أخرجاه في الصحيحين
Her ikisi de [bunu] Sahîhayn'da rivayet etmiştir .
ولهذا قال تعالى: (فَأَنزلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ) أي: تأييده ونصره عليه، أي: على الرسول في أشهر القولين: وقيل: على أبي بكر، وروي عن ابن عباس وغيره، قالوا: لأن الرسول لم تزل معه سكينة، وهذا لا ينافي تجدد سكينة خاصة بتلك الحال؛ ولهذا قال: (وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا) أي: الملائكة، (وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا)
İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (فَأَنزلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ) “Bunun üzerine Allah ona sükûnetini indirdi” yani desteğini ve yardımını onun üzerine [indirdi]. İki meşhur görüşten en kuvvetlisine göre [ona zamiriyle kastedilen] Resûlullah'tır. Bir görüşe göre ise Ebû Bekir'dir; nitekim bu İbn Abbâs ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Resûlullah ile beraber zaten sürekli bir sükûnet vardı. Fakat bu durum, o özel hâle mahsus yeni bir sükûnetin inmesine engel değildir. Nitekim ardından şöyle buyurmuştur: (وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا) “onu sizin görmediğiniz ordularla” yani meleklerle “destekledi”, (وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا) “ve inkâr edenlerin sözünü alçalttı. Allah'ın sözü ise en yüce olandır.”
قال ابن عباس: يعني (كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا) الشرك و (كَلِمَةُ اللَّهِ) هي: لا إله إلا الله.
İbn Abbâs şöyle demiştir: (كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا) “inkâr edenlerin sözü” şirk, (وَكَلِمَةُ اللَّهِ) “Allah'ın sözü” ise Lâ ilâhe illallâh'tır.
وفي الصحيحين عن أبي موسى الأشعري، ﵁، قال: سئل رسول الله ﷺ عن الرجل يقاتل شجاعة، ويقاتل حَمِيَّة، ويقاتل رياء، أي ذلك في سبيل الله؟ فقال: "من قاتل لتكون كلمة الله هي العليا فهو في سبيل الله"
Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den radıyallâhu anh şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e cesaret göstermek için savaşan, kavmiyetçilik gayretiyle savaşan ve gösteriş için savaşan kimse hakkında sorulup: 'Bunların hangisi Allah yolundadır?' denildi. Resûlullah: "Kim Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşırsa, işte o Allah yolundadır" buyurdu .
وقوله: (وَاللَّهُ عَزِيزٌ) أي: في انتقامه وانتصاره، منيع الجناب، لا يُضام من لاذ ببابه، واحتمى بالتمسك بخطابه، (حَكِيمٌ) في أقواله وأفعاله.
Âyette geçen: (وَاللَّهُ عَزِيزٌ) “Allah Azîz'dir” yani intikamında ve galip gelmesinde üstündür, kudreti ve himayesi aşılamaz bir makam sahibidir; O'nun kapısına sığınan ve O'nun hitabına sarılarak himaye arayan asla haksızlığa uğramaz. (حَكِيمٌ) “Hakîm'dir”, sözlerinde ve fiillerinde hikmet sahibidir.
{انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)}
{انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)} “Gerek hafif gerek ağır olarak [bütün imkânlarınızla savaşa] çıkın ve mallarınızla, canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.”
قال سفيان الثوري، عن أبيه، عن أبي الضحَى مسلم بن صَبيح: هذه الآية: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا)
Süfyân es-Sevrî babasından, o da Ebü’d-Duhâ Müslim b. Subayh’tan rivayet ettiğine göre [o], şu: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا} “Gerek hafif gerek ağır olarak [bütün imkânlarınızla savaşa] çıkın” âyeti [hakkında şöyle] demiştir:
أول ما نزل من سورة براءة.
Berâe (Tevbe) sûresinden ilk inen kısımdır.
وقال معتمر بن سليمان، عن أبيه قال: زعم حَضْرمي أنه ذكر له أن ناسا كانوا عسى أن يكون أحدهم عليلا أو كبيرا، فيقول: إني لا آثم، فأنزل الله: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) الآية.
Mu'temir b. Süleymân babasından naklettiğine göre o şöyle demiştir: Hadramî, kendisine bazı insanların -biri hasta veya yaşlı olabildiği hâlde- 'Ben günaha girmiyorum' dediklerinin anlatıldığını ileri sürmüş, bunun üzerine Allah: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın” âyetini indirmiştir.
أمر الله تعالى بالنفير العام مع الرسول، صلوات الله وسلامه عليه، عام غزوة تبوك، لقتال أعداء الله من الروم الكفرة من أهل الكتاب، وحَتَّم على المؤمنين في الخروج معه على كل حال في المَنْشَط والمَكْرَه والعسر واليسر، فقال: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا)
Allah Teâlâ, Tebük gazvesi yılında Ehl-i Kitap'tan olan kâfir Rumlardan Allah'ın düşmanlarıyla savaşmak üzere Resûlullah salâtullâhi ve selâmuhû aleyh ile birlikte genel seferberlik ilan etmiş; müminlere sevinçte ve kederde, zorlukta ve kolaylıkta her halükârda onunla birlikte sefere çıkmayı farz kılarak şöyle buyurmuştur: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın.”
وقال علي بن زيد، عن أنس، عن أبي طلحة: كهولا وشَبَابًا ما أسمع الله عَذَر أحدًا، ثم خرج إلى الشام فقاتل حتى قُتل.
Ali b. Zeyd, Enes'ten, o da Ebû Talha'dan rivayet ettiğine göre o: "Orta yaşlı ve genç olarak ; Allah'ın hiç kimseyi mazur saydığını işitmedim" demiş, ardından Şam'a [sefere] çıkıp şehit edilinceye kadar savaşmıştır.
وفي رواية: قرأ أبو طلحة سورة براءة، فأتى على هذه الآية: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) فقال: أرى ربنا يستنفرنا شيوخًا وشَبَابًا جهزوني يا بَنِيَّ. فقال بنوه: يرحمك الله، قد غزوت مع رسول الله حتى مات، ومع أبي بكر حتى مات، ومع عمر حتى مات، فنحن نغزو عنك. فأبى، فركب البحر فمات، فلم يجدوا له جزيرة يدفنوه فيها إلا بعد تسعة أيام، فلم يتغير، فدفنوه بها
Bir rivayette ise şöyledir: Ebû Talha Berâe sûresini okudu ve şu âyete geldi: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın ve mallarınızla, canlarınızla Allah yolunda cihad edin”. Bunun üzerine: "Rabbimizin bizi yaşlılar ve gençler olarak seferberliğe çağırdığını görüyorum; ey oğullarım, beni donatıp hazırlayın!" dedi. Oğulları: "Allah sana rahmet eylesin, sen Resûlullah vefat edinceye kadar onunla birlikte, Ebû Bekir vefat edinceye kadar onunla birlikte ve Ömer vefat edinceye kadar onunla birlikte savaştın; artık senin yerine biz savaşalım" dediler. Fakat o kabul etmedi, deniz seferine çıktı ve vefat etti. Defnedecek bir ada ancak dokuz gün sonra bulabildiler ve [cesedi] hiç bozulmamıştı; böylece onu oraya defnettiler .
وهكذا روي عن ابن عباس، وعِكْرِمة وأبي صالح، والحسن البصري، وشَمْر بن عطية، ومقاتل بن حَيَّان، والشعبي وزيد بن أسلم: أنهم قالوا في تفسير هذه الآية: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) قالوا: كهولا وشبابا وكذا قال عِكْرِمة والضحاك، ومقاتل بن حيان، وغير واحد.
Nitekim İbn Abbâs, İkrime, Ebû Sâlih, Hasan-ı Basrî, Şemr b. Atiyye, Mukâtil b. Hayyân, Şa'bî ve Zeyd b. Eslem'den de bu âyetin tefsirinde: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın” ifadesi hakkında; 'Orta yaşlılar ve gençler olarak' dedikleri rivayet edilmiştir. İkrime, Dahhâk, Mukâtil b. Hayyân ve birçok kişi de böyle söylemiştir.
وقال مجاهد: شبابا وشيوخا، وأغنياء ومساكين. كذا قال أبو صالح، وغيره.
Mücâhid: "Gençler ve yaşlılar, zenginler ve yoksullar olarak" demiştir. Ebû Sâlih ve başkaları da böyle söylemiştir.
وقال الحكم بن عُتيبة: مشاغيل وغير مشاغيل.
Hakem b. Uteybe: "Meşguliyeti olanlar ve olmayanlar olarak" demiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس في قوله تعالى: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) يقول: انفروا نشاطا وغير نشاط. وكذا قال قتادة.
Avfî, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın” kavli hakkında: "İstekli veya isteksiz olarak sefere çıkın" dediğini rivayet etmiştir. Katâde de böyle söylemiştir.
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مُجاهد: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) قالوا: فإن فينا الثقيل، وذا الحاجة، والضيعة والشغل، والمتيسر به أمر، فأنزل الله وأبى أن يعذرهم دون أن ينفروا خفافا وثقالا وعلى ما كان منهم.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den { انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا } “Gerek hafif gerek ağır olarak [sefere] çıkın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar: "Bizim aramızda ağırlığı (yaşlılığı veya hastalığı) olan, ihtiyacı olan, bağı bahçesi/mülkü ve meşguliyeti bulunan, bir işi kolayına gelen kimseler var" dediler. Bunun üzerine Allah [bu âyeti] indirdi ve gerek hafif gerek ağır olarak ve her ne halleri olursa olsun sefere çıkmadıkça onları mazur görmekten imtina etti.
وقال الحسن بن أبي الحسن البصري أيضا: في العسر واليسر. وهذا كله من مقتضيات العموم في الآية، وهذا اختيار ابن جرير.
Hasan b. Ebi'l-Hasan el-Basrî de: "Zorlukta ve kolaylıkta" demiştir. Bütün bunlar âyetteki genel anlamın gereğidir ve İbn Cerîr'in tercihi de budur.
وقال الإمام أبو عمرو الأوزاعي: إذا كان النفير إلى دُروب الروم نفرَ الناس إليها خفافا وركبانا، وإذا كان النفير إلى هذه السواحل نفروا إليها خفافا وثقالا ركبانا ومشاة. وهذا تفصيل في المسألة.
İmâm Ebû Amr el-Evzâî şöyle demiştir: "Eğer seferberlik Rum boğazlarına (geçitlerine) doğru ise insanlar oraya hafif techizatla ve binekli olarak çıkarlar; şayet seferberlik bu sahillere doğru ise oraya hafif ve ağır techizatla, binekli ve yaya olarak çıkarlar." Bu da meselede bir ayrıntılandırmadır.
وقد روي عن ابن عباس، ومحمد بن كعب، وعطاء الخراساني وغيرهم أن هذه الآية منسوخة بقوله تعالى: {فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} وسيأتي الكلام على ذلك إن شاء الله.
İbn Abbâs, Muhammed b. Ka'b, Atâ el-Horasânî ve başkalarından bu âyetin Allah Teâlâ'nın: {فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Onların her fırkasından bir grup savaşa gitmeli değil miydi?” kavli ile neshedildiği rivayet edilmiştir. İnşâallâh bu konunun açıklaması gelecektir.
وقال السدي قوله: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) يقول: غنيًا وفقيرًا، وقويًا وضعيفًا فجاءه رجل يومئذ، زعموا أنه المقداد، وكان عظيما سمينًا، فشكا إليه وسأله أن يأذن له، فأبى فنزلت يومئذ (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) فلما نزلت هذه الآية اشتد على الناس شأنها فنسخها الله، فقال: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضَى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} [التوبة: ٩١].
Süddî, Allah'ın: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın” kavli hakkında şöyle demiştir: Zengin ve fakir, güçlü ve zayıf olarak demektir. O gün bir adam geldi -onun Mikdâd olduğunu ileri sürerler- cüsseli ve şişmandı. Durumunu arz edip [kalmak için] izin istedi, fakat Resûlullah izin vermedi. O gün (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın” âyeti indi. Bu âyet inince hükmü insanlara çok ağır geldi; bunun üzerine Allah onu neshedip şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضَى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} [التوبة: ٩١] “Allah'a ve Resûlüne sadık kaldıkları sürece; zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara [sefere çıkmadıkları için] bir sorumluluk yoktur.” [Tevbe: 91].
وقال ابن جرير: حدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة، حدثنا أيوب، عن محمد قال: شهد أبو أيوب مع رسول الله ﷺ بدرا ثم لم يتخلف عن غَزاة للمسلمين إلا وهو في آخرين إلا عاما واحدًا قال: وكان أبو أيوب يقول: قال الله: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) فلا أجدني إلا خفيفًا أو ثقيلا
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ya'kûb anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize Eyyûb, Muhammed'den anlattı; o şöyle demiştir: Ebû Eyyûb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e katıldı; sonra bir yıl müstesna, arkadan gelenlerin içinde olsa bile Müslümanların hiçbir gazvesinden geri kalmadı. Dedi ki: Ebû Eyyûb şöyle derdi: Allah: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın” buyurmuştur; ben de kendimi ya hafif ya da ağır [yani mutlaka bu iki halden birinde] buluyorum .
وقال ابن جرير: حدثني سعيد بن عمر السَّكُوني، حدثنا بَقِيَّة، حدثنا حَرِيز، حدثني عبد الرحمن بن ميسرة، حدثني أبو راشد الحُبْراني قال: وافيت المقدام بن الأسود فارس رسول الله ﷺ جالسا على تابوت من توابيت الصيارفة بحمص، وقد فضل عنها من عظمه، يريد الغزو، فقلت له: لقد أعذر الله إليك فقال: أتت علينا سورة البعوث (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا)
İbn Cerîr dedi ki: Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, bize Bakıyye anlattı, bize Harîz anlattı, bana Abdurrahman b. Meysere anlattı, bana Ebû Râşid el-Hubrânî anlattı; o şöyle demiştir: Humus'ta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in süvarisi Mikdâm b. el-Esved'e rastladım; sarrafların sandıklarından birinin üzerine oturmuştu ve cüssesinin iriliğinden dolayı sandıktan taşıyordu; gazveye çıkmak istiyordu. Ona: 'Allah seni kesinlikle mazur saymıştır' dedim. O ise şöyle dedi: 'Bize el-Buûs (seferberlik) sûresi (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا) “Gerek hafif gerek ağır olarak çıkın” [âyeti] gelmiştir.'
وبه قال ابن جرير: حدثني حيان بن زيد الشَّرْعِبي قال: نفرنا مع صفوان بن عمرو، وكان واليا على حمص قِبَل الأفسُوس، إلى الجراجمة فلقيت شيخًا كبيرًا هما، وقد سقط حاجباه على عينيه، من أهل دمشق، على راحلته، فيمن أغار. فأقبلت إليه فقلت: يا عم، لقد أعذر الله إليك. قال: فرفع حاجبيه فقال: يا ابن أخي، استنفرنا الله خفافا وثقالا إنه من يحبه الله يبتليه، ثم يعيده الله فيبقيه وإنما يبتلي الله من عباده من شكر وصبر وذكر، ولم يعبد إلا الله، ﷿
Aynı isnadla İbn Cerîr dedi ki: Bana Hayyân b. Zeyd eş-Şer'abî anlattı, dedi ki: Efsûs tarafında Humus valisi olan Safvân b. Amr ile birlikte Cerâcime'ye doğru sefere çıktık. Akına katılanlar arasında, biniti üzerinde, [yaşlılıktan] kaşları gözlerinin üzerine düşmüş, Şam ehlinden pir-i fani, yaşlı bir adamla karşılaştım. Yanına varıp şöyle dedim: 'Ey amca! Allah seni mazur görmüştür.' [Bunun üzerine] o, kaşlarını kaldırdı ve şöyle dedi: 'Ey kardeşimin oğlu! Allah bizleri gerek hafif gerek ağır olarak sefere çağırdı. Şüphesiz Allah, sevdiği kulunu imtihan eder; sonra Allah onu [eski hâline] döndürüp yaşatır. Allah, kullarından ancak şükreden, sabreden, [kendisini] zikreden ve Azîz ve Celîl olan Allah'tan başkasına ibadet etmeyen kimseleri imtihan eder.'
ثم رغب تعالى في النفقة في سبيله، وبذل المهج في مرضاته ومرضاة رسوله، فقال: (وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) أي: هذا خير لكم في الدنيا والآخرة، ولأنكم تغرمون في النفقة قليلا فيغنيكم الله أموال عدوكم في الدنيا، مع ما يدخر لكم من الكرامة في الآخرة، كما قال النبي ﷺ: "وتَكفَّل الله للمجاهد في سبيله إن توفاه أن يدخله الجنة، أو يرده إلى منزله نائلا ما نال من أجر أو غنيمة"
Daha sonra Allah Teâlâ kendi yolunda infak etmeye, O'nun ve Resûlünün rızası uğrunda canları feda etmeye teşvik ederek şöyle buyurdu: (وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) “ve mallarınızla, canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.” Yani: Bu dünya ve âhirette sizin için daha hayırlıdır. Çünkü siz infakta az bir harcama yaparsınız, buna karşılık Allah dünyada sizi düşmanınızın mallarıyla zengin kılar; âhirette sizin için sakladığı ikram ve mükâfat da cabası. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah, kendi yolunda cihad eden kimseye , şayet vefat ettirirse onu cennete koymayı veya evine nail olduğu ecir ya da ganimetle döndürmeyi taahhüt etmiştir" .
ولهذا قال تعالى: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ}
İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “Savaş, hoşunuza gitmediği hâlde üzerinize farz kılındı. İhtimal ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır ve ihtimal ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şerdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.”
ومن هذا القبيل ما رواه الإمام أحمد:
Bu kabilden olmak üzere İmâm Ahmed'in rivayet ettiği şu hadis vardır:
حدثنا محمد بن أبي عَدِيّ، عن حميد، عن أنس؛ عن رسول الله ﷺ قال لرجل: "أسلم". قال: أجدني كارها. قال: "أسلم وإن كنت كارها"
Bize Muhammed b. Ebî Adiy, Humeyd'den, o da Enes'ten anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir adama: "Müslüman ol" buyurdu. Adam: 'Kendimi [buna] isteksiz buluyorum' dedi. Resûlullah: "İsteksiz olsan bile Müslüman ol" buyurdu .
{لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٤٢)}
{لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٤٢)} “Eğer yakın bir menfaat ve orta [zorlukta] bir yolculuk olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi. Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla beraber: 'Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helâke sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.”
يقول تعالى موبّخًا للذين تخلفوا عن النبي ﷺ في غزوة تبوك، وقعدوا عن النبي ﷺ بعد ما استأذنوه في ذلك، مظهرين أنهم ذوو أعذار، ولم يكونوا كذلك، فقال: (لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا) قال ابن عباس: غنيمة قريبة، (وَسَفَرًا قَاصِدًا) أي: قريبا أيضا، (لاتَّبَعُوكَ) أي: لكانوا جاءوا معك لذلك، (وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ) أي: المسافة إلى الشام، (وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ) أي: لكم إذا رجعتم إليهم (لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ) أي: لو لم تكن لنا أعذار لخرجنا معكم، قال الله تعالى: (يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ)
Allah Teâlâ, Tebük gazvesinde Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem geri kalan, mazeret sahibi olduklarını ileri sürerek ondan izin istedikten sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında [sefere çıkmayıp] oturan, gerçekte ise öyle olmayan kimseleri kınayarak şöyle buyurmaktadır: (لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا) “Eğer yakın bir menfaat... olsaydı”; İbn Abbâs: "Yakın bir ganimet" demiştir. (وَسَفَرًا قَاصِدًا) “ve orta bir yolculuk” yani o da yakın [bir mesafe] olsaydı, (لاتَّبَعُوكَ) “mutlaka senin peşinden gelirlerdi” yani bunun için seninle birlikte gelirlerdi. (وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ) “Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi” yani Şam'a olan mesafe. (وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ) “Bununla beraber... Allah'a yemin edecekler” yani yanlarına döndüğünüzde size [şöyle diyecekler]: (لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ) “Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık” yani mazeretlerimiz olmasaydı sizinle çıkardık. Allah Teâlâ şöyle buyurur: (يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ) “Kendilerini helâke sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.”
{عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ (٤٣) لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥)}
{عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ (٤٣) لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥)} “Allah seni affetsin; doğru söyleyenler sana iyice belli olup, yalancıları bilip tanıyıncaya kadar [beklemeden] niçin onlara izin verdin? (43) Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah, takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir. (44) Ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp de kendi şüpheleri içinde bocalayıp duranlar senden izin ister. (45)”
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو حصين بن [يحيي بن] سليمان الرازي حدثنا سفيان بن عيينة، عن مِسْعَر عن عون قال: هل سمعتم بمعاتبة أحسن من هذا؟ بدأ بالعفو قبل المعاتبة فقال: (عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ) وكذا قال مُوَرِّق العِجْلي وغيره.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Husayn b. [Yahyâ b.] Süleymân er-Râzî anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Mis'ar'dan , o da Avn'dan naklen anlattı; o şöyle demiştir: Bundan daha güzel bir sitem işittiniz mi? Sitemden önce affetmekle başladı da: (عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ) “Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?” buyurdu. Muvorrak el-İclî ve başkaları da böyle söylemiştir.
وقال قتادة: عاتبه كما تسمعون، ثم أنزل التي في سورة النور، فرخَّص له في أن يأذن لهم إن شاء: {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} [النور: ٦٢] وكذا رُوي عن عطاء الخراساني.
Katâde şöyle demiştir: İşittiğiniz gibi ona sitem etti; ardından Nûr sûresindeki şu âyeti indirerek dilediği takdirde onlara izin vermesi hususunda ruhsat tanıdı: {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} [النور: ٦٢] “Bazı işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğine izin ver” [Nûr: 62]. Atâ el-Horasânî'den de böyle rivayet edilmiştir.
وقال مجاهد: نزلت هذه الآية في أناس قالوا: استأذِنُوا رسول الله فإن أذن لكم فاقعدوا، وإن لم يأذن لكم فاقعدوا.
Mücâhid şöyle demiştir: Bu âyet, 'Resûlullah'tan izin isteyin; size izin verirse [sefere çıkmayıp] oturun, izin vermezse de oturun' diyen kimseler hakkında inmiştir.
ولهذا قال تعالى: (حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا) أي: في إبداء الأعذار، (وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ) يقول تعالى: هلا تركتهم لما استأذنوك، فلم تأذن لأحد منهم في القعود، لتعلم الصادق منهم في إظهار طاعتك من الكاذب، فإنهم قد كانوا مصرين على القعود عن الغزو [وإن لم تأذن لهم فيه. ولهذا أخبر تعالى أنه لا يستأذنه في القعود عن الغزو] أحد يؤمن بالله ورسوله، فقال: (لا يَسْتَأْذِنُكَ) أي: في القعود عن الغزو (الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ)؛ لأن أولئك يرون الجهاد قربة، ولما ندبهم إليه بادروا وامتثلوا. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ) أي: في القعود ممن لا عذر له (الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) أي: لا يرجون ثواب الله في الدار الآخرة على أعمالهم، (وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ) أي: شكت في صحة ما جئتهم به، (فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ) أي: يتحيرون، يُقَدِّمُون رجلا ويؤخرون أخرى، وليست لهم قدم ثابتة في شيء، فهم قوم حيارى هَلْكى، لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء، ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا.
İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا) “doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan” yani mazeret beyan etmede [doğru olanlar], (وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ) “ve yalancıları bilip tanımadan önce”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Senden izin istediklerinde onları [kendi hallerine] bıraksaydın ya; sana itaat gösterisinde bulunanlardan doğru söyleyeni yalancı olandan ayırt edip bilesin diye onlardan hiçbirine oturup kalması için izin vermeseydin ya! Zira onlar [kendilerine izin vermesen bile] savaştan geri kalmaya zaten kararlıydılar. [İşte bu sebeple Allah Teâlâ, savaştan geri kalmak için] Allah'a ve Resûlüne inanan hiçbir kimsenin ondan izin istemeyeceğini bildirerek şöyle buyurmuştur: (لا يَسْتَأْذِنُكَ) “senden izin istemezler” yani savaştan geri kalmak için, (الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ) “Allah'a ve âhiret gününe inananlar, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için]”; çünkü onlar cihadı bir yakınlaşma vesilesi (ibadet) olarak görürler; Resûlullah onları cihada çağırdığında derhal koşup emre uyarlar. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ) “Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir. Senden ancak... izin ister” yani mazereti olmadığı hâlde geri kalmak için, (الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) “Allah'a ve âhiret gününe inanmayanlar” yani amellerine karşılık âhiret yurdunda Allah'ın sevabını ummayan kimseler [izin ister], (وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ) “kalpleri şüpheye düşüp de” yani getirdiğin hakikatin doğruluğundan şüphe edenler, (فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ) “şüpheleri içinde bocalayıp duranlar” yani şaşkınlık içinde kalırlar; bir adım ileri bir adım geri atarlar, hiçbir konuda sağlam bir basamakları yoktur. Onlar şaşkın ve helâke sürüklenmiş bir topluluktur; ne bunlardandırlar ne de onlardan. Allah kimi saptırırsa artık onun için asla bir yol bulamazsın.
{وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ (٤٦) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا وَلأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)}
{وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ (٤٦) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا وَلأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)} “Eğer onlar [sefere] çıkmak isteselerdi elbette bunun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların davranmalarını hoş görmedi de onları engelledi ve: 'Oturanlarla beraber oturun!' denildi. Eğer içinizde [sefere] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir katkıları olmazdı ve aranıza fitne sokmak isteyerek aranızda mutlaka fesat yayarlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”
يقول تعالى: (وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ) أي: معك إلى الغزو (لأعَدُّوا لَهُ عُدَّةً) أي: لكانوا تأهبوا له، (وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ) أي: أبغض أن يخرجوا معك قَدرًا، (فَثَبَّطَهُمْ) أي: أخرهم، (وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ) أي: قدرًا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ) “Eğer [sefere] çıkmak isteselerdi” yani seninle birlikte gazveye [çıkmayı], (لأعَدُّوا لَهُ عُدَّةً) “elbette bunun için bir hazırlık yaparlardı” yani onun için hazırlık yaparlardı. (وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ) “Fakat Allah onların sefere çıkmalarını kerih gördü” yani kaza ve kader bakımından seninle birlikte [sefere] çıkmalarını hoş görmedi/buğzetti, (فَثَبَّطَهُمْ) “bu yüzden onları alıkoydu” yani onları geri bıraktı, (وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ) “ve 'Oturanlarla beraber siz de oturun' denildi” yani kaderen [böyle tayin edildi].
ثم بين [الله تعالى] وجه كراهيته لخروجهم مع المؤمنين. فقال: (لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا) أي: لأنهم جبناء مخذولون، (وَلأوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ) أي: ولأسرعوا السير والمشي بينكم بالنميمة والبغضاء والفتنة، (وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ) أي: مطيعون لهم ومستحسنون لحديثهم وكلامهم، يستنصحونهم وإن كانوا لا يعلمون حالهم، فيؤدي هذا إلى وقوع شر بين المؤمنين وفساد كبير.
Sonra [Allah Teâlâ] onların müminlerle birlikte sefere çıkmalarını kerih görmesinin sebebini açıklayarak şöyle buyurdu: (لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا) “Eğer içinizde çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir katkıları olmazdı” yani çünkü onlar korkak ve yardımdan mahrum kimselerdir. (وَلأوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ) “ve aranıza fitne sokmak isteyerek aranızda mutlaka fesat yayarlardı” yani koğuculuk, kin ve fitne ile aranızda hızla koşuştururlardı. (وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ) “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” yani onlara itaat eden, sözlerini ve laflarını beğenen, durumlarını bilmedikleri hâlde onların nasihatlerine kulak asan kimseler bulunurdu; bu da müminler arasında bir şerrin ve büyük bir fesadın doğmasına yol açardı.
وقال مجاهد، وزيد بن أسلم، وابن جرير: (وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ) أي: عيون يسمعون لهم الأخبار وينقلونها إليهم.
Mücâhid, Zeyd b. Eslem ve İbn Cerîr: (وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ) “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” ifadesini: 'Onlar lehine haberleri dinleyip kendilerine aktaran casuslar vardı' şeklinde açıklamışlardır.
وهذا لا يبقى له اختصاص بخروجهم معهم، بل هذا عام في جميع الأحوال، والمعنى الأول أظهر في المناسبة بالسياق، وإليه ذهب قتادة وغيره من المفسرين.
Ancak bu [ikinci] anlam sadece onlarla birlikte sefere çıkmalarına mahsus kalmaz, bilakis her hâlükârda geçerli genel bir durumdur. Birinci anlam ise bağlama uygunluk açısından daha açıktır; Katâde ve diğer müfessirler de bu görüşü benimsemişlerdir.
وقال محمد بن إسحاق: كان فيما بلغني -من استأذن -من ذوي الشرف منهم: عبد الله بن أبي ابن سلول والجَدُّ بن قيس، وكانوا أشرافا في قومهم، فثبطهم الله، لعلمه بهم: أن يخرجوا معه فيفسدوا عليه جنده، وكان في جنده قوم أهل محبة لهم وطاعة فيما يدعونهم إليه، لشرفهم فيهم، فقال: (وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ)
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre, onlardan izin isteyen ileri gelen kimseler arasında Abdullah b. Übey b. Selûl ile el-Cedd b. Kays da vardı. Bunlar kavimleri içinde saygın kimselerdi. Allah, onların durumunu bildiği için Peygamber'in ordusunu bozmasınlar diye onunla birlikte çıkmalarına engel oldu . Ordusunda ise, kavimleri içindeki saygınlıklarından ötürü onları seven ve çağırdıkları şeye itaat eden bir topluluk bulunmaktaydı. İşte Allah: (وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ) “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” buyurmuştur.
ثم أخبر تعالى عن تمام علمه فقال: (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ) فأخبر بأنه [يعلم] ما كان، وما يكون، وما لم يكن لو كان كيف كان يكون؛ ولهذا قال تعالى: (لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا) فأخبر عن حالهم كيف يكون لو خرجوا ومع هذا ما خرجوا، كما قال تعالى: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٨] وقال تعالى: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} [الأنفال: ٢٣] وقال تعالى: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا * وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا * وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} [النساء: ٦٦ - ٦٨] والآيات في هذا كثيرة.
Sonra Allah Teâlâ ilminin mükemmelliğini haber vererek: (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ) “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” buyurdu. Böylece O, olmuş olanı, olacak olanı ve olmamış olan şeylerin şayet olsaydı nasıl olacağını [bildiğini] haber vermiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا) “Eğer içinizde çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir katkıları olmazdı”; yani çıkmadıkları hâlde, şayet çıkmış olsalardı durumlarının nasıl olacağını haber vermiştir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٨] “Şayet geri döndürülselerdi, menedildikleri şeye mutlaka yine dönerlerdi. Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar” [En'âm: 28]; {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} [الأنفال: ٢٣] “Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi” [Enfâl: 23]; {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا * وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا * وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} [النساء: ٦٦ - ٦٨] “Eğer onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye emretmiş olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, bu kendileri için elbette daha hayırlı ve [imanlarını] daha pekiştirici olurdu. O takdirde kendilerine katımızdan büyük bir mükâfat verirdik ve onları dosdoğru yola iletirdik” [Nisâ: 66-68]. Bu konudaki âyetler pek çoktur.
{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ (٤٨)}
{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ (٤٨)} “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve senin aleyhine türlü dolaplar çevirmişlerdi. Nihayet onlar istemedikleri hâlde hak geldi ve Allah'ın emri üstün çıktı.”
يقول تعالى محرضا لنبيه ﵇ على المنافقين: (لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الأمُورَ) أي: لقد أعملوا فكرهم وأجالوا آراءهم في كيدك وكيد أصحابك وخذلان دينك وإخماله مدة طويلة،
Allah Teâlâ, Peygamberi’ni aleyhisselâm münafıklara karşı teşvik ederek şöyle buyurmaktadır: (لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الأمُورَ) “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve senin aleyhine türlü dolaplar çevirmişlerdi.” Yani: Onlar uzun bir süre boyunca sana ve ashabına tuzak kurmak, dinini yüzüstü bırakmak ve onu söndürüp unutturmak için bütün zihinlerini yormuşlar ve türlü planlar çevirmişlerdi.
وذلك أول مقدم النبي ﷺ المدينة رمته العرب عن قوس واحدة، وحاربته يهود المدينة ومنافقوها، فلما نصره الله يوم بدر وأعلى كلمته، قال عبد الله بن أبي وأصحابه: هذا أمر قد تَوَجَّه. فدخلوا في الإسلام ظاهرًا، ثم كلما أعز الله الإسلام وأهله غاظهم ذلك وساءهم؛ ولهذا قال تعالى: (حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ)
Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye ilk geldiği zamanlarda vuku bulmuştu; Araplar tek bir yaydan [ok atarcasına] hep birlikte ona hücum etmiş, Medine Yahudileri ve münafıkları da onunla savaşmıştı. Allah Bedir günü ona zafer verip kelimesini yüceltince, Abdullah b. Übey ve arkadaşları: 'Bu iş artık başarıya ulaştı' diyerek görünüşte İslâm'a girdiler. Daha sonra Allah İslâm'ı ve ehlini her aziz kıldığında bu durum onları öfkelendirip üzdü. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ) “Nihayet onlar istemedikleri hâlde hak geldi ve Allah'ın emri üstün çıktı.”
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٤٩)}
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٤٩)} “Onlardan kimi de: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme' der. Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem kâfirleri mutlaka kuşatacaktır.”
يقول تعالى: ومن المنافقين من يقول لك يا محمد: (ائْذَنْ لِي) في القعود (وَلا تَفْتِنِّي) بالخروج معك، بسبب الجواري من نساء الروم، قال الله تعالى: (أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا) أي: قد سقطوا في الفتنة بقولهم هذا. كما قال محمد بن إسحاق، عن الزهري، ويزيد بن رُومان، وعبد الله بن أبي بكر، وعاصم بن عمر بن قتادة وغيرهم قالوا: قال رسول الله ﷺ ذات يوم، وهو في جهازه، للجد بن قيس أخي بني سلمة: "هل لك يا جَدُّ العامَ في جلاد بني الأصفر؟ " فقال: يا رسول الله، أو تأذن لي ولا تفتني، فوالله لقد عرف قومي ما رجل أشد عجبًا بالنساء مني، وإني أخشى إن رأيت نساء بني الأصفر لا أصبر عنهن. فأعرض عنه رسول الله ﷺ وقال: "قد أذنت لك". ففي الجَدِّ بن قيس نزلت هذه: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي) الآية، أي: إن كان إنما يخشى من نساء بني الأصفر وليس ذلك به، فما سقط فيه من الفتنة بتخلفه عن رسول الله ﷺ والرغبة بنفسه عن نفسه، أعظم
Allah Teâlâ şöyle buyurur: Münafıklardan öyleleri vardır ki sana: 'Ey Muhammed! [Savaşa çıkmayıp] kalmam için (ائْذَنْ لِي) bana izin ver; Rum kadınlarının cariyeleri sebebiyle seninle sefere çıkarak (وَلا تَفْتِنِّي) beni fitneye düşürme' der. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا) “Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir” yani bu sözleriyle zaten fitneye yuvarlanmışlardır. Nitekim Muhammed b. İshâk'ın Zührî, Yezîd b. Rûmân, Abdullah b. Ebî Bekir, Âsım b. Ömer b. Katâde ve başkalarından rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün [Tebük] hazırlığı içindeyken Benî Selime'nin kardeşi (mensubu) el-Cedd b. Kays'a: "Ey Cedd! Bu yıl Benî Asfar (Rumlar) ile çarpışmak ister misin?" buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana izin verir misin, beni fitneye düşürme! Vallahi kavmim bilir ki benden daha fazla kadınlara düşkün bir adam yoktur; Benî Asfar kadınlarını gördüğümde kendime hâkim olamamaktan korkuyorum' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirip: "Sana izin verdim" buyurdu. İşte el-Cedd b. Kays hakkında şu: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي) “Onlardan kimi de: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme' der” âyeti indi. Yani şayet o sadece Benî Asfar kadınlarından korkuyorsa -ki durum öyle değildir- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalmak ve kendi canını onun canından üstün tutmakla içine düştüğü fitne çok daha büyüktür .
وهكذا روي عن ابن عباس، ومجاهد، وغير واحد: أنها نزلت في الجد بن قيس. وقد كان الجد بن قيس هذا من أشراف بني سلمة، وفي الصحيح: أن رسول الله ﷺ قال لهم: "من سيدكم يا بني سلمة؟ " قالوا: الجد بن قيس، على أنا نُبَخِّله فقال رسول الله ﷺ: "وأي داء أدوأ من البخل، ولكن سَيِّدكم الفتى الأبيض الجَعْد بِشْر بن البراء بن مَعْرُور".
İbn Abbâs, Mücâhid ve birçok kimseden bu âyetin el-Cedd b. Kays hakkında indiği rivayet edilmiştir. Bu Cedd b. Kays, Benî Selime'nin ileri gelenlerinden biriydi. Sahîh'te rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Ey Benî Selime! Efendiniz (seyyidiniz) kimdir?" diye sordu. Onlar: 'Cedd b. Kays'tır; ancak biz onun biraz cimri olduğunu düşünürüz' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Cimrilikten daha kötü hangi dert vardır! Bilakis sizin efendiniz, beyaz tenli, kıvırcık saçlı genç Bişr b. el-Berâ b. Ma'rûr'dur" buyurdu.
وقوله تعالى: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ) أي: لا مَحيد لهم عنها، ولا مَحيص، ولا مَهرَب.
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ) “Şüphesiz cehennem kâfirleri mutlaka kuşatacaktır” kavli; onların oradan sapıp kurtulacakları hiçbir sığınak, kaçamak ve kaçış yeri yoktur anlamına gelir.
{إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)}
{إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)} “Sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer. Başına bir musibet gelirse: 'Biz tedbirimizi önceden almıştık' derler ve sevinerek dönüp giderler. De ki: 'Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı [takdir ettiği] şeyler gelir. O bizim mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.'”
يعلم ﵎ نبيه بعداوة هؤلاء له؛ لأنه مهما أصابه من (حَسَنَةٌ) أي: فتح ونصر وظفر
Allah teâlâ peygamberine bunların kendisine olan düşmanlığını bildirmektedir; zira ona bir (حَسَنَةٌ) “iyilik” yani fetih, nusret ve zafer
على الأعداء، مما يسره ويسر أصحابه، ساءهم ذلك، (وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ) أي: قد احترزنا من متابعته من قبل هذا، (وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ) فأرشد الله تعالى رسوله، صلوات الله وسلامه عليه، إلى جوابهم في عداوتهم هذه التامة، فقال: (قُلْ) أي: لهم (لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا) أي: نحن تحت مشيئة الله، وقدره، (هُوَ مَوْلانَا) أي: سيدنا وملجؤنا (وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) أي: ونحن متوكلون عليه، وهو حسبنا ونعم الوكيل.
kendisini ve ashabını sevindirecek bir şey isabet etse bu onları üzer; (وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ) “Başına bir musibet gelirse: 'Biz tedbirimizi önceden almıştık' derler” yani: Bundan önce ona uymaktan sakınmıştık [derler], (وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ) “ve sevinerek dönüp giderler.” Bunun üzerine Allah Teâlâ, salât ve selâm üzerine olsun Resûlü'ne, onların bu tam düşmanlıklarına karşı nasıl cevap vereceğini göstererek şöyle buyurdu: (قُلْ) “De ki:” yani onlara; (لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا) “Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı [takdir ettiği] şeyler gelir.” yani biz Allah'ın dilemesi ve takdiri altındayız, (هُوَ مَوْلانَا) “O bizim mevlâmızdır.” yani efendimiz ve sığınağımızdır, (وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” yani biz O'na tevekkül etmekteyiz; O bize yeter, O ne güzel vekildir.
{قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٣) وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى وَلا يُنْفِقُونَ إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤)}
{قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٣) وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى وَلا يُنْفِقُونَ إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤)} “De ki: 'Bizim için iki güzellikten (zafer veya şehitlikten) birinden başkasını mı gözetiyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından veya bizim elimizle size bir azap ulaştırmasını gözetiyoruz. Haydi gözetedurun, biz de sizinle beraber gözetmekteyiz.' De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış bir topluluksunuz.' Onların harcamalarının kabul edilmesini engelleyen şey; yalnızca Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve harcamalarını ancak istemeye istemeye yapmalarıdır.”
يقول تعالى: (قُلْ) لهم يا محمد: (هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا)؟ أي: تنتظرون بنا (إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ) شهادَة أو ظَفَرٌ بكم. قاله ابن عباس، ومجاهد، وقتادة، وغيرهم. (وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا) أي: ننتظر بكم هذا أو هذا، إما أن يصيبكم الله بقارعة من عنده أو بأيدينا، بسبي أو بقتل، (فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ)
Allah Teâlâ buyurur ki: Ey Muhammed, onlara (قُلْ) “De ki:” (هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا) “Bizim için gözetiyor musunuz?” yani bizim hakkımızda bekliyor musunuz, (إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ) “iki güzellikten birinden başkasını mı?” [Yani] şehitlik veya size karşı zafer kazanmayı. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve başkaları söylemiştir. (وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا) “Biz ise Allah'ın kendi katından veya bizim elimizle size bir azap ulaştırmasını gözetiyoruz.” yani sizin için şunu ya da bunu bekliyoruz: Ya Allah'ın kendi katından bir felaketle sizi cezalandırmasını ya da bizim elimizle, esir alınarak veya öldürülerek cezalandırılmanızı, (فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ) “Haydi gözetedurun, biz de sizinle beraber gözetmekteyiz.”
وقوله: (قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا) أي: مهما أنفقتم من نفقة طائعين أو مكرهين (لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ)
Âyetteki: (قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا) “De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin'” kavli; ister itaat ederek ister zoraki olarak ne infak ederseniz edin, (لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ) “sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış bir topluluksunuz” demektir.
ثم أخبر تعالى عن سبب ذلك، وهو أنهم لا يتقبل منهم، (إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ) أي: [قد كفروا] والأعمال إنما تصح بالإيمان، (وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى) أي: ليس لهم قصد صحيح، ولا همة في العمل، (وَلا يُنْفِقُونَ) نفقة (إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ)
Sonra Allah Teâlâ bunun sebebini, yani onların [infaklarının] kabul edilmeyişinin gerekçesini haber vererek şöyle buyurmuştur: (إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ) “yalnızca Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleri” yani [inkâr etmişlerdir] ve ameller ancak iman ile geçerli olur, (وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى) “ve namaza ancak üşenerek gelmeleri” yani doğru bir niyetleri ve amele karşı bir azimleri yoktur, (وَلا يُنْفِقُونَ) “ve harcamazlar” bir harcamayı (إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ) “ancak istemeye istemeye [yaparlar].”
وقد أخبر الصادق المصدوق أن الله لا يمل حتى تملوا، وأنه طيب لا يقبل إلا طيبا؛ فلهذا لا يتقبل الله من هؤلاء نفقة ولا عملا لأنه إنما يتقبل من المتقين.
Doğru sözlü ve doğrulanmış olan [Peygamber] haber vermiştir ki, siz bıkmadıkça Allah bıkmaz ve O tertemizdir, ancak temiz olanı kabul eder. Bu sebeple Allah bunlardan ne bir infakı ne de bir ameli kabul eder; zira O ancak takva sahiplerinden kabul buyurur.
{فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٥٥)}
{فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٥٥)} “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ve kâfir olarak canlarının çıkmasını murad etmektedir.”
يقول تعالى لرسوله، صلوات الله وسلامه عليه: (فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ) كما قال تعالى: {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [طه: ١٣١]
Allah Teâlâ Resûlü’ne –salavâtullâhi ve selâmühû aleyh– şöyle buyurmaktadır: (فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ) “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [Tâhâ: 131] “Onlardan bazı zümrelere, kendilerini denemek için dünya hayatının süsü olarak verdiğimiz şeylere sakın gözlerini dikme! Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem de daha kalıcıdır.”
وقال: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لا يَشْعُرُونَ} [المؤمنون: ٥٥، ٥٦]
Ve şöyle buyurmuştur: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لا يَشْعُرُونَ} [el-Mü'minûn: 55, 56] “Sanıyorlar mı ki, kendilerine mal ve evlat vermekle onların iyiliklerine koşuyoruz? Hayır, onlar farkında değiller!”
وقوله: (إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) قال الحسن البصري: بزكاتها، والنفقة منها في سبيل الله.
Âyetteki: (إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) “Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi [...] murad etmektedir” kavli hakkında Hasen-i Basrî: "Onların zekâtı ve onlardan Allah yolunda harcama yapılması ile [azap etmeyi murad etmektedir]" demiştir.
وقال قتادة: هذا من المقدم والمؤخر، تقديره: فلا تعجبك أموالهم ولا أولادهم، [في الحياة الدنيا] إنما يريد الله ليعذبهم بها [في الآخرة]
Katâde ise şöyle demiştir: "Bu, takdim ve tehir kabilindendir; takdiri şöyledir: Onların malları ve evlatları [dünya hayatında] seni imrendirmesin; Allah bunlarla [ahirette] onlara azap etmeyi murad etmektedir."
واختار ابن جرير قول الحسن، وهو القول القَوي الحسن.
İbn Cerîr, Hasen'in görüşünü tercih etmiştir ki bu, kuvvetli ve güzel bir görüştür.
وقوله: (وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ) أي: ويريد أن يميتهم حين يميتهم على الكفر، ليكون ذلك أنكى لهم وأشد لعذابهم، عياذا بالله من ذلك، وهذا يكون من باب الاستدراج لهم فيما هم فيه.
Âyetteki: (وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ) “ve kâfir olarak canlarının çıkmasını [murad etmektedir]” kavli; onların canlarını alırken, bunun kendileri için daha yıkıcı ve azaplarının daha şiddetli olması amacıyla küfür üzere canlarını almayı murad etmektedir demektir; bundan Allah'a sığınırız. Bu da içinde bulundukları durum itibarıyla onlar hakkında bir istidrâc (derece derece helake sürükleme) kabilindendir.
{وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)}
{وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)} “Onlar mutlaka sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki onlar sizden değillerdir; fakat onlar korkak bir topluluktur. Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi.”
يخبر الله تعالى نبيه، صلوات الله وسلامه عليه، عن جزعهم وفزعهم وفرقهم وهلعهم أنهم (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ) يمينًا مؤكدة، (وَمَا هُمْ مِنْكُمْ) أي: في نفس الأمر، (وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ) أي: فهو الذي حملهم على الحلف. (لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً) أي: حصنا يتحصنون به، وحرزا يحترزون به، (أَوْ مَغَارَاتٍ) وهي التي في الجبال، (أَوْ مُدَّخَلا) وهو السَّرَب في الأرض والنفَق. قال ذلك في الثلاثة ابنُ عباس، ومجاهد، وقتادة: (لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ) أي: يسرعون في ذهابهم عنكم، لأنهم إنما يخالطونكم كرها لا محبة، وودوا أنهم لا يخالطونكم، ولكن للضرورة أحكام؛ ولهذا لا يزالون في هم وحزن وغَمٍّ؛ لأن الإسلام وأهله لا يزال في عزّ ونصر ورفعة؛ فلهذا كلما سُرّ المؤمنون ساءهم ذلك، فهم يودون ألا يخالطوا المؤمنين؛ ولهذا قال: (لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ)
Allah Teâlâ, salât ve selâm üzerine olsun Peygamberine onların endişe, panik, korku ve dehşetlerini haber vererek onların (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ) “mutlaka sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler” buyurmaktadır ki bu kesin bir yemindir. (وَمَا هُمْ مِنْكُمْ) “Hâlbuki onlar sizden değillerdir” yani gerçekte böyle değildir; (وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ) “fakat onlar korkak bir topluluktur.” yani onları bu yemine sevk eden şey korkularıdır. (لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً) “Eğer sığınacak bir yer bulsalardı” yani sığınabilecekleri bir kale ve korunabilecekleri bir sığınak, (أَوْ مَغَارَاتٍ) “veya mağaralar” ki bunlar dağlarda olandır, (أَوْ مُدَّخَلا) “yahut girilecek bir delik” ki bu da yer altındaki tünel ve kovuktur. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde bu üç kelime hakkında böyle söylemiştir: (لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ) “başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi.” Yani sizden uzaklaşmak için hızla koşarlardı; zira onlar sizinle sevgiyle değil, ancak zoraki olarak bir arada bulunmaktadırlar ve sizinle bir arada olmamayı temenni etmişlerdir. Fakat zaruretlerin hükümleri vardır; işte bu yüzden onlar sürekli bir tasa, hüzün ve keder içindedirler. Çünkü İslâm ve ehli daima izzet, nusret ve yücelik içindedir; bu sebeple müminler her sevindiklerinde bu durum onları üzer ve onlar müminlerle bir arada olmamayı arzu ederler. İşte bu yüzden: (لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ) “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi” buyurmuştur.
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ (٥٩)}
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)} “Onlardan kimi de sadakalar[ın taksimi] hususunda seni ayıplar. Eğer ondan kendilerine verilirse razı olurlar; şayet ondan kendilerine verilmezse hemen öfkeleniverirler.” (58) {وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ (٥٩)} “Eğer onlar Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: 'Allah bize yeter; Allah da Resûlü de bize lütfundan yine verecektir. Şüphesiz biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi [elbette haklarında çok daha hayırlı olurdu].” (59)
يقول تعالى: (وَمِنْهمْ) أي ومن المنافقين (مَنْ يَلْمِزُكَ) أي: يعيب عليك (فِي) قَسْم (الصَّدَقَاتِ) إذا فرقتها، ويتهمك في ذلك، وهم المتهمون المأبونون، وهم مع هذا لا ينكرون للدين، وإنما ينكرون لحظ أنفسهم؛ ولهذا إن (أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ) أي: يغضبون لأنفسهم.
Allah Teâlâ buyurur ki: (وَمِنْهمْ) “Onlardan [kimi de]” yani münafıklardan kimi de (مَنْ يَلْمِزُكَ) “seni ayıplar” yani kınar, (فِي) “hususunda” taksimi (الصَّدَقَاتِ) “sadakaların” onları dağıttığında; ve seni bunda töhmet altında tutar. Hâlbuki töhmet altında olan ve ayıplananlar kendileridir. Bununla birlikte onlar dine olan gayretlerinden ötürü değil, sadece kendi menfaatleri sebebiyle itiraz etmektedirler. İşte bu yüzden eğer (أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ) “ondan kendilerine verilirse razı olurlar; şayet ondan kendilerine verilmezse hemen öfkeleniverirler” yani kendi nefisleri için kızarlar.
قال ابن جُرَيْج: أخبرني داود بن أبي عاصم قال: أتي النبي ﷺ بصدقة، فقسمها هاهنا وهاهنا حتى ذهبت. قال: ووراءه رجل من الأنصار فقال: ما هذا بالعدل؟ فنزلت هذه الآية.
İbn Cüreyc dedi ki: Dâvûd b. Ebî Âsım bana haber verip şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir sadaka [malı] getirildi; o da bitene kadar onu şuraya buraya taksim etti. Dedi ki: Onun arkasında Ensâr'dan bir adam vardı, o: 'Bu adalet değildir!' dedi ve bunun üzerine bu âyet indi.
وقال قتادة في قوله: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ) يقول: ومنهم من يطعن عليك في الصدقات. وذُكر لنا أن رجلا من [أهل] البادية حديثَ عهد بأعرابية، أتى رسول الله ﷺ وهو يقسم ذهبا وفضة، فقال: يا محمد، والله لئن كان الله أمرك أن تعدل، ما عدلت. فقال نبي الله ﷺ: "ويلك فمن ذا يعدل عليك بعدي". ثم قال نبي الله: "احذروا هذا وأشباهه، فإن في أمتي أشباه هذا، يقرءون القرآن لا يجاوز تَرَاقيَهم، فإذا خرجوا فاقتلوهم، ثم إذا خرجوا فاقتلوهم ثم إذا خرجوا فاقتلوهم". وذكر لنا أن نبي الله ﷺ كان يقول: "والذي نفسي بيده ما أعطيكم شيئا ولا أمنعكموه، إنما أنا خازن".
Katâde, Allah Teâlâ'nın: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ) “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Yani onlardan sadakalar hususunda seni tenkit edip ayıplayanlar vardır.' Bize anlatıldığına göre, bedevîlikten yeni çıkmış bedevi [halktan] bir adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem altın ve gümüş dağıtırken geldi ve: 'Ey Muhammed! Vallahi eğer Allah sana adaletli olmanı emrettiyse sen adalet yapmadın!' dedi. Bunun üzerine Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yazıklar olsun sana! Benden sonra sana kim adalet yapacak?" buyurdu. Sonra Allah'ın Nebîsi: "Bu adamdan ve benzerlerinden sakının; çünkü ümmetim içinde bunun benzerleri çıkacaktır ki onlar Kur'ân okurlar fakat Kur'ân onların köprücük kemiklerini geçmez. Onlar çıktıklarında onları öldürün! Sonra tekrar çıktıklarında yine onları öldürün! Sonra tekrar çıktıklarında yine onları öldürün!" buyurdu. Bize aktarıldığına göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki ben size ne bir şey veririm ne de bir şeyden menederim; ben sadece bir hazinedarım."
وهذا الذي ذكره قتادة شبيه بما رواه الشيخان من حديث الزهري، عن أبي سلمة عن أبي سعيد في قصة ذي الخُوَيصرة -واسمه حُرْقوص -لما اعترض على النبي ﷺ حين قسم غنائم حنين، فقال له: اعدل، فإنك لم تعدل. فقال: "لقد خِبتُ وخسرتُ إن لم أكن أعدل". ثم قال رسول الله ﷺ وقد رآه مقفيا "إنه يخرج من ضِئْضِئ هذا قوم يحقرُ أحدكم صلاته مع صلاتهم، وصيامه مع صيامهم، يمرقون من الدين مُرُوق السهم من الرَّمِيَّة، فأينما لقيتموهم فاقتلوهم، فإنهم شر قتلى تحت أديم السماء" وذكر بقية الحديث
Katâde'nin zikrettiği bu rivayet, Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Zührî'den, Ebû Seleme'den , Ebû Saîd'den rivayet ettikleri Zü'l-Huvaysıra -ki adı Hurkûs'tur- kıssasına benzemektedir. O, Huneyn ganimetlerini taksim ettiği sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e itiraz edip ona: 'Adaletli ol; zira sen adaletli davranmadın' demişti. Peygamber de: "Eğer ben adaletli davranmıyorsam hüsrana uğramış ve ziyana düşmüşüm demektir" buyurmuştu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun arkasını dönüp gittiğini görünce şöyle buyurdu: "Şunun soyundan (kökünden) öyle bir kavim çıkacaktır ki, sizden biri onların namazının yanında kendi namazını, onların orucunun yanında kendi orucunu küçük görür. Onlar, okun avı delip geçtiği gibi dinden çıkarlar. Onlara nerede rastlarsanız onları öldürün; çünkü onlar gök kubbe altında öldürülenlerin en şerlileridir." ve hadisin geri kalanını zikretti .
ثم قال تعالى مُنَبِّها لهم على ما هو خير من ذلك لهم، فقال: (وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ) فتضمنت هذه الآية الكريمة أدبا عظيما وسرا شريفا، حيث جعل الرضا بما آتاه الله ورسوله والتوكل على الله وحده، وهو قوله: (وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ) وكذلك الرغبة إلى الله وحده في التوفيق لطاعة الرسول وامتثال أوامره، وترك زواجره، وتصديق أخباره، والاقتفاء بآثاره.
Sonra Allah Teâlâ, kendileri için bundan daha hayırlı olan şeye dikkatlerini çekerek şöyle buyurdu: {(وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ)} “Eğer onlar Allah ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: 'Allah bize yeter; Allah ve Resûlü bize lütfundan yine verecektir. Doğrusu biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi [daha hayırlı olurdu]”. Bu âyet-i kerîme; Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine rıza göstermeyi, yalnızca Allah'a tevekkül etmeyi -ki bu, O'nun: {(وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ)} “Ve 'Allah bize yeter' dediler” kavlidir- ve aynı şekilde Resûl'e itaat etmeye, emirlerine uymaya, yasaklarını terk etmeye, haberlerini doğrulamaya ve onun izinden gitmeye muvaffak kılınma hususunda yalnızca Allah'a rağbet etmeyi içermekle yüce bir edebi ve şerefli bir sırrı ihtiva etmiştir.
{إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)}
{إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)} “Sadakalar (zekât gelirleri) ancak fakirler, miskinler (düşkünler), onun üzerinde çalışan memurlar, kalpleri [İslâm'a] ısındırılacak olanlar, köleler (özgürlüğüne kavuşturulacaklar), borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Bu, Allah'tan bir farzdır. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
لما ذكر [الله] تعالى اعتراض المنافقين الجهلة على النبي ﷺ ولمزهم إياه في قَسْم الصدقات، بين تعالى أنه هو الذي قسمها وبين حكمها، وتولى أمرها بنفسه، ولم يَكلْ قَسْمها إلى أحد غيره، فجزّأها لهؤلاء المذكورين، كما رواه الإمام أبو داود في سننه من حديث عبد الرحمن بن زياد بن أنعم -وفيه ضعف -عن زياد بن نعيم، عن زياد بن الحارث الصُدَائي، ﵁، قال: أتيت النبي ﷺ فبايعته، فأتى رجل فقال: أعطني من الصدقة فقال له: "إن الله لم يرض بحكم نبي ولا غيره في الصدقات حتى حكم فيها هو، فجزأها ثمانية أصناف، فإن كنت من تلك الأجزاء أعطيتك" وقد اختلف العلماء في هذه الأصناف الثمانية: هل يجب استيعاب الدفع إليها أو إلى ما أمكن منها؟ على قولين:
Allah Teâlâ, cahil münafıkların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e itirazlarını ve sadakaların taksimi konusunda onu ayıpladıklarını zikredince; sadakaları bizzat kendisinin taksim ettiğini, hükmünü açıkladığını, bunun yönetimini bizzat üstlendiğini ve onun taksimini kendisinden başka hiç kimseye bırakmayıp onu adı geçen bu kimselere paylaştırdığını beyan buyurdu. Nitekim İmam Ebû Dâvûd'un Sünen'inde, Abdurrahman b. Ziyâd b. En'um -ki kendisinde zayıflık vardır- kanalıyla, Ziyâd b. Nuaym'dan, onun da Ziyâd b. el-Hâris es-Sudâî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona biat ettim. Bir adam gelip: 'Bana sadakadan ver' dedi. Resûlullah ona: "Allah sadakalar konusunda ne bir peygamberin ne de başkasının hükmüne razı olmayıp bizzat kendisi hüküm verdi ve onu sekiz sınıfa paylaştırdı. Eğer sen o kısımlardan isen sana veririm" buyurdu. İlim adamları bu sekiz sınıf hakkında: Zekâtın bu sınıfların tamamına mı yoksa bunlardan mümkün olanına mı verilmesinin vacip olduğu hususunda iki görüşe ayrılmışlardır:
أحدهما: أنه يجب ذلك، وهو قول الشافعي وجماعة.
Birincisi: Bunun vacip olduğudur; bu, Şâfiî'nin ve bir grubun görüşüdür.
والثاني: أنه لا يجب استيعابها، بل يجوز الدفع إلى واحد منها، ويعطى جميعَ الصدقة مع وجود الباقين. وهو قول مالك وجماعة من السلف والخلف، منهم: عمر، وحذيفة، وابن عباس، وأبو العالية، وسعيد بن جُبَير، وميمون بن مِهْران.
İkincisi: Bunların tamamına dağıtılmasının vacip olmadığı, bilakis sadece bir sınıfa verilmesinin caiz olduğu ve diğerleri mevcut olsa bile sadakanın tamamının buna verilebileceğidir. Bu görüş Mâlik'in ve Selef ile Halef'ten bir topluluğun görüşüdür; Ömer, Huzeyfe, İbn Abbâs, Ebu'l-Âliye, Saîd b. Cübeyr ve Meymûn b. Mihrân bunlardandır.
قال ابن جرير: وهو قول عامة أهل العلم، وعلى هذا فإنما ذكرت الأصناف هاهنا لبيان المصرف لا لوجوب استيعاب الإعطاء.
İbn Cerîr der ki: Bu, ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür. Buna göre sınıflar burada dağıtımın vacip olduğunu belirtmek için değil, harcama yerlerini (sarfiyat mahallini) açıklamak için zikredilmiştir.
ولوجوه الحجاج والمآخذ مكان غير هذا، والله أعلم.
Delillerin ve dayanakların tartışılacağı yer burası değildir; en doğrusunu Allah bilir.
وإنما قدم الفقراء هاهنا لأنهم أحوج من البقية على المشهور، لشدة فاقتهم وحاجتهم، وعند أبي حنيفة أن المسكين أسوأ حالا من الفقير، وهو كما قال، قال ابن جرير: حدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة، أنبأنا ابن عَوْن، عن محمد قال: قال عمر، ﵁: الفقير ليس بالذي لا مال له، ولكن الفقير الأخلق الكسب. قال ابن علية: الأخلق: المحارَفُ عندنا
Fakirlerin burada öne alınması, meşhur görüşe göre aşırı yoksullukları ve ihtiyaçları sebebiyle diğerlerinden daha muhtaç olmalarındandır. Ebû Hanîfe'ye göre ise miskinin hâli fakirden daha kötüdür; durum onun dediği gibidir. İbn Cerîr der ki: Bana Ya'kûb anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize İbn Avn haber verdi, Muhammed'den rivayetle dedi ki: Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: 'Fakir malı olmayan kimse değildir; fakat fakir, kazancı kıt/verimsiz (el-ahlek) olan kimsedir.' İbn Uleyye dedi ki: 'el-Ahlek (الأخلق), bize göre kazanç kapısı daralmış/bahtı kapalı (el-muhâraf) olandır.'
والجمهور على خلافه. ورُوي عن ابن عباس، ومجاهد، والحسن البصري، وابن زيد. واختار ابن جرير وغير واحد أن الفقير: هو المتعفف الذي لا يسأل الناس شيئا، والمسكين: هو الذي يسأل ويطوف ويتبع الناس.
Cumhur ise bunun aksini savunmuştur. İbn Abbâs, Mücâhid, Hasen-i Basrî ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiş olup İbn Cerîr ve birçok âlimin tercih ettiği görüş şudur: Fakir, kimseden bir şey istemeyen iffetli kimsedir; miskin ise isteyen, dolaşıp insanları takip eden kimsedir.
وقال قتادة: الفقير: من به زمانة، والمسكين: الصحيح الجسم.
Katâde ise şöyle demiştir: Fakir, kronik bir hastalığı/engeli bulunan kimsedir; miskin ise bedence sağlıklı olandır.
وقال الثوري، عن منصور، عن إبراهيم: هم فقراء المهاجرين. قال سفيان الثوري: يعني: ولا يُعْطَى الأعرابُ منها شيئا.
Sevrî, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den nakletti ki: 'Onlar Muhacirlerin fakirleridir.' Süfyân es-Sevrî dedi ki: 'Yani bedevilere ondan hiçbir şey verilmez.'
وكذا روي عن سعيد بن جُبَير، وسعيد بن عبد الرحمن بن أبْزَى.
Aynı şekilde Saîd b. Cübeyr ve Saîd b. Abdirrahmân b. Ebzâ'dan da rivayet edilmiştir.
وقال عِكْرِمة: لا تقولوا لفقراء المسلمين مساكين، وإنما المساكين مساكين أهل الكتاب.
İkrime ise şöyle demiştir: 'Müslümanların fakirlerine miskinler demeyiniz; zira miskinler sadece Ehl-i Kitab'ın miskinleridir.'
ولنذكر أحاديث تتعلق بكل من الأصناف الثمانية.
Şimdi bu sekiz sınıfın her biriyle ilgili hadisleri zikredelim.
فأما "الفقراء"، فعن ابن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تحل الصدقة لغَنِيٍّ ولا لذي مِرَّة سَويّ". رواه أحمد، وأبو داود، والترمذي
"Fakirler"e gelince; İbn Amr'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Zengine ve bedenen sağlam, güçlü kuvvetli kimseye sadaka helal olmaz." Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiştir .
ولأحمد أيضا، والنسائي، وابن ماجه عن أبي هريرة، مثله
Yine Ahmed, Nesâî ve İbn Mâce'de Ebû Hüreyre'den bunun bir benzeri rivayet edilmiştir .
وعن عبيد الله بن عَدِيِّ بن الخيار: أن رجلين أخبراه: أنهما أتيا النبي ﷺ يسألانه من الصدقة، فقلب إليهما البصر، فرآهما جَلْدين، فقال: "إن شئتما أعطيتكما، ولا حَظَّ فيها لغني ولا لقوي مكتسب".
Ubeydullah b. Adiy b. el-Hıyâr'dan rivayet edildiğine göre iki adam kendisine şöyle haber vermiştir: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kendisinden sadaka istemişlerdi; o da gözlerini onlara çevirip baktı ve onları güçlü kuvvetli gördü. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Dilerseniz size veririm; fakat bunda zenginin ve kazanmaya gücü yeten kuvvetli kimsenin payı yoktur."
رواه أحمد، وأبو داود، والنسائي بإسناد جيد قوي.
Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve Nesâî ceyyid ve kavi bir senetle rivayet etmişlerdir.
وقال ابن أبي حاتم في كتاب الجرح [والتعديل: أبو بكر العبسي قال: قرأ عمر، ﵁: (إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ) قال: هم أهل الكتاب] روى عنه عمر بن نافع، سمعت أبي يقول ذلك
İbn Ebî Hâtim Kitâbu'l-Cerh [ve't-Ta'dîl'de şöyle demiştir: Ebû Bekr el-Absî dedi ki: Ömer radıyallâhu anh: (إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ) “Sadakalar ancak fakirler [...] içindir” âyetini okudu ve: 'Onlar Ehl-i Kitap'tır' dedi.] Ondan Ömer b. Nâfi' rivayet etti; babamın bunu söylediğini işittim .
قلت: وهذا قول غريب جدا بتقدير صحة الإسناد، فإن أبا بكر هذا، وإن لم ينص أبو حاتم على جهالته، لكنه في حكم المجهول.
Derim ki: Senedin sahih olduğu varsayılsa bile bu son derece garip bir sözdür. Zira bu Ebû Bekr her ne kadar Ebû Hâtim onun meçhul olduğunu açıkça belirtmemişse de meçhul hükmündedir.
وأما المساكين: فعن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "ليس المسكين بهذا الطواف الذي يطوف على الناس، فتردُّه اللقمة واللقمتان، والتمرة والتمرتان". قالوا: فما المسكين يا رسول الله؟ قال: "الذي لا يجدُ غنًى يغنيه، ولا يُفْطَن له فيتصدق عليه، ولا يسأل الناس شيئا". رواه الشيخان: البخاري ومسلم
Yoksullara (Meskînler) gelince; Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yoksul (miskin), insanları dolaşıp da bir lokma veya iki lokma, bir hurma veya iki hurma ile savuşturulan kimse değildir.» [Sahâbîler]: «Yâ Resûlallah, öyleyse yoksul kimdir?» dediler. Şöyle buyurdu: «Kendisine yetecek bir zenginlik bulamayan, durumuna vâkıf olunup da kendisine sadaka verilmeyen ve insanlardan hiçbir şey istemeyen kimsedir.» Bunu Şeyhân (Buhârî ve Müslim) rivayet etmiştir.
وأما العاملون عليها: فهم الجباة والسعاة يستحقون منها قسطا على ذلك، ولا يجوز أن يكونوا من أقرباء رسول الله ﷺ الذين تحرم عليهم الصدقة، لما ثبت في صحيح مسلم عن عبد المطلب بن ربيعة بن الحارث: أنه انطلق هو والفضل بن عباس يسألان رسول الله ﷺ ليستعملهما على الصدقة، فقال: "إن الصدقة لا تحل لمحمد ولا لآل محمد، إنما هي أوساخ الناس"
"Onun üzerinde çalışan memurlar"a (Âmilîn) gelince; bunlar zekâtı toplayan tahsildarlar ve görevlilerdir, bu işlerine karşılık sadakadan bir pay almayı hak ederler. Ancak onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine sadaka haram olan akrabalarından olmaları caiz değildir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Abdülmuttalib b. Rebîa b. el-Hâris'ten sabit olduğuna göre o ve Fadl b. Abbâs, kendilerini sadaka toplama işinde görevlendirmesini istemek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitmişlerdi; bunun üzerine o: "Sadaka ne Muhammed'e ne de Muhammed'in âline helal değildir; o ancak insanların kirleridir" buyurdu.
وأما المؤلفة قلوبهم: فأقسام: منهم من يعطى ليُسلم، كما أعطى النبي ﷺ صفوان بن أمية من غنائم حنين، وقد كان شهدها مشركا. قال: فلم يزل يعطيني حتى صار أحبَّ الناس إليَّ بعد أن كان أبغض الناس إلي، كما قال الإمام أحمد:
"Kalpleri [İslâm'a] ısındırılacak olanlar"a (Müellefe-i kulûb) gelince; bunlar kısımlara ayrılır: Kimisine Müslüman olsun diye verilir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Huneyn ganimetlerinden Safvân b. Ümeyye'ye -ki o savaşa müşrik olarak katılmıştı- vermişti. Safvân şöyle demiştir: 'Bana durmadan veriyordu; sonunda o bana insanların en sevimsizi iken, insanların en sevimlisi hâline geldi.' İmam Ahmed'in dediği gibi:
حدثنا زكريا بن عدي، أنا ابن المبارك، عن يونس، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب، عن صفوان بن أمية قال: أعطاني رسول الله ﷺ يوم حنين، وإنه لأبغض الناس إلي، فما زال يعطيني حتى صار وإنه لأحب الناس إلي.
Bize Zekeriyyâ b. Adiy anlattı, bize İbnü'l-Mübârek, Yûnus'tan, o Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Safvân b. Ümeyye'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü bana verdi; hâlbuki o bana insanların en sevimsizi idi. Bana vermeye devam etti, nihayet o benim için insanların en sevimlisi oldu.
ورواه مسلم والترمذي، من حديث يونس، عن الزهري، به
Bunu Müslim ve Tirmizî de Yûnus kanalıyla Zührî'den aynı şekilde rivayet etmiştir .
ومنهم من يُعْطَى ليحسُن إسلامه، ويثبت قلبه، كما أعطى يوم حنين أيضا جماعة من صناديد الطلقاء وأشرافهم: مائة من الإبل، مائة من الإبل وقال: "إني لأعطي الرجل وغيره أحب إلي منه، مخافة أن يَكُبَّه الله على وجهه في نار جهنم"
Kimisine de İslâm'ı güzelleşsin ve kalbi sebat bulsun diye verilir; nitekim yine Huneyn günü Tulekâ'nın (Mekke fethi günü serbest bırakılanların) ileri gelenlerinden ve eşrafından bir gruba yüzer deve vermiş ve şöyle buyurmuştur: "Allah onu cehennem ateşine yüzüstü atmasın korkusuyla, bir adama, başkası bana ondan daha sevimli olduğu hâlde [ihsanda bulunup] veririm."
وفي الصحيحين عن أبي سعيد: أن عليا بعث إلى النبي ﷺ بذُهَيبة في تربتها من اليمن فقسمها بين أربعة نفر: الأقرع بن حابس، وعُيَينة بن بدر، وعلقمة بن عُلاثة، وزيد الخير، وقال: "أتألفهم"
Sahîhayn'da Ebû Saîd'den rivayet edildiğine göre: Ali, Yemen'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e toprağı içinde bir miktar altın külçesi göndermişti; o da bunu dört kişi arasında paylaştırdı: el-Akra' b. Hâbis, Uyeyne b. Bedr, Alkame b. Ulâse ve Zeydü'l-Hayr; ve: "Kalplerini [İslâm'a] ısındırıyorum" buyurdu.
ومنهم من يُعطَى لما يرجى من إسلام نظرائه. ومنهم من يُعطَى ليجبي الصدقات ممن يليه، أو ليدفع عن حَوزة المسلمين الضرر من أطراف البلاد. ومحل تفصيل هذا في كتب الفروع، والله أعلم.
Kimisine de emsallerinin Müslüman olması umulduğu için verilir. Kimisine de komşularından sadakaları toplasın veya İslâm yurdunun sınır boylarından gelecek zararları savsın diye verilir. Bunun ayrıntılı yeri fıkıh kitaplarıdır, en doğrusunu Allah bilir.
وهل تعطى المؤلفة على الإسلام بعد النبي ﷺ؟ فيه خلاف، فرُوي عن عمر، وعامر الشعبي وجماعة: أنهم لا يُعطَون بعده؛ لأن الله قد أعز الإسلام وأهله، ومَكَّن لهم في البلاد، وأذل لهم رقاب العباد.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra İslâm üzere müellefe-i kulûba pay verilip verilmeyeceği hususunda ihtilaf edilmiştir. Ömer'den, Âmir eş-Şa'bî'den ve bir topluluktan rivayet edildiğine göre ondan sonra bunlara pay verilmez; çünkü Allah Teâlâ İslâm'ı ve ehlini aziz kılmış, onlara yeryüzünde güç ve imkân bahşetmiş ve kulların boyunlarını onlara boyun eğdirmiştir.