Binûn

Tevbe Suresi Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وسعد بن زرارة وقيس بن فهد، وسويد وداعس من بني الحبلي، وقيس بن عمرو بن سهل، وزيد بن اللصيت، وسلالة بن الحمام، وهما من بني قينقاع أظهرا الإسلام

Sa'd b. Zürâre , Kays b. Fehd, Benî Hublî'den Süveyd ve Dâis, Kays b. Amr b. Sehl, Zeyd b. el-Lusayt ve Selâle b. el-Hümâm -ki bu ikisi Benî Kaynukâ'dan olup Müslüman görünmüşlerdi- .

وقوله: (وَمَا نَقَمُوا إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ) أي: وما للرسول عندهم ذنب إلا أن الله أغناهم ببركته ويمن سفارته، ولو تمت عليهم السعادة لهداهم الله لما جاء به، كما قال، ﵇ للأنصار: "ألم أجدكم ضُلالا فهداكم الله بي؟ وكنتم متفرقين فألفكم الله بي؟ وعالة فأغناكم الله بي؟ " كلما قال شيئا قالوا: الله ورسوله أمن.

Allah Teâlâ'nın: (وَمَا نَقَمُوا إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ) buyruğu, yani: Onların Resûl'de buldukları tek kusur, Allah'ın onun bereketi ve elçiliğinin uğuruyla kendilerini zenginleştirmiş olmasıdır. Eğer haklarında saadet tamamlanmış olsaydı, Allah onları onun getirdiğine iletirdi; nitekim o aleyhisselâm Ensar'a şöyle buyurmuştur: "Ben sizi sapıklık içinde bulup da Allah benimle size hidayet etmedi mi? Siz darmadağınıkken Allah benimle kalplerinizi kaynaştırmadı mı? Ve siz yoksulken Allah benimle sizi zenginleştirmedi mi?" O her bir şeyi söyledikçe onlar: "Allah ve Resûlü daha lütufkârdır" diyorlardı.

وهذه الصيغة تقال حيث لا ذنب كما قال تعالى: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} [البروج: ٨] وكما قال، ﵇ ما ينقم ابن جميل إلا أن كان فقيرا فأغناه الله".

Bu üslup, ortada hiçbir günah/kusur bulunmadığı durumlarda söylenir; nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} “Onların müminlere kızmaları, sadece Azîz ve Hamîd olan Allah'a iman etmelerindendi” [Bürûc: 8] buyurmuştur. Nitekim o aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur : "İbn Cemîl'in kızması/istememesi, sırf fakir iken Allah'ın kendisini zengin etmesinden başka bir şey değildir."

ثم دعاهم الله ﵎ إلى التوبة فقال: (فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ) أي: وإن يستمروا على طريقهم (يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا) أي: بالقتل والهم والغم، (والآخرة) أي: بالعذاب والنكال والهوان والصغار، (وَمَا لَهُمْ فِي الأرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ) أي: وليس لهم أحد يسعدهم ولا ينجدهم، ولا يحصل لهم خيرا، ولا يدفع عنهم شرا.

Sonra Allah celle celâluhu onları tevbeye davet ederek şöyle buyurdu: (فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ) Yani: Şayet tuttukları yolda devam ederlerse, (يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا) yani öldürülme, tasa ve kederle; (والآخرة) yani azap, ibretlik ceza, zillet ve aşağılanmayla [onları cezalandırır]. (وَمَا لَهُمْ فِي الأرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ) Yani: Yeryüzünde onları mutlu edecek, onlara yardım edecek, kendilerine bir hayır kazandıracak veya onlardan bir şerri defedecek hiç kimse yoktur.

{وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلامُ الْغُيُوبِ (٧٨)}

{وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلامُ الْغُيُوبِ (٧٨)} “Onlardan kimi de: 'Andolsun, eğer Allah bize lütfundan verirse kesinlikle sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a söz vermişti. Fakat [Allah] onlara lütfundan verince, onda cimrilik edip yüz çevirerek dönüp gittiler. Allah'a verdikleri sözü tutmadıkları ve yalan söyledikleri için, [Allah da] kendisiyle karşılaşacakları güne kadar onların kalplerine nifak yerleştirdi. Onlar bilmediler mi ki, şüphesiz Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah, gaybları hakkıyla bilendir.”

يقول تعالى: ومن المنافقين من أعطى الله عهده وميثاقه: لئن أغناه من فضله ليصدقن من ماله، وليكونن من الصالحين. فما وفى بما قال، ولا صدق فيما ادعى، فأعقبهم هذا الصنيع نفاقا سكن في قلوبهم إلى يوم يلقون الله، ﷿، يوم القيامة، عياذا بالله من ذلك.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Münafıklardan kimi de, eğer Allah lütfundan kendisini zengin kılarsa muhakkak malından sadaka vereceğine ve kesinlikle salihlerden olacağına dair Allah'a ahid ve kesin söz verdi. Fakat ne söylediği sözü yerine getirdi, ne de iddia ettiği şeyde sadık kaldı. Bu yaptıkları iş de, kıyamet gününde Allah azze ve celle ile karşılaşacakları güne kadar kalplerine yerleşen bir nifakı miras bıraktı. Bundan Allah'a sığınırız.

وقد ذكر كثير من المفسرين، منهم ابن عباس، والحسن البصري: أن سبب نزول هذه الآية الكريمة في "ثعلبة بن حاطب الأنصاري".

İbn Abbâs ve Hasan-ı Basrî'nin de aralarında bulunduğu müfessirlerin çoğu, bu kerîm ayetin nüzul sebebinin Sa'lebe b. Hâtıb el-Ensârî hakkında olduğunu zikretmişlerdir.

وقد ورد فيه حديث رواه ابن جرير هاهنا وابن أبي حاتم، من حديث مُعان بن رِفَاعة، عن علي بن يزيد، عن أبي عبد الرحمن القاسم بن عبد الرحمن، مولى عبد الرحمن بن يزيد بن معاوية، عن أبي أمامة الباهلي، عن ثعلبة بن حاطب الأنصاري، أنه قال لرسول الله ﷺ: ادع الله أن يرزقني

Bu hususta İbn Cerîr burada ve İbn Ebî Hâtim, Muân b. Rifâa'dan, o Alî b. Yezîd'den, o Abdurrahmân b. Yezîd b. Muâviye'nin azatlısı Ebû Abdirrahmân el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan, o Ebû Ümâme el-Bâhilî'den, o da Sa'lebe b. Hâtıb el-Ensârî'den rivayet edilen bir hadis zikretmişlerdir: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Bana [rızık] vermesi için Allah'a dua et

مالا. فقال رسول الله ﷺ: "ويحك يا ثعلبة قليل تؤدي شكره خير من كثير لا تطيقه". قال: ثم قال مرة أخرى، فقال: "أما ترضى أن تكون مثل نبي الله، فوالذي نفسي بيده لو شئت أن تسير معي الجبال ذهبا وفضة لسارت". قال: والذي بعثك بالحق لئن دعوت الله فرزقني مالا لأعطين كل ذي حق حقه. فقال رسول الله ﷺ: "اللهم ارزق ثعلبة مالا". قال: فاتخذ غنما، فنمت كما ينمو الدود، فضاقت عليه المدينة، فتنحى عنها، فنزل واديا من أوديتها، حتى جعل يصلي الظهر والعصر في جماعة، ويترك ما سواهما. ثم نمت وكَثُرت، فتنحى حتى ترك الصلوات إلا الجمعة، وهي تنمو كما ينمو الدود، حتى ترك الجمعة. فطفق يتلقى الركبان يوم الجمعة، يسألهم عن الأخبار، فقال رسول الله ﷺ: "ما فعل ثعلبة"؟ فقالوا: يا رسول الله، اتخذ غنما فضاقت عليه المدينة. فأخبروه بأمره فقال: "يا ويح ثعلبة، يا ويح ثعلبة، يا ويح ثعلبة". وأنزل الله جل ثناؤه: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} الآية [التوبة: ١٠٣] قال: ونزلت عليه فرائض الصدقة، فبعث رسول الله ﷺ رجلين على الصدقة: رجلا من جُهَيْنَة، ورجلا من سليم، وكتب لهما كيف يأخذان الصدقة من المسلمين، وقال لهما: "مُرا بثعلبة، وبفلان -رجل من بني سليم -فخذا صدقاتهما". فخرجا حتى أتيا ثعلبة، فسألاه الصدقة، وأقرآه كتاب رسول الله ﷺ، فقال: ما هذه إلا جزية. ما هذه إلا أخت الجزية. ما أدري ما هذا انطلقا حتى تفرُغا ثم عُودا إلي. فانطلقا وسمع بهما السلمي، فنظر إلى خيار أسنان إبله، فعزلها للصدقة، ثم استقبلهما بها فلما رأوها قالوا: ما يجب عليك هذا، وما نريد أن نأخذ هذا منك. قال: بلى، فخذوها، فإن نفسي بذلك طيبة، وإنما هي له. فأخذوها منه. فلما فرغا من صدقاتهما رجعا حتى مَرَّا بثعلبة، فقال: أروني كتابكما فنظر فيه، فقال: ما هذه إلا أخت الجزية. انطلقا حتى أرى رأيي. فانطلقا حتى أتيا النبي ﷺ، فلما رآهما قال: "يا ويح ثعلبة" قبل أن يكلمهما، ودعا للسلمي بالبركة، فأخبراه بالذي صنع ثعلبة والذي صنع السلمي، فأنزل الله، ﷿: (وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ) إلى قوله: (وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ) قال: وعند رسول الله ﷺ رجل من أقارب ثعلبة، فسمع ذلك، فخرج حتى أتاه فقال: ويحك يا ثعلبة. قد أنزل الله فيك كذا وكذا. فخرج ثعلبة حتى أتى النبي ﷺ، فسأله أن يقبل منه صدقته، فقال: "إن الله منعني أن أقبل منك صدقتك". فجعل يحثو على رأسه التراب، فقال له رسول الله ﷺ: " [هذا] عملك، قد أمرتك فلم تطعني". فلما أبى أن يقبض رسول الله ﷺ رجع إلى منزله، فقُبِض رسول الله ﷺ ولم يقبل منه شيئا. ثم أتى أبا بكر، ﵁، حين استخلف، فقال: قد علمت منزلتي من رسول الله، وموضعي من الأنصار، فاقبل صدقتي. فقال أبو بكر: لم يقبلها منك رسول الله ﷺ، وأبى أن يقبلها، فقبض أبو بكر ولم يقبلها. فلما وَلِي عمر، ﵁، أتاه فقال: يا أمير المؤمنين، اقبل صدقتي. فقال: لم يقبلها رسول الله ﷺ ولا أبو بكر، وأنا أقبلها منك! فقبض ولم يقبلها؛ ثم ولي عثمان، ﵁، [فأتاه] فسأله أن يقبل صدقته، فقال: لم يقبلها

...mal [ihsan etmesi için]. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yazık sana ey Sa'lebe! Şükrünü eda edebileceğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır.» [Ravi] dedi ki: Sonra Sa'lebe bir kere daha [aynı talepte] bulundu. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah'ın nebîsi gibi olmaya razı olmaz mısın? Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer dağların benimle birlikte altın ve gümüş olarak yürümesini dileseydim mutlaka yürürlerdi» buyurdu. [Sa'lebe]: "Seni hak ile gönderene yemin ederim ki, eğer Allah'a dua edip de O da bana mal ihsan ederse, her hak sahibine hakkını mutlaka veririm" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım! Sa'lebe'ye mal ver» diye dua buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine koyun edindi. Koyunlar kurtçukların üremesi gibi üreyip çoğaldı; öyle ki Medine ona dar geldi. Bunun üzerine oradan ayrılıp Medine'nin vadilerinden birine yerleşti; nihayet öğle ve ikindi namazlarını cemaatle kılıp diğerlerini terk eder oldu. Sonra koyunlar daha da üreyip çoğaldı. [Sa'lebe şehirden daha da] uzaklaştı; nihayet cuma hariç diğer namazları terk etti. Koyunlar kurtçukların çoğalması gibi çoğalmaya devam etti; hatta cuma namazını da terk etti. Cuma günü olunca süvarileri karşılayıp onlara haberleri sormaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sa'lebe ne yaptı?» diye sordu. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Koyun edindi ve Medine ona dar geldi" dediler ve durumunu ona haber verdiler. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Yazık Sa'lebe'ye! Yazık Sa'lebe'ye! Yazık Sa'lebe'ye!» buyurdu. Allah Teâlâ: { خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا } “Onların mallarından sadaka (zekât) al ki, bununla onları temizleyip arındırasın...” [Tevbe: 103] ayetini indirdi. [Ravi] dedi ki: Zekâtın farzları Resûlullah'a indirildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekât toplamak üzere iki adam gönderdi: Biri Cüheyne'den, diğeri Süleym'den bir adam. Müslümanlardan sadakayı nasıl alacaklarını kendilerine yazılı olarak bildirdi ve onlara: «Sa'lebe'ye ve -Benî Süleym'den bir adama işaret ederek- falan adama uğrayın da onların sadakalarını alın» buyurdu. [İkisi] yola çıkıp Sa'lebe'ye vardılar, ondan sadakayı istediler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubunu ona okudular. Sa'lebe: "Bu cizyeden başka bir şey değildir! Bu ancak cizyenin kız kardeşidir (tıpkısıdır)! Bunun ne olduğunu bilmiyorum. Siz işinizi bitirinceye kadar gidin, sonra bana tekrar dönün" dedi. Bunun üzerine gittiler. Süleymî [olan zat] onların geldiğini işitti; develerinin en iyi yaşta olanlarına baktı ve onları sadaka için ayırdı. Sonra o develerle onları karşıladı. Onlar bunu görünce: "Bu sana farz değildir, biz bunu senden almak istemeyiz" dediler. [Süleymî]: "Hayır, alın onu! Muhakkak ki gönlüm bununla hoştur ve bu [sadaka] ancak O'nun (Allah) içindir" dedi. Onlar da bunu ondan aldılar. Sadakaları toplamayı bitirdiklerinde geri dönüp Sa'lebe'ye uğradılar. Sa'lebe: "Mektubunuzu bana gösterin" dedi, ona baktı ve: "Bu ancak cizyenin kız kardeşidir! Siz gidin, ben bir düşüneyim" dedi. Bunun üzerine gittiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna vardılar. [Resûlullah], daha onlar kendisiyle konuşmadan önce onları görür görmez: «Yazık Sa'lebe'ye!» buyurdu ve Süleymî için bereket duasında bulundu. Onlar da Sa'lebe'nin yaptığını ve Süleymî'nin yaptığını haber verdiler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ } “Onlardan kimi de: 'Eğer Allah bize lütfundan verirse mutlaka sadaka veririz...' diye Allah'a ahdetmiştir” ayetinden { وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ } “...ve yalan söylediklerinden ötürüdür” kavline kadar indirdi. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında Sa'lebe'nin akrabalarından bir adam vardı. Bunu işitince çıkıp [Sa'lebe'ye] gitti ve: "Yazık sana ey Sa'lebe! Allah senin hakkında şöyle şöyle [ayetler] indirdi" dedi. Sa'lebe yola çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve sadakasını kabul etmesini istedi. [Resûlullah]: «Allah senin sadakanı kabul etmemi bana yasakladı» buyurdu. Bunun üzerine Sa'lebe başına toprak saçmaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «[Bu] senin kendi amelindir; sana emretmiştim ama sen bana itaat etmedin» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [sadakayı] almaktan imtina edince evine döndü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan hiçbir şey kabul etmeden vefat etti. Sonra Sa'lebe, halife olduğunda Ebû Bekir radıyallâhu anh'a geldi ve: "Resûlullah'ın yanındaki derecemi ve Ensâr arasındaki yerimi bilirsin, sadakamı kabul et" dedi. Ebû Bekir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem senden onu kabul etmedi ve almaktan imtina etti [ben nasıl kabul ederim?]" dedi. Ebû Bekir de onu kabul etmeden vefat etti. Ömer radıyallâhu anh halife olunca ona geldi ve: "Ey Müminlerin Emîri! Sadakamı kabul et" dedi. [Ömer]: "Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir kabul etmemişken ben mi senden kabul edeceğim!" dedi. O da kabul etmeden vefat etti. Sonra Osman radıyallâhu anh halife oldu; [Sa'lebe ona da geldi] ve sadakasını kabul etmesini istedi. [Osman]: "Kabul etmedi...

رسول الله ﷺ ولا أبو بكر ولا عمر، وأنا أقبلها منك! فلم يقبلها منه، وهلك ثعلبة في خلافة عثمان

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer kabul etmemişken ben mi senden kabul edeceğim!" dedi. Ondan sadakayı kabul etmedi ve Sa'lebe Osman'ın hilafetinde öldü .

وقوله تعالى: (بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ) أي: أعقبهم النفاق في قلوبهم بسبب إخلافهم الوعد وكذبهم، كما جاء في الصحيح، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "آية المنافق ثلاث: إذا حدث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا اؤتمن خان" وله شواهد كثيرة، والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: (بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ) buyruğu; yani verdikleri sözü tutmamaları ve yalan söylemeleri sebebiyle kalplerine nifakı miras bıraktı. Nitekim Sahîh'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Münafığın alameti üçtür: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman sözünde durmaz, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder." Bunun pek çok şahidi vardır; doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله: (أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلامُ الْغُيُوبِ) يخبرهم تعالى أنه يعلم السر وأخفى، وأنه أعلم بضمائرهم وإن أظهروا أنه إن حصل لهم أموال تصدقوا منها وشكروا عليها، فإنه أعلم بهم من أنفسهم؛ لأنه تعالى علام الغيوب، أي: يعلم كل غيب وشهادة، وكل سر ونجوى، ويعلم ما ظهر وما بطن.

Allah Teâlâ'nın: (أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلامُ الْغُيُوبِ) buyruğu, Allah Teâlâ'nın gizliyi de gizlinin gizlisini de bildiğini ve şayet malları olursa ondan sadaka verip şükredeceklerini açığa vursalar bile onların iç dünyalarını çok iyi bildiğini haber vermektedir. Zira O, onları kendilerinden daha iyi bilmektedir. Çünkü O Teâlâ Allâmü'l-guyûbdur; yani gaybı da görüneni de, her gizliyi de fısıltıyı da bilir; açığa çıkanı da gizli kalanı da bilir.

{الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٩)}

{الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٩)} “Müminlerden gönüllü olarak sadaka verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.”

وهذه أيضا من صفات المنافقين: لا يسلم أحد من عيبهم ولمزهم في جميع الأحوال، حتى ولا المتصدقون يسلمون منهم، إن جاء أحد منهم بمال جزيل قالوا: هذا مراء، وإن جاء بشيء يسير قالوا: إن الله لغني عن صدقة هذا. كما قال البخاري:

Bu da münafıkların vasıflarındandır: Hiç kimse hiçbir durumda onların ayıplamasından ve dil uzatmasından kurtulamaz; sadaka verenler dahi onların elinden kurtulamaz. Şayet onlardan biri bolca malla gelse "Bu gösterişçidir" derler; şayet az bir şeyle gelse "Şüphesiz Allah bunun sadakasına muhtaç değildir" derler. Nitekim Buhârî şöyle demiştir:

حدثنا عبيد الله بن سعيد، حدثنا أبو النعمان البصري، حدثنا شعبة، عن سليمان، عن أبي وائل، عن أبي مسعود قال: لما نزلت آية الصدقة كنا نتحامل على ظهورنا، فجاء رجل فتصدق بشيء كثير، فقالوا: مرائى. وجاء رجل فتصدق بصاع، فقالوا: إن الله لغني عن صدقة هذا. فنزلت (الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلا جُهْدَهُمْ) الآية.

Bize Ubeydullah b. Saîd rivayet etti, bize Ebü'n-Nu'mân el-Basrî rivayet etti, bize Şu'be, Süleyman'dan, o Ebû Vâil'den, o Ebû Mes'ûd'dan rivayet etti; dedi ki: Sadaka ayeti indiğinde sırtımızda yük taşıyorduk. Bir adam geldi ve çokça bir şey tasadduk etti. "Gösterişçi" dediler. Bir adam da geldi ve bir sâ' tasadduk etti. "Şüphesiz Allah bunun sadakasına muhtaç değildir" dediler. Bunun üzerine: (الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلا جُهْدَهُمْ) ayeti indi.

وقد رواه مسلم أيضا في صحيحه، من حديث شعبة به

Bunu Müslim de Sahîh'inde Şu'be hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، حدثنا الجريري، عن أبي السليل قال: وقف علينا رجل في

İmâm Ahmed şöyle dedi: Bize Yezîd rivayet etti, bize el-Cüreyrî, Ebü's-Selîl'den rivayet etti; dedi ki: Bir adam [şurada] yanımıza gelip durdu:

مجلسنا بالبقيع فقال: حدثني أبي -أو: عمي أنه رأى رسول الله ﷺ بالبقيع، وهو يقول: "من يتصدق بصدقة أشهد له بها يوم القيامة"؟ قال: فحللت من عمامتي لوثا أو لوثين، وأنا أريد أن أتصدق بهما، فأدركني ما يدرك ابن آدم، فعقدت على عمامتي. فجاء رجل لم أر بالبقيع رجلا أشد سوادا [ولا] أصغر منه، ولا أدمَّ ببعير ساقه، لم أر بالبقيع ناقة أحسن منها، فقال: يا رسول الله، أصدقة؟ قال: "نعم" فقال: دونك هذه الناقة. قال: فلمزه رجل فقال: هذا يتصدق بهذه فوالله لهي خير منه. قال: فسمعها رسول الله ﷺ فقال: "كذبت بل هو خير منك ومنها" ثلاث مرات، ثم قال: "ويل لأصحاب المئين من الإبل" ثلاثا. قالوا: إلا من يا رسول الله؟ قال: "إلا من قال بالمال هكذا وهكذا"، وجمع بين كفيه عن يمينه وعن شماله، ثم قال: "قد أفلح المزهد المجهد" ثلاثا: المزهد في العيش، المجهد في العبادة

Bakî'deki meclisimizde bir adam başımızda durup şöyle dedi: Babam -veya amcam- bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Bakî'de şöyle derken gördüğünü rivayet etti: "Kıyamet gününde kendisi lehine şahitlik edeceğim bir sadakayı kim tasadduk eder?" Dedi ki: Sarığımdan bir veya iki sarım çözdüm; onları tasadduk etmek istiyordum. Fakat Âdemoğluna gelen [cimrilik hissi] bana da geldi ve sarığımı tekrar bağladım. Derken Bakî'de ondan daha siyah, [ne de] ondan daha cılız ve daha çirkinini görmediğim bir adam, güttüğü bir deveyle geldi ki Bakî'de ondan daha güzel bir dişi deve görmemiştim. Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, sadaka mı?" "Evet" buyurdu. Adam: "Şu dişi deve senin olsun" dedi. [Ravi] dedi ki: Bir adam onu ayıplayıp: "Bu adam bunu tasadduk ediyor, vallahi deve ondan daha hayırlıdır" dedi. Ravi dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu işitti ve üç defa: "Yalan söyledin! Bilakis o senden de ondan da daha hayırlıdır" buyurdu. Sonra üç defa: "Yüzlerce devesi olanların vay haline!" buyurdu. "Kimin müstesna ey Allah'ın Resûlü?" dediler. "Malla şöyle şöyle yapan [müstesna]" buyurdu ve iki avucunu birleştirip sağına ve soluna [saçar gibi yaptı]. Sonra üç defa şöyle buyurdu: "Müzhid ve müchid olan kurtulmuştur": Yaşantısında azla yetinen (müzhid), ibadette gayret gösteren (müchid) .

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في هذه الآية، وقال: جاء عبد الرحمن بن عوف بأربعين أوقية من ذهب إلى رسول الله ﷺ وجاءه رجل من الأنصار بصاع من طعام، فقال بعض المنافقين: والله ما جاء عبد الرحمن بما جاء به إلا رياء. وقالوا: إن كان الله ورسوله لغنيين عن هذا الصاع

Alî b. Ebî Talha, bu ayet hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Abdurrahman b. Avf, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kırk ukıyye altın getirdi; Ensar'dan bir adam da bir sâ' yiyecek getirdi. Münafıklardan bazıları: "Vallahi Abdurrahman getirdiği şeyi sadece gösteriş için getirdi" dediler. Ve: "Doğrusu Allah da Resûlü de bu bir sâ'a muhtaç değildirler" dediler .

وقال العوفي، عن ابن عباس: إن رسول الله ﷺ خرج إلى الناس يوما فنادى فيهم: أن اجمعوا صدقاتكم. فجمع الناس صدقاتهم، ثم جاء رجل من آخرهم بصاع من تمر، فقال: يا رسول الله، هذا صاع من تمر بت ليلتي أجر بالجرير الماء، حتى نلت صاعين من تمر، فأمسكت أحدهما، وأتيتك بالآخر. فأمره رسول الله ﷺ أن ينثره في الصدقات. فسخر منه رجال، وقالوا: إن الله ورسوله لغنيان عن هذا. وما يصنعان بصاعك من شيء. ثم إن عبد الرحمن بن عوف قال لرسول الله ﷺ: هل بقي أحد من أهل الصدقات؟ فقال "لا" فقال له عبد الرحمن بن عوف: فإن عندي مائة أوقية من ذهب في الصدقات. فقال له عمر بن الخطاب، ﵁: أمجنون أنت؟ قال: ليس بي جنون. قال: فعلت ما فعلت؟ قال: نعم، مالي ثمانية آلاف، أما أربعة آلاف فأقرضها ربي، وأما أربعة آلاف فلي. فقال له رسول الله ﷺ: "بارك الله لك فيما أمسكت وفيما أعطيت". ولمزه المنافقون فقالوا: والله ما أعطى عبد الرحمن عطيته إلا رياء. وهم كاذبون، إنما كان به متطوعا، فأنزل الله، ﷿، عذره وعذر صاحبه المسكين الذي جاء بالصاع من التمر، فقال تعالى في كتابه: (الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ) الآية.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün insanların yanına çıkıp onlara: "Sadakalarınızı toplayıp getirin" diye seslendi. İnsanlar sadakalarını topladılar. Sonra onların arkasından bir adam bir sâ' hurma ile geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, bu bir sâ' hurmadır. Bütün gece ip ile su çektim, nihayet iki sâ' hurma kazandım; birini yanımda tuttum, diğerini de sana getirdim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona hurmayı sadakaların arasına dökmesini emretti. Bazı adamlar onunla alay edip: "Şüphesiz Allah da Resûlü de bundan müstağnidir. Senin bir sâ'ınla ne yapacaklar ki!" dediler. Sonra Abdurrahman b. Avf, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Sadaka ehlinden kimse kaldı mı?" diye sordu. "Hayır" buyurdu. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf ona: "Sadaka olarak yanımda yüz ukıyye altın var" dedi. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ona: "Sen deli misin?" dedi. O: "Delilik bende yoktur" dedi. [Ömer]: "Yaptığını yaptın mı [bunu gerçekten verdin mi]?" dedi. O: "Evet, malım sekiz bin [dirhem]dir; dört binini Rabbime borç verdim, dört bini de benimdir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Tuttuğun şeyde de verdiğin şeyde de Allah seni mübarek kılsın" buyurdu. Münafıklar onu ayıplayıp: "Vallahi Abdurrahman bağışını sırf gösteriş için verdi" dediler. Onlar yalancıdır; o bunu sadece gönüllü olarak vermişti. Bunun üzerine Allah azze ve celle onun ve bir sâ' hurma ile gelen yoksul arkadaşının mazeretini indirip Kitabı'nda şöyle buyurdu: (الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ) ayeti.

وكذا روي عن مجاهد، وغير واحد.

Mücâhid ve pek çok kimseden de böyle rivayet edilmiştir.

وقال ابن إسحاق: كان المطوعون من المؤمنين في الصدقات: عبد الرحمن بن عوف، تصدق

İbn İshâk şöyle dedi: Müminlerden sadakalar konusunda gönüllü olanlar [şunlardı]: Abdurrahman b. Avf; tasadduk etti

بأربعة آلاف درهم، وعاصم بن عدي أخا بني العجلان، وذلك أن رسول الله ﷺ رغب في الصدقات، وحض عليها، فقام عبد الرحمن بن عوف فتصدق بأربعة آلاف، وقام عاصم فتصدق بمائة وسق من تمر، فلمزوهما وقالوا: ما هذا إلا رياء. وكان الذي تصدق بجهده: أبو عقيل أخو بني أنيف الإراشي حليف بني عمرو بن عوف، أتى بصاع من تمر فأفرغه في الصدقة، فتضاحكوا به وقالوا: إن الله لغني عن صاع أبي عَقيل.

dört bin dirhem tasadduk etti; Benî Aclân'ın kardeşi Âsım b. Adiyy de öyle. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sadakaya teşvik edip buna yönlendirmesi üzerine oldu. Abdurrahman b. Avf kalkıp dört bin tasadduk etti, Âsım kalkıp yüz vesk hurma tasadduk etti. Onları ayıplayıp: "Bu sırf gösteriştir" dediler. Gücünün yettiğini tasadduk eden kimse ise şuydu: Benî Amr b. Avf'ın müttefiki Benî Üneyf el-İrâşî'nin kardeşi Ebû Akîl bir sâ' hurma getirip sadakaların içine boşalttı. Onunla alay edip güldüler ve: "Şüphesiz Allah Ebû Akîl'in sâ'ına muhtaç değildir" dediler.

وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا طالوت بن عباد، حدثنا أبو عَوَانة، عن عمر بن أبي سلمة، عن أبيه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "تصدقوا فإني أريد أن أبعث بعثا". قال: فجاء عبد الرحمن بن عوف فقال: يا رسول الله، عندي أربعة آلاف، ألفين أقرضهما ربي، وألفين لعيالي. فقال رسول الله ﷺ: "بارك الله لك فيما أعطيت وبارك لك فيما أمسكت". وبات رجل من الأنصار فأصاب صاعين من تمر، فقال: يا رسول الله، أصبت صاعين من تمر: صاع أقرضه لربي، وصاع لعيالي. قال: فلمزه المنافقون وقالوا: ما أعطى الذي أعطى ابن عوف إلا رياء! وقالوا: ألم يكن الله ورسوله غنيين عن صاع هذا؟ فأنزل الله: (الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ [سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ]) الآية

Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr dedi ki: Bize Tâlût b. Abbâd rivayet etti, bize Ebû Avâne, Ömer b. Ebî Seleme'den, o babasından, o Ebû Hüreyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sadaka verin, zira ben bir askerî müfreze göndermek istiyorum" buyurdu. Dedi ki: Abdurrahman b. Avf geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, yanımda dört bin [dirhem] var; iki binini Rabbime borç veriyorum, iki bini de ailem içindir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Verdiğin şeyde Allah seni mübarek kılsın , tuttuğun şeyde de seni mübarek kılsın" buyurdu. Ensar'dan bir adam da geceleyip iki sâ' hurma kazandı ve: "Ey Allah'ın Resûlü, iki sâ' hurma kazandım: Bir sâ'ı Rabbime borç veriyorum , bir sâ' da ailem içindir" dedi. Dedi ki: Münafıklar onu ayıpladılar ve: "İbn Avf'ın verdiğini sırf gösteriş için verdi!" dediler. Ve: "Allah da Resûlü de bunun sâ'ına muhtaç değiller miydi?" dediler. Bunun üzerine Allah: (الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ [سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ]) ayetini indirdi .

ثم رواه عن أبي كامل، عن أبي عوانة، عن عمر بن أبي سلمة، عن أبيه مرسلا قال: ولم يسنده أحد إلا طالوت.

Sonra bunu Ebû Kâmil'den, o Ebû Avâne'den, o Ömer b. Ebî Seleme'den, o babasından mürsel olarak rivayet etti ve: "Bunu Tâlût'tan başka kimse müsned kılmamıştır" dedi.

وقال الإمام أبو جعفر بن جرير: حدثنا ابن وكيع، حدثنا زيد بن الحُبَاب، عن موسى بن عبيدة، حدثني خالد بن يسار، عن ابن أبي عقيل، عن أبيه قال: بت أجر الجرير على ظهري، على صاعين من تمر، فانقلبت بأحدهما إلى أهلي يتبلغون به، وجئت بالآخر أتقرب [به] إلى رسول الله ﷺ فأتيت رسول الله ﷺ فأخبرته، فقال: "انثره في الصدقة". قال: فسخر القوم وقالوا: لقد كان الله غنيا عن صدقة هذا المسكين. فأنزل الله: (الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ) الآيتين

İmâm Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' rivayet etti, bize Zeyd b. el-Hubâb, Mûsâ b. Ubeyde'den rivayet etti, bana Hâlid b. Yesâr, İbn Ebî Akîl'den, o babasından rivayet etti; dedi ki: İki sâ' hurma karşılığında sırtımda ip çekerek geceledim (çalışıp yük taşıdım). Bir [sâ'] ile ailemin yanına döndüm, onunla geçinsinler diye; diğeriyle de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [sadaka vererek Allah'a] yaklaşmak için [onunla] geldim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e varıp durumu ona haber verdim; bunun üzerine: « انثره في الصدقة » «Onu sadakanın içine saç (kat)» buyurdu. Dedi ki: Bunun üzerine o topluluk alay edip: "Şüphesiz Allah bu yoksulun sadakasından müstağnidir (ihtiyacı yoktur)" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ } “Sadakalar hususunda müminlerden gönüllü bağışta bulunanları... ayıplayanlar” [şeklindeki] iki ayeti indirdi.

وكذا رواه الطبراني من حديث زيد بن الحباب به. وقال: اسم أبي عقيل: حباب. ويقال: عبد الرحمن بن عبد الله بن ثعلبة.

Bunu Taberânî de Zeyd b. el-Hubâb'ın hadisinden bu isnadla rivayet etmiş ve: "Ebû Akîl'in ismi Hubâb'dır; Abdurrahman b. Abdillâh b. Sa'lebe olduğu da söylenir" demiştir.

وقوله: (فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ) وهذا من باب المقابلة على سوء صنيعهم واستهزائهم بالمؤمنين؛ لأن الجزاء من جنس العمل، فعاملهم معاملة من سخر بهم، انتصارا للمؤمنين في الدنيا، وأعد للمنافقين في الآخرة عذابا أليما.

Allah Teâlâ'nın: (فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ) buyruğu, onların kötü amellerine ve müminlerle alay etmelerine karşılık verme babındandır; çünkü ceza amelin cinsindendir. Dünyada müminlerin intikamını almak üzere onlara kendileriyle alay edilen kimsenin muamelesiyle muamele etmiş, ahirette de münafıklar için can yakıcı bir azap hazırlamıştır.

{اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٨٠)}

{اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٨٠)} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme. Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmelerindendir. Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez.”

يخبر تعالى نبيه ﷺ بأن هؤلاء المنافقين ليسوا أهلا للاستغفار، وأنه لو استغفر لهم، ولو سبعين مرة فإن الله لا يغفر لهم.

Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bu münafıkların bağışlanma dilenmeye ehil olmadıklarını, şayet onlar için yetmiş defa bağışlanma dilese bile Allah'ın onları kesinlikle bağışlamayacağını haber vermektedir.

وقد قيل: إن السبعين إنما ذكرت حسما لمادة الاستغفار لهم؛ لأن العرب في أساليب كلامها تذكر السبعين في مبالغة كلامها، ولا تريد التحديد بها، ولا أن يكون ما زاد عليها بخلافها.

Denildi ki: Yetmiş sayısı, onlar için istiğfar kapısını kesin olarak kapatmak amacıyla zikredilmiştir; çünkü Araplar söz üsluplarında sözün mübalağası için yetmişi zikrederler; bununla belirli bir sınırı kastetmezler ve bunun üzerindeki sayının farklı bir hükümde olmasını da murad etmezler.

وقيل: بل لها مفهوم، كما روى العوفي عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ قال لما نزلت هذه الآية: "أسمع ربي قد رخص لي فيهم، فوالله لأستغفرن أكثر من سبعين مرة، لعل الله أن يغفر لهم! " فقال الله من شدة غضبه عليهم: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} [المنافقون: ٦]

Bir diğer görüşe göre ise aksine onun mefhumu (sayısal hükmü) vardır; nitekim el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Rabbimin onlar hakkında bana ruhsat tanıdığını işitiyorum; vallahi, belki Allah onları bağışlar diye yetmiş defadan daha fazla istiğfar edeceğim!" Bunun üzerine Allah onlara olan gazabının şiddetinden dolayı şöyle buyurdu: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Onlar için ha bağışlanma dilemişsin ha dilememişsin, birdir. Allah onları asla bağışlamayacaktır. Şüphesiz Allah, fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez.” [Münâfikûn: 6]

وقال الشعبي: لما ثَقُل عبد الله بن أبي، انطلق ابنه إلى النبي ﷺ فقال: إن أبي قد احتضر، فأحب أن تشهده وتصلي عليه. فقال النبي ﷺ: "ما اسمك". قال الحباب بن عبد الله. قال: "بل أنت عبد الله بن عبد الله، إن الحباب اسم شيطان". قال: فانطلق معه حتى شهده وألبسه قميصه وهو عرق، وصلى عليه، فقيل له: أتصلي عليه [وهو منافق] ؟ قال: "إن الله قال: (إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً) ولأستغفرن له سبعين وسبعين وسبعين".

Şa'bî dedi ki: Abdullah b. Übeyy ağırlaşınca (hastalığı artınca), oğlu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: "Babam can çekişmektedir; yanında bulunmanı ve cenaze namazını kılmanı arzu ederim" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Adın nedir?" diye sordu. O: "Hubâb b. Abdillâh" dedi. [Resûlullah]: "Hayır, sen Abdullah b. Abdillâh'sın; şüphesiz Hubâb bir şeytan ismidir" buyurdu. Dedi ki: Onunla birlikte gitti, nihayet yanında bulundu, terli iken gömleğini ona giydirdi ve cenaze namazını kıldı. Kendisine: "[O bir münafık olduğu halde] onun namazını mı kılıyorsun?" denildi. O: "Şüphesiz Allah: (إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً) buyurmuştur; ben onun için yetmiş, yetmiş ve yetmiş defa istiğfar edeceğim" buyurdu.

وكذا روي عن عُرْوَة بن الزبير ومجاهد بن جُبَير، وقتادة بن دِعَامة. رواها ابن جرير بأسانيده.

Aynı şekilde [bu görüş] Urve b. ez-Zübeyr, Mücâhid b. Cebr ve Katâde b. Diâme'den de rivayet edilmiştir. İbn Cerîr bunu kendi isnadlarıyla rivayet etmiştir.

{فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)}

{فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)} “[Savaştan] geri bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından [evlerinde] oturup kalmalarına sevindiler; Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad etmeyi kerih gördüler ve: 'Sıcakta sefere çıkmayın' dediler. De ki: 'Eğer anlasalardı, cehennem ateşi daha sıcaktır.' Artık kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar.”

يقول تعالى ذَامّا للمنافقين المتخلفين عن صحابة رسول الله ﷺ في غزوة تبوك، وفرحوا بمقعدهم بعد خروجه، (وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا) معه (بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا) أي: بعضهم لبعض: (لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ)؛ وذلك أن الخروج في غزوة تبوك كان في شدة الحر، عند طيب الظلال والثمار، فلهذا قالوا (لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ) قال الله تعالى لرسوله: (قل) لهم: (نَارُ جَهَنَّمَ) التي تصيرون إليها بسبب مخالفتكم (أَشَدُّ حَرًّا) مما فررتم منه من الحر، بل أشد حرا من النار، كما قال الإمام مالك، عن أبي الزِّناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة، أن رسول الله ﷺ قال: "نار بني آدم التي يوقدون بها جزءٌ من سبعين جزءًا [من نار جهنم" فقالوا: يا رسول الله، إن كانت لكافية. قال إنها فضلت عليها بتسعة وستين جزءا] أخرجاه في الصحيحين من حديث مالك، به

Allah Teâlâ, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından geri kalan ve onun çıkışından sonra [evlerinde] oturuşlarına sevinen münafıkları yererek buyuruyor ki: (وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا) onunla birlikte (بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا) yani birbirlerine: (لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ) dediler. Zira Tebük Gazvesi'ne çıkış, sıcağın en şiddetli olduğu, gölgelerin ve meyvelerin tatlı olduğu bir zamandaydı; bu sebeple (لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ) dediler. Allah Teâlâ Resûlü'ne buyurdu ki: Onlara (قل) [de ki]: Muhalefetiniz sebebiyle varacağınız (نَارُ جَهَنَّمَ), kendisinden kaçtığınız o sıcaktan (أَشَدُّ حَرًّا) [daha sıcaktır], bilakis [dünya] ateşinden de daha sıcaktır. Nitekim İmam Mâlik, Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Âdemoğlunun yaktığı şu ateş, [cehennem ateşinin] yetmiş cüzünden bir cüzdür." [Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü, vallahi o elbette yeterliydi. Şöyle buyurdu: "O, buna karşı altmış dokuz cüz üstün kılındı."] Her ikisi bunu Sahîhayn'da Mâlik hadisinden bu isnadla tahric etmişlerdir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، عن أبي الزناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "إن ناركم هذه جزء من سبعين جزءا من نار جهنم، وضربت بالبحر مرتين، ولولا ذلك ما جعل [الله] فيها منفعة لأحد" وهذا أيضا إسناده صحيح

İmam Ahmed dedi ki: Bize Süfyân, Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: "Sizin şu ateşiniz cehennem ateşinin yetmiş cüzünden bir cüzdür. O iki defa denize daldırılmıştır; şayet böyle olmasaydı [Allah] onda hiç kimse için bir fayda var etmezdi." Bunun da isnadı sahihtir .

وقد روى الإمام أبو عيسى الترمذي وابن ماجه، عن عباس الدوري، عن يحيى بن أبي بكير عن شريك، عن عاصم، عن أبي صالح، عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: "أوقد على النار ألف سنة حتى احمرَّت، ثم أوقد عليها ألف سنة حتى ابيضَّت، ثم أوقد عليها ألف سنة حتى اسودت، فهي سوداء كالليل المظلم". ثم قال الترمذي: لا أعلم أحدا رفعه غير يحيى

İmam Ebû Îsâ et-Tirmizî ve İbn Mâce, Abbâs ed-Dûrî'den, o Yahyâ b. Ebî Bükeyr'den , o Şerîk'ten, o Âsım'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ateş üzerine bin yıl yakıldı, nihayet kızardı; sonra üzerine bin yıl yakıldı, nihayet beyazlaştı; sonra üzerine bin yıl yakıldı, nihayet karardı. Artık o, karanlık gece gibi simsiyahtır." Sonra Tirmizî şöyle dedi: Bunu Yahyâ'dan başka merfû kılan birini bilmiyorum .

كذا قال. وقد رواه الحافظ أبو بكر بن مردويه عن إبراهيم بن محمد، عن محمد بن الحسين بن

O böyle demiştir. Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye de bunu İbrâhîm b. Muhammed'den, o Muhammed b. el-Hüseyn b.

مكرم، عن عبيد الله بن سعد عن عمه، عن شريك -وهو ابن عبد الله النخعي -به. وروى أيضا ابن مردويه من رواية مبارك بن فضالة، عن ثابت، عن أنس قال: تلا رسول الله ﷺ: {نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} [التحريم: ٦] قال: "أُوقد عليها ألف عام حتى ابيضت، وألف عام حتى احمرت، وألف عام حتى اسودت، فهي سوداء كالليل، لا يضيء لهبها"

Mükrem'den, o Ubeydullah b. Sa'd'dan , o amcasından, o da Şerîk'ten -ki o İbn Abdillâh en-Nahaî'dir- bu isnadla rivayet etmiştir. İbn Merdûye ayrıca Mübârek b. Fadâle'nin rivayetinden, o Sâbit'ten, o Enes'ten rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} “Yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateş” [Tahrîm: 6] ayetini okudu ve şöyle buyurdu: "Onun üzerine bin yıl yakıldı nihayet beyazlaştı, bin yıl yakıldı nihayet kızardı, bin yıl yakıldı nihayet karardı; artık o, alevi aydınlatmayan karanlık gece gibidir" .

وروى الحافظ أبو القاسم الطبراني من حديث تمام بن نَجِيح -وقد اختلف فيه -عن الحسن، عن أنس مرفوعا: "لو أن شرارة بالمشرق -أي من نار جهنم -لوجد حرها مَنْ بالمغرب"

Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî, -hakkında ihtilaf edilmiş olan- Temmâm b. Necîh'in hadisinden, o Hasan'dan, o da Enes'ten merfû olarak rivayet etti: "Eğer doğuda bir kıvılcım -yani cehennem ateşinden bir kıvılcım- olsaydı, batıda olan kimse onun hararetini hissederdi" .

وروى الحافظ أبو يعلى عن إسحاق بن أبي إسرائيل، عن أبي عبيدة الحداد، عن هشام بن حسان عن محمد بن شبيب، عن جعفر بن أبي وحشية، عن سعيد بن جُبَير، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لو كان هذا المسجد مائة ألف أو يزيدون، وفيهم رجل من أهل النار فتنفس فأصابهم نفسه، لاحترق المسجد ومن فيه" غريب.

Hâfız Ebû Ya'lâ; İshâk b. Ebî İsrâîl'den, o Ebû Ubeyde el-Haddâd'dan, o Hişâm b. Hassân'dan , o Muhammed b. Şebîb'den, o Ca'fer b. Ebî Vahşiyye'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şu mescidde yüz bin veya daha fazla kişi olsa ve içlerinde cehennem ehlinden bir adam bulunup nefes alsa da nefesi onlara isabet etse, mescid de içindekiler de mutlaka yanardı." Garibtir.

وقال الأعمش عن أبي إسحاق، عن النعمان بن بشير قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أهون أهل النار عذابا يوم القيامة لمن له نعلان وشِرَاكان من نار، يغلي منهما دماغه كما يغلي المرجل، لا يرى أحدا من أهل النار أشدُّ عذابا منه، وإنه أهونهم عذابا". أخرجاه في الصحيحين، من حديث الأعمش

el-A'meş, Ebû İshâk'tan, o Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde cehennem ehlinin azap bakımından en hafifi, ateşten iki ayakkabısı ve iki ayakkabı bağı olan kimsedir ki bunlardan dolayı kazanın kaynaması gibi beyni kaynar; cehennem ehlinden hiç kimseyi kendisinden daha şiddetli azap gören biri olarak görmez, halbuki o azapça onların en hafif olanıdır." Her ikisi bunu Sahîhayn'da el-A'meş'in hadisinden tahric etmişlerdir .

وقال مسلم أيضا: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا يحيى بن أبي بُكَيْر حدثنا زهير بن محمد، عن سهيل بن أبي صالح، عن النعمان بن أبي عياش عن أبي سعيد الخدري، أن رسول الله ﷺ قال: "إن أدنى أهل النار عذابا يوم القيامة ينتعل بنعلين من نار، يغلي دماغه من حرارة نعليه"

Müslim de şöyle dedi: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr rivayet etti, bize Züheyr b. Muhammed, Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o Nu'mân b. Ebî Ayyâş'tan , o Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde cehennem ehlinin azapça en aşağı derecede olanı ateşten iki ayakkabı giyer de ayakkabılarının hararetinden beyni kaynar."

وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى، عن ابن عجلان، سمعت أبي، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "إن أدنى أهل النار عذابا رجل يجعل له نعلان يغلي منهما دماغه"

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ, İbn Aclân'dan rivayet etti; babamı Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyururken işittim: "Cehennem ehlinin azapça en aşağı derecede olanı, kendisine ateşten iki ayakkabı konulan ve bunlardan dolayı beyni kaynayan bir adamdır."

وهذا إسناد جيد قوي، رجاله على شرط مسلم، والله أعلم.

Bu, ceyyid ve kuvvetli bir isnaddır; ravileri Müslim'in şartı üzeredir. En doğrusunu Allah bilir.

والأحاديث والآثار النبوية في هذا كثيرة، وقال الله تعالى في كتابه العزيز: {كَلا إِنَّهَا لَظَى * نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} [المعارج: ١٦، ١٥] وقال تعالى: {يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ * يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ * وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ * كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} [الحج: ١٩ - ٢٢] وقال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} [النساء: ٥٦]

Bu husustaki nebevî hadisler ve eserler pek çoktur. Allah Teâlâ Aziz Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {كَلا إِنَّهَا لَظَى * نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Hayır! Şüphesiz o alevlenen bir ateştir, başın derisini soyup kavurandır” [Meâric: 15-16]. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ * يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ * وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ * كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Başlarının üstünden kaynar su dökülür. Bununla karınlarındakiler ve derileri eritilir. Onlar için demirden kamçılar da vardır. Her ne zaman kederden dolayı oradan çıkmak isteseler, oraya geri döndürülürler ve 'Tadın yakıcı azabı!' [denilir].” [Hac: 19-22]. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} “Ayetlerimizi inkâr edenleri elbette ateşe yaslayacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz.” [Nisâ: 56].

وقال تعالى في هذه الآية الكريمة [الأخرى] (قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ) أي: لو أنهم يفقهون ويفهمون لنفروا مع الرسول في سبيل الله في الحر، ليتقوا به حَرَّ جهنم، الذي هو أضعاف أضعاف هذا، ولكنهم كما قال الآخر

Allah Teâlâ bu kerîm ayette [de] : (قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ) buyurmuştur; yani: Şayet anlasalar ve idrak etselerdi, bunun kat kat fazlası olan cehennem sıcağından korunmak için o sıcakta Resûl ile birlikte Allah yolunda sefere çıkarlardı. Fakat onlar şairin dediği gibidirler :

كالمستجير من الرمضاء بالنار

Kızgın kumdan kaçıp ateşe sığınan kimse gibi...

وقال الآخر:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

عُمرُكَ بالحميَة أفْنَيْتَه … مَخَافَةَ البارد والحَار

Ömrünü perhizle tükettin… Soğuk ve sıcak korkusundan,

وَكانَ أولَى بك أنْ تَتقي … مِنَ المعَاصِي حَذرَ النَّار

Oysa sana daha layık olan, ateş korkusuyla günahlardan sakınmandı.

ثم قال [الله] تعالى ﷻ، متوعدا لهؤلاء المنافقين على صنيعهم هذا: (فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ)

Sonra [Allah] Teâlâ celle celâluhu, bu yaptıklarından ötürü bu münafıkları tehdit ederek şöyle buyurdu: (فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) “Artık kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar!”

قال ابن أبي طلحة، عن ابن عباس: الدنيا قليل، فليضحكوا فيها ما شاءوا، فإذا انقطعت الدنيا وصاروا إلى الله، ﷿، استأنفوا بكاء لا ينقطع أبدا. وكذا قال أبو رَزِين، والحسن، وقتادة، والربيع بن خُثَيم، وعون العقيلي وزيد بن أسلم.

İbn Ebî Talha, İbn Abbas'tan rivayet etti: Dünya azdır; dünyada diledikleri kadar gülsünler. Dünya sona erip Allah'a azze ve celle vardıklarında, asla kesilmeyecek bir ağlayışa başlayacaklardır. Ebû Razîn, el-Hasan, Katâde, er-Rebî' b. Huseym, Avn el-Ukaylî ve Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.

وقال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا عبد الله بن عبد الصمد بن أبي خداش، حدثنا محمد بن حميد عن ابن المبارك، عن عمران بن زيد، حدثنا يزيد الرَّقاشي، عن أنس بن مالك قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يا أيها الناس، ابكوا، فإن لم تبكوا فتباكوا، فإن أهل النار يبكون حتى تسيل دموعهم في وجوههم كأنها جداول، حتى تنقطع الدموع فتسيل الدماء فتقرح العيون. فلو أن سُفُنًا أُزْجِيَتْ فيها لَجرَت".

Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî dedi ki: Bize Abdullah b. Abdussamed b. Ebî Hıdaş rivayet etti, bize Muhammed b. Humeyd İbnü'l-Mübarek'ten, o İmrân b. Zeyd'den rivayet etti, bize Yezîd er-Rakkâşî, Enes b. Mâlik'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Ey insanlar, ağlayınız! Şayet ağlayamazsanız ağlar gibi yapınız. Çünkü cehennem ehli ağlarlar; öyle ki gözyaşları yüzlerinde dereler gibi akar. Nihayet gözyaşları tükenir ve kan akar da gözler yara olur. Öyle ki şayet orada gemiler yüzdürülseydi yüzerdi."

ورواه ابن ماجه من حديث الأعمش، عن يزيد الرقاشي، به

İbn Mâce de bunu el-A'meş'in rivayetinden, Yezîd er-Rakkâşî yoluyla bu isnadla rivayet etmiştir.

وقال الحافظ أبو بكر بن عبد الله بن محمد بن أبي الدنيا: حدثنا محمد بن العباس، حدثنا حماد الجزري، عن زيد بن رُفَيْع، رفعه قال: "إن أهل النار إذا دخلوا النار بكوا الدموع زمانا، ثم بكوا القيح زمانا" قال: "فتقول لهم الخَزَنَة: يا معشر الأشقياء، تركتم البكاء في الدار المرحوم فيها أهلها في الدنيا، هل تجدون اليوم من تستغيثون به؟ قال: فيرفعون أصواتهم: يا أهل الجنة، يا معشر الآباء والأمهات والأولاد، خرجنا من القبور عطاشا، وكنا طول الموقف عطاشا، ونحن اليوم عطاش، فأفيضوا علينا من الماء أو مما رزقكم الله، فيدعون أربعين سنة لا يجيبهم، ثم يجيبهم: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} [الزخرف: ٧٧] فييأسون من كل خير"

Hâfız Ebû Bekr b. Abdillah b. Muhammed b. Ebî'd-Dünyâ dedi ki: Bize Muhammed b. el-Abbâs rivayet etti, bize Hammâd el-Cezerî, Zeyd b. Rufe'den merfû olarak rivayet etti; o şöyle dedi: "Cehennem ehli cehenneme girdiklerinde bir süre gözyaşı dökerler, sonra da bir süre irin dökerler." Dedi ki: "Bunun üzerine [cehennem] bekçileri onlara der ki: 'Ey bedbahtlar topluluğu! Dünyada ehline merhamet olunan yurtta ağlamayı terk ettiniz. Bugün kendisinden yardım isteyeceğiniz birini bulabiliyor musunuz?'" Dedi ki: "Bunun üzerine seslerini yükseltip : 'Ey cennet ehli, ey babalar, analar ve evlatlar topluluğu! Kabirlerden susuz çıktık, mahşer yeri boyunca susuzduk, bugün de sususuz. Üzerimize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün!' [derler]. Kırk yıl yalvarırlar, onlara cevap verilmez. Sonra onlara: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Şüphesiz siz [burada] kalacaksınız” [Zuhruf: 77] diye cevap verilir; bunun üzerine her türlü hayırdan ümitlerini keserler."

{فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ (٨٣)}

{فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ (٨٣)} “Eğer Allah seni onlardan bir fırkanın yanına döndürür de onlar [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: 'Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz. Artık geride kalanlarla beraber oturun!'”

يقول تعالى آمرا لرسوله ﵊ (فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ) أي: ردك الله من غَزْوَتك هذه (إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ) قال قتادة: ذكر لنا أنهم كانوا اثني عشر رجلا (فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ) أي: معك إلى غزوة أخرى، (فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا) أي: تعزيرا لهم وعقوبة. ثم علل ذلك بقوله: (إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ) وهذا كقوله تعالى: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ١١٠] فإن من جزاء السيئة السيئة بعدها كما أن من ثواب الحسنة الحسنة بعدها، كما قال في عُمرة الحديبية: {سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ} [الفتح: ١٥]

Allah Teâlâ Resûlü'ne aleyhisselâm emrederek şöyle buyurmaktadır: (فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ) Yani: Allah seni bu gazvenden geri çevirirse, (إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ) Katâde dedi ki: Bize onların on iki kişi oldukları zikredildi. (فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ) Yani: Başka bir gazveye seninle birlikte [çıkmak için izin isterlerse], (فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا) Yani: Onlara bir tazir ve ceza olarak. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: (إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ) Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Onların kalplerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi ters yüz ederiz” [En'âm: 110]. Zira kötülüğün cezası ardından gelen kötülüktür; nitekim iyiliğin mükâfatı da ardından gelen iyiliktir. Hudeybiye umresinde de şöyle buyurmuştur: {سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ} “O geride bırakılanlar, siz ganimetleri almak için gittiğinizde: 'Bizi bırakın da size uyalım' diyeceklerdir. Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: 'Bize asla uymayacaksınız; daha önce Allah da böyle buyurmuştu.'” [Fetih: 15].

وقوله تعالى: (فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ) قال ابن عباس: أي الرجال الذين تخلفوا عن الغزاة. وقال قتادة: (فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ) أي: مع النساء.

Allah Teâlâ'nın: (فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ) buyruğu hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: Yani savaştan geri kalan adamlarla. Katâde ise: (فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ) Yani: Kadınlarla, demiştir.

قال ابن جرير: وهذا لا يستقيم؛ لأن جمع النساء لا يكون بالياء والنون، ولو أريد النساء لقال: فاقعدوا مع الخوالف، أو الخالفات، ورجح قول ابن عباس ﵄

İbn Cerîr dedi ki: Bu doğru olmaz; çünkü kadınların çoğulu yâ ve nûn ile yapılmaz. Şayet kadınlar kastedilseydi: 'Havalif' veya 'Hâlifât ile oturun' derdi. İbn Cerîr, İbn Abbas'ın radıyallâhu anhümâ görüşünü tercih etmiştir.

{وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (٨٤)}

{وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (٨٤)} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve onun kabri başında da durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler ve fasıklar olarak öldüler.”

أمر الله تعالى رسوله ﷺ أن يَبْرَأ من المنافقين، وألا يصلي على أحد منهم إذا مات، وألا

Allah Teâlâ Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e münafıklardan berî olmasını (uzak durmasını), içlerinden biri öldüğünde üzerine namaz kılmamasını ve

يقوم على قبره ليستغفر له أو يدعو له؛ لأنهم كفروا بالله ورسوله، وماتوا عليه. وهذا حكم عام في كل من عرف نفاقه، وإن كان سبب نزول الآية في عبد الله بن أُبَيّ بن سلول رأس المنافقين، كما قال البخاري:

ona istiğfar etmek yahut dua etmek için kabri başında durmamasını emretti; zira onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmişler ve bu hal üzere ölmüşlerdir. Ayetin nüzul sebebi, münafıkların reisi Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında olsa da bu, nifakı bilinen herkes hakkında genel bir hükümdür; nitekim Buhârî şöyle demiştir:

حدثنا عُبَيد بن إسماعيل، عن أبي أسامة، عن عبيد الله، عن نافع، عن ابن عمر قال: لما توفي عبد الله -هو ابن أبي -جاء ابنه عبد الله بن عبد الله إلى رسول الله ﷺ، فسأله أن يعطيه قميصه يُكَفِّن فيه أباه، فأعطاه، ثم سأله أن يصلي عليه، فقام رسولُ الله ﷺ ليصلي عليه، فقام عمر فأخذ بثوب رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله، تصلي عليه وقد نهاك ربك أن تصلي عليه؟! فقال رسول الله ﷺ: "إنما خيرني الله فقال: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} وسأزيده على السبعين". قال: إنه منافق! قال: فصلى عليه [رسولُ الله ﷺ] فأنزل الله، ﷿، آية: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ)

Bize Ubeyd b. İsmâil, Ebû Üsâme'den, o Ubeydullah'tan, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etti; dedi ki: Abdullah -yani İbn Übey- vefat edince oğlu Abdullah b. Abdullah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip babasını içine kefenlemek için gömleğini kendisine vermesini istedi. O da verdi. Sonra üzerine namaz kılmasını istedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine namaz kılmak için ayağa kalktı; bunun üzerine Ömer kalkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden tuttu ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Rabbin sana onun üzerine namaz kılmanı yasaklamışken onun üzerine namaz mı kılıyorsun?!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah beni serbest bıraktı ve: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için ister istiğfar et, ister istiğfar etme; onlar için yetmiş defa istiğfar etsen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” buyurdu. Ben yetmişten fazlasını da yapacağım' buyurdu. [Ömer]: 'O bir münafıktır!' dedi. [İbn Ömer] dedi ki: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onun üzerine namaz kıldı , bunun üzerine Allah azze ve celle: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ) “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve onun kabri başında da durma!” ayetini indirdi.

وكذا رواه مسلم عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن أبي أسامة حماد بن أسامة، به

Müslim de bunu Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Ebû Üsâme Hammâd b. Üsâme'den aynı şekilde rivayet etmiştir.

ثم رواه البخاري عن إبراهيم بن المنذر، عن أنس بن عياض، عن عبيد الله -وهو ابن عمر -العمري -به وقال: فصلى عليه، وصلينا معه، وأنزل الله: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا) الآية.

Sonra Buhârî bunu İbrâhim b. el-Münzir'den, o Enes b. İyâz'dan, o Ubeydullah'tan -ki o İbn Ömer el-Ömerî'dir- aynı şekilde rivayet etti ve dedi ki: 'Onun üzerine namaz kıldı, biz de onunla beraber kıldık. Allah da: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا) ayetini indirdi.'

وهكذا رواه الإمام أحمد، عن يحيى بن سعيد القطان، عن عبيد الله، به

İmam Ahmed de bunu Yahyâ b. Saîd el-Kattân'dan, o Ubeydullah'tan aynı şekilde rivayet etmiştir.

وقد رُوي من حديث عمرَ بن الخطاب نفسه أيضا بنحو من هذا، فقال الإمام أحمد:

Bu, Ömer b. el-Hattâb'ın bizzat kendi hadisinden de buna benzer şekilde rivayet edilmiştir. İmam Ahmed dedi ki:

حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، عن ابن إسحاق، حدثني الزهري، عن عبيد الله بن عبد الله، عن ابن عباس قال: سمعت عمرَ بن الخطاب، ﵁. يقول لما تُوفي عبد الله بن [أبي دعي رسول الله ﷺ للصلاة عليه، فقام إليه، فلما وقف عليه يريد الصلاة تحولتُ حتى قمت في صدره، فقلت: يا رسول الله، أعلى عَدُوِّ الله عبد الله بن] أبي القائل يوم كذا: كذا وكذا -يُعَدِّد أيامه -قال: ورسول الله ﷺ يتبسم، حتى إذا أكثرت عليه قال: "أخِّر عني يا عمر، إني خُيِّرت فاخترتُ، قد قيل لي: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} [التوبة: ٨٠] لو أعلم أنى إن زدت على السبعين غُفر له لزدت". قال: ثم صلى عليه، ومشى معه، وقام على قبره حتى فُرغ منه -قال: فَعَجَبٌ لي وجراءتي على رسول الله ﷺ، والله ورسوله أعلم! قال: فوالله ما كان إلا يسيرًا حتى نزلت هاتان الآيتان: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ)

Bize Ya'kūb anlattı, bize babam İbn İshâk'tan anlattı, [o dedi ki:] bana ez-Zührî Ubeydullâh b. Abdillâh'tan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: [İbn Abbâs] dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'ı radıyallâhu anh şöyle derken işittim: Abdullah b. [Ubey vefat edince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kılmaya çağrıldı. Bunun üzerine [Resûlullah] onun için kalktı. Namazını kılmak üzere başında durunca, dönüp tam göğsünün hizasında durdum ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Filan gün şöyle şöyle diyen Allah'ın düşmanı Abdullah b.] Ubey'in mi [cenaze namazını kılacaksın]?" dedim —onun [geçmişteki] günlerini sayıp döküyordu—. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise tebessüm ediyordu. Nihayet ben ısrarı artırınca: «Benden geri dur ey Ömer! Şüphesiz ben serbest bırakıldım ve tercihimi yaptım. Bana: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} [et-Tevbe: 80] “Onlar için ister bağışlanma dile ister bağışlanma dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” denildi. Şayet yetmişten fazla bağışlanma dilediğimde onun bağışlanacağını bilseydim, kesinlikle artırırdım» buyurdu. [Ömer] dedi ki: Sonra [Resûlullah] onun cenaze namazını kıldı, [cenazesiyle birlikte] yürüdü ve defni tamamlanıncaya kadar kabri başında durdu. [Ömer] dedi ki: Kendime ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı bu cüretkârlığıma hayret ettim! Doğrusunu Allah ve Resûlü bilir. [Ömer devamla] dedi ki: Vallahi üzerinden çok az bir zaman geçmişti ki şu iki ayet nazil oldu: {وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını ebediyen kılma ve kabri başında da durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler ve fasık kimseler olarak öldüler.”

فما صلى رسول الله ﷺ بعده على منافق، ولا قام على قبره، حتى قبضه الله، ﷿.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan sonra Allah azze ve celle canını alıncaya kadar hiçbir münafığın üzerine namaz kılmadı ve kabri başında durmadı.

وهكذا رواه الترمذي في "التفسير" من حديث محمد بن إسحاق، عن الزهري، به وقال: حسن صحيح. ورواه البخاري عن يحيى بن بُكَير، عن الليث، عن عُقَيل، عن الزهري، به، فذكر مثله وقال: "أخّر عني يا عمر". فلما أكثرت عليه قال: "إنِّي خُيِّرت فاخترتُ، ولو أعلم أنى إن زدت على السبعين يُغْفَر له لزدت عليها". قال: فصلى عليه رسول الله ﷺ ثم انصرف، فلم يلبث إلا يسيرا حتى نزلت الآيتان من براءة: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ) الآية، فعجبتُ بعد من جُرْأتي على رسول الله ﷺ، ورسول الله ﷺ أعلم.

Bunu Tirmizî de "Tefsir"de Muhammed b. İshâk'ın hadisinden, o ez-Zührî'den aynı şekilde rivayet etti ve: 'Hasen-sahihtir' dedi. Buhârî de Yahyâ b. Bükeyr'den, o Leys'ten, o Ukayl'den, o ez-Zührî'den aynı şekilde rivayet ederek benzerini zikretti ve: "Benden geri dur ey Ömer" dedi. Ben ısrarı artırınca: "Doğrusu ben serbest bırakıldım ve tercihimi yaptım. Şayet yetmişten fazla istiğfar edersem onun bağışlanacağını bilsem mutlaka artırırdım" buyurdu. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun üzerine namaz kıldı, sonra ayrıldı. Çok geçmeden Berâe [Tevbe] suresinden şu iki ayet indi: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ)... ayet. [Ömer dedi ki:] Sonradan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı cüretkârlığıma şaştım; oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem en iyi bilendir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن أبي عُبَيد، حدثنا عبد الملك، عن أبي الزبير، عن جابر قال: لما مات عبد الله بن أبيّ، أتى ابنه النبيّ ﷺ فقال: يا رسول الله، إنك إن لم تأته لم نزل نُعَيَّر بهذا. فأتاه النبي ﷺ، فوجده قد أدخل في حفرته، فقال: أفلا قبل أن تدخلوه! فَأخرجَ من حُفرته، وتَفَل عليه من قرنه إلى قدمه، وألبسه قميصه.

İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Ubeyd rivayet etti, bize Abdülmelik, Ebû'z-Zübeyr'den, o Câbir'den rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Übey öldüğünde oğlu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şayet sen ona gitmezsen biz bununla kınanıp dururuz' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona gitti; onu çukuruna konulmuş buldu ve: "Onu koymadan önce haber verseydiniz ya!" buyurdu. Çukurundan çıkarıldı, başından ayağına kadar üzerine tükürüğünden üfledi ve gömleğini ona giydirdi.

ورواه النسائي، عن أبي داود الحراني، عن يعلى بن عبيد، عن عبد الملك -وهو ابن أبي سليمان به

Bunu Nesâî de Ebû Dâvûd el-Harrânî'den, o Ya'lâ b. Ubeyd'den, o Abdülmelik'ten -ki o İbn Ebî Süleymân'dır- aynı şekilde rivayet etmiştir.

وقال البخاري: حدثنا عبد الله بن عثمان، أخبرنا ابن عُيَينة، عن عمرو، سمع جابر بن عبد الله قال: أتى النبيّ ﷺ عبد الله بن أبيّ بعد ما أدخل في قبره، فأمر به فأخرج، ووضع على ركبتيه، ونفث عليه من ريقه، وألبسه قميصه، والله أعلم

Buhârî dedi ki: Bize Abdullah b. Osmân rivayet etti, bize İbn Uyeyne, Amr'dan haber verdi; o Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işitmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kabrine konulduktan sonra Abdullah b. Übey'e geldi; emretti, o da çıkarıldı. Dizleri üzerine konuldu, tükürüğünden üzerine üfledi ve gömleğini ona giydirdi; doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقد رواه أيضا في غير موضع مع مسلم والنسائي، من غير وجه، عن سفيان بن عيينة، به

Bunu başka bir yerde de Müslim ve Nesâî ile birlikte Süfyân b. Uyeyne'den farklı yollarla aynı şekilde rivayet etmiştir.

وقال الإمام أبو بكر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق البزار في مسنده: حدثنا عمرو بن علي، حدثنا يحيى، حدثنا مجالد، حدثنا عامر، حدثنا جابر (ح) وحدثنا يوسف بن موسى، حدثنا عبد الرحمن بن مغراء الدوسي، حدثنا مجالد، عن الشعبي، عن جابر قال: مات رأس المنافقين -قال يحيى بن سعيد: بالمدينة -فأوصى أن يصلي عليه النبي ﷺ، فجاء ابنه إلى رسول الله ﷺ فقال:

İmam Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâlik el-Bezzâr Müsned'inde dedi ki: Bize Amr b. Alî rivayet etti, bize Yahyâ rivayet etti, bize Mücâlid rivayet etti, bize Âmir rivayet etti, bize Câbir rivayet etti. (H) Ve bize Yûsuf b. Mûsâ rivayet etti, bize Abdurrahmân b. Mağrâ ed-Devsî rivayet etti, bize Mücâlid, Şa'bî'den, o da Câbir'den rivayet etti, dedi ki: Münafıkların reisi öldü -Yahyâ b. Saîd: Medine'de, dedi- ve cenaze namazını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıldırmasını vasiyet etti. Bunun üzerine oğlu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi:

إن أبي أوصى أن يكفن في قميصك -وهذا الكلام في حديث عبد الرحمن بن مغراء -قال يحيى في حديثه: فصلى عليه، وألبسه قميصه، فأنزل الله تعالى: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ) وزاد عبد الرحمن: وخلع النبي ﷺ قميصه، فأعطاه إياه، ومشى فصلى عليه، وقام على قبره، فأتاه جبريل، ﵇، لما ولى قال: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ) وهذا إسناد لا بأس به، وما قبله شاهد له.

'Babam senin gömleğinle kefenlenmeyi vasiyet etti' -bu söz Abdurrahman b. Mağrâ'nın hadisindedir-. Yahyâ hadisinde şöyle dedi: 'Onun üzerine namaz kıldı ve gömleğini ona giydirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ) buyruğunu indirdi.' Abdurrahman şunu ziyade etti: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gömleğini çıkarıp ona verdi; yürüdü, üzerine namaz kıldı ve kabri başında durdu. Dönüp gideceği sırada Cibrîl aleyhisselâm ona gelip: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ) dedi.' Bu, bir sakıncası olmayan bir isnaddır ve önceki rivayet de buna şahittir.

وقال الإمام أبو جعفر الطبري: حدثنا [أحمد بن إسحاق، حدثنا] أبو أحمد، حدثنا حماد بن سلمة، عن يزيد الرقاشي، عن أنس: أن رسول الله ﷺ أراد أن يصلي على عبد الله بن أبيّ، فأخذ جبريل بثوبه وقال: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ)

İmam Ebû Ca'fer et-Taberî dedi ki: Bize [Ahmed b. İshâk rivayet etti, bize] Ebû Ahmed rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme, Yezîd er-Rakkâşî'den, o Enes'ten rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Übey'in üzerine namaz kılmak istedi; bunun üzerine Cibrîl elbisesinden tuttu ve: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ) dedi.

ورواه الحافظ أبو يعلى في مسنده، من حديث يزيد الرقاشي وهو ضعيف.

Bunu Hâfız Ebû Ya'lâ Müsned'inde Yezîd er-Rakkâşî'nin hadisinden rivayet etmiştir ki o zayıftır.

وقال قتادة: أرسل عبد الله بن أبيّ إلى رسول الله ﷺ وهو مريض، فلما دخل عليه قال له النبي ﷺ: "أهلكك حبّ يهود". قال: يا رسول الله، إنما أرسلتُ إليك لتستغفر لي، ولم أرسل إليك لتؤنبني! ثم سأله عبد الله أن يعطيه قميصه أن يكفن فيه أباه، فأعطاه إياه، وصلى عليه، وقام على قبره، فأنزل الله، ﷿: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ)

Katâde dedi ki: Abdullah b. Übey hastayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber gönderdi. Yanına girdiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Yahudileri sevmek seni helak etti" buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben sana bana istiğfar edesin diye haber gönderdim, beni azarlayasın diye göndermedim!' dedi. Sonra Abdullah kendisinden babasını içine kefenlemek üzere gömleğini vermesini istedi. O da bunu ona verdi, üzerine namaz kıldı ve kabri başında durdu. Bunun üzerine Allah azze ve celle: (وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ) buyruğunu indirdi.

وقد ذكر بعض السلف أنه إنما ألبسه قميصه؛ لأن عبد الله بن أُبيّ لما قدم العباس طُلب له قميص، فلم يُوجَد على تفصيله إلا ثوب عبد الله بن أُبيّ؛ لأنه كان ضخمًا طويلا ففعل ذلك به رسول الله ﷺ، مكافأة له، فالله أعلم، ولهذا كان رسول الله ﷺ بعد نزول هذه الآية الكريمة عليه لا يصلي على أحد من المنافقين، ولا يقوم على قبره، كما قال الإمام أحمد:

Selef'ten bazıları, ona gömleğini giydirmesinin sebebinin şu olduğunu zikretmişlerdir: Abbâs geldiğinde kendisi için bir gömlek aranmış, ancak iri ve uzun boylu olduğu için Abdullah b. Übey'in elbisesinden başka ona uygun boyutta bir gömlek bulunamamıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona bir karşılık olsun diye bunu yaptı; doğrusunu en iyi Allah bilir. İşte bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu kerîm ayetin kendisine inmesinden sonra hiçbir münafığın üzerine namaz kılmadı ve kabri başında da durmadı; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، عن أبيه، حدثني عبد الله بن أبي قتادة عن أبيه قال: كان رسول الله ﷺ إذا دعي لجنازة سأل عنها، فإن أثني عليها خيرًا قام فصلى عليها، وإن أثني عليها غير ذلك قال لأهلها: "شأنكم بها"، ولم يصل عليها

Bize Ya'kūb rivayet etti, bize babam babasından rivayet etti, bana Abdullah b. Ebî Katâde babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir cenazeye çağrıldığında onun hakkında sorardı; şayet hakkında hayırla övgüde bulunulursa kalkar ve üzerine namaz kılardı. Eğer hakkında bundan başkası söylenirse, ailesine: "Onunla siz ilgilenin" der ve üzerine namaz kılmazdı.

وكان عمر بن الخطاب لا يصلي على جنازة من جُهِل حاله، حتى يصلي عليها حذيفة بن اليمان؛ لأنه كان يعلم أعيان منافقين قد أخبره بهم رسول الله ﷺ؛ ولهذا كان يقال له: "صاحب السر" الذي لا يعلمه غيره أي من الصحابة.

Ömer b. el-Hattâb da durumu bilinmeyen kimsenin cenaze namazını, Huzeyfe b. el-Yemân kılmadıkça kılmazdı. Çünkü o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine haber verdiği münafıkların bizzat kimler olduğunu bilirdi. Bu sebeple ona, diğerlerinin -yani sahâbenin- bilmediği "Sır Sahibi" denilirdi.

وقال أبو عُبَيد في كتاب "الغريب"، في حديث عُمَر أنه أراد أن يصلي على جنازة رجل، فَمرَزَه حُذيفة، كأنه أراد أن يَصُده عن الصلاة عليها، ثم حكي عن بعضهم أن "المرز" بلغة أهل اليمامة هو: القَرْص بأطراف الأصابع.

Ebû Ubeyd, "el-Garîb" adlı kitabında Ömer'in bir adamın cenazesine namaz kılmak istediği, Huzeyfe'nin ise onu namaz kılmaktan alıkoymak istercesine dürttüğü/çimdiklediği hadisi hakkında bazılarından naklen demiştir ki: 'el-Merz' (المَرْز) Yemâme ehlinin lügatinde parmak uçlarıyla çimdiklemek demektir.

ولما نهى الله، ﷿، عن الصلاة على المنافقين والقيام على قبورهم للاستغفار لهم، كان هذا الصنيعُ من أكبر القُرُبات في حق المؤمنين، فشرع ذلك. وفي فعله الأجر الجزيل، لما ثبت في الصحاح وغيرها من حديث أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "من شهد الجنازة حتى يصلّي عليها فله قيراط، ومن شهدها حتى تدفن فله قيراطان". قيل: وما القيراطان؟ قال: "أصغرهما مثل أحد"

Allah azze ve celle münafıklar üzerine namaz kılmayı ve onlara istiğfar etmek için kabirleri başında durmayı yasaklayınca, bu uygulama müminlerin hakkında en büyük kurbetlerden (yakınlaştırıcı ibadetlerden) oldu ve meşru kılındı. Bunu yapmada büyük bir ecir vardır; nitekim Sahîh kitaplarda ve diğerlerinde Ebû Hüreyre'nin hadisinden sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim bir cenazede namazı kılınıncaya kadar bulunursa ona bir kırat vardır. Kim de defnedilinceye kadar bulunursa ona iki kırat vardır." 'İki kırat nedir?' denildi. "En küçüğü Uhud dağı gibidir" buyurdu.

وأما القيام عند قبر المؤمن إذا مات فقد قال أبو داود: حدثنا إبراهيم بن موسى الرازي، أخبرنا هشام، عن عبد الله بن بَحير، عن هانئ -وهو أبو سعيد البربري، مولى عثمان بن عفان -عن عثمان، ﵁، قال: كان النبي ﷺ إذا فرغ من دفن الرجل وقف عليه وقال: "استغفروا لأخيكم، واسألوا له التثبيت، فإنه الآن يسأل".

Mümin bir kimse öldüğünde kabri başında durmaya gelince; Ebû Dâvûd dedi ki: Bize İbrâhim b. Mûsâ er-Râzî rivayet etti, bize Hişâm, Abdullah b. Bahîr'den haber verdi, o Hânî'den -ki o Osman b. Affân'ın azatlısı Ebû Saîd el-Berberî'dir-, o da Osman'dan radıyallâhu anh rivayet etti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir kimsenin defnini bitirdiğinde başında durur ve şöyle buyururdu: "Kardeşiniz için istiğfarda bulunun ve onun için sebat dileyin; çünkü o şu anda sorgulanmaktadır."

انفرد بإخراجه أبو داود، ﵀

Bunu sadece Ebû Dâvûd rahimehullâh rivayet etmiştir.

{وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٨٥)}

{وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٨٥)} “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla ancak dünyada kendilerine azap etmeyi ve onlar kâfirler olarak canlarının çıkmasını ister.”

قد تقدم تفسير نظير هذه الآية الكريمة ولله الحمد.

Bu kerîm ayetin benzerinin tefsiri daha önce geçmişti , Allah'a hamdolsun.

{وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ (٨٦)}

{وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ (٨٦)} “'Allah'a inanın ve Resûlü ile birlikte cihad edin' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler ve: 'Bizi bırak da oturanlarla beraber olalım' dediler.”

يقول تعالى منكرًا وذامًا للمتخلفين عن الجهاد، الناكلين عنه مع القدرة عليه، ووجود السعة والطَّوْل، واستأذنوا الرسول في القعود، وقالوا: (ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ)

Allah Teâlâ cihaddan geri kalanları, güçleri yetmesine ve genişlik ile imkân sahibi olmalarına rağmen ondan kaçınanları, Resûl'den geride kalmak için izin isteyip: (ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ) “Bizi bırak da oturanlarla beraber olalım” diyenleri kınayarak ve yererek şöyle buyurmaktadır:

{رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧)}

{رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧)} “Onlar geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular. Kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar.”

ورضوا لأنفسهم بالعار والقعود في البلد مع النساء، وهن الخوالف، بعد خروج الجيش، فإذا وقع الحرب كانوا أجبن الناس، وإذا كان أَمْنٌ كانوا أكثر الناس كلامًا، كما قال [الله] تعالى، عنهم في الآية الأخرى:

Onlar, ordu sefere çıktıktan sonra kadınlarla -ki onlar geride kalanlardır- birlikte şehirde kalıp oturmaya ve zilleti kabullenmeye razı oldular. Savaş çıktığında insanların en korkağı idiler; güven ortamı olduğunda ise insanların en çok konuşanı olurlardı. Nitekim [Allah] Teâlâ diğer bir ayette onlar hakkında şöyle buyurmuştur:

{فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} [الأحزاب: ١٩] أي: علت ألسنتهم بالكلام الحاد القوي في الأمن، وفي الحرب أجبن شيء، وكما قال الشاعر

{فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} “Korku geldiği zaman, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince de sizi keskin dillerle incitirler” [Ahzâb: 19]. Yani: Güven ortamında dilleri keskin ve sert sözlerle üste çıkar; savaşta ise her şeyden daha korkaktırlar; nitekim şair de şöyle demiştir :

أفي السّلم أعيارًا جفَاءً وَغلْظَةً … وَفي الحَرْب أشباهُ النّسَاءِ العَوارِكِ

Barışta kabalık ve sertlikte yaban eşekleri gibidirler… Savaşta ise hayızlı kadınlar gibidirler.

وقال تعالى في الآية الأخرى: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ * طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ * [فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ] } [الآية] [محمد: ٢٠ - ٢٢]).

Allah Teâlâ diğer ayette de şöyle buyurmuştur: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ * طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ * [فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ] } [الآية] “İman edenler: 'Keşke bir sure indirilseydi' derler. Fakat hükmü açık bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına düşmüş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün. Onlara daha layık olan; itaat ve güzel sözdür. İş ciddiye bindiğinde Allah'a sadakat gösterselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. Demek iş başına geçecek olsanız yeryüzünde bozgunculuk çıkaracaksınız öyle mi?...” [Muhammed: 20-22].

وقوله: (وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ) أي: بسبب نكولهم عن الجهاد والخروج مع الرسول في سبيل الله، (فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ) أي: لا يفهمون ما فيه صلاح لهم فيفعلوه، ولا ما فيه مضرة لهم فيجتنبوه.

Ve O'nun: (وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ) buyruğu; yani cihaddan ve Resûl ile birlikte Allah yolunda sefere çıkmaktan geri durmaları sebebiyle [kalpleri mühürlendi]. (فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ) Yani: Kendileri için yararlı olanı anlayıp yapmazlar, zararlı olanı da anlayıp ondan sakınmazlar.

{لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)}

{لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)} “Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Allah onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”

لما ذكر تعالى ذم المنافقين، بيَّن ثناء المؤمنين، وما لهم في آخرتهم، فقال: (لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا) إلى آخر الآيتين من بيان حالهم ومآلهم.

Allah Teâlâ münafıkların yerilmesini zikredince, müminlerin övgüsünü ve ahiretlerinde onlara ne olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: (لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا)... durumlarını ve akıbetlerini beyan eden iki ayetin sonuna kadar.