وقال آخرون: بل يُعطَون؛ لأنه ﵊ قد أعطاهم بعد فتح مكة وكسر هَوازن،
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis onlara [pay] verilir; zira o aleyhisselâm Mekke'nin fethinden ve Hevâzin [kabilesinin] hezimetinden sonra onlara [pay] vermişti,
وهذا أمر قد يحتاج إليه فيصرف إليهم.
Bu durum, kendisine ihtiyaç duyulabilecek bir husustur; dolayısıyla onlara [zekât] sarf edilir.'
وأما الرقاب: فرُوي عن الحسن البصري، ومقاتل بن حيان، وعمر بن عبد العزيز، وسعيد بن جُبَير، والنَّخعي، والزهري، وابن زيد: أنهم المكاتَبون، وروي عن أبي موسى الأشعري نحوه، وهو قول الشافعي والليث.
Kölelerin özgürlüğüne kavuşturulmasına (er-Rıkâb) gelince: Hasan-ı Basrî, Mukâtil b. Hayyân, Ömer b. Abdilazîz, Saîd b. Cübeyr, en-Nehaî, ez-Zührî ve İbn Zeyd'den bunların mükâteb (hürriyet bedelini ödemek üzere efendisiyle anlaşma yapmış) köleler olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den de benzeri rivayet edilmiştir. Şâfiî ve Leys'in görüşü de budur.
وقال ابن عباس، والحسن: لا بأس أن تعتق الرقبة من الزكاة، وهو مذهب الإمام أحمد بن حنبل، ومالك، وإسحاق، أي: إن الرقاب أعم من أن يعطى المكاتب، أو يشتري رقبة فيعتقها استقلالا. وقد ورد في ثواب الإعتاق وفك الرقبة أحاديث كثيرة، وأن الله يعتق بكل عضو منها عضوا من مُعتقها حتى الفَرْج بالفرج، وما ذاك إلا لأن الجزاء من جنس العمل، {وَمَا تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الصافات: ٣٩]
İbn Abbâs ve Hasan [el-Basrî] ise: 'Zekâttan köle âzat edilmesinde bir sakınca yoktur' demişlerdir. İmam Ahmed b. Hanbel, Mâlik ve İshâk'ın mezhebi de budur. Yani köle azadı ifadesi; mükâteb köleye verilmesinden ya da bizzat bir köle satın alınıp müstakil olarak âzat edilmesinden daha geneldir. Köle âzat etmenin ve boyunduruktan kurtarmanın sevabı hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir; Allah Teâlâ kölenin her bir uzvuna karşılık onu âzat edenin bir uzvunu -hatta cinsel organına karşılık cinsel organını- cehennemden âzat eder. Bu da ancak karşılığın amelin cinsinden olması sebebiyledir: {وَمَا تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Siz ancak yapmakta olduklarınızla cezalandırılırsınız.” [Sâffât, 39]
وعن أبي هريرة، ﵁، أن النبي ﷺ قال: "ثلاثة حق على الله عونُهم: الغازي في سبيل الله، والمكاتب الذي يريد الأداء، والناكح الذي يريد العفاف".
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Üç kişiye yardım etmek Allah'ın üzerine bir haktır: Allah yolunda cihad eden, [borcunu] ödemek isteyen mükâteb köle ve iffetini korumak isteyerek evlenen kimse."
رواه الإمام أحمد وأهل السنن إلا أبا داود
Bunu İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd hariç Sünen sahipleri rivayet etmiştir .
وفي المسند عن البراء بن عازب قال: جاء رجل فقال: يا رسول الله، دُلَّني على عمل يقربني من الجنة ويباعدني من النار. فقال: "أعتق النسَمة وفك الرقبة". فقال: يا رسول الله، أو ليسا واحدا؟ قال: "لا عتق النسمة أن تُفرد بعتقها، وفك الرقبة أن تعين في ثمنها"
Müsned'de Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet edilmiştir: Bir adam gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, beni cennete yaklaştıracak ve cehennemden uzaklaştıracak bir amele beni yönlendir' dedi. Bunun üzerine: "İnsanı hürriyetine kavuştur ve köleyi boyunduruktan kurtar" buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, ikisi bir değil midir?' dedi. Resûlullah: "Hayır; insanı hürriyetine kavuşturmak, onu azat etmeyi tek başına üstlenmendir. Köleyi boyunduruktan kurtarmak ise onun bedeline yardım etmendir" buyurdu .
وأما الغارمون: فهم أقسام: فمنهم من تحمّل حمالة أو ضمن دينا فلزمه فأجحف بماله، أو غرم في أداء دينه أو في معصية ثم تاب، فهؤلاء يدفع إليهم. والأصل في هذا الباب حديث قَبِيصة بن مخارق الهلالي قال: تحملت حمالة فأتيت رسول الله ﷺ أسأله فيها، فقال: "أقم حتى تأتينا الصدقة، فنأمر لك بها". قال: ثم قال: "يا قَبِيصة، إن المسألة لا تحل إلا لأحد ثلاثة: رجل تحمَّل حمالة فحلت له المسألة حتى يصيبها، ثم يمسك. ورجل أصابته جائحة اجتاحت ماله، فحلت له المسألة حتى يصيب قواما من عيش: أو قال: سدادًا من عيش -ورجل أصابته فاقة حتى يقوم ثلاثة من ذوي الحجا من قومه، فيقولون: لقد أصابت فلانا فاقة فحلت له المسألة، حتى يصيب قواما من عيش -أو قال سدادا من عيش -فما سواهن من المسألة سحت، يأكلها صاحبها سحتا". رواه مسلم
Borçlulara (gârimîn) gelince; bunlar kısımlara ayrılır: Bir kısmı [arabuluculuk gibi bir sebeple] bir borç yüklenmiş veya bir borca kefil olmuş, bu da kendisini bağlayıp malını tüketmiş kimsedir; yahut kendi borcunu öderken borçlanmış veya bir günahta borçlanıp sonra tövbe etmiş kimsedir. İşte bunlara [zekâttan] verilir. Bu babın aslı Kabîsa b. Muhârik el-Hilâlî'nin şu hadisidir: O şöyle demiştir: [İki tarafın arasını bulmak için] bir diyet borcu üstlenmiştim. Bunun üzerine bu hususta kendisinden [yardım] istemek amacıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim. Resûlullah: «Sadaka [malları] bize gelinceye kadar bekle, ondan sana verilmesini emredelim» buyurdu. [Kabîsa] dedi ki: Sonra şöyle buyurdu: «Ey Kabîsa! İstemek (dilenmek) ancak şu üç kişiden birine helaldir: [İki tarafın arasını bulmak için] kefalet üstlenen kimse; o borcu karşılayacak miktarı elde edinceye kadar istemesi kendisine helal olur, sonra [istemekten] vazgeçer. Kendisine malını helak edip yok eden bir felaket isabet eden kimse; geçimini sağlayacak bir geçimlik -yahut şöyle buyurdu: yetecek bir nafaka- elde edinceye kadar istemesi helal olur. Ve kavminden aklı başında (sağduyu sahibi) üç kişi kalkıp: 'Falanca kimseye gerçekten bir fakirlik isabet etti' diyecek derecede fakirliğe uğrayan kimse; geçimini sağlayacak bir geçimlik -yahut şöyle buyurdu: yetecek bir nafaka- elde edinceye kadar istemesi kendisine helal olur. Bunların dışındaki istemeler ise haramdır (suhttur); sahibi onu haram (suht) olarak yer.» Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وعن أبي سعيد قال: أصيب رجل في عهد رسول الله ﷺ في ثمار ابتاعها، فكثر دينه، فقال النبي ﷺ "تصدقوا عليه". فتصدق الناس فلم يبلغ ذلك وفاء دينه، فقال النبي ﷺ لغرمائه: "خذوا ما وجدتم، وليس لكم إلا ذلك". رواه مسلم
Ebû Saîd'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir adamın satın aldığı meyveler felakete uğradı ve borcu çoğaldı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem : "Ona sadaka verin" buyurdu. İnsanlar ona sadaka verdiler ; fakat bu, borcunu ödemeye yetmedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun alacaklılarına: "Bulduğunuzu alın, size bundan başkası yoktur" buyurdu. Bunu Müslim rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، أنبأنا صدقة بن موسى، عن أبي عمران الجَوْني، عن قيس بن زيد عن قاضي المصرين عن عبد الرحمن بن أبي بكر قال: قال رسول الله ﷺ: "يدعو الله بصاحب الدين يوم القيامة حتى يوقف بين يديه، فيقول: يا بن آدم، فيم أخذت هذا الدين؟ وفيم ضيعت حقوق الناس؟ فيقول: يا رب، إنك تعلم أني أخذته فلم آكل ولم أشرب ولم أضيع، ولكن أتى على يدي إما حرق وإما سرق وإما وضيعة. فيقول الله: صدق عبدي، أنا أحق من قضى عنك اليوم. فيدعو الله بشيء فيضعه في كفة ميزانه، فترجح حسناته على سيئاته، فيدخل الجنة بفضل الله ورحمته"
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, bize Sadaka b. Mûsâ, Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Kays b. Zeyd'den, o Kâdı'l-Mısreyn'den , o da Abdurrahman b. Ebî Bekir'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet günü Allah borçluyu huzuruna çağırır ve O'nun huzurunda durdurulur. Allah: 'Ey Âdemoğlu, bu borcu ne için aldın? İnsanların haklarını niçin zayi ettin?' buyurur. O da: 'Ey Rabbim, Sen bilirsin ki ben onu alıp yemedim, içmedim ve zayi etmedim; fakat başıma ya yangın ya hırsızlık ya da bir zarar geldi' der. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Kulum doğru söyledi. Bugün senin adına [borcunu] ödemeye en layık olan Benim' buyurur. Allah bir şey çağırır ve onu adamın terazi kefesine koyar; böylece iyilikleri kötülüklerine ağır basar ve Allah'ın lütfu ve rahmetiyle cennete girer."
وأما في سبيل الله: فمنهم الغزاة الذين لا حق لهم في الديوان، وعند الإمام أحمد، والحسن، وإسحاق: والحج من سبيل الله، للحديث.
Allah yolunda olanlara (Fî Sebîlillâh) gelince: Bunlardan biri, divanda (devlet maaş kütüğünde) düzenli bir hakkı bulunmayan gazilerdir. İmam Ahmed, Hasan [el-Basrî] ve İshâk'a göre hadisten dolayı hac da Allah yolundandır.
وكذلك ابن السبيل: وهو المسافر المجتاز في بلد ليس معه شيء يستعين به على سفره، فيعطى من الصدقات ما يكفيه إلى بلده وإن كان له مال. وهكذا الحكم فيمن أراد إنشاء سفر من بلده وليس معه شيء، فيعطى من مال الزكاة كفايته في ذهابه وإيابه. والدليل على ذلك الآية، وما رواه الإمام أبو داود وابن ماجه من حديث مَعْمَر، عن زيد بن أسلم، عن عطاء بن يَسَار، عن أبي سعيد، ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تحل الصدقة لغنيّ إلا لخمسة: العامل عليها، أو رجل اشتراها بماله، أو غارم، أو غاز في سبيل الله، أو مسكين تصدق عليه منها فأهدى لغني"
Aynı şekilde yolcu (İbnü's-Sebîl) de böyledir: O, bir memleketten geçmekte olup yolculuğuna devam edebilmek için yanında hiçbir şeyi bulunmayan yolcudur. Kendi memleketinde malı olsa bile, memleketine ulaşmasına yetecek kadarı zekâttan kendisine verilir. Kendi memleketinden bir yolculuğa çıkmak isteyip de yanında hiçbir şeyi bulunmayan kimsenin hükmü de böyledir; gidiş ve dönüşüne yetecek kadarı zekât malından kendisine verilir. Buna delil, ayet-i kerime ve İmam Ebû Dâvûd ile İbn Mâce'nin Ma'mer'den, onun Zeyd b. Eslem'den, onun Atâ b. Yesâr'dan, onun da Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sadaka (zekât), zengin bir kimseye helal olmaz; ancak şu beş kişi müstesnadır: Zekâtı toplayan memur, veya onu kendi malıyla satın alan adam, veya borçlu, veya Allah yolunda savaşan gazi, veya kendisine zekâttan sadaka verilen ve bundan zengine hediye eden yoksul."
وقد رواه السفيانان، عن زيد بن أسلم، عن عطاء مرسلا. ولأبي داود عن عطية العوفي، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تحل الصدقة لغني إلا في سبيل الله، وابن السبيل، أو جار فقير فيُهدي لك أو يدعوك"
Bunu iki Süfyân (Sevrî ve İbn Uyeyne), Zeyd b. Eslem'den, Atâ'dan mürsel olarak rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd'un Atiyye el-Avfî kanalıyla Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayetinde ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer alır: "Sadaka (zekât), zengine helal olmaz; ancak Allah yolunda olan, yolcu veya sana hediye eden yahut seni yemeğe davet eden fakir komşu müstesnadır."
وقوله: (فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ) أي حكما مقدرا بتقدير الله وفَرْضِه وقَسْمه (وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) أي: عليم بظواهر الأمور وبواطنها وبمصالح عباده، (حَكِيمٌ) فيما يفعله ويقوله ويشرعه ويحكم به،
{فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ} “Allah tarafından farz kılınmıştır” kavli; Allah'ın takdiri, farz kılması ve paylaştırmasıyla belirlenmiş bir hükümdür, demektir. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” kavli; işlerin görünen ve görünmeyen taraflarını ve kullarının maslahatlarını hakkıyla bilendir; {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir” [kavli ise] O'nun yaptığı, söylediği, teşrî kıldığı ve hükmettiği şeylerde [hikmet sahibi olduğu anlamına gelir],
لا إله إلا هو، ولا رب سواه.
O'ndan başka hiçbir ilah, O'ndan başka hiçbir Rab yoktur.
{وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦١)}
{وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦١)} “Onlardan Peygamber'i inciten ve: «O her şeye kulak veren biridir» diyenler vardır. De ki: «O sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere inanır ve sizden iman edenler için bir rahmettir. Allah'ın Resûlü'nü incitenler için ise can yakıcı bir azap vardır.»”
يقول تعالى: ومن المنافقين قوم يُؤذون رسولَ الله ﷺ بالكلام فيه ويقولون: (هُوَ أُذُنٌ) أي: من قال له شيئا صدقه، ومن حدثه فينا صدقه، فإذا جئنا وحلفنا له صدقنا. روي معناه عن ابن عباس، ومجاهد، وقتادة. قال الله تعالى: (قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ) أي: هو أذن خير، يعرف الصادق من الكاذب، (يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ) أي: ويصدق المؤمنين، (وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ) أي: وهو حجة على الكافرين؛ ولهذا قال: (وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ).
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Münafıklardan öyle bir topluluk vardır ki, arkasından konuşarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitirler ve: (هُوَ أُذُنٌ) "O her şeye kulak veren biridir" derler; yani: Kim ona bir şey söylese inanır; hakkımızda kim bir şey anlatsa onu doğrular; biz de gidip ona yemin ettiğimizde bizi doğrular, derler. Bunun benzeri bir mana İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ) "De ki: O sizin için bir hayır kulağıdır" yani: O bir hayır kulağıdır, doğru söyleyen ile yalancıyı ayırt eder. (يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ) "Allah'a inanır, müminlere inanır" yani: Müminleri doğrular. (وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ) "ve sizden iman edenler için bir rahmettir" yani: Kâfirler aleyhine ise bir hüccettir. İşte bu yüzden: (وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) "Allah'ın Resûlü'nü incitenler için ise can yakıcı bir azap vardır" buyurmuştur.
{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣)}
{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣)} “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Hâlbuki eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır. Bilmediler mi ki, kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, muhakkak onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte büyük rezillik budur.”
قال قتادة في قوله تعالى: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ) الآية، قال: ذكر لنا أن رجلا من المنافقين قال: والله إن هؤلاء لخيارنا وأشرافنا، وإن كان ما يقول محمد حقا، لهم شر من الحمير. قال: فسمعها رجل من المسلمين فقال: والله إن ما يقول محمد لحق، ولأنت أشر من الحمار. قال: فسعى بها الرجل إلى النبي ﷺ فأخبره، فأرسل إلى الرجل فدعاه فقال: "ما حملك على الذي قلت؟ " فجعل يلتعن، ويحلف بالله ما قال ذلك. وجعل الرجل المسلم يقول: اللهم صدق الصادق وكذب الكاذب. فأنزل الله، ﷿: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ)
Katâde, Allah Teâlâ'nın: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ) "Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler" ayeti hakkında şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre münafıklardan bir adam: 'Vallahi şunlar bizim hayırlılarımız ve eşrafımızdır; eğer Muhammed'in söylediği doğru ise, bunlar eşeklerden daha kötüdür' dedi. Müslümanlardan bir adam bunu işitip: 'Vallahi Muhammed'in söylediği elbette haktır ve sen eşekten daha kötüsün!' dedi. O adam gidip durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Peygamber o adama adam gönderip çağırdı ve: "Seni bu söylediğini söylemeye sevk eden nedir?" buyurdu. Adam lanetleşmeye ve bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etmeye başladı. Müslüman adam ise: 'Allahım! Doğru söyleyeni doğrula, yalancıyı da yalancı çıkar' diyordu. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah şu ayeti indirdi: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ) "Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Hâlbuki eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır."
وقوله تعالى: (أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا) أي: ألم يتحققوا ويعلموا أنه من حاد الله، أي: شاقه وحاربه وخالفه، وكان في حَدٍّ والله ورسوله في حدٍّ (فأن له نار جهنم خالدا فيها) أي: مهانًا معذبا، (ذلك الخزي العظيم) أي: وهذا هو الذل العظيم، والشقاء الكبير.
Allah Teâlâ'nın: (أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا) "Bilmediler mi ki, kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, muhakkak onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır" ayeti şu demektir: Yani kesin olarak bilip anlamadılar mı ki, kim Allah'a karşı gelirse yani O'na düşmanlık eder, savaş açar, muhalefet eder ve kendisi bir tarafta, Allah ve Resûlü başka bir tarafta olursa (فأن له نار جهنم خالدا فيها) "muhakkak onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır" yani hor ve hakir kılınmış, azap edilmiş olarak; (ذلك الخزي العظيم) "İşte büyük rezillik budur" yani işte bu, en büyük zillet ve en büyük bedbahtlıktır.
{يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤)}
{يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤)} “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: «Alay edin bakalım! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi açığa çıkaracaktır.»”
قال مجاهد: يقولون القول بينهم، ثم يقولون: عسى الله ألا يفشي علينا سرنا هذا.
Mücâhid şöyle demiştir: Kendi aralarında bir söz söylerler, sonra da: 'Umarız Allah bu sırrımızı aleyhimize ifşa etmez' derler.
وهذه الآية شبيهة بقوله تعالى: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ} [المجادلة: ٨]
Bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğuna benzemektedir: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ} [Mücâdele: 8] “Sana geldiklerinde, seni Allah'ın selamlamadığı bir şekilde selamlarlar. Kendi içlerinden de: «Söylediklerimiz yüzünden Allah bize azap etse ya!» derler. Onlara cehennem yeter; oraya girecekler. Ne kötü bir dönüş yeridir!”
وقال في هذه الآية: (قل استهزئوا إن الله مخرج ما تحذرون) أي: إن الله سينزل على رسوله ما يفضحكم به، ويبين له أمركم كما قال: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ} إلى قوله: {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ} [محمد: ٢٩، ٣٠] ؛ ولهذا قال قتادة: كانت تسمى هذه السورة "الفاضحة"، فاضحة المنافقين.
Bu ayette ise: (قل استهزئوا إن الله مخرج ما تحذرون) "De ki: Alay edin bakalım! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi açığa çıkaracaktır" buyurmuştur. Yani: Allah, Resûlü'ne sizi rezil edecek ve durumunuzu ona açıklayacak şeyi kesinlikle indirecektir; nitekim şöyle buyurmuştur: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ} ayetinden {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ} ayetine kadar [Muhammed, 29-30] . İşte bu yüzden Katâde şöyle demiştir: 'Bu sureye "el-Fâdiha" (rezil eden), yani münafıkları rezil eden sure denilirdi.'
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (٦٥) لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)}
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (٦٥) لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)} “Onlara soracak olsan mutlaka: «Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk» derler. De ki: «Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?» Özür dilemeyin; siz iman ettikten sonra inkâr ettiniz. İçinizden bir kısmını affetsek bile, diğer bir kısmını suçlu/günahkâr oldukları için azaplandıracağız.”
قال أبو معشر المديني عن محمد بن كعب القُرَظي وغيره قالوا: قال رجل من المنافقين: ما أرى قُرّاءنا هؤلاء إلا أرغبنا بطونا، وأكذبنا ألسنة، وأجبننا عند اللقاء. فرُفع ذلك إلى رسول الله ﷺ، فجاء إلى رسول الله وقد ارتحل وركب ناقته، فقال: يا رسول الله، إنما كنا نخوض ونلعب. فقال: (أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزئون) إلى قوله: (مجرمين) وإن رجليه لتنسفان الحجارة وما يلتفت إليه رسول الله ﷺ، وهو متعلق بنسعة رسول الله ﷺ.
Ebû Ma'şer el-Medînî , Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkalarından rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Münafıklardan bir adam: 'Şu bizim kurrâmız (okuyucularımız) gibisini görmedim; karınlarına en düşkün, dilleri en yalancı ve düşmanla karşılaşma anında en korkak olanlarımızdır' dedi. Bu söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırıldı. Adam, Resûlullah yola çıkıp devesine bindiği sırada onun yanına gelerek: 'Ey Allah'ın Resûlü, biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk' dedi. Resûlullah da: (أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزئون) "Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?" ayetinden (مجرمين) "suçlu/günahkârlar" kelimesine kadar olan kısmı okudu. Adamın ayakları taşlara çarpıp duruyor , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise ona dönüp bakmıyordu; o ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin semer kayışına tutunmuş hâldeydi.
وقال عبد الله بن وهب: أخبرني هشام بن سعد، عن زيد بن أسلم، عن عبد الله بن عمر قال: قال رجل في غزوة تبوك في مجلس ما رأيت مثل قُرائنا هؤلاء، أرغبَ بطونا، ولا أكذبَ ألسنًا، ولا أجبن عند اللقاء. فقال رجل في المسجد: كذبتَ، ولكنك منافق. لأخبرن رسول الله ﷺ، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ ونزل القرآن. قال عبد الله بن عمر: وأنا رأيته متعلقا بحَقَب ناقة رسول الله ﷺ تَنكُبُه الحجارة وهو يقول: يا رسول الله، إنما كنا نخوض ونلعب. ورسول الله ﷺ يقول: (أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزئون * لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمانكم).
Abdullah b. Vehb dedi ki: Bana Hişâm b. Sa'd, Zeyd b. Eslem'den, o da Abdullah b. Ömer'den haber verdi; dedi ki: Tebük Gazvesi'nde bir mecliste bir adam: 'Şu kurrâmız (okuyucularımız) gibisini görmedim; karınlarına en düşkün, dilleri en yalancı ve düşmanla karşılaşma anında en korkak olanlardır' dedi. Mescitte bulunan bir adam: 'Yalan söyledin, sen ancak bir münafıksın! Bunu mutlaka Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vereceğim' dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı ve Kur'an indi. Abdullah b. Ömer dedi ki: Ben o adamı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin arka kayışına tutunmuş, taşlar ayaklarına çarparken : 'Ey Allah'ın Resûlü, biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk' derken gördüm. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise şöyle diyordu: (أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزئون * لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمانكم) “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz? Özür dilemeyin; siz iman ettikten sonra inkâr ettiniz.”
وقد رواه الليث، عن هشام بن سعد، بنحو من هذا
Bunu Leys de Hişâm b. Sa'd'dan buna benzer şekilde rivayet etmiştir .
وقال ابن إسحاق: وقد كان جماعة من المنافقين منهم وَديعة بن ثابت، أخو بني أمية بن زيد، من بني عمرو بن عوف، ورجل من أشجع حليف لبني سلمة يقال له: مُخَشّن بن حُميّر يشيرون إلى رسول الله ﷺ وهو منطلق إلى تبوك، فقال بعضهم لبعض: أتحسبون جِلادَ بني الأصفر كقتال العرب بعضهم بعضا؟ والله لكأنا بكم غدا مُقَرّنين في الحبال، إرجافا وترهيبا للمؤمنين، فقال مُخَشّن
İbn İshâk şöyle dedi: Münafıklardan bir grup —ki aralarında Benî Amr b. Avf'tan Benî Ümeyye b. Zeyd'in kardeşi Vedîa b. Sâbit ve Eşca' kabilesinden olup Benî Selime'nin müttefiki olan Muhahşin b. Humeyyir adında bir adam da vardı— Tebük'e gitmekte olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [aralarında] işaret ediyorlardı. Birbirlerine şöyle dediler: "Siz Benî Asfar (Bizanslılar) ile çarpışmayı, Arapların birbiriyle savaşması gibi mi sanıyorsunuz? Vallahi yarın sizin iplerle birbirinize bağlanmış [esirler] olduğunuzu görür gibiyiz!" [Bunu] müminlerin arasına korku salmak ve onları yıldırmak maksadıyla söylemişlerdi. Bunun üzerine Muhahşin
بن حُمَيّر: والله لوددتُ أني أقاضى على أن يضرب كل رجل منا مائة جلدة، وإما نَنْفَلتُ أن ينزل فينا قرآن لمقالتكم هذه. وقال رسول الله ﷺ -فيما بلغني -لعمار بن ياسر: "أدرك القوم، فإنهم قد احترقوا، فسلهم عما قالوا، فإن أنكروا فقل: بلى، قلتم كذا وكذا". فانطلق إليهم عمار، فقال ذلك لهم، فأتوا رسول الله ﷺ يعتذرون إليه، فقال وديعة بن ثابت، ورسول الله ﷺ واقف على راحلته، فجعل يقول وهو آخذ بحَقَبها: يا رسول الله، إنما كنا نخوض ونلعب، [فأنزل الله، ﷿: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ)] فقال مُخَشّن بن حُمّير: يا رسول الله، قعد بي اسمي واسم أبي. فكان الذي عفى عنه في هذه الآية مُخَشّن بن حُمّير، فتسمى عبد الرحمن، وسأل الله أن يقتل شهيدا لا يعلم بمكانه، فقتل يوم اليمامة، فلم يوجد له أثر
b. Humeyyir: 'Vallahi sizin bu sözünüz yüzünden hakkımızda bir Kur'an ayeti inmesinden kurtulmamız şartıyla, her birimize yüzer kırbaç vurulmasına razı olmayı ne kadar çok isterdim!' dedi. Bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ammâr b. Yâsir'e: "O topluluğa yetiş; onlar helak oldular! Onlara ne konuştuklarını sor; eğer inkâr ederlerse: 'Hayır, siz şöyle şöyle dediniz' de!" buyurdu. Ammâr onların yanına gidip bunu söyledi. Bunun üzerine özür dilemek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. Vedîa b. Sâbit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devesinin üzerindeyken geldi ve devenin arka kayışına tutunarak: 'Ey Allah'ın Resûlü, biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk' demeye başladı. [Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah şu ayeti indirdi: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ)] . Muhahşin b. Humeyyir de: 'Ey Allah'ın Resûlü, adım ve babamın adı beni geri bıraktı (kötü etkiledi)' dedi. Bu ayette kendisi affedilen kişi Muhahşin b. Humeyyir idi. İsmini Abdurrahman olarak değiştirdi ve Allah'tan cesedinin nerede olduğu bilinmeyen bir şehit olarak öldürülmeyi diledi; Yemâme günü öldürüldü ve kendisinden hiçbir iz bulunamadı .
وقال قتادة: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ) قال: فبينما النبي ﷺ في غزوة تبوك، وركب من المنافقين يسيرون بين يديه، فقالوا: يظن هذا أن يفتح قصور الروم وحصونها. هيهات هيهات. فأطلع الله نبيه ﷺ على ما قالوا، فقال: "عَليَّ بهؤلاء النفر". فدعاهم، فقال: "قلتم كذا وكذا". فحلفوا ما كنا إلا نخوض ونلعب.
Katâde, (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ) “Onlara soracak olsan mutlaka: «Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk» derler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde iken, münafıklardan bir grup onun önünde ilerliyor ve: 'Şu adam Rum saraylarını ve kalelerini fethedeceğini zannediyor. Heyhat, heyhat!' diyorlardı. Allah Teâlâ onların söylediklerini Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirdi. Bunun üzerine o: "Şu adamları bana getirin" buyurdu. Onları çağırdı ve: "Siz şöyle şöyle dediniz" buyurdu. Onlar da: 'Biz ancak lafa dalmış şakalaşıyorduk' diye yemin ettiler.
وقال عِكْرِمة في تفسير هذه الآية: كان رجل ممن إن شاء الله عفا عنه يقول: اللهم، إني أسمع آية أنا أعنَى بها، تقشعر منها الجلود، وتجيب منها القلوب، اللهم، فاجعل وفاتي قتلا في سبيلك، لا يقول أحد: أنا غسّلت، أنا كفنت، أنا دفنت، قال: فأصيب يوم اليمامة، فما أحد من المسلمين إلا وقد وجد غيره
İkrime bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Allah'ın kendisini affettiği kimselerden biri şöyle dua ederdi: 'Allahım, ben öyle bir ayet işitiyorum ki onun muhatabı benim; bundan tüyler ürperiyor, kalpler titriyor. Allahım, benim vefatımı Senin yolunda bir öldürülme kıl ki, hiç kimse: Ben yıkadım, ben kefenledim, ben defnettim diyemesin.' Dedi ki: Yemâme günü şehit oldu ve Müslümanlardan onun dışında herkesin [cesedi] bulundu .
وقوله: (لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ) أي: بهذا المقال الذي استهزأتم به (إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً) أي: لا يُعْفى عن جميعكم، ولا بد من عذاب بعضكم، (بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ) أي: مجرمين بهذه المقالة الفاجرة الخاطئة.
Allah Teâlâ'nın: (لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ) "Özür dilemeyin; siz iman ettikten sonra inkâr ettiniz" ayeti; alay ettiğiniz bu söz sebebiyle kâfir oldunuz demektir. (إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً) "İçinizden bir kısmını affetsek bile, diğer bir kısmını azaplandıracağız" yani: Hepiniz affedilmeyeceksiniz; muhakkak ki bir kısmınız azap görecektir; (بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ) "çünkü onlar suçlu/günahkâr idiler" yani bu günahkâr ve hatalı söz yüzünden suçlu olmuşlardır.
{الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٦٨)}
{الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٦٨)} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir. Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar. Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar yoldan çıkmışların (fâsıkların) ta kendileridir. Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti. O onlara yeter. Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır.”
يقول تعالى منكرا على المنافقين الذين هم على خلاف صفات المؤمنين، ولما كان المؤمنون يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر، كان هؤلاء (يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ) أي: عن الإنفاق في سبيل الله، (نَسُوا اللَّهَ) أي: نسوا ذكر الله، (فَنَسِيَهُمْ) أي: عاملهم
Allah Teâlâ, müminlerin sıfatlarının aksine bir tutum sergileyen münafıkları kınayarak buyuruyor ki: Müminler iyiliği emredip kötülükten sakındırırken, bunlar (يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ) “kötülüğü emrederler, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar” yani Allah yolunda infak etmekten [ellerini çekerler]. (نَسُوا اللَّهَ) “Allah'ı unuttular” yani Allah'ı zikretmeyi unuttular, (فَنَسِيَهُمْ) “[Allah da] onları unuttu” yani onlara...
معاملة من نسيهم، كقوله تعالى: {وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} [الجاثية: ٣٤] (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ) أي: الخارجون عن طريق الحق، الداخلون في طريق الضلالة.
kendilerini unutmuş kimse muamelesi yaptı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “Ve denilir ki: Siz bu gününüzle karşılaşmayı unuttuğunuz gibi, Biz de bugün sizi unuturuz.” [Câsiye, 34] . (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ) “Şüphesiz münafıklar yoldan çıkmışların ta kendileridir” yani hak yoldan çıkan, sapıklık yoluna girenlerdir.
وقوله: (وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ) أي: على هذا الصنيع الذي ذكر عنهم، (خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ماكثين فيها مخلدين، هم والكفار، (هِيَ حَسْبُهُمْ) أي: كفايتهم في العذاب، (وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ) أي: طردهم وأبعدهم، (وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ).
Allah Teâlâ'nın: (وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ) "Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere cehennem ateşini vadetti" buyruğu; kendilerinden bahsedilen bu yaptıkları iş karşılığında demektir. (خَالِدِينَ فِيهَا) "İçinde ebedî kalacaklardır" yani onlar ve kâfirler orada sürekli kalıcıdırlar. (هِيَ حَسْبُهُمْ) "O onlara yeter" yani azap olarak onlara yeterlidir. (وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ) "Allah onlara lanet etmiştir" yani onları kovmuş ve rahmetinden uzaklaştırmıştır. (وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ) "ve onlar için sürekli bir azap vardır".
{كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالا وَأَوْلادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٩)}
{كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالا وَأَوْلادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٩)} “[Siz de] tıpkı sizden öncekiler gibisiniz. Onlar kuvvetçe sizden daha çetin, mal ve evlatça sizden daha çoktular. Onlar kendi paylarından nasip aldılar; sizden öncekilerin kendi paylarından nasip aldıkları gibi siz de kendi payınızdan nasip aldınız ve onların daldığı gibi siz de [batıla] daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa çıkmıştır ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”
يقول تعالى: أصاب هؤلاء من عذاب الله في الدنيا والآخرة كما أصاب من قبلهم، وقد كانوا أشد منهم قوة وأكثر أموالا وأولادا، (فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ) قال الحسن البصري: بدينهم، (كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا) أي: في الكذب والباطل، (أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ) أي: بطلت مساعيهم، فلا ثواب لهم عليها لأنها فاسدة (فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ)؛ لأنهم لم يحصل لهم عليها ثواب.
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Kendilerinden öncekilere isabet ettiği gibi, bunlara da dünyada ve ahirette Allah'ın azabı isabet etti; hâlbuki onlar kuvvetçe bunlardan daha güçlü, mal ve evlatça daha çok idiler. (فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ) "Onlar kendi paylarından nasip aldılar" Hasan-ı Basrî: Dinlerinden [nasiplendiler] demiştir. (كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا) "Sizden öncekilerin kendi paylarından nasip aldıkları gibi siz de kendi payınızdan nasip aldınız ve onların daldığı gibi siz de [batıla] daldınız" yani yalan ve batıla daldınız. (أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ) "İşte onların amelleri boşa çıkmıştır" yani gayretleri heba olmuştur; bozuk olduğu için onlar sebebiyle kendilerine hiçbir sevap yoktur; (فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) "dünyada da ahirette de boşa çıkmıştır ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir"; çünkü amellerine karşılık hiçbir sevap elde edememişlerdir.
قال ابن جُرَيْج عن عُمَر بن عَطَاء، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس في قوله: (كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) الآية، قال ابن عباس: ما أشبه الليلة بالبارحة، (كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) هؤلاء بنو إسرائيل، شبهنا بهم، لا أعلم إلا أنه قال: "والذي نفسي بيده، لتتبعنهم حتى لو دخل الرجل منهم جُحر ضَبٍّ لدخلتموه".
İbn Cüreyc, Ömer b. Atâ'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre (كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) "Tıpkı sizden öncekiler gibi" ayeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Bu gece, dün geceye ne kadar da benziyor! (كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) "Sizden öncekiler gibi" olanlar İsrâiloğullarıdır; biz onlara benzetildik. Bildiğim kadarıyla o şöyle demiştir: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, siz mutlaka onlara uyacaksınız; hatta onlardan bir adam keler deliğine girse siz de ona gireceksiniz."'
قال ابن جُرَيْج: وأخبرني زياد بن سعد، عن محمد بن زيد بن مهاجر، عن سعيد بن أبي سعيد المَقْبُري، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، لتتبعن سَنَن الذين من قبلكم، شبرا بشبر، وذراعا بذراع، وباعا بباع، حتى لو دخلوا جُحْر ضَبٍّ لدخلتموه". قالوا: ومن هم يا رسول الله؟ أهل الكتاب؟ قال: "فَمَه"
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Ziyâd b. Sa'd, Muhammed b. Zeyd b. Muhâcir'den, o Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, sizden öncekilerin yollarına karışı karışına, arşını arşına, kulacı kulacına mutlaka uyacaksınız; hatta onlar bir keler deliğine girseler siz de ona gireceksiniz." Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar kimlerdir? Ehl-i kitap mı?' Buyurdu ki: "Başka kim olacak?"
وهكذا رواه أبو مَعْشَر، عن سعيد المقبري، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، فذكره وزاد: قال أبو هريرة: اقرءوا إن شئتم القرآن. (كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالا وَأَوْلادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ) قال أبو هريرة: الخلاق: الدين. (وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا) قالوا: يا رسول الله، كما صنعت فارس والروم؟ قال: "فهل الناس إلا هم"
Aynı şekilde bunu Ebû Ma'şer, Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ederek [hadisi] zikretti ve şu ziyadede bulundu: Ebû Hüreyre dedi ki: "Dilerseniz Kur'an'ı okuyun: { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالا وَأَوْلادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ } “[Ey münafıklar!] Siz de tıpkı sizden öncekiler gibisiniz. Onlar kuvvetçe sizden daha üstün, mal ve evlatça sizden daha çok idiler. Onlar kendi paylarından faydalandılar; sizden öncekiler kendi paylarından nasıl faydalandılarsa siz de kendi payınızdan öylece faydalandınız”" Ebû Hüreyre dedi ki: "el-Halâk (الخلاق), dindir." { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا } “[Siz de batıla] onların daldığı gibi daldınız”. [Ashâb:] "Ey Allah'ın Resûlü! Fars ve Bizans'ın yaptığı gibi mi?" dediler. O da: « فهل الناس إلا هم » «İnsanlar onlardan başkası mıdır ki?» buyurdu.
وهذا الحديث له شاهد في الصحيح
Bu hadisin Sahîh'te bir şâhidi (destekleyici rivayeti) vardır .
{أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)}
{أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)} “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
يقول تعالى واعظا لهؤلاء المنافقين المكذبين للرسل: (أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: ألم تخبروا خبر من كان قبلكم من الأمم المكذبة للرسل (قَوْمِ نُوحٍ) وما أصابهم من الغرق العام لجميع أهل الأرض، إلا من آمن بعبده ورسوله نوح، ﵇، (وَعَادٍ) كيف أهلكوا بالريح العقيم، لما كذبوا هودا، ﵇، (وَثَمُودَ) كيف أخذتهم الصيحة لما كذبوا صالحا، ﵇، وعقروا الناقة، (وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ) كيف نصره الله عليهم وأيده بالمعجزات الظاهرة عليهم، وأهلك ملكهم النمروذ بن كنعان بن كوش الكنعاني لعنه الله، (وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ) وهم قوم شعيب، ﵇، وكيف أصابتهم الرجفة والصيحة وعذاب يوم الظلة، (وَالْمُؤْتَفِكَاتِ) قوم لوط، وقد كانوا يسكنون في مدائن، وقال في الآية الأخرى: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} [النجم: ٥٣] أي: الأمة المؤتفكة، وقيل: أم قراهم، وهي "سدوم". والغرض: أن الله تعالى أهلكهم عن آخرهم بتكذيبهم نبي الله لوطا، ﵇، وإتيانهم الفاحشة التي لم يسبقهم بها أحد من العالمين.
Allah Teâlâ, peygamberleri yalanlayan bu münafıklara öğüt vererek şöyle buyurmaktadır: (أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) "Onlara kendilerinden öncekilerin haberi gelmedi mi?" yani peygamberleri yalanlayan sizden önceki ümmetlerin haberi size bildirilmedi mi? (قَوْمِ نُوحٍ) "Nûh kavminin" ve kulu ve resûlü Nûh aleyhisselâm'a iman edenler müstesna, yeryüzündeki bütün insanların başına gelen genel tufanın haberi; (وَعَادٍ) "Âd'ın" Hûd aleyhisselâm'ı yalanladıklarında kasıp kavuran rüzgârla nasıl helak edildiklerinin haberi; (وَثَمُودَ) "Semûd'un" Sâlih aleyhisselâm'ı yalanlayıp deveyi boğazladıklarında korkunç sesin (sayha) onları nasıl yakaladığının haberi; (وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ) "İbrâhim kavminin" Allah'ın onlara karşı İbrâhim'e nasıl yardım ettiğinin, açık mucizelerle onu nasıl desteklediğinin ve onların kralları olan -Allah'ın laneti üzerine olsun- Kûş oğlu Ken'ân oğlu Nemrud'u nasıl helak ettiğinin haberi; (وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ) "Medyen halkının" ki onlar Şuayb aleyhisselâm'ın kavmidir; şiddetli sarsıntının, korkunç sesin ve bulut gününün azabının onları nasıl yakaladığının haberi; (وَالْمُؤْتَفِكَاتِ) "altüst olan şehirlerin" Lût kavminin haberi; onlar şehirlerde yaşıyorlardı. Nitekim diğer ayette: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olan şehirleri de O yerle bir etti” [Necm, 53] buyurmuştur; yani altüst olan ümmet demektir; ana şehirleri olan "Sedûm" olduğu da söylenmiştir. Maksat şudur: Allah Teâlâ, peygamberleri Lût aleyhisselâm'ı yalanlamaları ve kendilerinden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı o çirkin hayasızlığı işlemeleri sebebiyle onları son ferdine kadar helak etmiştir.
(أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ) أي: بالحجج والدلائل القاطعات، (فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ) أي: بإهلاكه إياهم؛ لأنه أقام عليهم الحجة بإرسال الرسل وإزاحة العلل (وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) أي: بتكذيبهم الرسل ومخالفتهم الحق، فصاروا إلى ما صاروا إليه من العذاب والدمار.
(أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ) "Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti" yani kesin hüccetler ve apaçık delillerle gelmişlerdi. (فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ) "Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi" yani onları helak etmekle onlara zulmetmiş olmadı; çünkü peygamberler göndererek ve mazeretleri ortadan kaldırarak onların aleyhine delili ikame etmişti; (وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) "fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı" yani peygamberleri yalanlamak ve hakka muhalefet etmek suretiyle zulmettiler, böylece uğradıkları azap ve helake sürüklendiler.
{وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١)}
{وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١)} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir (dostları ve yardımcılarıdır). İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte bunlara Allah rahmet edecektir. Şüphesiz Allah Azizdir, Hakîmdir.”
لما ذكر [الله] تعالى صفات المنافقين الذميمة، عطف بذكر صفات المؤمنين المحمودة، فقال: (بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ) أي: يتناصرون ويتعاضدون، كما جاء في الصحيح: "المؤمن للمؤمن كالبنان يشد بعضه بعضا" وشبك بين أصابعه وفي الصحيح أيضا: "مثل المؤمنين في توادهم وتراحمهم، كمثل الجسد الواحد، إذا اشتكى منه عضو تداعى له سائر الجسد بالحمى والسهر"
Allah Teâlâ münafıkların yerilen sıfatlarını zikredince, [bunun peşinden] müminlerin övgüye layık vasıflarını zikretmeye bağlayarak şöyle buyurdu: (بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ) "birbirlerinin velileridir (dostları ve yardımcılarıdır)" yani birbirlerine yardım ederler ve birbirlerine arka çıkarlar. Nitekim Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: «Müminin mümine karşı durumu, birbirini destekleyip kenetleyen parmaklar gibidir» ve parmaklarını birbirine kenetledi. Yine Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: «Müminlerin birbirlerini sevmede ve birbirlerine merhamet göstermedeki misali, tek bir vücut gibidir; ondan bir uzuv rahatsızlansa, vücudun diğer kısımları da uykusuzluk ve humma (ateş) ile ona ortak olur».
وقوله: (يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ) كما قال تعالى: {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} [آل عمران: ١٠٤]
Allah Teâlâ'nın: (يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ) "İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar" buyruğu, tıpkı şu ayeti gibidir: {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten alıkoyan bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” [Âl-i İmrân, 104]
وقوله تعالى: (وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ) أي: يطيعون الله ويحسنون إلى خلقه، (وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) أي: فيما أمر، وترك ما عنه زجر، (أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ) أي: سيرحم الله من اتصف بهذه الصفات، (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) أي: عزيز، من أطاعه أعزه، فإن العزة لله ولرسوله وللمؤمنين، (حَكِيمٌ) في قسمته هذه الصفات لهؤلاء، وتخصيصه المنافقين بصفاتهم المتقدمة، فإن له الحكمة في جميع ما يفعله، ﵎.
Allah Teâlâ'nın: (وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ) "namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler" buyruğu; Allah'a itaat ederler ve O'nun mahlûkatına iyilikte bulunurlar demektir. (وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) "Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler" yani emrettiği şeylerde [itaat ederler] ve yasakladığı şeyleri terk ederler. (أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ) "İşte bunlara Allah rahmet edecektir" yani bu sıfatlarla nitelenen kimselere Allah merhamet edecektir. (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) "Şüphesiz Allah Azizdir, Hakîmdir" yani Azizdir; Kendisine itaat edeni aziz kılar; çünkü izzet Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerindir; (حَكِيمٌ) "Hakîmdir" bu sıfatları bunlara taksim etmesinde ve münafıkları daha önce geçen sıfatlarına tahsis etmesinde hikmet sahibidir; zira yaptığı her şeyde O'nun bir hikmeti vardır, celle celâluhu.
{وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)}
{وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)} “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler ve Adn cennetlerinde güzel meskenler vaad etmiştir. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur.”
يخبر تعالى بما أعده للمؤمنين به والمؤمنات من الخيرات والنعيم المقيم في (جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ماكثين فيها أبدا، (وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً) أي: حسنة البناء، طيبة القرار، كما جاء في الصحيحين من حديث أبي عمران الجوني، عن أبي بكر بن أبي موسى عبد الله بن قيس الأشعري، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "جنتان من ذهب آنيتهما وما فيهما، وجنتان من فضة آنيتهما وما فيهما، وما بين القوم وبين أن ينظروا إلى ربهم إلا رداء الكبرياء على وجهه في جنة عدن"
Allah Teâlâ, Kendisine iman eden erkek ve kadınlar için (جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا) "içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler"de hazırladığı hayırları ve bitip tükenmeyen nimetleri haber vermektedir; yani orada ebediyen kalacaklardır. (وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً) "ve güzel meskenler" yani binası güzel, ikameti hoş [meskenler vaad etmiştir]. Nitekim Sahîhayn'da Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Ebû Bekr b. Ebî Mûsâ Abdullah b. Kays el-Eş‘arî'den, o da babasından rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer almaktadır: "Kapları ve içindekileri altından olan iki cennet ve kapları ve içindekileri gümüşten olan iki cennet vardır. Adn cennetinde o kavim ile Rablerine bakmaları arasında, O'nun vechi üzerindeki kibriyâ (büyüklük) örtüsünden başka bir engel yoktur."
وبه قال: قال رسول الله ﷺ: "إن للمؤمن في الجنة لَخَيْمَة من لؤلؤة واحدة مُجَوَّفة، طولها ستون ميلا في السماء، للمؤمن فيها أهلون يطوف عليهم، لا يرى بعضهم بعضا" أخرجاه
Yine aynı isnadla rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennette mümin için içi boş tek bir inciden bir çadır vardır; göğe doğru uzunluğu altmış mildir. Orada müminin aileleri bulunur ve onların yanına uğrar; [fakat çadırın büyüklüğünden ötürü] birbirlerini görmezler." Bunu her ikisi [Buhârî ve Müslim] tahrîc etmiştir .
وفي الصحيحين أيضا، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من آمن بالله ورسوله، وأقام الصلاة وصام رمضان، فإن حقا على الله أن يدخله الجنة، هاجر في سبيل الله، أو جلس في أرضه التي ولد فيها". قالوا: يا رسول الله، أفلا نخبر الناس؟ قال: "إن في الجنة مائة درجة، أعدها الله للمجاهدين في سبيله، بين كل درجتين كما بين السماء والأرض، فإذا سألتم الله فاسألوه الفردوس، فإنه أعلى الجنة وأوسط الجنة، ومنه تَفَجَّر أنهار الجنة، وفوقه عرش الرحمن"
Yine Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim Allah'a ve Resûlü'ne inanır, namazı kılar ve ramazan orucunu tutarsa, ister Allah yolunda hicret etmiş olsun, isterse doğduğu toprağında oturmuş olsun, onu cennete koymak Allah üzerinde bir haktır ." Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunu insanlara haber vermeyelim mi?" Şöyle buyurdu: "Şüphesiz cennette Allah'ın Kendi yolunda cihat edenler için hazırladığı yüz derece (makam) vardır; her iki derece arası yer ile gök arası kadardır. Allah'tan istediğinizde Firdevs'i isteyin; çünkü o cennetin en yükseği ve cennetin en ortasıdır. Cennet ırmakları oradan kaynar, onun üzerinde ise Rahmân'ın Arş'ı vardır."
وعند الطبراني والترمذي وابن ماجه، من رواية زيد بن أسلم، عن عطاء بن يَسَار، عن معاذ بن جبل، ﵁: سمعت رسول الله ﷺ يقول. . . فذكر مثله
Taberânî, Tirmizî ve İbn Mâce'de Zeyd b. Eslem'in Atâ b. Yesâr'dan, onun da Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan rivayetinde: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim..." diyerek bunun bir benzerini zikretmiştir .
وللترمذي عن عبادة بن الصامت، مثله
Tirmizî'de de Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayetle bunun bir benzeri [nakledilmiştir].
وعن أبي حازم، عن سهل بن سعد قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أهل الجنة ليتراءون الغُرفة في الجنة، كما تراؤون الكوكب في السماء". أخرجاه في الصحيحين
Ebû Hâzim'den, o da Sehl b. Sa'd'dan rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu nakledilmiştir: "Cennet ehli, sizin gökteki yıldızı gördüğünüz gibi cennetteki yüksek köşkleri (el-Gurfe) birbirlerinin üzerinden seyrederler." Bunu Sahîhayn'da [Buhârî ve Müslim] tahrîc etmişlerdir .
ثم ليعلم أن أعلى منزلة في الجنة مكانٌ يقال له: "الوسيلة" لقربه من العرش، وهو مسكن رسول الله ﷺ من الجنة، كما قال الإمام أحمد [بن حنبل]
Sonra bilinmelidir ki cennetteki en yüksek menzil, Arş'a yakınlığından dolayı kendisine "el-Vesîle" denilen yerdir ve orası Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in cennetteki meskenidir; nitekim İmam Ahmed [b. Hanbel] şöyle demiştir:
حدثنا عبد الرازق، أخبرنا سفيان، عن ليث، عن كعب، عن أبي هريرة، أن رسول الله ﷺ قال: "إذا صليتم علي فسلوا الله لي الوسيلة" قيل: يا رسول الله، وما الوسيلة؟ قال: "أعلى درجة في الجنة، لا ينالها إلا رجل واحد، وأرجو أن أكون أنا هو"
Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Süfyân, Leys'ten, o Ka'b'dan, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bana salât getirdiğinizde, benim için Allah'tan Vesîle'yi isteyiniz." "Ey Allah'ın Resûlü, Vesîle nedir?" denildi. Şöyle buyurdu: "Cennetteki en yüksek derecedir; ona ancak tek bir adam ulaşır ve o kişinin ben olacağımı umuyorum."
وفي صحيح مسلم، من حديث كعب بن علقمة، عن عبد الرحمن بن جُبَير، عن عبد الله بن عمرو بن العاص؛ أنه سمع النبي ﷺ يقول: "إذا سمعتم المؤذن فقولوا مثل ما يقول، ثم صلُّوا عليَّ، فإنه من صلى علي صلاة صلى الله عليه بها عشرا، ثم سلوا لي الوسيلة، فإنها منزلة في الجنة لا تنبغي إلا لعبد من عباد الله، وأرجو أنى أكون أنا هو، فمن سأل لي الوسيلة حلت عليه الشفاعة يوم القيامة"
Sahîh-i Müslim'de Ka'b b. Alkame'den, o Abdurrahman b. Cübeyr'den, o da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Müezzini işittiğinizde, onun söylediğinin aynısını söyleyin; sonra bana salât getirin. Zira kim bana bir salât getirirse, Allah buna karşılık ona on salât eder (rahmet eyler). Sonra benim için Vesîle'yi isteyin; çünkü o cennette Allah'ın kullarından yalnızca bir kula lâyık olan bir makamdır ve o kişinin ben olacağımı umuyorum. Kim benim için Vesîle'yi isterse, kıyamet gününde ona şefaat helâl (vacip) olur."
[وفي صحيح البخاري، من حديث محمد بن المنكدر، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "من قال حين يسمع النداء: اللهم رب هذه الدعوة التامة والصلاة القائمة، آت محمدا الوسيلة والفضيلة، وابعثه مقاما محمودا الذي وعدته، إلا حلت له الشفاعة يوم القيامة"]
[Sahîh-i Buhârî'de Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir'den rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer almaktadır: "Kim ezanı işittiğinde: 'Ey bu eksiksiz davetin ve kılınacak namazın Rabbi olan Allahım! Muhammed'e Vesîle'yi ve fazileti ver; onu vaad ettiğin Makâm-ı Mahmûd'a ulaştır' derse, kıyamet gününde ona şefaat helâl (vacip) olur."]
وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا أحمد بن علي الأبار، حدثنا الوليد بن عبد الملك الحراني، حدثنا موسى بن أعين، عن ابن أبي ذئب، عن محمد بن عمرو بن عطاء، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "سلوا الله لي الوسيلة، فإنه لم يسألها لي عبد في الدنيا إلا كنت له شهيدا -أو شفيعا -يوم القيامة"
Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. Alî el-Ebbâr rivayet etti, bize Velîd b. Abdülmelik el-Harrânî rivayet etti, bize Mûsâ b. A'yen, İbn Ebî Zi'b'den, o Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Benim için Allah'tan Vesîle'yi isteyin; zira dünyada hiçbir kul benim için onu istemiş olmasın ki kıyamet gününde ben ona şahit -veya şefaatçi- olmayayım."
وفي مسند الإمام أحمد، من حديث سعد أبي مجاهد الطائي، عن أبي المدله، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قلنا: يا رسول الله، حدثنا عن الجنة، ما بناؤها؟ قال: "لبنة ذهب، ولبنة فضة، وملاطها المسك، وحصباؤها اللؤلؤ والياقوت، وترابها الزعفران، من يدخلها ينعم لا يبأس، ويخلد لا يموت، لا تبلى ثيابه ولا يفنى شبابه"
İmam Ahmed'in Müsned'inde Sa'd Ebû Mücâhid et-Tâî'nin hadisinden, o Ebü'l-Müdille'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayetle dedi ki: Dedik ki: "Ey Allah'ın Resûlü, bize cennetten bahset; onun yapısı nasıldır?" Şöyle buyurdu: "Bir kerpici altın, bir kerpici gümüştür. Harcı misk, çakılı inci ve yakut, toprağı ise safrandır. Oraya giren nimet içinde olur, darlık görmez; ebedî kalır, ölmez. Ne elbiseleri eskir ne de gençliği yok olur."
وروي عن ابن عمر مرفوعا، نحوه
[Bu hadisin] bir benzeri İbn Ömer'den de merfû olarak rivayet edilmiştir.
وعند الترمذي من حديث عبد الرحمن بن إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علي، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن في الجنة لغُرفا يرى ظهورها من بطونها، وبطونها من ظهورها". فقام أعرابي فقال: يا رسول الله، لمن هي؟ فقال: "لمن طيب الكلام، وأطعم الطعام، وأدام الصيام، وصلى بالليل والناس نيام"
Tirmizî'de Abdurrahman b. İshâk'ın hadisinden, o Nu'mân b. Sa'd'dan, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu nakledilmiştir: "Şüphesiz cennette dışı içinden, içi de dışından görünen odalar/köşkler vardır." Bunun üzerine bir bedevî ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, bunlar kimler içindir?" dedi. Resûlullah: "Sözü güzel söyleyen, yemek yediren, oruca devam eden ve insanlar uyurken geceleyin namaz kılan kimseler içindir" buyurdu .
ثم قال: حديث غريب.
Sonra [Tirmizî] şöyle demiştir: Garîb bir hadistir.
ورواه الطبراني، من حديث عبد الله بن عمرو وأبي مالك الأشعري، كل منهما عن النبي ﷺ، بنحوه وكل من الإسنادين جيد حسن، وعنده أن السائل هو "أبو مالك"، فالله أعلم.
Bunu Taberânî de Abdullah b. Amr ve Ebû Mâlik el-Eş‘arî'den -her ikisi de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere- benzer şekilde rivayet etmiştir . Her iki isnad da ceyyid ve hasendir; onun rivayetinde soruyu soran kimse "Ebû Mâlik" olarak geçmektedir; doğrusunu en iyi Allah bilir.
وعن أسامة بن زيد قال: قال رسول الله ﷺ: "ألا هل مُشَمِّر إلى الجنة؟ فإن الجنة لا خَطَر لها، هي -ورب الكعبة -نور يتلألأ وريحانة تَهْتَزّ، وقصر مَشيدٌ، ونهر مُطَّرد، وثمرة نَضِيجة، وزوجة حسناء جَميلة، وحُلَل كثيرة، ومقام في أبد، في دار سليمة، وفاكهة وخضرة وحبرة ونعمة في محلة عالية بهية". قالوا: نعم يا رسول الله، نحن المشمرون لها، قال: "قولوا: إن شاء الله". فقال القوم: إن شاء الله. رواه ابن ماجه
Üsâme b. Zeyd'den rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennet için kollarını sıvayan yok mu? Zira cennetin bir dengi/benzeri yoktur. Kâbe'nin Rabbine andolsun ki o, parıldayan bir nûr, dalgalanan hoş bir reyhan, yüksek bir köşk, akıp duran bir ırmak, olgunlaşmış bir meyve, güzel ve alımlı bir eş, pek çok elbise ve ebedî bir makamdır; selâmet yurdundadır; meyve, yeşillik, sevinç ve yüksek, göz alıcı bir yerde bir nimettir." Dediler ki: "Evet ey Allah'ın Resûlü, biz onun için kollarımızı sıvayanlarız." Şöyle buyurdu: "İnşâallah deyiniz." Topluluk: "İnşâallah" dedi. Bunu İbn Mâce rivayet etmiştir .
وقوله تعالى: (وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ) أي: رضا الله عنهم أكبر وأجل وأعظم مما هم فيه من النعيم، كما قال الإمام مالك، ﵀، عن زيد بن أسلم، عن عطاء بن يسار، عن أبي سعيد الخُدْري، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله، ﷿، يقول لأهل الجنة: يا أهل الجنة، فيقولون: لبيك يا ربنا وسعديك، والخير في يدك. فيقول: هل رضيتم؟ فيقولون: وما لنا لا نرضى يا رب، وقد أعطيتنا ما لم تُعط أحدا من خلقك. فيقول: ألا أعطيكم أفضل من ذلك؟ فيقولون: يا رب، وأي شيء أفضل من ذلك؟ فيقول: أحل عليكم رضواني فلا أسخط عليكم بعده أبدا" أخرجاه من حديث مالك
Allah Teâlâ'nın: (وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ) "Allah'ın rızası ise en büyüktür" buyruğu; Allah'ın onlardan hoşnut olması, içinde bulundukları nimetten daha büyük, daha yüce ve daha azametlidir demektir. Nitekim İmam Mâlik rahimehullâh'ın Zeyd b. Eslem'den, onun Atâ b. Yesâr'dan, onun da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayetine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah azze ve celle cennet ehline: 'Ey cennet ehli!' buyurur. Onlar: 'Buyur Rabbimiz, emrine âmâdeyiz; bütün hayır Senin elindedir' derler. Allah: 'Razı oldunuz mu?' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz, nasıl razı olmayalım ki! Sen bize yarattıklarından hiçbirine vermediğin şeyleri verdin' derler. Allah: 'Size bundan daha faziletlisini vereyim mi?' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz, bundan daha faziletli ne olabilir ki?' derler. Bunun üzerine Allah: 'Rızamı sizin üzerinize helâl kılarım (indiririm) ve bundan sonra artık size ebediyen gazap etmem' buyurur." Bunu Mâlik'in hadisinden her ikisi [Buhârî ve Müslim] tahrîc etmiştir .
وقال أبو عبد الله الحسين بن إسماعيل المحاملي: حدثنا الفضل الرُّخاميّ، حدثنا الفِرْياني، عن سفيان، عن محمد بن المُنْكَدِر، عن جابر بن عبد الله، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا دخل أهل الجنة الجنة قال الله، ﷿: هل تشتهون شيئا فأزيدكم؟ قالوا: يا ربنا، ما خير مما أعطيتنا؟ قال: رضواني أكبر".
Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. İsmâîl el-Mehâmilî şöyle dedi: Bize el-Fadl er-Ruhâmî anlattı, bize el-Firyânî anlattı, Süfyân'dan, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cennet ehli cennete girdiğinde, Azîz ve Celîl olan Allah: "Canınız bir şey çekiyor mu ki size fazlasını vereyim?" buyurur. Onlar: "Ey Rabbimiz! Bize verdiklerinden daha hayırlı ne olabilir ki?" derler. [Bunun üzerine Allah Teâlâ]: "Benim rızam daha büyüktür" buyurur.»
ورواه البزار في مسنده، من حديث الثوري وقال الحافظ الضياء المقدسي في كتابه "صفة الجنة": هذا عندي على شرط الصحيح، والله أعلم.
Bunu Bezzâr da Müsned'inde Sevrî'nin hadisinden rivayet etmiştir . Hâfız Ziyâ el-Makdisî de "Sıfatü'l-Cenne" adlı kitabında şöyle demiştir: Bu [hadis] bana göre Sahîh'in şartına uygundur; doğrusunu en iyi Allah bilir.
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)}
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)} “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et, onlara sert davran. Onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa andolsun ki o küfür sözünü söylediler ve İslâm'a girdikten sonra kâfir oldular. Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler. Onların intikam almaya kalkışmaları da sırf Allah ve Resûlü'nün Kendi lütfundan onları zengin etmesindendir. Eğer tevbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de elem verici bir azapla cezalandırır. Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
أمر تعالى رسوله ﷺ بجهاد الكفار والمنافقين والغلظة عليهم، كما أمره بأن يخفض جناحه لمن اتبعه من المؤمنين، وأخبره أن مصير الكفار والمنافقين إلى النار في الدار الآخرة. وقد تقدم عن أمير المؤمنين علي بن أبي طالب أنه قال: بعث رسول الله ﷺ بأربعة أسياف، سيف للمشركين: {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} [التوبة: ٥] وسيف للكفار أهل الكتاب: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} [التوبة: ٢٩] وسيف للمنافقين: (جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ) [التوبة: ٧٣، التحريم: ٩] وسيف للبغاة: {فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} [الحجرات: ٩]
Allah Teâlâ Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisine uyan müminlere karşı kanatlarını germesini emrettiği gibi kâfirlere ve münafıklara karşı cihat etmesini ve onlara sert davranmasını emretmiş; kâfirlerin ve münafıkların ahiret yurdundaki varış yerlerinin cehennem olduğunu haber vermiştir. Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dört kılıçla gönderildiğini söylediği daha önce geçmişti: Biri müşriklere karşı kılıçtır: {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} “Haram aylar çıkınca müşrikleri öldürün” [et-Tevbe, 5]; diğeri Ehl-i Kitap kâfirlerine karşı kılıçtır: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyen kimselerle, boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın” [et-Tevbe, 29]; bir kılıç münafıklara karşıdır: (جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ) "Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et" [et-Tevbe, 73; et-Tahrîm, 9]; bir kılıç da bâğîlere (isyancılara) karşıdır: {فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emrine dönünceye kadar azgınlık eden tarafla savaşın” [el-Hucurât, 9].
وهذا يقتضي أنهم يجاهدون بالسيوف إذا أظهروا النفاق، وهو اختيار ابن جرير.
Bu da nifaklarını açığa vurduklarında onlara karşı kılıçlarla cihat edileceğini gerektirir ki İbn Cerîr'in tercihi de budur.
وقال ابن مسعود في قوله تعالى: (جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ) قال: بيده، [فإن لم يستطع فبلسانه فإن لم يستطع فبقلبه] فإن لم يستطع فليكفهر في وجهه.
İbn Mes'ûd, Allah Teâlâ'nın: (جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ) "Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "[Onlarla] eliyle [cihat etsin], [buna gücü yetmezse diliyle, buna da gücü yetmezse kalbiyle cihat etsin] ; buna da gücü yetmezse yüzünü onlara karşı assın."
وقال ابن عباس: أمره الله تعالى بجهاد الكفار بالسيف، والمنافقين باللسان، وأذهب الرفق عنهم.
İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah Teâlâ ona kâfirlerle kılıçla, münafıklarla ise dille cihat etmesini ve onlara karşı yumuşak davranmayı bırakmasını emretti."
وقال الضحاك: جاهد الكفار بالسيف، واغلظ على المنافقين بالكلام، وهو مجاهدتهم. وعن مقاتل، والربيع مثله.
Dahhâk şöyle demiştir: "Kâfirlerle kılıçla cihat et, münafıklara ise sözle sert davran; onların cihadı budur." Mukâtil ve Rebî'den de benzeri rivayet edilmiştir.
وقال الحسن وقتادة: مجاهدتهم إقامة الحدود عليهم.
Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: "Onlarla cihat etmek, onlara had cezalarını uygulamaktır."
وقد يقال: إنه لا منافاة بين هذه الأقوال، لأنه تارة يؤاخذهم بهذا، وتارة بهذا بحسب الأحوال، والله أعلم.
Şöyle denilebilir: Bu görüşler arasında bir çelişki yoktur; zira duruma göre bazen bununla, bazen de şununla onları muaheze eder; doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقوله: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ) قال قتادة: نزلت في عبد الله بن أبي، وذلك أنه اقتتل رجلان: جُهَني وأنصاري، فعلا الجهني على الأنصاري، فقال عبد
Allah Teâlâ'nın: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “(O sözü) söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Oysa andolsun ki küfür sözünü söylediler ve İslâm'a girdikten sonra kâfir oldular” buyruğuna gelince; Katâde şöyle demiştir: [Bu ayet] Abdullah b. Übey hakkında inmiştir. Şöyle ki; Cüheyne kabilesinden bir adam ile Ensâr'dan bir adam kavgaya tutuştular. Cüheyneli adam Ensârî'ye üstün geldi. Bunun üzerine Abdullah
الله للأنصار: ألا تنصروا أخاكم؟ والله ما مثلنا ومثل محمد إلا كما قال القائل: "سمِّن كلبك يأكلك"، وقال: {لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ} [المنافقون: ٨] فسعى بها رجل من المسلمين إلى النبي ﷺ، فأرسل إليه فسأله، فجعل يحلف بالله ما قاله، فأنزل الله فيه هذه الآية
Ensâr'a şöyle dedi: "Kardeşinize yardım etmeyecek misiniz? Vallahi bizimle Muhammed'in misali, tıpkı bir söz söyleyenin: 'Köpeğini besle, seni yesin' dediği gibidir." Ayrıca: {لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ} “Andolsun, eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan oradan en alçağı mutlaka çıkaracaktır” [el-Münâfikûn, 8] dedi. Müslümanlardan bir adam bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırdı; Peygamber ona haber gönderip sorduğunda, o bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etmeye başladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun hakkında bu ayeti indirdi .
وروى إسماعيل بن إبراهيم بن عقبة، عن عمه موسى بن عقبة قال: فحدثنا عبد الله بن الفضل، أنه سمع أنس بن مالك، ﵁، يقول: حزنت على من أصيب بالحرَّة من قومي، فكتب إلي زيد بن أرقم، وبلغه شدة حزني، يذكر أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "اللهم، اغفر للأنصار ولأبناء الأنصار" -وشك ابن الفضل في أبناء أبناء الأنصار -قال ابن الفضل: فسأل أنسا بعض من كان عنده زيد بن أرقم، فقال: هو الذي يقول له رسول الله ﷺ: "أوفى الله له بأذنه". وذاك حين سمع رجلا من المنافقين يقول -ورسول الله ﷺ يخطب -: لئن كان هذا صادقا فنحن شر من الحمير، فقال زيد بن أرقم: فهو والله صادق، ولأنت شر من الحمار. ثم رُفع ذلك إلى رسول الله، فجحده القائل، فأنزل الله هذه الآية تصديقا لزيد -يعني قوله: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا) الآية.
İsmâîl b. İbrâhîm b. Ukbe amcası Mûsâ b. Ukbe'den rivayetle dedi ki: Bize Abdullah b. el-Fazl rivayet etti; o Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'ı şöyle derken işitmiştir: "Kavmimden Harre vakasında vurulanlara çok üzülmüştüm. Bunun üzerine Zeyd b. Erkam bana bir mektup yazdı -ki benim aşırı üzüntüm ona ulaşmıştı-; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Allahım, Ensâr'ı ve Ensâr'ın çocuklarını bağışla' -İbnü'l-Fazl, Ensâr'ın torunları kısmında şüphe etti- buyurduğunu işittiğini zikrediyordu." İbnü'l-Fazl dedi ki: "Enes'in yanındakilerden biri ona Zeyd b. Erkam'ı sordu. O da şöyle dedi: 'O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisi hakkında: 'Allah onun kulağını doğruladı' dediği kimsedir.' Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verirken münafıklardan bir adamın: 'Eğer bu adam doğru söylüyorsa biz eşeklerden daha kötüyüz' dediğini işittiği zamandı. Zeyd b. Erkam da: 'O, vallahi doğrudur; sen ise kesinlikle eşekten daha kötüsün' dedi. Sonra bu durum Resûlullah'a iletildi; bunu söyleyen kişi inkâr etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ Zeyd'i doğrulamak üzere bu ayeti indirdi" -yani Allah'ın: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا) "Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar..." ayetini-.
رواه البخاري في صحيحه، عن إسماعيل بن أبي أويس، عن إسماعيل بن إبراهيم بن عقبة. إلى قوله: "هذا الذي أوفى الله له بأذنه" ولعل ما بعده من قول موسى بن عقبة، وقد رواه محمد بن فُلَيح، عن موسى بن عقبة بإسناده ثم قال: قال ابن شهاب. فذكر ما بعده عن موسى، عن ابن شهاب.
Bunu Buhârî Sahîh'inde İsmâîl b. Ebî Üveys'ten, o İsmâîl b. İbrâhîm b. Ukbe'den rivayet etmiştir; ta "Bu, Allah'ın kulağını doğruladığı kimsedir" sözüne kadar . Bundan sonrası muhtemelen Mûsâ b. Ukbe'nin sözüdür. Nitekim Muhammed b. Fuleyh bunu Mûsâ b. Ukbe'den kendi isnadıyla rivayet etmiş, sonra da: "İbn Şihâb dedi ki" diyerek bundan sonrasını Mûsâ'dan, o da İbn Şihâb'dan nakletmiştir.
والمشهور في هذه القصة أنها كانت في غزوة بني المصطلق، فلعل الراوي وَهَم في ذكر الآية، وأراد أن يذكر غيرها فذكرها، والله أعلم.
Bu kıssada meşhur olan, olayın Benî Mustalık Gazvesi'nde cereyan ettiğidir. Muhtemelen râvi ayeti zikretmekte vehme düşmüş (yanılmış) ve başka bir ayeti zikretmek isterken bunu zikretmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir.
[حاشية]
[Hâşiye]
قال "الأموي" في مغازيه: حدثنا محمد بن إسحاق، عن الزهري، عن عبد الرحمن بن عبد الله بن كعب بن مالك، عن جده قال: لما قدم رسول الله ﷺ، أخذني قومي فقالوا: إنك امرؤ شاعر، فإن شئت أن تعتذر إلى رسول الله ﷺ ببعض العلة، ثم يكون ذنبا تستغفر الله منه. وذكر الحديث بطوله، إلى أن قال: وكان ممن تخلف من المنافقين، ونزل فيه القرآن منهم، ممن كان مع النبي ﷺ: الجُلاس بن سُوَيد بن الصامت، وكان على أم عُمَير بن سعد، وكان عمير في حجره، فلما نزل القرآن وذكرهم الله بما ذكر مما أنزل في المنافقين، قال الجلاس: والله لئن كان هذا الرجل صادقا فيما يقول لنحن شر من الحمير [قال] فسمعها عمير بن سعد فقال: والله -يا جلاس -إنك لأحب
"el-Emevî" Meğâzî'sinde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. İshâk, ez-Zührî'den, o Abdurrahman b. Abdullâh b. Ka'b b. Mâlik'ten, o da dedesinden nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine'ye] geldiğinde kavmim beni yakaladı ve şöyle dediler: "Sen şair bir adamsın; eğer dilersen birtakım mazeretler ileri sürerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den özür dilersin, sonra da bu [mazeretin] kendisinden dolayı Allah'tan mağfiret dileyeceğin bir günah olur." [Râvi] hadisi uzunca zikretti ve nihayet şöyle dedi: Münafıklardan [sefere katılmayıp] geride kalan ve kendileri hakkında Kur'an inenlerden biri de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in maiyetinde bulunan el-Cülâs b. Süveyd b. es-Sâmit idi. O, Umeyr b. Sa'd'ın annesiyle evliydi ve Umeyr onun himayesinde bulunuyordu. Kur'an inip Allah münafıklar hakkında indirdiği şeylerle onları zikredince Cülâs: "Vallahi eğer bu adam söylediklerinde doğru sözlü ise, muhakkak ki biz eşeklerden daha kötüyüz!" dedi. [Râvi] [dedi ki]: Bunu Umeyr b. Sa'd işitti ve: "Vallahi -ey Cülâs- şüphesiz sen bana en sevimli...
الناس إلي، وأحسنهم عندي بلاء، وأعزهم علي أن يصله شيء يكرهه، ولقد قلت مقالة لئن ذكرتها لتفضحنك ولئن كتمتها لتهلكني، ولإحداهما أهون علي من الأخرى. فمشى إلى رسول الله ﷺ، فذكر له ما قال الجلاس. فلما بلغ ذلك الجلاس خرج حتى يأتي النبي ﷺ، فحلف بالله ما قال ما قال عمير بن سعد، ولقد كذب علي. فأنزل الله، ﷿، فيه: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ) إلى آخر الآية. فوقفه رسول الله ﷺ عليها. فزعموا أن الجلاس تاب فحسنت توبته، ونزع فأحسن النزوع هكذا جاء هذا "مدرجا" في الحديث متصلا به، وكأنه والله أعلم من كلام ابن إسحاق نفسه، لا من كلام كعب بن مالك.
katımda en güzel iyilikte bulunanısın ve hoşlanmayacağı bir şeyin kendisine ulaşması bana en ağır gelenisin. Fakat öyle bir söz söyledin ki eğer onu açıklarsam seni rezil eder, gizlersem beni helâk eder; bu ikisinden biri bana diğerinden daha ehvendir" dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip Cülâs'ın söylediklerini ona anlattı. Bu durum Cülâs'a ulaşınca hemen çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve Umeyr b. Sa'd'ın söylediği sözü söylemediğine, onun kendisine iftira attığına dair Allah'a yemin etti. Bunun üzerine Allah azze ve celle onun hakkında: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ) "Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa andolsun ki o küfür sözünü söylediler ve İslâm'a girdikten sonra kâfir oldular" ayetini sonuna kadar indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti ona okudu. Rivayet ettiklerine göre Cülâs tevbe etti ve tevbesi güzel oldu; [nifaktan] vazgeçti ve vazgeçişi pek güzel oldu . Bu rivayet hadisin içine "müdrec" (eklenmiş) olarak, ona bitişik şekilde gelmiştir; Allah en iyisini bilir ya, bu Ka'b b. Mâlik'in sözü değil, İbn İshâk'ın bizzat kendi sözüdür.
وقال عروة بن الزبير: نزلت هذه الآية في الجلاس بن سويد بن الصامت، أقبل هو وابن امرأته مُصعب من قُبَاء، فقال الجلاس: إن كان ما جاء به محمد حقا فنحن أشر من حُمُرنا هذه التي نحن عليها. فقال مصعب: أما والله -يا عدو الله -لأخبرن رسول الله ﷺ بما قلت: فأتيت النبي ﷺ، وخفت أن ينزل في القرآن أو تصيبني قارعة، أو أن أخلط بخطيئته، فقلت: يا رسول الله، أقبلت أنا والجلاس من قباء، فقال كذا وكذا، ولولا مخافة أن أخلط بخطيئة أو تصيبني قارعة ما أخبرتك. قال: فدعا الجلاس فقال: "يا جلاس، أقلت الذي قاله مصعب؟ " فحلف، فأنزل الله: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ) الآية.
Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: Bu ayet Cülâs b. Süveyd b. Sâmit hakkında indi. O ve hanımının oğlu Mus'ab Kubâ'dan dönüyorlardı. Cülâs: "Muhammed'in getirdiği şey hak ise, biz şu üzerinde bulunduğumuz eşeklerimizden daha kötüyüz" dedi. Bunun üzerine Mus'ab: "Haberin olsun ki vallahi ey Allah'ın düşmanı, söylediğin şeyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mutlaka haber vereceğim!" dedi. [Mus'ab der ki:] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim; hakkımda Kur'an inmesinden veya başıma bir felaket gelmesinden yahut onun günahına ortak olmaktan korktum da: "Ey Allah'ın Resûlü, ben ve Cülâs Kubâ'dan geliyorduk; şöyle şöyle dedi. Bir günaha ortak olmaktan veya başıma bir felaket gelmesinden korkmasaydım sana bunu haber vermezdim" dedim. Dedi ki: Bunun üzerine Cülâs'ı çağırıp: "Ey Cülâs, Mus'ab'ın söylediğini söyledin mi?" buyurdu. O yemin etti; bunun üzerine Allah Teâlâ: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ) "Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa andolsun ki o küfür sözünü söylediler ve İslâm'a girdikten sonra kâfir oldular..." ayetini indirdi.
وقال محمد بن إسحاق: كان الذي قال تلك المقالة -فيما بلغني -الجلاس بن سويد بن الصامت، فرفعها عليه رجل كان في حجره، يقال له: عمير بن سعيد، فأنكرها، فحلف بالله ما قالها: فلما نزل فيه القرآن تاب ونزع وحسنت توبته، فيما بلغني.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana ulaşana göre o sözü söyleyen kişi Cülâs b. Süveyd b. Sâmit idi. Onun himayesinde bulunan Umeyr b. Sa'd adlı bir genç bu sözü aleyhine şikâyet etti; o ise inkâr edip bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Hakkında Kur'an inince -bana ulaştığına göre- tevbe etti, vazgeçti ve tevbesi güzel oldu.
وقال الإمام أبو جعفر بن جرير: حدثني أيوب بن إسحاق بن إبراهيم، حدثنا عبد الله بن رجاء، حدثنا إسرائيل، عن سماك، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ جالسا في ظل شجرة فقال: "إنه سيأتيكم إنسان ينظر إليكم بعيني الشيطان، فإذا جاء فلا تكلموه". فلم يلبثوا أن طلع رجل أزرق، فدعاه رسول الله ﷺ فقال: "علام تشتمني أنت وأصحابك؟ " فانطلق الرجل فجاء بأصحابه، فحلفوا بالله ما قالوا، حتى تجاوز عنهم، فأنزل الله، ﷿: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا) الآية
İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Bana Eyyûb b. İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Abdullah b. Recâ rivayet etti, bize İsrâîl, Simâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ağacın gölgesinde otururken şöyle buyurdu: "Şimdi yanınıza şeytanın gözleriyle size bakan bir insan gelecek; o geldiğinde onunla konuşmayın." Çok geçmeden mavi [gözlü] bir adam çıkageldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp: "Sen ve arkadaşların bana niçin sövüyorsunuz?" buyurdu. Adam gidip arkadaşlarını getirdi; [bunu] söylemediklerine dair Allah'a yemin ettiler; nihayet [Resûlullah] onları bağışladı. Bunun üzerine Allah azze ve celle: (يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا) "Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar..." ayetini indirdi .
وذلك بَيِّنٌ فيما رواه الحافظ أبو بكر البيهقي في كتاب "دلائل النبوة" من حديث محمد بن إسحاق، عن الأعمش عن عمرو بن مُرة، عن [أبي] البختري، عن حذيفة بن اليمان، رضي الله
Bu durum, Hâfız Ebû Bekr el-Beyhakî'nin "Delâilü'n-Nübüvve" adlı eserinde Muhammed b. İshâk rivayetiyle el-A'meş'ten, onun Amr b. Mürre'den, onun [Ebû] el-Bahterî'den, onun da Huzeyfe b. el-Yemân radıyallâhu
عنه، قال: كنت آخذا بخطام ناقة رسول الله ﷺ أقود به، وعمار يسوق الناقة -أو أنا: أسوقه، وعمار يقوده -حتى إذا كنا بالعقبة فإذا أنا باثني عشر راكبا قد اعترضوه فيها، قال: فأنبهت رسول الله ﷺ [بهم] فصرخ بهم فولوا مدبرين، فقال لنا رسول الله ﷺ: "هل عرفتم القوم؟ قلنا: لا يا رسول الله، قد كانوا متلثمين، ولكنا قد عرفنا الركاب. قال: "هؤلاء المنافقون إلى يوم القيامة، وهل تدرون ما أرادوا؟ " قلنا: لا. قال: "أرادوا أن يزحموا رسول الله في العقبة، فيلقوه منها". قلنا: يا رسول الله، أو لا تبعث إلى عشائرهم حتى يبعث إليك كل قوم برأس صاحبهم؟ قال: "لا أكره أن تتحدث العرب بينها أن محمدا قاتل بقوم حتى [إذا] أظهره الله بهم أقبل عليهم يقتلهم"، ثم قال: "اللهم ارمهم بالدبيلة". قلنا: يا رسول الله، وما الدبيلة؟ قال: "شهاب من نار يقع على نياط قلب أحدهم فيهلك"
anh'tan rivayet ettiği şu hadiste açıktır; o şöyle demiştir: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin yularını tutmuş onu önden çekiyordum, Ammâr da deveyi arkadan sürüyordu -yahut ben sürüyordum, Ammâr önden çekiyordu-. Akabe mevkiine vardığımızda birden karşısına dikilmiş on iki süvari gördüm. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [onlara karşı] uyardım; o da onlara bağırdı, bunun üzerine arkalarını dönüp kaçtılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize: "O topluluğu tanıdınız mı?" buyurdu. "Hayır ey Allah'ın Resûlü; yüzleri peçeliydi, fakat bineklerini tanıdık" dedik. Şöyle buyurdu: "Onlar kıyamet gününe kadar münafık olanlardır; ne yapmak istediklerini biliyor musunuz ?" "Hayır" dedik. Şöyle buyurdu: "Akabe'de Resûlullah'ı sıkıştırıp oradan aşağı atmak istediler ." Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, onların kabilelerine haber göndermez misin ki her kabile kendi adamının başını sana göndersin?" dedik. Şöyle buyurdu: "Hayır; Arapların kendi aralarında, 'Muhammed bir kavimle birlikte savaştı, nihayet Allah onlar sayesinde ona zafer verince dönüp onları öldürüyor' diye konuşmalarını istemem." Sonra şöyle buyurdu: "Allahım, onlara dübeyle isabet ettir!" Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, dübeyle nedir?" dedik. "Onlardan birinin kalp damarına isabet edip onu helâk eden ateşten bir kor/şihabdır" buyurdu .
وقال الإمام أحمد، ﵀: حدثنا يزيد، أخبرنا الوليد بن عبد الله بن جميع، عن أبي الطفيل قال: لما أقبل رسول الله ﷺ من غزوة تبوك، أمر مناديا فنادى: إن رسول الله ﷺ أخذ العقبة فلا يأخذها أحد. فبينما رسول الله ﷺ يقوده حذيفة ويسوقه عمار، إذ أقبل رهط متلثمون على الرواحل فغشوا عمارا وهو يسوق برسول الله، وأقبل عمار، ﵁، يضرب وجوه الرواحل، فقال رسول الله ﷺ لحذيفة: "قد، قد" حتى هبط رسول الله ﷺ، [فلما هبط] نزل ورجع عمار، فقال: "يا عمار، هل عرفت القوم؟ " فقال: قد عرفت عامة الرواحل، والقوم متلثمون. قال: "هل تدري ما أرادوا؟ " قال: الله ورسوله أعلم. قال: "أرادوا أن ينفروا برسول الله ﷺ فيطرحوه". قال: فسار عمار رجلا من أصحاب النبي ﷺ فقال: نشدتك بالله كم تعلم كان أصحاب العقبة؟ قال: أربعة عشر. فقال: إن كنت منهم فقد كانوا خمسة عشر. قال: فعذر رسول الله ﷺ منهم ثلاثة قالوا: والله ما سمعنا منادي رسول الله، وما علمنا ما أراد القوم. فقال عمار: أشهد أن الاثني عشر الباقين حرب لله ولرسوله في الحياة الدنيا ويوم يقوم الأشهاد
İmam Ahmed rahimehullâh dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, bize Velîd b. Abdullah b. Cemî', Ebü't-Tufeyl'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nden dönerken bir münâdîye emretti; o da şöyle seslendi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Akabe yolunu tuttu, hiç kimse bu yolu tutmasın." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Huzeyfe önden çekerken ve Ammâr da arkadan sürerken, birden binekleri üzerinde yüzleri peçeli bir grup çıkageldi ve Resûlullah'ı sürmekte olan Ammâr'ı kuşattılar. Ammâr radıyallâhu anh bineklerin yüzlerine vurmaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huzeyfe'ye: "Çek, çek!" dedi; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [düzlüğe] indi, [oraya inince] durdu ve Ammâr geri döndü. [Peygamber]: "Ey Ammâr, o topluluğu tanıdın mı?" buyurdu. O da: "Bineklerin çoğunu tanıdım, topluluğun ise yüzleri peçeliydi" dedi. [Peygamber]: "Ne yapmak istediklerini biliyor musun?" buyurdu. O: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedi. Şöyle buyurdu: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bineğini ürkütüp onu [uçuruma] atmak istediler." Dedi ki: Ammâr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adama sır açıp: "Bildiğin kadarıyla Allah aşkına söyle, Akabe ehli kaç kişiydi?" dedi. Adam: "On dört kişiydi" dedi. Ammâr: "Eğer sen de onlardansan on beş kişiydiler" dedi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan: "Vallahi Resûlullah'ın münâdîsini işitmedik ve o topluluğun ne yapmak istediğini bilmedik" diyen üç kişinin mazeretini kabul etti . Bunun üzerine Ammâr: "Şahitlik ederim ki geriye kalan on iki kişi dünya hayatında da şahitlerin ayağa kalkacağı günde de Allah'a ve Resûlü'ne karşı harp halindedirler" dedi .
وهكذا روى ابن لهيعة، عن أبي الأسود، عن عُرْوَة بن الزبير نحو هذا، وأن رسول الله ﷺ أمر أن يمشي الناس في بطن الوادي، وصعد هو وحذيفة وعمار العقبة، فتبعهم هؤلاء النفر الأرذلون، وهم متلثمون، فأرادوا سلوك العقبة، فأطلع الله على مرادهم رسول الله ﷺ، فأمر حذيفة فرجع
İbn Lehîa da Ebü'l-Esved'den, o da Urve b. ez-Zübeyr'den buna benzer bir rivayette bulunmuştur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara vadinin tabanından yürümelerini emretti; kendisi, Huzeyfe ve Ammâr ise Akabe yoluna çıktılar. Yüzlerini örtmüş olan bu alçak kimseler de onları takip edip Akabe yoluna girmek istediler. Bunun üzerine Allah, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem onların niyetinden haberdar etti; [Resûlullah da] Huzeyfe'ye emretti, o da geri dönüp
إليهم، فضرب وجوه رواحلهم، ففزعوا ورجعوا مقبوحين، وأعلم رسول الله ﷺ حذيفة وعمارا بأسمائهم، وما كانوا هموا به من الفتك به، صلوات الله وسلامه عليه، وأمرهما أن يكتما عليهم
onların üzerine vardı ve bineklerinin yüzlerine vurdu; bunun üzerine korkup perişan ve rezil bir halde geri döndüler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huzeyfe ile Ammâr'a onların isimlerini ve ona -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh- suikast düzenlemeye yeltendiklerini bildirdi ve bu durumu gizli tutmalarını emretti .
وكذلك روى يونس بن بُكَير، عن ابن إسحاق، إلا أنه سَمّى جماعة منهم، فالله أعلم
Yûnus b. Bükeyr de İbn İshâk'tan aynı şekilde rivayet etmiştir; ancak o, bunlardan bir kısmının isimlerini de belirtmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir .
وكذا قد حكي في معجم الطبراني، قاله البيهقي. ويشهد لهذه القصة بالصحة، ما رواه مسلم:
Taberânî'nin Mu'cem'inde de böyle nakledilmiştir ; bunu Beyhakî söylemiştir. Bu kıssanın sıhhatine Müslim'in şu rivayeti de şahitlik etmektedir:
حدثنا زهير بن حرب، حدثنا أبو أحمد الكوفي، حدثنا الوليد بن جُمَيع، حدثنا أبو الطفيل قال: كان [بين] رجل من أهل العقبة [وبين حذيفة بعض ما يكون بين الناس، فقال: أنشدك بالله، كم كان أصحاب العقبة] قال: فقال له القوم: أخبره إذ سألك. قال: كنا نخبر أنهم أربعة عشر، فإن كنت منهم فقد كان القوم خمسة عشر، وأشهد بالله أن اثني عشر منهم حرب لله ولرسوله في الحياة الدنيا ويوم يقوم الأشهاد، وعذر ثلاثة قالوا: ما سمعنا منادي رسول الله ﷺ، ولا علمنا بما أراد القوم. وقد كان في حرة فمشى، فقال: "إن الماء قليل، فلا يسبقني إليه أحد"، فوجد قوما قد سبقوه، فلعنهم يومئذ
Bize Züheyr b. Harb rivayet etti, bize Ebû Ahmed el-Kûfî rivayet etti, bize Velîd b. Cemî' rivayet etti, bize Ebü't-Tufeyl rivayet etti, dedi ki: Akabe ehlinden bir adam [ile] [Huzeyfe arasında insanların arasında olan şeylerden biri geçti. Bunun üzerine Huzeyfe: "Allah aşkına sana soruyorum, Akabe ehli kaç kişiydi?"] dedi. Dedi ki: Topluluk adama: "Sana sorduğuna göre ona haber ver" dedi. O da: "Biz onların on dört kişi olduklarını haber alıyorduk" dedi. [Huzeyfe]: "Eğer sen de onlardansan o topluluk on beş kişiydi. Allah'a şahitlik ederim ki onlardan on ikisi dünya hayatında da şahitlerin ayağa kalkacağı günde de Allah'a ve Resûlü'ne karşı harp halindedirler. Üçünün ise mazeretini kabul etti; onlar: 'Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münâdîsini işitmedik, o topluluğun ne yapmak istediğini de bilmedik' dediler" dedi. [Resûlullah] bir harre (taşlık yer)de bulunuyordu; yürüdü ve: "Şüphesiz su azdır, sakın benden önce kimse ona varmasın" buyurdu. Fakat bir grubun kendisinden önce oraya varmış olduğunu gördü ve o gün onlara lânet etti .
وما رواه مسلم أيضا، من حديث قتادة، عن أبي نَضْرة، عن قيس بن عباد، عن عمار بن ياسر قال: أخبرني حذيفة عن النبي ﷺ أنه قال: "في أصحابي اثنا عشر منافقا، لا يدخلون الجنة، ولا يجدون ريحها حتى يلج [الجمل] في سم الخياط: ثمانية تكفيكهم الدُّبَيْلة: سراج من نار يظهر بين أكتافه حتى ينجم من صدورهم"
Yine Müslim'in Katâde'nin hadisinden, onun Ebû Nadre'den, onun Kays b. Ubâd'dan, onun da Ammâr b. Yâsir'den rivayet ettiği şu hadistir; Ammâr dedi ki: Huzeyfe bana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: "Ashabım içinde on iki münafık vardır ki, deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete giremezler ve onun kokusunu dahi alamazlar. Bunlardan sekizine dübeyle yeter: Onların kürek kemikleri arasından belirip göğüslerinden dışarı çıkan ateşten bir kandildir."
ولهذا كان حذيفة يقال له: "صاحب السر، الذي لا يعلمه غيره" أي: من تعيين جماعة من المنافقين، وهم هؤلاء، قد أطلعه عليهم رسول الله ﷺ دون غيره، والله أعلم. وقد ترجم الطبراني في مسند حذيفة تسمية أصحاب العقبة، ثم روى عن علي بن عبد العزيز، عن الزبير بن بكار أنه قال: هم مُعَتِّب بن قشير، ووديعة بن ثابت، وجد بن عبد الله بن نَبْتَل بن الحارث من بني عمرو بن عوف، والحارث بن يزيد الطائي، وأوس بن قَيْظِي، والحارث بن سُوَيْد،
Bundan dolayı Huzeyfe'ye: "Kendisinden başkasının bilmediği sırrın sahibi" denilirdi. Yani münafıklardan bir grubun bizzat tayin edilmesi hususundaki sır; bunlar da işte o kimselerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başkasına değil, yalnızca ona bunları bildirmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Taberânî, Müsned-i Huzeyfe'de Akabe ehlinin isimlendirilmesine dair bir başlık açmış, ardından Ali b. Abdilazîz'den, o da Zübeyr b. Bekkâr'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar; Muattib b. Kuşeyr, Vedîa b. Sâbit, Benî Amr b. Avf'tan Cedd b. Abdillâh b. Nebtel b. el-Hâris, el-Hâris b. Yezîd et-Tâî, Evs b. Kayzî, el-Hâris b. Süveyd,