müşriklerle savaşmayı emretmiştir. Sözün zahiri de bunun genel bir emir olduğunu hissettirmektedir; şayet haram ayda savaşmak haram olsaydı, Allah bunu haram ayların çıkması şartına bağlardı. Bir diğer delil de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haram bir ay olan Zilkade'de Tâif ehlini kuşatmış olmasıdır. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre, Resûlullah Şevval ayında Hevâzin'e doğru çıkmış, onları hezimete uğratıp mallarını ganimet alınca ve onların kaçanları geri dönüp Tâif'e sığınınca, Tâif'e yönelip orayı kırk gün kuşatmış ve fethetmeden geri dönmüştür . Böylece onun haram ayda kuşatma yaptığı sabit olmuştur.
والقول الآخر: أن ابتداء القتال في الشهر الحرام حرام، وأنه لم ينسخ تحريم الحرام، لقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} [الآية] [المائدة: ٢] وقال: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} الآية [البقرة: ١٩٤] وقال: {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} [الآية] [التوبة: ٥]
Diğer görüş ise şudur: Haram ayda savaşı ilk başlatan olmak haramdır ve haram ayın hürmeti neshedilmemiştir. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine ve haram aya saygısızlık etmeyin” [el-Mâide: 2] . Yine şöyle buyurmuştur: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} “Haram ay, haram aya karşılıktır ve hürmetler karşılıklıdır. Kim size saldırırsa, siz de ona misliyle saldırın” [el-Bakara: 194]. Yine şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} “Haram aylar çıkınca müşrikleri öldürün” [et-Tevbe: 5] .
وقد تقدم أنها الأربعة المقررة في كل سنة، لا أشهر التسيير على أحد القولين.
İki görüşten birine göre, bunların [nesî ile] kaydırılan aylar değil, her yıl belirlenmiş olan dört ay olduğu daha önce geçmişti.
وأما قوله تعالى: (وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً) فيحتمل أنه منقطع عما قبله، وأنه حكم مستأنف، ويكون من باب التهييج والتحضيض، أي: كما يجتمعون لحربكم إذا حاربوكم فاجتمعوا أنتم أيضا لهم إذا حاربتموهم، وقاتلوهم بنظير ما يفعلون، ويحتمل أنه أذن للمؤمنين بقتال
Allah Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” buyruğuna gelince; bu cümlenin öncesinden bağımsız ve yeni bir hüküm (müste'nef) olması muhtemeldir. Bu takdirde gayrete getirme ve teşvik kabilinden olur. Yani: Onlar sizinle savaştıklarında nasıl sizinle savaşmak üzere toplanıyorlarsa, siz de onlarla savaştığınızda onlar için toplanın ve onların yaptığının bir benzeriyle onlarla savaşın. [Bu ifadenin], müminlere savaşmaları için izin verilmesi [anlamında] olması da muhtemeldir...
المشركين في الشهر الحرام إذا كانت البداءة منهم، كما قال تعالى: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ} [البقرة: ١٩٤] وقال تعالى: {وَلا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} الآية [البقرة: ١٩١]، وهكذا الجواب عن حصار رسول الله ﷺ أهل الطائف، واستصحابه الحصار إلى أن دخل الشهر الحرام، فإنه من تتمة قتال هوازن وأحلافها من ثقيف، فإنهم هم الذين ابتدءوا القتال، وجمعوا الرجال، ودعوا إلى الحرب والنزال، فعندما قصدهم رسول الله ﷺ كما تقدم، فلما تحصنوا بالطائف ذهب إليهم لينزلهم من حصونهم، فنالوا من المسلمين، وقتلوا جماعة، واستمر الحصار بالمجانيق وغيرها قريبا من أربعين يوما. وكان ابتداؤه في شهر حلال، ودخل الشهر الحرام، فاستمر فيه أياما، ثم قفل عنهم لأنه يغتفر في الدوام ما لا يغتفر في الابتداء، وهذا هو أمر مقرر، وله نظائر كثيرة، والله أعلم. ولنذكر الأحاديث الواردة في ذلك وقد حررنا ذلك في السيرة، والله أعلم
Eğer savaşı ilk başlatan müşrikler olursa, haram ayda onlarla savaşılmasına izin verilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ} “Haram ay, haram aya karşılıktır ve hürmetler karşılıklıdır” [el-Bakara: 194] ve {وَلا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} “Onlar sizinle orada savaşmadıkça, Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa siz de onları öldürün” [el-Bakara: 191] buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tâif ehlini kuşatması ve bu kuşatmayı haram ay girene kadar sürdürmesi meselesinin cevabı da böyledir; zira bu durum , Hevâzin ve müttefiki olan Sakîf ile yapılan savaşın devamı niteliğindeydi. Çünkü savaşı ilk başlatanlar, adam toplayanlar, harbe ve vuruşmaya çağıranlar bizzat onlardı. Daha önce geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların üzerine yöneldiğinde, onlar Tâif'te kalelere sığınınca onları kalelerinden indirmek için peşlerinden gitti. Müşrikler Müslümanlara zarar verip bir grubu şehit ettiler; mancınıklar ve diğer aletlerle kuşatma yaklaşık kırk gün devam etti. Kuşatmanın başlangıcı helal olan bir ayda idi, derken haram ay girdi ve kuşatma o ayda da birkaç gün sürdü. Sonra [Resûlullah] onlardan ayrılıp geri döndü; zira bir işin devamında mazur görülen şeyler, başlangıcında mazur görülmez. Bu durum yerleşik bir kuraldır ve birçok benzeri vardır; doğrusunu Allah bilir. Bu konuda gelen hadisleri zikredeceğiz ; nitekim bu konuyu Siyer'de etraflıca incelemiştik, doğrusunu Allah bilir .
{إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٣٧)}
{إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٣٧)} “Haram ayları ertelemek (nesî), ancak küfürde bir artıştır ki, bununla inkâr edenler saptırılır. Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar da Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar. Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi. Allah, inkârcı topluluğu hidayete erdirmez.”
هذا مما ذم الله تعالى به المشركين من تصرفهم في شرع الله بآرائهم الفاسدة، وتغييرهم أحكام الله بأهوائهم الباردة، وتحليلهم ما حرم الله وتحريمهم ما أحل الله، فإنهم كان فيهم من القوة الغضَبِية والشهامة والحمية ما استطالوا به مدة الأشهر الثلاثة في التحريم المانع لهم من قضاء أوطارهم من قتال أعدائهم، فكانوا قد أحدثوا قبل الإسلام بمدة تحليل المحرم وتأخيره إلى صفر، فيحلون الشهر الحرام، ويحرمون الشهر الحلال، ليواطئوا عدة الأشهر الأربعة كما قال شاعرهم -وهو عمير بن قيس المعروف -بجذل الطعان:
Bu ayet, müşriklerin Allah'ın şeriatında bozuk görüşleriyle tasarrufta bulunmalarını, Allah'ın hükümlerini temelsiz hevalarıyla değiştirmelerini, Allah'ın haram kıldığını helal, helal kıldığını ise haram yapmalarını Allah Teâlâ'nın kınadığı hususlardandır. Zira onlarda öfke, celadet ve taassup o derece güçlüydü ki, düşmanlarıyla savaşarak arzularını gerçekleştirmelerine engel olan üç aylık haramlık süresini uzun buluyorlardı. Bu sebeple İslam'dan bir süre önce Muharrem ayını helal sayıp [onun haramlığını] Safer ayına erteleme uygulamasını uydurdular; böylece haram olan ayı helal, helal olan ayı da haram kılıyorlardı ki dört ayın sayısına denk getirsinler . Nitekim onların şairi olan -Cezlü't-Tıân lakabıyla bilinen- Umeyr b. Kays şöyle demiştir:
لَقَدْ عَلمت مَعد أنَّ قَومِي … كرَامُ النَّاس أنَّ لَهُمْ كِراما
Maad kabilesi kesinlikle bilmiştir ki benim kavmim … İnsanların en şereflisidir, zira onların soylu kimseleri vardır.
ألسْنا الناسئينَ على مَعد … شُهُورَ الحِل نَجْعلُهَا حَرَاما
Biz değil miyiz Maad aleyhine ayları erteleyenler (nâsiîn) … Helal ayları haram kılanlar?
فأيّ النَّاسِ لَم تُدْرَك بوتْر? … وأيّ النَّاس لم نُعْلك لجاما?
İnsanlardan hangisine [alınan] bir intikamla yetişilmemiştir? … Ve insanlardan hangisine bir gem çiğnetmemişizdir (boyun eğdirmemişizdir)?
قال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس في قوله: (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ) قال: النسيء أنَّ جُنادة بن عوف بن أمية الكناني، كان يوافي الموسم في كل عام، وكان يكنى "أبا ثُمَامة"، فينادي: ألا إن أبا ثمامة لا يُحاب ولا يُعاب، ألا وإن صفر العام الأول حلال. فيحله للناس، فيحرم صفرا عاما، ويحرم المحرم عاما، فذلك قول الله: (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ) [إلى قوله: (الكافرين) وقوله (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ)] يقول: يتركون المحرم عاما، وعاما يحرمونه.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ) “Haram ayları ertelemek (nesî), ancak küfürde bir artıştır” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Nesî şudur: Cünâde b. Avf b. Ümeyye el-Kinânî her yıl hac mevsimine gelir ve künyesi 'Ebû Sümâme' idi. Şöyle seslenirdi: 'Haberiniz olsun ki Ebû Sümâme ne kınanır ne de ayıplanır! Dikkat edin, bu ilk yılın Safer ayı helal kılınmıştır.' Böylece onu insanlara helal kılardı; bir yıl Safer'i haram sayar, bir yıl Muharrem'i haram sayardı. İşte Allah'ın: [(الكافرين) buyruğuna kadar (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ) ve (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ)] sözü bunu anlatmaktadır.” İbn Abbâs der ki: “Muharrem'i bir yıl serbest bırakırlar, bir yıl da haram sayarlardı.”
وروى العوفي عن ابن عباس نحوه.
Avfî de İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir.
وقال ليث بن أبي سليم، عن مجاهد، كان رجل من بني كنانة يأتي كل عام إلى الموسم على حمار له، فيقول: يا أيها الناس، إني لا أعاب ولا أحاب، ولا مَرَدّ لما أقول، إنا قد حَرَّمنا المحرم، وأخرنا صفر. ثم يجيء العام المقبل بعده فيقول مثل مقالته، ويقول: إنا قد حرمنا صفر، وأخرنا المحرم. فهو قوله: (لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ) قال: يعني الأربعة (فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ) لتأخير هذا الشهر الحرام.
Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den nakleder: Kinâne oğullarından bir adam her yıl eşeği üzerinde hac mevsimine gelir ve: “Ey insanlar! Ben ne ayıplanırım ne de kınanırım, söylediğim söz de geri çevrilmez. Biz Muharrem'i haram kıldık, Safer'i ise erteledik” derdi. Sonraki yıl gelir ve yine benzerini söylerdi: “Biz Safer'i haram kıldık, Muharrem'i ise erteledik” derdi. İşte bu, Allah'ın: (لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ) “Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek için” -yani dört ayı kastetmektedir- (فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ) “böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar” buyruğudur; bu da o haram ayı ertelemeleri sebebiyledir.
وروي عن أبي وائل، والضحاك، وقتادة نحو هذا.
Ebû Vâil, Dahhâk ve Katâde'den de buna benzer bir rivayet aktarılmıştır.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ) الآية، قال: هذا رجل من بني كنانة يقال له: "القَلَمَّس"، وكان في الجاهلية، وكانوا في الجاهلية لا يغيرُ بعضهم على بعض في الشهر الحرام، يلقى الرجل قاتل أبيه ولا يَمُدُّ إليه يده، فلما كان هو، قال: اخرجوا بنا. قالوا له: هذا المحرم! قال: ننسئه العام، هما العام صفران، فإذا كان العام القابل قضينا جعلناهما مُحرَّمين. قال: ففعل ذلك، فلما كان عام قابل قال: لا تغزُوا في صفر، حرموه مع المحرم، هما محرمان.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ) “Haram ayları ertelemek (nesî), ancak küfürde bir artıştır” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu adam Kinâne oğullarından olup kendisine 'Kalemmes' denilen bir kimseydi ve Câhiliye dönemindeydi. Câhiliye ehlinden olanlar haram ayda birbirlerine baskın yapmazlardı; kişi babasının katiliyle karşılaşır ama ona elini sürmezdi. Bu adam ortaya çıkınca: 'Bizimle sefere çıkın' dedi. Ona: 'Bu Muharrem ayıdır!' dediler. O da: 'Bu yıl onu erteleyelim (nesî yapalım); bu yıl ikisi de Safer olsun. Gelecek yıl olunca borcumuzu öder, ikisini de Muharrem (haram) yaparız' dedi.” Abdurrahman der ki: “Böyle yaptı; ertesi yıl olunca da: 'Safer'de savaşa çıkmayın, onu da Muharrem ile birlikte haram sayın; ikisi de haramdır' dedi.”
فهذه صفة غريبة في النسيء، وفيها نظر؛ لأنهم في عام إنما يحرمون على هذا ثلاثة أشهر فقط، وفي العام الذي يليه يحرمون خمسة أشهر، فأين هذا من قوله تعالى: (يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ).
Bu, nesî hakkında garip bir nitelendirmedir ve üzerinde düşünülmesi gerekir; zira bu izaha göre bir yıl yalnızca üç ayı haram saymakta, onu takip eden yılda ise beş ayı haram saymaktadırlar. Oysa bu durum Allah Teâlâ'nın: (يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ) “Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar” buyruğuyla nasıl bağdaşır?
وقد روي عن مجاهد صفة أخرى غريبة أيضا، فقال عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في قوله: (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ) الآية، قال: فرض الله، ﷿، الحج في ذي الحجة. قال: وكان المشركون يسمون الأشهر ذا الحجة، والمحرم، وصفر، وربيع، وربيع، وجمادى، وجمادى، ورجب، وشعبان، ورمضان، وشوالا وذا القعدة. وذو الحجة يحجون فيه مرة أخرى ثم يسكتون عن المحرم ولا يذكرونه، ثم يعودون فيسمون صفر صفر، ثم يسمون رجب جمادى الآخرة، ثم يسمون شعبان رمضان، ثم يسمون شوالا رمضان، ثم يسمون ذا القعدة شوالا
Mücâhid'den de [nesî hakkında] yine garip olan başka bir nitelendirme rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk der ki: Bize Ma‘mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den (إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ) “Haram ayları ertelemek (nesî), ancak küfürde bir artıştır” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Azîz ve Celîl olan Allah, haccı Zilhicce ayında farz kıldı.” [Mücâhid] dedi ki: “Müşrikler ayları Zilhicce, Muharrem, Safer, Rebî‘, Rebî‘, Cemâzî, Cemâzî, Receb, Şâban, Ramazan, Şevvâl ve Zilkade olarak isimlendiriyorlardı. Zilhicce'de bir kez daha haccediyor, sonra Muharrem'den hiç söz etmeyip onu anmıyorlardı. Sonra tekrar dönüp Safer'e Safer diyor, ardından Receb'e Cemâziyelâhire, Şâban'a Ramazan, Şevval'e Ramazan, Zilkade'ye de Şevval adını veriyorlardı.
ثم يسمون ذا الحجة ذا القعدة، ثم يسمون المحرم ذا الحجة، فيحجون فيه، واسمه عندهم ذو الحجة، ثم عادوا بمثل هذه القصة فكانوا يحجون في كل شهر عامين، حتى وافق حجة أبي بكر الآخر من العامين في القعدة ثم حج النبي ﷺ حجته التي حج، فوافق ذا الحجة، فذلك حين يقول النبي ﷺ في خطبته: "إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض".
sonra Zilhicce'ye Zilkade diyorlar, sonra da Muharrem'e Zilhicce deyip o ayda haccediyorlardı; oysa o ay kendi nezdlerindeki ismiyle Zilhicce idi. Sonra bu şekilde devam edip her ayda ikişer yıl haccediyorlardı; ta ki Ebû Bekir'in haccı iki yılın sonuncusunda Zilkade ayına denk gelene kadar. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi haccını yaptı ve bu hac Zilhicce'ye denk geldi. İşte bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbesinde: 'Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür' buyurduğu vakittir.”
وهذا الذي قاله مجاهد فيه نظر أيضا، وكيف تصح حجة أبي بكر وقد وقعت في ذي القعدة، وأنى هذا؟ وقد قال الله تعالى: {وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ} الآية [التوبة: ٣]، وإنما نودي بذلك في حجة أبي بكر، فلو لم تكن في ذي الحجة لما قال تعالى: {يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ} ولا يلزم من فعلهم النسيء هذا الذي ذكره، من دوران السنة عليهم، وحجهم في كل شهر عامين؛ فإن النسيء حاصل بدون هذا، فإنهم لما كانوا يحلون شهر المحرم عاما يحرمون عوضه صفرا، وبعده ربيع وربيع إلى آخر [السنة والسنة بحالها على نظامها وعدتها وأسماء شهورها ثم في العام القابل يحرمون المحرم ويتركونه على تحريمه، وبعده صفر، وربيع وربيع إلى آخرها] فيحلونه عاما ويحرمونه عاما؛ ليواطئوا عدة ما حرم الله، فيحلوا ما حرم الله، أي: في تحريم أربعة أشهر من السنة، إلا أنهم تارة يقدمون تحريم الشهر الثالث من الثلاثة المتوالية وهو المحرم، وتارة ينسئونه إلى صفر، أي: يؤخرونه. وقد قدمنا الكلام على قوله ﷺ: "إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض، السنة اثنا عشر شهرا منها أربعة حرم، ثلاثة متوالية: ذو القعدة، وذو الحجة، والمحرم، ورجب مضر"، أي: أن الأمر في عدة الشهور وتحريم ما هو محرم منها، على ما سبق في كتاب الله من العدد والتوالي، لا كما يعتمده جهلة العرب، من فصلهم تحريم بعضها بالنسيء عن بعض، والله أعلم.
Mücâhid'in bu söylediği husus da tartışmaya açıktır; zira Ebû Bekir'in haccı Zilkade ayında yapılmışsa nasıl sahih olabilir ve bu nasıl mümkün olur? Oysa Allah Teâlâ: {وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ} “Allah ve Resûlü'nden en büyük hac gününde insanlara bir bildiridir ki: Şüphesiz Allah da Resûlü de müşriklerden uzaktır” [et-Tevbe: 3] buyurmuştur. Bu duyuru bizzat Ebû Bekir'in haccında ilan edilmiştir; şayet o hac Zilhicce'de olmasaydı Allah Teâlâ {يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ} “en büyük hac gününde” buyurmazdı. Ayrıca onların nesî uygulamasından, Mücâhid'in zikrettiği gibi yılın dönüp durması ve her ayda iki yıl hac yapılması neticesi de çıkmaz. Zira nesî uygulaması buna gerek kalmadan da gerçekleşmektedir. Çünkü onlar Muharrem ayını bir yıl helal saydıklarında onun yerine Safer'i haram kılıyorlar, ardından Rebî' ve öteki Rebî' şeklinde yılın sonuna kadar gidiyorlardı [ve yıl kendi düzeni, sayısı ve ay isimleriyle aynı kalıyordu. Sonraki yıl ise Muharrem'i haram sayıp hürmeti üzere bırakıyorlardı; ardından Safer, Rebî' ve öteki Rebî' şeklinde sonuna kadar gidiyorlardı] . Dolayısıyla Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek ve neticede Allah'ın haram kıldığını helal saymak için onu bir yıl helal, bir yıl haram kılıyorlardı; yani yılda dört ayı haram tutuyorlardı. Ancak kimi zaman peş peşe gelen üç ayın üçüncüsü olan Muharrem'in haramlığını öne çekiyorlar, kimi zaman da onu nesî edip Safer'e erteliyorlardı; yani geciktiriyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Yıl on iki aydır; bunlardan dördü haramdır: Üçü peş peşe gelen Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve bir de Mudar'ın Receb'idir" buyruğuna dair açıklamayı daha önce yapmıştık. Yani ayların sayısında ve onlardan haram kılınanların hürmetinde asıl olan durum, Allah'ın kitabında önceden belirlenen sayı ve peş peşelik düzenine göredir; cahil Arapların nesî yoluyla bu ayların haramlığını birbirinden ayırarak yaptıkları uygulama gibi değildir. Doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا صالح بن بشر بن سلمة الطبراني، حدثنا مكي بن إبراهيم، حدثنا موسى بن عبيدة، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر أنه قال: وقف رسول الله ﷺ بالعقبة، فاجتمع إليه من شاء الله من المسلمين، فحمد الله وأثنى عليه بما هو له أهل ثم قال: "وإنما النسيء من الشيطان، زيادة في الكفر، يضل به الذين كفروا، يحلونه عاما ويحرمونه عاما". فكانوا يحرمون المحرم عاما، ويستحلون صفر ويستحلون المحرم، وهو النسيء
İbn Ebî Hâtim der ki: Bize Sâlih b. Bişr b. Seleme et-Taberânî anlattı, bize Mekkî b. İbrâhîm anlattı, bize Mûsâ b. Ubeyde, Abdullah b. Dînâr'dan, o da İbn Ömer'den rivayetle anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Akabe'de durdu; Müslümanlardan Allah'ın dilediği kimseler onun etrafında toplandı. Allah'a hamdetti ve O'na layık olduğu şekilde senâda bulundu . Sonra şöyle buyurdu: "Şüphesiz nesî Şeytan'dandır, küfürde bir artıştır; inkâr edenler bununla saptırılır. Onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar." Onlar Muharrem'i bir yıl haram sayar, Safer'i helal kılarlardı ; [ertesi yıl da] Muharrem'i helal kılarlardı; işte nesî budur .
وقد تكلم الإمام محمد بن إسحاق على هذا في كتاب "السيرة" كلامًا جيدًا ومفيدًا حسنًا، فقال: كان أول من نسأ الشهور على العرب، فأحل منها ما حرم الله، وحرم منها ما أحل الله، ﷿، "القَلمَّس"، وهو: حذيفة بن عبد مُدْرِكة فُقَيم بن عدي بن عامر بن ثعلبة بن الحارث بن مالك بن
İmam Muhammed b. İshâk, "es-Sîre" adlı kitabında bu hususta gayet güzel, faydalı ve veciz bir açıklama yaparak şöyle demiştir: Araplar için ayları ilk defa tehir eden (nesî uygulayan), böylece Allah Azze ve Celle'nin haram kıldığını helal, helal kıldığını da haram kılan ilk kişi "el-Kalemmes" idi. Bu zat; Huzeyfe b. Abd Müdrike Fukaym b. Adî b. Âmir b. Sa'lebe b. el-Hâris b. Mâlik b.
كنانة بن خُزَيمة بن مدْرِكة بن إلياس بن مُضَر بن نزار بن مَعدَّ بن عدنان، ثم قام بعده على ذلك ابنه عَبَّاد ثم من بعد عباد ابنه قَلَع بن عباد، ثم ابنه أمية بن قلع، ثم ابنه عوف بن أمية، ثم ابنه أبو ثمامة جنادة بن عوف، وكان آخرهم، وعليه قام الإسلام. فكانت العرب إذا فرغت من حجها اجتمعت إليه، فقام فيهم خطيبًا، فحرم رجبا، وذا القعدة، وذا الحجة، ويحل المحرم عاما، ويجعل مكانه صفر، ويحرمه عاما ليواطئ عدة ما حرم الله، فيحل ما حرم الله، يعني: ويحرم ما أحل الله.
Kinâne b. Huzeyme b. Müdrike b. İlyâs b. Mudar b. Nizâr b. Mead b. Adnân'dır. Ondan sonra bu işi oğlu Abbâd üstlendi; Abbâd'dan sonra oğlu Kal' b. Abbâd, sonra oğlu Ümeyye b. Kal', sonra oğlu Avf b. Ümeyye, sonra da oğlu Ebû Sümâme Cünâde b. Avf üstlendi. Cünâde bunların sonuncusuydu ve İslam geldiğinde bu işin başındaydı. Araplar haclarını bitirdikleri zaman onun etrafında toplanırlardı; o da aralarında ayağa kalkıp hutbe irat eder; Receb'i, Zilkade'yi ve Zilhicce'yi haram kılar; Muharrem'i ise bir yıl helal kılıp onun yerine Safer'i koyar, bir yıl da onu haram kılardı ki Allah'ın haram kıldığı sayıyı denk getirsinler; böylece Allah'ın haram kıldığını helal -yani Allah'ın helal kıldığını da haram- sayarlardı.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ (٣٨) إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ (٣٨) إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)} “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa ahiretin yanında dünya hayatının menfaati pek az bir şeydir. Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem verici bir azapla cezalandırır ve yerinize başka bir topluluk getirir; O'na hiçbir zarar da veremezsiniz. Allah her şeye kadirdir.”
هذا شروع في عتاب من تخلَّف عن رسول الله ﷺ في غزوة تبوك، حين طابت الثمار والظلال في شدة الحر وحَمَارَّة القيظ، فقال تعالى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ) أي: إذا دعيتم إلى الجهاد في سبيل الله (اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأرْضِ) أي: تكاسلتم وملتم إلى المقام في الدعة والخفض وطيب الثمار، (أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ) أي: ما لكم فعلتم هكذا أرضا منكم بالدنيا بدلا من الآخرة
Bu ayetler, meyvelerin olgunlaştığı, gölgelerin güzelleştiği, şiddetli sıcak ve yazın en hararetli zamanında Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalanları kınamaya bir giriştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ) yani Allah yolunda cihada çağrıldığınız zaman size ne oldu ki (اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأرْضِ) “yere çakılıp kaldınız?” yani tembellik gösterip rahata, bolluğa ve olgunlaşan meyvelere meylettiniz. (أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ) yani ahiretin yerine dünyayı tercih edip ona razı olarak ne diye böyle yaptınız ?
ثم زهد ﵎ في الدنيا، ورغب في الآخرة، فقال: (فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ) كما قال الإمام أحمد.
Sonra Allah celle celâluhû insanları dünyadan soğutup ahirete teşvik ederek: (فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ) “Oysa ahiretin yanında dünya hayatının menfaati pek az bir şeydir” buyurmuştur. Nitekim İmâm Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا وَكِيع ويحيى بن سعيد قالا حدثنا إسماعيل بن أبي خالد، عن قيس، عن المستَوْرِد أخي بني فِهْر قال: قال رسول الله ﷺ: "ما الدنيا في الآخرة إلا كما يجعل إصبعه هذه في اليم، فلينظر بما ترجع؟ وأشار بالسبابة.
Bize Vekî' ve Yahyâ b. Saîd anlattılar ve dediler ki: Bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, Kays'tan, o da Fihr oğullarının kardeşi el-Müstevrid'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ahiretin yanında dünyanın durumu, ancak birinizin şu parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecek?" ve şehadet parmağıyla işaret etti.
انفرد بإخراجه مسلم
Bu hadisi rivayet etmekte Müslim tek kalmıştır .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا بشر بن مسلم بن عبد الحميد الحِمْصي، حدثنا الربيع بن رَوْح، حدثنا محمد بن خالد الوهبي، حدثنا زياد -يعني الجصاص -عن أبي عثمان قال: قلت: يا أبا هريرة، سمعت من إخواني بالبصرة أنك تقول: سمعت نبي الله يقول: "إن الله يجزي بالحسنة ألف ألف حسنة" قال أبو هريرة: بل سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله يجزي بالحسنة ألفي ألف
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Bişr b. Müslim b. Abdilhamîd el-Hımsî anlattı, bize er-Rebî' b. Ravh anlattı, bize Muhammed b. Hâlid el-Vehbî anlattı, bize Ziyâd -yani el-Cassâs- Ebû Osmân'dan anlattı; o şöyle demiştir: [Ebû Hüreyre'ye] dedim ki: "Ey Ebû Hüreyre! Basra'daki din kardeşlerimden, senin 'Allah'ın Nebîsi'nin «Şüphesiz Allah bir iyiliğe karşılık bin kere bin (bir milyon) iyilik verir» buyurduğunu işittim' dediğini naklettiklerini duydum." Ebû Hüreyre dedi ki: "Bilakis ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz Allah bir iyiliğe karşılık iki bin kere bin [iki milyon]
حسنة" ثم تلا هذه الآية: (فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ)
iyilik verir.' Sonra şu ayeti okudu: (فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ) “Oysa ahiretin yanında dünya hayatının menfaati pek az bir şeydir” .
فالدنيا ما مضى منها وما بقي منها عند الله قليل.
Dolayısıyla dünyanın geçip gideni de geride kalanı da Allah katında pek azdır.
وقال [سفيان] الثوري، عن الأعمش في الآية: (فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ) قال: كزاد الراكب.
[Süfyân] es-Sevrî, el-A'meş'ten ayetteki: (فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ) “Oysa ahiretin yanında dünya hayatının menfaati pek az bir şeydir” buyruğu hakkında: “Yolcunun azığı gibidir” dediğini aktarmıştır.
وقال عبد العزيز بن أبي حازم عن أبيه: لما حضرت عبد العزيز بن مروان الوفاةُ قال: ائتوني بكفني الذي أكفن فيه، أنظر إليه فلما وضع بين يديه نَظَر إليه فقال: أمَا لي من كَبِير ما أخلف من الدنيا إلا هذا؟ ثم ولى ظهره فبكى وهو يقول أفٍّ لك من دار. إن كان كثيرُك لقليل، وإن كان قليلك لقصير، وإن كنا منك لفي غرور.
Abdülazîz b. Ebî Hâzim babasından nakleder: Abdülazîz b. Mervân'a ölüm yaklaştığı vakit: 'Beni içine saracakları kefenimi getirin, ona bakayım' dedi. Kefen önüne konulunca ona baktı ve şöyle dedi: 'Dünyadan geride bıraktığım onca büyük varlıktan bana kalan sadece bu mudur?' Sonra sırtını döndü, ağladı ve şöyle diyordu: 'Yazıklar olsun sana ey dünya yurdu! Şüphesiz senin çoğun azmış, azın pek kısaymış ve meğer biz senin hakkında ne büyük bir aldanış içindeymişiz.'
ثم توعد تعالى على ترك الجهاد فقال: (إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) قال ابن عباس: استنفر رسول الله ﷺ حيا من العرب، فتثاقلوا عنه، فأمسك الله عنهم القَطْر فكان عذابهم.
Sonra Allah Teâlâ cihadı terk etme konusunda tehditte bulunarak şöyle buyurdu: (إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem verici bir azapla cezalandırır”. İbn Abbâs dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arap kabilelerinden birini sefere çağırdı, onlar ise ağır davrandılar; bunun üzerine Allah onlardan yağmuru kesti, onların azabı da bu oldu.”
(وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ) أي: لنصرة نبيه وإقامة دينه، كما قال تعالى: إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ [محمد: ٣٨].
(وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ) “ve yerinize başka bir topluluk getirir” yani Peygamberine yardım etmek ve dinini ikame etmek için [başka bir topluluk getirir]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ “Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize başka bir toplum getirir de onlar sizin gibi olmazlar” [Muhammed: 38].
(وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئًا) أي: ولا تضروا الله شيئًا بتوليكم عن الجهاد، ونُكُولكم وتثاقلكم عنه، (وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) أي: قادر على الانتصار من الأعداء بدونكم.
(وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئًا) “O'na hiçbir zarar da veremezsiniz” yani cihaddan yüz çevirmenizle, geri kalıp ağır davranmanızla Allah'a hiçbir zarar veremezsiniz. (وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) “Allah her şeye kadirdir” yani siz olmadan da düşmanlardan intikam almaya güç yetirendir.
وقد قيل: إن هذه الآية، وقوله: انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا وقوله {مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} [التوبة: ١٢٠] إنهن منسوخات بقوله تعالى: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} [التوبة: ١٢٢] رُوي هذا عن ابن عباس، وعِكْرِمة، والحسن، وزيد بن أسلم. ورده ابن جرير وقال: إنما هذا فيمن دعاهم رسول الله ﷺ إلى الجهاد، فتعين عليهم ذلك، فلو تركوه لعوقبوا عليه.
Bu ayetin, انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” buyruğunun ve {مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} “Medine halkına ve onların etrafındaki bedevilere, Resûlullah'tan geri kalmak yakışmaz” [et-Tevbe: 120] ayetinin, Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Müminlerin hepsinin topyekûn sefere çıkmaları gerekmez. Onların her fırkasından bir grubun sefere çıkması gerekmez miydi?” [et-Tevbe: 122] buyruğuyla mensuh olduğu söylenmiştir. Bu görüş İbn Abbâs, İkrime, el-Hasen ve Zeyd b. Eslem'den rivayet edilmiştir. Ancak İbn Cerîr bu görüşü reddetmiş ve şöyle demiştir: “Bu emirler, yalnızca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in cihada bizzat davet ettiği kimseler hakkındadır; dolayısıyla [sefere çıkmak] onlara farz-ı ayn olmuştu, eğer terk etselerdi bundan dolayı cezalandırılırlardı.”
وهذا له اتجاه، والله [سبحانه و] تعالى أعلم [بالصواب]
Bu da tutarlı bir görüştür; [doğrusunu] Allah [Sübhânehu ve] Teâlâ çok daha iyi bilir .
{إِلا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠)}
{إِلا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠)} “Eğer siz ona (Peygamber'e) yardım etmezseniz, inkâr edenler onu iki kişinin ikincisi olarak [yurdundan] çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağaradaydılar; hani o, arkadaşına: «Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir» diyordu. Derken Allah onun üzerine sekînetini (güven ve huzur duygusunu) indirdi, onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin davasını alçalttı. Allah'ın kelimesi (tevhîd) ise en yüce olandır. Allah Azîzdir (mutlak galiptir), Hakîmdir (tam hüküm ve hikmet sahibidir). (40)”
يقول تعالى: (إِلا تَنْصُرُوهُ) أي: تنصروا رسوله، فإن الله ناصره ومؤيده وكافيه وحافظه، كما تولى نصره (إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ [إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ]) أي: عام الهجرة، لما هم المشركون بقتله أو حبسه أو نفيه، فخرج منهم هاربًا صحبة صدِّيقه وصاحبه أبي بكر بن أبي قحافة، فلجأ إلى غار ثور ثلاثة أيام ليرجع الطَّلَبُ الذين خرجوا في آثارهم، ثم يسيرا نحو المدينة، فجعل أبو بكر، ﵁، يجزع أن يَطَّلع عليهم أحد، فيخلص إلى الرسول، ﵇ منهم أذى، فجعل النبي ﷺ يُسَكِّنه ويَثبِّته ويقول: " يا أبا بكر، ما ظنك باثنين الله ثالثهما"، كما قال الإمام أحمد:
Allah Teâlâ şöyle buyurur: (إِلا تَنْصُرُوهُ) “Eğer siz ona yardım etmezseniz” yani Resûlüne yardım etmezseniz; şüphesiz Allah onun yardımcısı, destekçisi, kâfisi ve koruyucusudur; nitekim (إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ [إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ]) “inkâr edenler onu iki kişinin ikincisi olarak [Mekke'den] çıkardıklarında [hani ikisi mağaradaydılar]” vakitte de ona yardım etmeyi bizzat üstlenmişti. Yani Hicret yılında, müşrikler onu öldürmeye, hapsetmeye veya sürgün etmeye yeltendiklerinde; o da dostu ve arkadaşı Ebû Bekir b. Ebî Kuhâfe ile birlikte onlardan gizlenerek yola çıkmıştı. İzlerini sürmek için çıkan arayıcıların geri dönmesi için üç gün Sevr mağarasına sığınmışlardı; ardından Medine'ye doğru yola çıkacaklardı. Ebû Bekir radıyallâhu anh birinin kendilerini fark edip Resûl'e aleyhisselâm onlardan bir zarar dokunur endişesiyle telaşlanmaya başladı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu teskin ediyor, yüreğine su serpiyor ve: "Ey Ebû Bekir! Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?" diyordu. Nitekim İmâm Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عفان، حدثنا همام، أنبأنا ثابت، عن أنس أن أبا بكر حدثه قال: قلت للنبي ﷺ، ونحن في الغار: لو أن أحدهم نظر إلى قدميه لأبصرنا تحت قدميه. قال: فقال: "يا أبا بكر، ما ظنك باثنين الله ثالثهما".
Bize Affân anlattı, bize Hemmâm anlattı, bize Sâbit, Enes'ten haber verdi ki Ebû Bekir ona şöyle anlatmıştır: Biz mağaradayken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Eğer onlardan biri ayaklarının dibine bakacak olsa, kesinlikle ayaklarının altındaki bizi görür' dedim. Ebû Bekir dedi ki: Bunun üzerine Peygamber: "Ey Ebû Bekir! Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?" buyurdu.