قال الوليد بن مسلم، عن صفوان بن عمرو عن أيفع بن عبد الكلاعي أنه قال في قوله تعالى: (مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) قال: فيأخذ بنواصي عباده فيلقى المؤمن حتى يكون له أشفق من الوالد لولده ويقال للكافر: {مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ} [الانفطار: ٦].
Velîd b. Müslim, Safvân b. Amr'dan, o da Eyfa' b. Abd el-Kelâî'den rivayet ettiğine göre, o Yüce Allah'ın: (مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) [«Hareket eden hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir»] kavli hakkında şöyle demiştir: «Kullarının perçemlerinden tutar; müminle karşılaşır, öyle ki ona bir babanın evladına olduğundan daha şefkatli olur. Kâfire ise: {مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ} “Seni o çok cömert Rabbine karşı ne aldattı?” [İnfitâr: 6] denilir.»
وقد تضمن هذا المقام حجة بالغة ودلالة قاطعة على صدق ما جاءهم به، وبطلان ما هم عليه من عبادة الأصنام التي لا تنفع ولا تضر، بل هي جَمَاد لا تسمع ولا تبصر، ولا تُوالي ولا تُعادي، وإنما يستحق إخلاص العبادة الله وحده لا شريك له، الذي بيده الملك، وله التصرف، وما من شيء إلا تحت ملكه وقهره وسلطانه، فلا إله إلا هو، ولا رب سواه.
Bu makam; onun onlara getirdiği şeyin doğruluğuna, ne fayda ne de zarar verebilen, bilakis işitmeyen, görmeyen, dostluk ve düşmanlık yapamayan birer cansız varlık olan putlara ibadet etme şeklindeki bâtıl inanışlarının geçersizliğine dair kesin bir delil ve susturucu bir hüccet içermektedir. İbadetin ihlasla yapılmasına layık olan yalnızca, mülk elinde bulunan, tasarruf sahibi olan, hiçbir şey mülkünün, kahrının ve hükümranlığının dışında kalmayan, tek ve ortaksız olan Allah'tır. O'ndan başka ilah, O'ndan gayrı Rab yoktur.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠)}
{فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠)} “«Eğer yüz çevirirseniz, şüphesiz ben, kendisiyle size gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Rabbim yerinize sizden başka bir kavmi getirir de O'na hiçbir zarar veremezsiniz. Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır.» Emrimiz gelince, Hûd'u ve beraberindeki iman edenleri katımızdan bir rahmetle kurtardık; onları çok ağır bir azaptan kurtardık. İşte bu Âd kavmidir. Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun peygamberlerine isyan ettiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular. Bu dünyada da kıyamet gününde de peşlerine bir lanet takıldı. Dikkat edin! Şüphesiz Âd kavmi Rablerini inkâr etti. Dikkat edin! Hûd'un kavmi Âd, [rahmetten] uzak olsun!”
يقول لهم [رسولهم] هود: فإن تولوا عما جئتكم به من عبادة الله ربكم وحده لا شريك له، فقد قامت عليكم الحجة بإبلاغي إياكم رسالة الله التي بعثني بها، (وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ) يعبدونه وحده لا يشركون به [شيئًا] ولا يبالي بكم: فإنكم لا تضرونه بكفركم بل يعود وَبَال ذلك عليكم، (إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ) أي: شاهد وحافظ لأقوال عباده وأفعالهم ويجزيهم عليها إن خيرا فخير، وإن شرا فشر.
[Peygamberleri] Hûd onlara şöyle der: Eğer benim size getirdiğim, ortağı bulunmayan tek Rabbiniz Allah'a kulluk etmekten yüz çevirirseniz, beni kendisiyle gönderdiği Allah'ın elçilik mesajını size tebliğ etmemle aleyhinizdeki hüccet kesinleşmiştir. { وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ } “Rabbim sizin yerinize başka bir kavim getirir”; O'na tek olarak ibadet eder, O'na [hiçbir şeyi] ortak koşmazlar ve [Allah] size aldırış etmez. Zira siz küfrünüzle O'na hiçbir zarar veremezsiniz; bilakis bunun vebali sizin aleyhinize döner. { إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Şüphesiz Rabbim her şeyi gözetip koruyandır”; yani kullarının söz ve fiillerine şahittir, onları muhafaza eder ve onlara karşılıklarını verir; hayırsa hayır, şerse şer olarak.
(وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا) وهو [ما أرسل الله عليهم من] الريح العقيم [التي لا تمر بشيء إلا جعلته كالرميم] فأهلكهم الله عن آخرهم، ونجى [من بينهم رسولهم] هودا وأتباعه [المؤمنين] من عذاب غليظ برحمته تعالى ولطفه.
(وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا) [Emrimiz gelince]; o da [Allah'ın üzerlerine gönderdiği,] [uğradığı her şeyi kül gibi savuran] kasıp kavuran rüzgârdır. Allah onların kökünü kuruttu ve [aralarından elçileri] Hûd'u ve [mümin] tabilerini Yüce Allah'ın rahmeti ve lütfuyla çok ağır bir azaptan kurtardı.
(وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ) [أي] كفروا بها، وعَصَوا رسل الله، وذلك أن من كفر بنبي فقد كفر بجميع الأنبياء، لأنه لا فرق بين أحد منهم في وجوب الإيمان به، فعاد كفروا بهود، فنزل كفرهم [به] منزلة من كفر بجميع الرسل، (وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ) تركوا اتباع رسولهم الرشيد، واتبعوا أمر كل جبار عنيد. فلهذا أتبعوا في هذه الدنيا لعنة من الله ومن عباده المؤمنين كلما ذكروا وينادى عليهم يوم القيامة على رءوس الأشهاد ، (أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ [أَلا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ]) .
(وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ) [İşte bu Âd kavmidir. Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler]; [yani] onları inkâr ettiler ve Allah'ın peygamberlerine isyan ettiler. Çünkü bir peygambere inanmayan kimse bütün peygamberleri inkâr etmiş olur; zira onlara iman etmenin gerekliliği hususunda hiçbir peygamber arasında fark yoktur. Âd kavmi Hûd'u inkâr edince, [ona yönelik] inkârları bütün peygamberleri inkâr eden kimsenin konumu gibi oldu. (وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ) [ve her inatçı zorbanın emrine uydular]; doğru yolu gösteren elçilerine uymayı terk ettiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular. Bu sebeple bu dünyada anıldıkları her seferde Allah'ın ve mümin kullarının laneti peşlerine takıldı ve kıyamet gününde de şahitlerin huzurunda onlara şöyle seslenilir: (أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ [أَلا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ]) [Dikkat edin! Şüphesiz Âd kavmi Rablerini inkâr etti. Dikkat edin! Hûd'un kavmi Âd, [rahmetten] uzak olsun!].
قال السُّدِّي: ما بُعث نبي بعد عاد إلا لعنوا على لسانه.
Süddî şöyle demiştir: Âd kavminden sonra gönderilen her peygamberin dilinden mutlaka onlar lanetlenmiştir.
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١)}
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١)} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a ibadet edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O, sizi topraktan yarattı ve sizi orada imar ediciler kıldı. O halde O'ndan mağfiret dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim yakındır, [duaları] kabul edendir.»”
يقول تعالى: ولقد أرسلنا (إِلَى ثَمُودَ) وهم الذين كانوا يسكنون مدائن الحجر بين تبوك والمدينة، وكانوا بعد عاد، فبعث الله منهم (أَخَاهُمْ صَالِحًا) فأمرهم بعبادة الله وحده [لا شريك له الخالق الرازق] ؛ ولهذا قال: (هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأرْضِ) أي: ابتدأ خلقكم منها، [من الأرض التي] خلق منها أباكم آدم، (وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا) أي: جعلكم [فيها] عُمَّارا تعمرونها وتستغلونها، لسالف ذنوبكم، (ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ) فيما تستقبلونه؛ (إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ) كما قال تعالى: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} الآية [البقرة: ١٨٦].
Yüce Allah şöyle buyuruyor: Şüphesiz biz gönderdik; (إِلَى ثَمُودَ) [Semûd kavmine de]; onlar Tebük ile Medine arasındaki Hıcr beldelerinde yaşayan kimselerdi ve Âd kavminden sonra gelmişlerdi. Allah onların içinden (أَخَاهُمْ صَالِحًا) [kardeşleri Sâlih'i] peygamber olarak gönderdi; o da onlara, [eşi ve benzeri olmayan, Yaratıcı ve Rızık Verici olan] tek bir Allah'a ibadet etmelerini emretti. Bu sebeple şöyle dedi: (هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأرْضِ) [O, sizi topraktan yarattı]; yani yaratılışınızı oradan, babanız Âdem'in kendisinden yaratıldığı [topraktan] başlattı. (وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا) [ve sizi orada imar ediciler kıldı]; yani sizi [orada] orayı imar eden ve ondan faydalanan imar ediciler kıldı. Geçmiş günahlarınız için O'ndan bağışlanma dileyin, (ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ) [sonra O'na tövbe edin], gelecekteki işlerinizde de; (إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ) [Şüphesiz Rabbim yakındır, [duaları] kabul edendir], nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Kullarım sana beni sorduklarında [bilsinler ki] şüphesiz ben yakınım. Bana dua ettiği vakit dua edenin çağrısına karşılık veririm...” [Bakara: 186].
{قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢)}
{قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢)} “Dediler ki: «Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda ümit beslenen bir kimseydin. Atalarımızın taptıklarına tapmaktan bizi men mi ediyorsun? Doğrusu biz, bizi çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz.»”
يذكر تعالى ما كان من الكلام بين صالح، ﵇، وبين قومه، وما كان عليه قومه من الجهل والعناد في قولهم: (قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا) أي: كنا نرجوك في عقلك قبل أن تقول ما
Yüce Allah; Sâlih -aleyhisselâm- ile kavmi arasında geçen konuşmayı ve kavminin: (قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا) [«Sen bundan önce aramızda ümit beslenen bir kimseydin»] sözlerindeki cehalet ve inadı zikretmektedir. Yani: Sen bu söylediklerini söylemeden önce senin aklından ümitliydik
قلت! (أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا) وما كان عليه أسلافنا، (وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ) أي: [في] شك كثير .
[demek istediler]! (أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا) [«Atalarımızın taptıklarına tapmaktan bizi men mi ediyorsun?»], geçmişlerimizin üzerinde bulunduğu şeyden mi [bizi menediyorsun]? (وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ) [«Doğrusu biz, bizi çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz»]; yani çok büyük bir şüphe [içindeyiz].
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣)}
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣)} “[Sâlih] dedi ki: «Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana katından bir rahmet vermişse? Eğer O'na isyan edersem, beni Allah'a karşı kim koruyabilir? Bu durumda bana ziyandan başka bir şey artırmazsınız.»”
(قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي) فيما أرسلني به إليكم على يقين وبرهان [من الله] ، (وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ) وتركت دعوتكم إلى الحق وعبادة الله وحده، فلو تركته لما نفعتموني ولما زدتموني (غَيْرَ تَخْسِيرٍ) أي: خسارة.
(قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي) [[Sâlih] dedi ki: «Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem»], yani beni size göndermiş olduğu hususta [Allah'tan] kesin bir bilgi ve bir delil üzere isem, (وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ) [ve O bana katından bir rahmet vermişse? Eğer O'na isyan edersem, beni Allah'a karşı kim koruyabilir?], sizi hakka ve tek olan Allah'a ibadete çağırmayı bırakacak olursam; şayet bunu terk etseydim bana hiçbir faydanız dokunmaz ve bana (غَيْرَ تَخْسِيرٍ) [ziyandan başka bir şey] yani hüsrandan başka bir şey katmazdınız.
{وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْدًا لِثَمُودَ (٦٨)}
{وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْدًا لِثَمُودَ (٦٨)} “«Ey kavmim! İşte size bir mucize olarak Allah'ın devesi! Bırakın onu Allah'ın arzında otlasın; sakın ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi pek yakın bir azap yakalar.» Derken onu kestiler. Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki: «Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın. Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir.» Emrimiz gelince, Sâlih'i ve beraberindeki iman edenleri katımızdan bir rahmetle ve o günün rezilliğinden kurtardık. Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, pek üstündür. O zulmedenleri ise korkunç bir ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar; sanki orada hiç yaşamamışlardı. Dikkat edin! Şüphesiz Semûd kavmi Rablerini inkâr etti. Dikkat edin! Semûd [kavmi rahmetten] uzak olsun!”
وتقدم الكلام على هذه القصة مستوفى في سورة "الأعراف" بما أغنى عن إعادته ها هنا، وبالله التوفيق.
Bu kıssa ile ilgili açıklama daha önce "el-A'râf" Suresi'nde burada tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde etraflıca geçmişti. Başarı Allah'tandır.
{وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلامًا قَالَ سَلامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ (٧١)}
{وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلامًا قَالَ سَلامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ (٧١)} “Andolsun ki elçilerimiz İbrahim'e müjde ile geldiler ve: «Selâm!» dediler. O da: «Selâm!» dedi. Çok geçmeden [onlara] kızartılmış bir buzağı getirdi. Fakat onların ellerinin ona uzanmadığını görünce, onları yadırgadı ve onlardan içine bir korku düştü. Dediler ki: «Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik.» O esnada hanımı ayakta idi, gülümsedi. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik.”
يقول تعالى: {وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا} وهم الملائكة، إبراهيم بالبشرى، قيل: تبشره بإسحاق، وقيل: بهلاك قوم لوط. ويشهد للأول قوله تعالى: {فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ} [هود: ٧٤]، (قَالُوا سَلامًا قَالَ سَلامٌ) أي: عليكم.
Yüce Allah şöyle buyuruyor: {وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا} “Andolsun ki elçilerimiz geldiğinde”; onlar meleklerdir, İbrahim'e müjde ile geldiler. Denildi ki: Onu İshak ile müjdeliyorlardı; denildi ki: Lût kavminin helaki ile müjdeliyorlardı. Birinci görüşe Yüce Allah'ın şu kavli delalet etmektedir: {فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ} “İbrahim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı.” [Hûd: 74]. (قَالُوا سَلامًا قَالَ سَلامٌ) [«Selâm!» dediler. O da: «Selâm!» dedi]; yani [selâm] üzerinize olsun [dedi].
قال علماء البيان: هذا أحسن مما حَيّوه به؛ لأن الرفع يدل على الثبوت والدوام .
Beyan ilmi âlimleri şöyle demiştir: Bu [karşılık], onların verdiği selâmdan daha güzeldir; çünkü merfû (özne) kullanımı süreklilik ve kalıcılık ifade eder.
(فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ) أي: ذهب سريعا، فأتاهم بالضيافة، وهو عجل: فتى البقر،
{فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ} “Çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi.” Yani hızla gitti ve onlara ikram [olarak yemek] getirdi. Buzağı (عِجْل); sığırın küçüğüdür,
حَنِيذ: [وهو] مَشْوي [شيًا ناضجًا] على الرّضْف، وهي الحجارة المُحْماة.
Hanîz (حَنِيذ); radf (الرّضْف) yani kızgın taşlar üzerinde [iyice pişmiş] [ve] kızartılmış demektir.
هذا معنى ما روي عن ابن عباس [ومجاهد] وقتادة [والضحاك، والسدي] وغير واحد، كما قال في الآية الأخرى: {فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ * فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قَالَ أَلا تَأْكُلُونَ} [الذاريات: ٢٦، ٢٧].
İbn Abbâs, [Mücâhid], Katâde, [Dahhâk, Süddî] ve diğer birçok kimseden rivayet edilenin anlamı budur. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ * فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قَالَ أَلا تَأْكُلُونَ} “Hemen ailesinin yanına gitti ve semiz bir buzağı getirdi. Onu önlerine sürüp: «Yemez misiniz?» dedi.” [Zâriyât: 26-27].
وقد تضمَّنت هذه الآية آداب الضيافة من وجوه كثيرة.
Bu ayet, birçok yönden misafir ağırlama edeplerini ihtiva etmiştir.
وقوله: (فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ) تَنَكرهم، (وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً) وذلك أن الملائكة لا همة لهم إلى الطعام ولا يشتهونه ولا يأكلونه؛ فلهذا رأى حالهم معرضين عما جاءهم به، فارغين عنه بالكلية فعند ذلك نَكرهم، (وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً).
O'nun: (فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ) [Fakat onların ellerinin ona uzanmadığını görünce, onları yadırgadı] sözü; onları garipsedi demektir; (وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً) [ve onlardan içine bir korku düştü]. Bu şundandır ki meleklerin yemeğe ilgisi yoktur, ona iştah duymazlar ve yemezler. Bu sebeple onların getirdiği şeyden yüz çevirdiklerini ve ondan tamamen uzak durduklarını görünce onları yadırgadı (وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً) [ve onlardan içine bir korku düştü].
قال السدّي: لما بعث الله الملائكة لقوم لوط أقبلت تمشي في صُور رجال شبان حتى نزلوا على إبراهيم فتضيفوه، فلما رآهم [إبراهيم] أجَلَّهم، {فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ} فذبحه ثم شواه في الرضف . [فهو الحنيذ حين شواه] وأتاهم به فقعد معهم، وقامت سارة تخدمهم فذلك حين يقول: "وامرأته قائمة وهو جالس" في قراءة ابن مسعود: "فلما قَربه إليهم قال ألا تأكلون قالوا: يا إبراهيم إنا لا نأكل طعاما إلا بثمن. قال فإن لهذا ثمنا. قالوا وما ثمنه؟ قال: تذكرون اسم الله على أوله، وتحمدونه على آخره فنظر جبريل إلى ميكائيل فقال: حُق لهذا أن يتخذه ربه خليلا"، (فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ) يقول: فلما رآهم لا يأكلون فزع منهم، وأوجس منهم خيفة، فلما نظرت إليه سارة أنه قد أكرمهم وقامت هي تخدمهم، ضحكت وقالت: عجبا لأضيافنا هؤلاء، [إنا] نخدمهم بأنفسنا كرامة لهم، وهم لا يأكلون طعامنا.
Süddî şöyle demiştir: Allah melekleri Lût kavmine gönderdiğinde, genç erkekler sûretinde yürüyerek geldiler; nihayet İbrahim'e misafir olarak indiler. [İbrahim] onları görünce kendilerine hürmet etti, {فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ} “Hemen ailesinin yanına gitti ve semiz bir buzağı getirdi”. Onu kesti, sonra kızgın taşlarda pişirdi. [Pişirdiği bu et hanîzdir]. Onu kendilerine getirdi ve yanlarına oturdu. Sâre de onlara hizmet etmek üzere ayakta durdu. İşte İbn Mes'ûd'un kıraatindeki: «Hanımı ayakta, kendisi ise oturuyordu. Onu önlerine sürünce: 'Yemez misiniz?' dedi. Onlar: 'Ey İbrahim! Biz bir yemeği ancak bedeli karşılığında yeriz' dediler. O da: 'Bunun bir bedeli vardır' dedi. Onlar: 'Bunun bedeli nedir?' dediler. O: 'Başlarken Allah'ın adını anmanız (besmele çekmeniz), sonunda ise O'na hamdetmenizdir' dedi. Bunun üzerine Cebrail, Mikail'e baktı ve: 'Rabbinin bu zâtı dost edinmesi son derece haklıdır' dedi» rivayeti bu andadır. (فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ) [Fakat onların ellerinin ona uzanmadığını görünce, onları yadırgadı]; diyor ki: Onların yemediklerini görünce onlardan ürktü ve içine bir korku düştü. Sâre, İbrahim'in onlara ikram ettiğini ve kendisinin de onlara hizmet etmek üzere ayakta durduğunu görünce güldü ve: «Şu misafirlerimize şaşılır doğrusu! Kendilerine ikram olsun diye bizzat [biz] hizmet ediyoruz, onlarsa yemeğimizi yemiyorlar!» dedi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا نصر بن علي، [حدثنا] نوح بن قيس، عن عثمان بن مِحْصن في ضيف إبراهيم قال: كانوا أربعة: جبريل، وميكائيل، وإسرافيل، ورفائيل. قال نوح بن قيس: فزعم نوح بن أبي شداد أنهم لما دخلوا على إبراهيم، فقرب إليهم العجل، مسحه جبريل بجناحه، فقام يدرج حتى لحق بأمه، وأم العجل في الدار.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Nasr b. Ali anlattı, [bize] Nûh b. Kays, Osmân b. Mıhsan'dan İbrahim'in misafirleri hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Dört kişiydiler: Cebrail, Mikail, İsrafil ve Râfâil. Nûh b. Kays dedi ki: Nûh b. Ebî Şeddâd'ın zannettiğine göre, onlar İbrahim'in yanına girdiklerinde ve İbrahim onlara buzağıyı yaklaştırdığında Cebrail kanadıyla ona dokundu; buzağı hemen yürüyüp anasına ulaştı, buzağının anası da evin içindeydi.
وقوله تعالى إخبارا عن الملائكة: (قَالُوا لا تَخَفْ [إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ * وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ]) أي قالوا: لا تخف منا، إنا ملائكة أرسلنا إلى قوم لوط لنهلكهم. فضحكت سارة استبشارًا [منها] بهلاكهم، لكثرة فسادهم، وغِلَظ كفرهم وعنادهم، فلهذا جوزيت بالبشارة
Allah Teâlâ'nın meleklerden haber vererek buyurduğu: {قَالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ} “[Melekler:] ‘Korkma, şüphesiz biz Lût kavmine gönderildik’ dediler. O esnada [İbrahim'in] hanımı ayakta durmaktaydı, bunun üzerine güldü” ayetinin anlamı şudur: Melekler, “Bizden korkma; şüphesiz biz, Lût kavmini helak etmek üzere gönderilmiş melekleriz” dediler. Sâre de fesatlarının çokluğu, küfür ve inatlarının şiddeti sebebiyle onların helak olacağını bir müjde kabul ederek [sevinçle] güldü. İşte bu sebeple müjdeyle
بالولد بعد الإياس.
çocuk müjdesi ile mükâfatlandırıldı.
وقال قتادة: ضحكت [امرأته] وعجبت [من] أن قوما يأتيهم العذاب وهم في غفلة [فضحكت من ذلك وعجبت فبشرناها بإسحاق].
Katâde şöyle demiştir: [Hanımı] güldü ve bir kavmin gaflet içindeyken kendilerine azabın geleceğine şaştı; [buna güldü ve şaştı, biz de ona İshak'ı müjdeledik].
وقوله: (وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ) قال العوفي، عن ابن عباس: (فَضَحِكَتْ) أي: حاضت.
O'nun: (وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ) [İshak'ın ardından da Yakub'u [müjdeledik]] sözü; Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: (فَضَحِكَتْ) [güldü], yani hayız gördü demektir.
وقول محمد بن قيس: إنها إنما ضحكت من أنها ظنت أنهم يريدون أن يعملوا كما يعمل قوم لوط، وقول الكلبي إنها إنما ضحكت لما رأت من الروع بإبراهيم -ضعيفان جدا، وإن كان ابن جرير قد رواهما بسنده إليهما، فلا يلتفت إلى ذلك، والله أعلم.
Muhammed b. Kays'ın: «O ancak meleklerin Lût kavminin yaptığı gibi yapacaklarını zannettiği için güldü» şeklindeki sözü ile Kelbî'nin: «O ancak İbrahim'de gördüğü korkudan dolayı güldü» şeklindeki sözü son derece zayıftır; İbn Cerîr her ne kadar her ikisine de senediyle bunu rivayet etmiş olsa da buna itibar edilmez. En doğrusunu Allah bilir.
وقال وهب بن مُنَبِّه: إنما ضحكت لما بشرت بإسحاق. وهذا مخالف لهذا السياق، فإن البشارة صريحة مُرتبة على.
Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: O ancak İshak ile müjdelendiğinde güldü. Fakat bu görüş metnin bağlamına aykırıdır; çünkü müjde sarih bir şekilde sonraya bağlanmıştır.
(فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ) أي: بولد لها يكون له ولد وعقب ونسل؛ فإن يعقوب ولد إسحاق، كما قال في آية البقرة: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} [البقرة: ١٣٣].
(فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ) [Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik]; yani onun bir çocuğu olacağını, onun da bir evladı, devamı ve nesli bulunacağını [müjdeledik]; çünkü Yakub, İshak'ın oğludur. Nitekim Bakara Suresi'ndeki ayette şöyle buyrulmuştur: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Yoksa siz Yakub'a ölüm geldiği zaman orada şahitler miydiniz? O vakit oğullarına: «Benden sonra kime kulluk edeceksiniz?» demişti. Onlar: «Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahı olan tek bir ilaha kulluk edeceğiz ve biz O'na teslim olanlarız» dediler.” [Bakara: 133].
ومن هاهنا استدل من استدل بهذه الآية، على أن الذبيح إنما هو إسماعيل، وأنه يمتنع أن يكون هو إسحاق؛ لأنه وقعت البشارة به، وأنه سيولد له يعقوب، فكيف يؤمر إبراهيم بذبحه وهو طفل صغير، ولم يولد له بعد يعقوب الموعود بوجوده. ووعد الله حق لا خُلْفَ فيه، فيمتنع أن يؤمر بذبح هذا والحالة هذه، فتعين أن يكون هو إسماعيل وهذا من أحسن الاستدلال وأصحه وأبينه، ولله الحمد.
Buradan hareketle, kurban edilmek istenen çocuğun sadece İsmail olduğunu, İshak olmasının ise imkânsız bulunduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir; çünkü bizzat İshak müjdelenmiş ve ondan Yakub'un doğacağı bildirilmiştir. Hal böyleyken, henüz varlığı vaat edilen Yakub doğmamışken, İbrahim henüz küçük bir çocuk olan İshak'ı boğazlamakla nasıl emredilsin? Allah'ın vaadi haktır ve onda cayma olmaz; bu durumda böyle bir haldeyken onun kurban edilmesiyle emrolunması imkânsızdır. Dolayısıyla kurban edilmek istenenin İsmail olması kesinleşir. Bu da delil getirmenin en güzeli, en sıhhatlisi ve en açığıdır; hamd Allah'a mahsustur.
{قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)}
{قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)} “«Vay başıma gelenler!» dedi, «Ben bir kocakarı, bu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu, şaşılacak bir şey!» [Melekler] dediler ki: «Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Ey hane halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir. Şüphesiz O, övülmeye layıktır, şanı yücedir.»”
(قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا [إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ]) حكى قولها في هذه الآية، كما حكى فعلها في الآية الأخرى، فإنها: (قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ) وفي الذاريات: {فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ} [الذاريات: ٢٩]، كما جرت به عادة النساء في أقوالهن وأفعالهن عند التعجب. (قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ) أي: قالت الملائكة لها، لا تعجبي من أمر الله، فإنه إذا أراد شيئًا أن يقول له: "كن" فيكون، فلا تعجبي من هذا، وإن كنت عجوزا [كبيرة] عقيما، وبعلك [وهو زوجها الخليل ﵇، وإن كان] شيخا كبيرا، فإن الله على ما يشاء قدير.
{قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ} “[«Vay başıma gelenler!» dedi, «Ben bir kocakarı, bu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu, şaşılacak bir şey!»]” [ifadesiyle] Allah Teâlâ, diğer ayette onun fiilini hikâye ettiği gibi bu ayette de sözünü nakletmiştir; nitekim o: {قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ} “«Vay başıma gelenler!» dedi, «Ben bir kocakarı iken çocuk mu doğuracağım?»” demiştir. Zâriyât Suresi'nde ise: {فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ} “Bunun üzerine karısı bir çığlık içinde yönelip yüzüne vurdu ve: «[Ben] kısır bir kocakarıyım!» dedi” [Zâriyât 29] buyrulmaktadır. Bu durum, kadınların şaşırma anındaki söz ve fiillerinde süregelen âdetleri gereğidir. {قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “[Melekler]: «Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?» dediler”; yani melekler ona: «Allah'ın emrine şaşma; zira O bir şeyi dilediğinde ona sadece “Ol” der, o da hemen oluverir. Sen [yaşlı] ve kısır bir kadın olsan da kocan [ki o, Halîl aleyhisselâm'dır, her ne kadar] yaşlı bir ihtiyar da olsa buna şaşma; şüphesiz ki Allah dilediği her şeye kādirdir» dediler.
(رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ) أي: هو الحميد في جميع أفعاله وأقواله محمود، ممجد في صفاته وذاته؛ ولهذا ثبت في الصحيحين أنهم قالوا: قد علمنا السلام عليك، فكيف الصلاة عليك يا رسول الله؟ قال: قولوا: "اللهم صل على محمد، وعلى آل محمد، كما صليت على إبراهيم وآل إبراهيم، وبارك على محمد وعلى آل محمد، كما باركت على [إبراهيم و] آل إبراهيم، إنك حميد مجيد" .
(رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ) [Ey hane halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir. Şüphesiz O, övülmeye layıktır, şanı yücedir]; yani O, bütün fiillerinde ve sözlerinde hamdedilendir, övülmüştür; sıfatlarında ve zatında şanı yücedir. Bu sebepledir ki Sahîhayn'da rivayet olunduğuna göre onlar şöyle demişlerdir: «Sana selâm vermeyi öğrendik, peki sana nasıl salât edeceğiz ey Allah'ın Resûlü?» O da şöyle buyurmuştur: «Şöyle deyin: 'Allahım! İbrahim'e ve İbrahim'in âline salât ettiğin gibi, Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et. İbrahim'e ve İbrahim'in âline bereket verdiğin gibi, Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver. Şüphesiz sen övülmeye layıksın, şanı yücesin.'»
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦)}
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦)} “İbrahim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huylu, yüreği yanık ve kendini tamamen Allah'a vermiş biriydi. «Ey İbrahim! Bundan vazgeç; çünkü Rabbinin emri kesin olarak gelmiştir ve onlara geri çevrilemez bir azap mutlaka gelecektir.»”
يخبر تعالى عن [خليله] إبراهيم، ﵇، أنه لما ذهب عنه الروع، وهو ما أوْجَس من الملائكة خيفة، حين لم يأكلوا، وبشروه بعد ذلك بالولد [وطابت نفسه] وأخبروه بهلاك قوم لوط، أخذ يقول كما قال [عنه] سعيد بن جبير في الآية قال: لما جاءه جبريل ومن معه، قالوا له {إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ [إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ]} [العنكبوت: ٣١]، قال لهم [إبراهيم] أتهلكون قرية فيها ثلاثمائة مؤمن؟ قالوا: لا. قال: أفتهلكون قرية فيها مائتا مؤمن؟ قالوا: لا. قال: أفتهلكون قرية فيها أربعون مؤمنا؟ قالوا: لا. قال: ثلاثون؟ قالوا لا حتى بلغ خمسة قالوا: لا. قال: أرأيتكم إن كان فيها رجل واحد مسلم أتهلكونها؟ قالوا: لا. فقال إبراهيم ﵇ عند ذلك: {إِنَّ فِيهَا لُوطًا قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ} الآية [العنكبوت: ٣٢]، فسكت عنهم واطمأنت نفسه.
Yüce Allah, [Dostu] İbrahim aleyhisselâm'dan haber vermektedir: Yemek yemedikleri vakit meleklerden hissettiği o korku kendisinden gidip de bundan sonra çocukla müjdelenince [ve içi rahatlayınca] melekler ona Lût kavminin helakini bildirdiklerinde; Saîd b. Cübeyr'in ayet hakkında [ondan] rivayet ettiği üzere şöyle demeye başladı: Cebrail ve beraberindekiler ona geldiklerinde kendisine: {إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ [إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ]} “Biz bu memleket halkını helak edeceğiz; çünkü onun halkı gerçekten zalimlerdir” [Ankebût: 31] dediler. [İbrahim] onlara: «İçinde üç yüz mümin bulunan bir beldeyi helak eder misiniz?» dedi. Onlar: «Hayır» dediler. «Peki, içinde iki yüz mümin bulunan bir beldeyi helak eder misiniz?» dedi. «Hayır» dediler. «Peki, içinde kırk mümin bulunan bir beldeyi helak eder misiniz?» dedi. «Hayır» dediler. «Otuz?» dedi. «Hayır» dediler; ta ki beşe kadar vardı, «Hayır» dediler. «Söyler misiniz, içinde bir tek Müslüman adam varsa onu helak eder misiniz?» dedi. «Hayır» dediler. Bunun üzerine İbrahim aleyhisselâm: {إِنَّ فِيهَا لُوطًا قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ} “«Orada Lût da var!» dedi. Onlar dediler ki: «Biz orada kimin olduğunu daha iyi biliriz. Onu ve karısı hariç ailesini muhakkak kurtaracağız...»” [Ankebût: 32] dedi. Bunun üzerine onlara karşı sustu ve gönlü mutmain oldu.
وقال قتادة وغيره قريبا من هذا -زاد ابن إسحاق: أفرأيتم إن كان فيها مؤمن واحد؟ قالوا: لا. قال: فإن كان فيها لوط يدفع به عنهم العذاب، قالوا: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا [لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ]} [العنكبوت: ٣٢].
Katâde ve başkaları da buna yakın söz söylemişlerdir. İbn İshâk şunu eklemiştir: «Peki, içinde bir tek mümin varsa ne dersiniz?» dedi. Onlar: «Hayır» dediler. «Peki, içinde kendisi sebebiyle onlardan azabın defedileceği Lût varsa?» dedi. Onlar: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا [لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ]} “«Biz orada kimin olduğunu daha iyi biliriz. Onu ve geride kalanlardan olan karısı hariç ailesini muhakkak kurtaracağız»” [Ankebût: 32] dediler.
وقوله: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ) مدح إبراهيم بهذه الصفات الجميلة، وقد تقدم تفسيرها [في سورة براءة] .
O'nun: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ) [Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huylu, yüreği yanık ve kendini tamamen Allah'a vermiş biriydi] kavli; İbrahim'i bu güzel sıfatlarla övmektir ve bunların tefsiri daha önce [Tevbe Suresi'nde] geçmişti.
وقوله: (يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ [وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ])
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ [وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ]} “«Ey İbrahim! Bundan vazgeç. Çünkü Rabbinin emri kesinlikle gelmiştir [ve şüphesiz onlara geri çevrilemeyecek bir azap gelecektir].»”
أي: إنه قد نفذ فيهم القضاء، وحَقَّت عليهم الكلمة بالهلاك، وحلول البأس الذي لا يُرد عن القوم المجرمين.
Yani onlar hakkında hüküm kesinleşmiş, helak edilmelerine dair söz hak olmuş ve günahkâr bir kavimden asla geri çevrilemeyecek olan o zorlu azabın inmesi vuku bulmuştur.
{وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩)}
{وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩)} “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı, eli kolu bağlandı ve: «Bu, çok zorlu bir gün!» dedi. Kavmi koşa koşa ona geldiler; zira daha önce de o çirkin işleri yapmaktaydılar. [Lût] dedi ki: «Ey kavmim! İşte bunlar benim kızlarım, onlar sizin için daha temizdir. Allah'tan korkun da misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında bir adam yok mu?» Dediler ki: «Andolsun, senin kızlarında bizim hiçbir hakkımız olmadığını biliyorsun ve şüphesiz sen bizim ne istediğimizi pekâlâ biliyorsun!»”
يخبر تعالى عن قُدوم رسله من الملائكة بعد ما أعلموا إبراهيم بهلاكهم، وفارقوه وأخبروه بإهلاك الله قوم لوط هذه الليلة. فانطلقوا من عنده، فأتوا لوطا ﵇، وهو -على ما قيل -في أرض له [يعمرها] وقيل: [بل كان] في منزله، ووردوا عليه وهم في أجمل صورة تكون، على هيئة شبان حسان الوجوه، ابتلاء من الله [واختبارا] وله الحكمة والحجة البالغة، [فنزلوا عليه] فساءه شأنهم وضاقت نفسه بسببهم، وخشي إن لم يُضِفْهم أن يضيفهم أحد من قومه، فينالهم بسوء، (وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ).
Yüce Allah, meleklerden olan elçilerinin gelişini haber vermektedir: İbrahim'e kavminin helakini bildirdikten ve ondan ayrılıp bu gece Allah'ın Lût kavmini helak edeceğini haber verdikten sonra onun yanından çıktılar ve Lût aleyhisselâm'a geldiler. O —denildiğine göre— [imar ettiği] bir arazisinde idi; bir diğer görüşe göre [ise] evindeydi. Allah'tan bir imtihan [ve deneme] olarak son derece güzel yüzlü delikanlılar sûretinde, olabilecek en güzel surette onun yanına vardılar. Hikmet ve kesin hüccet Allah'a aittir. [Onun yanına indiklerinde] onların durumu onu üzdü ve onlar yüzünden içi daraldı; onları misafir etmezse kavminden birinin onları misafir edip kötülük yapmasından korktu (وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ) [ve: «Bu, çok zorlu bir gün!» dedi].
قال ابن عباس [ومجاهد وقتادة ومحمد بن إسحاق] وغير واحد [من الأئمة] شديد بلاؤه وذلك أنه علم أنه سيدافع [قومه] عنهم، ويشق عليه ذلك.
İbn Abbâs, [Mücâhid, Katâde, Muhammed b. İshâk] ve diğer birçok [âlim] şöyle demiştir: İmtihanı ve belası çetin bir gündür; zira o, onları [kavmine] karşı savunmak zorunda kalacağını ve bunun kendisine pek güç geleceğini anladı.
وذكر قتادة أنهم أتوه وهو في أرض له [يعمل فيها] فتضيّفوه فاستحيا منهم، فانطلق أمامهم وقال لهم في أثناء الطريق، كالمعرض لهم بأن ينصرفوا عنه: إنه والله يا هؤلاء ما أعلم على وجه الأرض أهل بلد أخبث من هؤلاء. ثم مشى قليلا ثم أعاد ذلك عليهم، حتى كرره أربع مرات قال قتادة: وقد كانوا أمروا ألا يهلكوهم حتى يشهد عليهم نبيهم بذلك.
Katâde, onların [çalışmakta olduğu] bir arazisindeyken Lût'a geldiklerini ve misafir olmak istediklerini zikretmiştir. Lût onlardan utandı, önlerine düşüp yürüdü ve yol esnasında adeta geri dönmelerini ima edercesine onlara: «Allah'a yemin olsun ki ey cemaat, yeryüzünde bunlardan daha pis bir belde halkı bilmiyorum» dedi. Sonra biraz yürüdü, ardından bunu onlara tekrar söyledi; nihayet bunu dört defa tekrarladı. Katâde dedi ki: Peygamberleri bu duruma bizzat şahitlik edene kadar onları helak etmemeleri meleklere emredilmişti.
وقال السدي: خرجت الملائكة من عند إبراهيم نحو قرية لوط فبلغوا نهر سدون نصف النهار، ولقوا بنت لوط تستقي [من الماء لأهلها وكانت له ابنتان اسم الكبرى رثيا والصغرى زغرتا] فقالوا [لها] يا جارية، هل من منزل؟ فقالت [لهم] مكانكم حتى آتيكم، وفَرقت عليهم من قومها، فأتت أباها فقالت: يا أبتاه، أدرك فتيانا على باب المدينة، ما رأيت
Süddî şöyle demiştir: Melekler İbrâhim'in yanından çıkıp Lût'un köyüne [doğru yöneldiler] ve gün ortasında Sedûm nehrine vardılar. [Ailesi için su çekmekte olan] Lût'un kızıyla karşılaştılar [Lût'un iki kızı vardı; büyüğünün adı Resyâ, küçüğünün adı ise Zağretâ idi]. [Kıza:] «Ey genç kız! [Misafir kalınacak] bir yer var mı?» dediler. [Kız onlara:] «Ben size [haberle] gelinceye kadar yerinizde bekleyin!» dedi ve kavminin onlara [zarar vermesinden] endişe etti. Hemen babasına gelip şöyle dedi: «Babacığım! Şehrin kapısındaki gençlere yetiş! Ben hiç...
وجوه قوم [هي] أحسن منهم، لا يأخذهم قومك فيفضحوهم، و [قد] كان قومه نهوه أن يضيف رجلا فقالوا: خل عنا فلْنُضِف الرجال. فجاء بهم، فلم يعلم بهم أحد إلا أهل بيته فخرجت امرأته فأخبرت قومها [فقالت: إن في بيت لوط رجالا ما رأيت مثل وجوههم قط] ، فجاءوا يهرعون إليه.
yüzleri onlardan daha güzel bir topluluk görmedim; sakın kavmin onları yakalayıp da rezil etmesin!» Zira kavmi onun bir adamı misafir etmesini yasaklamış ve: «Erkekleri bırak, onları biz misafir edelim» demişlerdi. Lût onları getirdi; ailesinden başka hiç kimse onların farkına varmadı. Ancak karısı dışarı çıkıp kavmine haber verdi [ve: «Lût'un evinde öyle erkekler var ki ömrümde onların yüzleri gibisini hiç görmedim» dedi]. Bunun üzerine koşa koşa ona geldiler.
وقوله: (يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ) أي: يسرعون ويهرولون [في مشيتهم ويجمرون] من فرحهم بذلك [وروي في هذا عن ابن عباس ومجاهد والضحاك والسدي وقتادة وشمر بن عطية وسفيان بن عيينة] .
O'nun: (يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ) [koşa koşa ona geldiler] kavli; buna sevindiklerinden ötürü [yürüyüşlerinde] süratle koşuyor ve acele ediyorlardı demektir. [Bu husus İbn Abbâs, Mücâhid, Dahhâk, Süddî, Katâde, Şimr b. Atıyye ve Süfyân b. Uyeyne'den rivayet edilmiştir].
وقوله: (وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ) أي: لم يزل هذا من سجيتهم [إلى وقت آخر] حتى أخذوا وهم على ذلك الحال.
O'nun: (وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ) [Daha önce de o kötü işleri yapmaktaydılar] kavli; bu onların [son anlarına kadar] sürekli huyu olmaya devam etti ve nihayet bu hâl üzereyken yakalandılar demektir.
وقوله: (قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ) يرشدهم إلى نسائهم، فإن النبي للأمة بمنزلة الوالد [للرجال والنساء] ، فأرشدهم إلى ما هو أنفع لهم في الدنيا والآخرة، كما قال لهم في الآية الأخرى: {أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ * وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} [الشعراء: ١٦٥، ١٦٦]، وقوله في الآية الأخرى: {قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} [الحجر: ٧٠] أي: ألم ننهك عن ضيافة الرجال {قَالَ هَؤُلاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ * لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} [الحجر: ٧١، ٧٢]، وقال في هذه الآية الكريمة: (هَؤُلاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ) قال مجاهد: لم يكن بناته، ولكن كن من أمَّتِهِ، وكل نبي أبو أمَّتِه.
O'nun: (قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ) [«Ey kavmim! İşte şunlar kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir» dedi] kavli, onları kadınlarına yönlendirmektedir. Çünkü peygamber, ümmet için [hem erkeklerin hem de kadınların] babası konumundadır. Dolayısıyla onları dünya ve ahirette kendileri için daha faydalı olana yönlendirmiştir; nitekim diğer ayette onlara şöyle demiştir: {أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ * وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz? Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz!” [Şuarâ: 165-166]. Diğer ayetteki kavli de şöyledir: {قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Onlar: «Biz seni el âlemle ilgilenmekten men etmemiş miydik?» dediler” [Hicr: 70], yani biz seni erkekleri misafir etmekten men etmedik mi? {قَالَ هَؤُلاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ * لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} “[Lût]: «Eğer yapacaksanız, işte şunlar kızlarımdır» dedi. Ömrüne andolsun ki onlar, sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” [Hicr: 71-72]. Bu yüce ayette de: (هَؤُلاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ) [İşte şunlar kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir] buyurmuştur. Mücâhid şöyle demiştir: Onlar [öz] kızları değildi; bilakis ümmetinin kadınlarıydı ve her peygamber ümmetinin babasıdır.
وكذا روي عن قتادة، وغير واحد.
Aynı görüş Katâde ve diğer birçok kişiden de rivayet edilmiştir.
وقال ابن جُرَيْج: أمرهم أن يتزوجوا النساء، ولم يعرض عليهم سفاحا.
İbn Cüreyc şöyle demiştir: Onlara kadınlarla evlenmelerini emretti, zina teklifinde bulunmadı.
وقال سعيد بن جبير: يعني نساءهم، هن بَنَاته، وهو أب لهم ويقال في بعض القراءات النبي أولى بالمؤمنين من أنفسهم وأزواجه أمهاتهم وهو أب لهم.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Yani kadınlarıdır; onlar onun kızları, o da onların babasıdır. Nitekim bazı kıraatlerde «Peygamber, müminlere kendi canlarından daha önceliklidir; eşleri onların anneleridir ve o da onların babasıdır» şeklinde okunmuştur.
وكذا روي عن الربيع بن أنس، وقتادة، والسدي، ومحمد بن إسحاق، وغيرهم.
Aynı şekilde Rebî' b. Enes, Katâde, Süddî, Muhammed b. İshâk ve diğerlerinden de rivayet edilmiştir.
وقوله: (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي) أي: اقبلوا ما آمركم به من الاقتصار على نسائكم، (أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ) أي: [ليس منكم رجل] فيه خير، يقبل ما آمره به، ويترك ما أنهاه
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي } “Allah'tan korkun ve misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin!” kavli; yani kadınlarınızla yetinmeniz hususunda size emrettiğim şeyi kabul edin; { أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ } “İçinizde aklı başında / doğru dürüst bir adam yok mu?” kavli ise; [içinizde] kendisine emrettiğim şeyi kabul edecek ve onu menettiğim şeyi terk edecek kendisinde hayır bulunan [bir adam yok mu?] demektir.
عنه؟
ondan?
(قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ) أي: إنك تعلم أن نساءنا لا أرب لنا فيهن ولا نشتهيهن، (وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ) أي: ليس لنا غرض إلا في الذكور، وأنت تعلم ذلك، فأي حاجة في تكرار القول علينا في ذلك؟
(قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ) [Onlar: «Kızlarında bizim bir hakkımız olmadığını pek iyi bilirsin» dediler], yani kadınlarımızda hiçbir hakkımız ve arzumuz olmadığını, onlara şehvet duymadığımızı bilirsin ; (وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ) [ve bizim ne istediğimizi de elbette bilirsin] kavli ise; bizim maksadımızın sadece erkekler olduğunu sen de pek iyi bilirsin, o hâlde bu hususta bize sözü tekrarlayıp durmanın ne gereği var? demektir.
قال السدي: (وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ) إنما نريد الرجال.
Süddî şöyle demiştir: (وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ) [ve bizim ne istediğimizi de elbette bilirsin] ifadesi, biz sadece erkekleri istiyoruz demektir.
{قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) قَالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١)}
{قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) قَالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١)} “[Lût]: «Keşke size karşı koyacak bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!» dedi. [Melekler] dediler ki: «Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar. Gecenin bir vaktinde ailenle birlikte yola çık. İçinizden hiç kimse arkasına bakmasın; karın müstesna. Çünkü onlara isabet edecek olan azap, ona da isabet edecektir. Onların helak vakti sabah vaktidir. Sabah da yakın değil midir?»” [Hûd: 80-81].
يقول تعالى مخبرًا عن نبيه لوط، ﵇: إن لوطا توعدهم بقوله : (لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً [أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ]) أي: لكنت نكلت بكم وفعلت بكم الأفاعيل [من العذاب والنقمة وإحلال البأس بكم] بنفسي وعشيرتي، ولهذا ورد في الحديث، من طريق محمد بن عمرو بن علقمة، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "رحمة الله على لوط، لقد كان يأوي إلى ركن شديد -يعني: الله ﷿ -فما بعث الله بعده من نبي إلا في ثروة من قومه" .
Yüce Allah, peygamberi Lût aleyhisselâm'dan haber vererek buyuruyor ki: Lût: (لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً [أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ]) [«Keşke size karşı koyacak bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!»] sözüyle onları tehdit etmiştir. Yani: Eğer bizzat kendim ve aşiretimle [gücüm olsaydı], sizi cezalandırır ve size [azap, intikam ve şiddet indirmek suretiyle] yapacağımı yapardım. Nitekim hadiste, Muhammed b. Amr b. Alkame yoluyla, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Lût'a rahmet eylesin; o gerçekten çok sağlam bir kaleye —yani Aziz ve Celil olan Allah'a— sığınıyordu. Allah ondan sonra gönderdiği her peygamberi mutlaka kavminin güçlü ve kalabalık bir topluluğu içinde göndermiştir.»
[وروي من حديث الزهري عن أبي سلمة وسعيد بن المسيب عن أبي هريرة مرفوعًا ومن حديث أبي الزناد عن الأعرج عن أبي هريرة به، ومن حديث ابن لهيعة عن أبي يونس سمع أبا هريرة به وأرسله الحسن وقتادة] .
[Bu hadis Zührî'den, Ebû Seleme ve Saîd b. el-Müseyyeb'den, onlar da Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet edilmiştir; ayrıca Ebü'z-Zinâd'dan, A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den aynı şekilde; İbn Lehîa'dan, Ebû Yûnus'tan, o da Ebû Hüreyre'den işittiği şekilde rivayet edilmiş; Hasan ve Katâde ise mürsel olarak nakletmiştir].
فعند ذلك أخبرته الملائكة أنهم رُسل الله إليه، و [وبشروه] أنهم لا وصول لهم إليه [ولا خلوص] (قَالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ) وأمروه أن يسري بأهله من آخر الليل، وأن يتَّبع أدبارهم، أي: يكون ساقة لأهله، (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ) أي: إذا سمعت ما نزل بهم، ولا تهولنَّكم تلك الأصوات المزعجة، ولكن استمروا ذاهبين [كما أنتم] .
İşte bu esnada melekler Lût'a kendilerinin Allah'ın elçileri olduğunu haber verdiler ve o kavmin asla kendisine ulaşamayacağını [ve dokunamayacağını] [müjdelediler]: (قَالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ) [«Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar» dediler]. Ona gecenin sonuna doğru ailesiyle yola çıkmasını ve onların arkasından yürümesini, yani ailesine artçı olmasını emrettiler. (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ) [İçinizden hiç kimse arkasına bakmasın] kavli; onların başına gelenleri duyduğunda o dehşet verici sesler sizi korkutmasın, aksine [olduğunuz gibi] yolunuza devam edin demektir.
(إِلا امْرَأَتَكَ) قال الأكثرون: هو استثناء من المثبت وهو قوله: (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ) تقديره (إِلا امْرَأَتَكَ) وكذلك قرأها ابن مسعود ونصب هؤلاء امرأتك؛ لأنه من مثبت،
{ إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Karın müstesna”. Çoğunluk âlimler şöyle demiştir: Bu, { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } “Ailenle yola çık” ifadesindeki olumlu (müsbet) ifadeden yapılan bir istisnadır; takdiri “{ إِلَّا امْرَأَتَكَ } [karın hariç]” şeklindedir. İbn Mes‘ûd da bu şekilde okumuştur. Bu âlimler, olumlu bir ifadeden istisna yapıldığı için “imraeteke” (امرأتك) kelimesini nasb ile okumuşlardır;
فوجب نصبه عندهم.
dolayısıyla onlara göre nasb yapılması zorunludur.
وقال آخرون من القراء والنحاة: هو استثناء من قوله: (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلا امْرَأَتَكَ) فجَّوزوا الرفع والنصب، وذكر هؤلاء [وغيرهم من الإسرائيليات] أنها خرجت معهم، وأنها لما سمعت الوَجْبَة التفتت وقالت واقوماه. فجاءها حجر من السماء فقتلها .
Kurra ve nahivcilerden diğer bir grup ise bunun: (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلا امْرَأَتَكَ) [İçinizden hiç kimse arkasına bakmasın; karın müstesna] sözünden istisna olduğunu söylemişler, böylece hem ref hem de nasb ile okunmasını caiz görmüşlerdir. Bunlar [ve İsrâiliyyât nakleden diğerleri] kadının onlarla birlikte çıktığını, ancak o korkunç gürültüyü (el-vacbe) işitince arkasına dönüp «Vah kavmim!» dediğini, bunun üzerine gökten gelen bir taşın ona isabet edip onu öldürdüğünü zikretmişlerdir.
ثم قربوا له هلاك قومه تبشيرًا له؛ لأنه قال لهم: "أهلكوهم الساعة"، فقالوا: (إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ) هذا وقومُ لُوطِ وقُوف على الباب وعُكوف قد جاءوا يُهرعون إليه من كل جانب، ولوط واقف على الباب يدافعهم ويردعهم وينهاهم عما هم فيه، وهم لا يقبلون منه، بل يتوعدونه، فعند ذلك خرج عليهم جبريل، ﵇، فضرب وجوههم بجناحه، فطمس أعينهم، فرجعوا وهم لا يهتدون الطريق، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ * [وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ * فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ]} [القمر: ٣٧ - ٣٩] .
Sonra Lût'a bir müjde olmak üzere kavminin helakini yakın gösterdiler; zira Lût meleklere: «Onları hemen şu anda helak edin» demişti. Onlar da: (إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ) [Onların helak vakti sabah vaktidir. Sabah da yakın değil midir?] dediler. Bu esnada Lût'un kavmi kapıya dayanmış, her taraftan koşarak gelip orayı kuşatmışlardı; Lût ise kapıda duruyor, onları savuşturmaya, engellemeye ve içinde bulundukları durumdan menetmeye çalışıyordu; onlar ise bunu kabul etmiyor, bilakis onu tehdit ediyorlardı. İşte o anda Cebrâîl aleyhisselâm onların karşısına çıktı, kanadıyla yüzlerine vurdu ve gözlerini kör etti. Bunun üzerine yolu bulamayarak geri döndüler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ * [وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ * فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ]} “Andolsun ki onlar onun misafirlerine sarkıntılık etmeye kalkıştılar; biz de hemen gözlerini silme kör ettik. «Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!» dedik. [Andolsun ki sabah erkenden, peşlerini bırakmayan bir azap onları bastırıverdi. «Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!»]” [Kamer: 37-39] .
وقال مَعْمَر، عن قتادة، عن حذيفة بن اليمان قال: كان إبراهيم، ﵇، يأتي قوم لوط، فيقول: أنَهاكم الله أن تَعَرّضوا لعقوبته؟ فلم يطيعوه، حتى إذا بلغ الكتاب أجله [لمحل عذابهم وسطوات الرب بهم قال] انتهت الملائكة إلى لوط وهو يعمل في أرض له، فدعاهم إلى الضيافة فقالوا: إنا ضيوفك الليلة، وكان الله قد عهد إلى جبريل ألا يُعذبهم حتى يشهد عليهم لوط ثلاث شَهادات فلما توجه بهم لوط إلى الضيافة، ذكر ما يعمل قومه من الشر [والدواهي العظام]، فمشى معهم ساعة، ثم التفت إليهم فقال: أما تعلمون ما يعمل أهل هذه القرية؟ ما أعلم على وجه الأرض شرا منهم. أين أذهب بكم؟ إلى قومي وهم [من] أشر خلق الله، فالتفت جبريل إلى الملائكة فقال: احفظوها هذه واحدة. ثم مشى معهم ساعة، فلما توسط القرية وأشفق عليهم واستحيا منهم قال: أما تعلمون ما يعمل أهل هذه القرية؟ ما أعلم على وجه الأرض أشر منهم، إن قومي أشر خلق الله. فالتفت جبريل إلى الملائكة فقال: احفظوا، هاتان اثنتان، فلما انتهى إلى باب الدار بكى حياء منهم وشفقة عليهم فقال إن قومي أشر من خلق الله؟ أما تعلمون ما يعمل أهل هذه القرية؟ ما أعلم على وجه الأرض أهل قرية شرًا منهم. فقال جبريل للملائكة: احفظوا، هذه ثلاث، قد حق العذاب. فلما دخلوا ذهبت عجوز السوء فصعدت فلوحت بثوبها، فأتاها الفساق يُهرَعون سراعا، قالوا: ما عندك؟ قالت: ضَيَّف لوطًا قوم ما رأيت قط أحسن وجوها منهم، ولا أطيب ريحًا منهم. فهُرعوا يسارعون إلى الباب، فعالجهم لوط على الباب، فدافعوه طويلا هو داخل وهم خارج، يناشدهم الله ويقول: (هَؤُلاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ) فقام
Ma'mer'in Katâde'den, onun da Huzeyfe b. el-Yemân'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: İbrâhîm aleyhisselâm Lût kavmine gelir ve: "Allah'ın azabına uğramaktan sizi menederim!" derdi; fakat ona itaat etmediler. Nihayet takdir edilen vakit erişince [onların azap vakti ve Rabbin onları yakalama zamanı gelip çatınca dedi ki] melekler, tarlasında çalışmakta olan Lût'un yanına vardılar. Lût onları misafirliğe davet etti, onlar da: "Bu gece senin misafiriniz" dediler. Allah Teâlâ Cebrâîl'e, Lût onlar aleyhine üç defa şahitlik etmedikçe onları helak etmemesini ahdetmişti (emretmişti). Lût onları misafir etmek üzere yola koyulunca, kavminin işlediği kötülükleri [ve büyük felaketleri] hatırladı. Bir müddet onlarla yürüdü, sonra onlara dönüp şöyle dedi: "Bu belde halkının neler yaptığını bilmiyor musunuz? Yeryüzünde onlardan daha şerlisini bilmiyorum. Sizi nereye götüreyim? Kavmime mi? Oysa onlar Allah'ın yarattıklarının en şerlilerindendir [şerlilerinden biridir]." Bunun üzerine Cebrâîl meleklere dönüp: "Bunu belleyin, bu birincisi" dedi. Sonra onlarla bir müddet daha yürüdü; beldenin ortasına varıp da misafirler için endişelenip onlardan utanınca: "Bu belde halkının neler yaptığını bilmiyor musunuz? Yeryüzünde onlardan daha şerlisini bilmiyorum; doğrusu benim kavmim Allah'ın yarattıklarının en şerlisidir" dedi. Cebrâîl meleklere dönüp: "Belleyin, bu ikincisi" dedi. Evin kapısına vardığında misafirlerden utandığı ve başlarına gelecekten endişe ettiği için ağladı ve şöyle dedi: "Kavmim Allah'ın yarattıklarının en şerlisi değil midir? Bu belde halkının neler yaptığını bilmiyor musunuz? Yeryüzünde onlardan daha şerli bir belde halkı olduğunu bilmiyorum." Cebrâîl meleklere: "Belleyin, bu üçüncüsü; artık azap hak oldu" dedi. İçeri girdiklerinde o kötü ihtiyar kadın (Lût'un karısı) çıkıp dama çıktı ve elbisesiyle işaret etti. Bunun üzerine fasıklar koşarak süratle geldiler ve: "Ne haber var?" dediler. Kadın: "Lût'a öyle bir topluluk misafir oldu ki, şimdiye kadar onlardan daha güzel yüzlü ve onlardan daha güzel kokulu hiçbir kimse görmedim" dedi. Bunun üzerine süratle kapıya doğru hücum ettiler. Lût kapıda onları durdurmaya çalıştı; Lût içeride, onlar dışarıda olmak üzere uzun süre itişip kaktılar. Lût Allah adına onlara yalvarıyor ve: { هَؤُلاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “İşte bunlar benim kızlarım; onlar sizin için daha temizdir” diyordu. Bunun üzerine melek kalktı...
الملك فَلَزّ بالباب -يقول فسده -واستأذن جبريل في عقوبتهم، فأذن الله له، فقام في الصورة التي يكون فيها في السماء، فنشر جناحه. ولجبريل جناحان، وعليه وشاح من درّ منظوم، وهو براق الثنايا، أجلى الجبين، ورأسه حُبُكٌ حُبُك مثل المرجان وهو اللؤلؤ، كأنه الثلج، ورجلاه إلى الخضرة. فقال يا لوط: (إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ) امض يا لوط عن الباب ودعني وإياهم، فتنحى لوط عن الباب، فخرج إليهم، فنشر جناحه، فضرب به وجوههم ضربة شدخ أعينهم، فصاروا عُمْيًا لا يعرفون الطريق [ولا يهتدون بيوتهم] ثم أمر لوط فاحتمل بأهله في ليلته قال: (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ) .
ve kapıya dayandı —yani onu kapattı —; Cebrâîl onları cezalandırmak için izin istedi, Allah da ona izin verdi. Bunun üzerine Cebrâîl gökte bulunduğu surete bürünerek kanadını açtı. Cebrâîl'in iki kanadı vardı; üzerinde dizilmiş incilerden bir kuşak bulunuyordu, ön dişleri parıldıyordu, alnı açıktı, başı sanki kar gibi inci ve mercan gibi örgülü ve kıvrım kıvrımdı; ayakları ise yeşile çalıyordu. Dedi ki: «Ey Lût! (إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ) [Biz Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar]. Kapıdan çekil ey Lût, beni onlarla baş başa bırak!» Lût kapıdan çekildi. Cebrâîl onların karşısına çıkıp kanadını açtı ve yüzlerine öyle bir darbe indirdi ki gözlerini patlatıp kör etti. Yolu bilemez [ve evlerini bulamaz] körler hâline geldiler. Sonra Lût'a gecesinde ailesini alıp gitmesi emredildi; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurdu: (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ) [Gecenin bir vaktinde ailenle birlikte yola çık].
وروي عن محمد بن كعب [القرظي] وقتادة، والسدي نحو هذا.
Muhammed b. Ka'b [el-Kurazî], Katâde ve Süddî'den de buna benzer rivayetler nakledilmiştir.
{فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣)}
{فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣)} “Emrimiz gelince oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilip istif edilmiş taşları sağanak hâlinde yağdırdık; Rabbinin katında işaretlenmiş olarak. O [taşlar], zalimlerden hiç de uzak değildir” [Hûd: 82-83].
يقول تعالى: (فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا) وكان ذلك عند طلوع الشمس، (جَعَلْنَا عَالِيَهَا) وهي [قريتهم العظيمة وهي] سَدُوم [ومعاملتها] (سَافِلَهَا) كقوله {[وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى] * فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى} [النجم: ٥٣، ٥٤] أي: أمطرنا عليها حجارة من "سجيل" وهي بالفارسية: حجارة من طين، قاله ابن عباس وغيره.
Yüce Allah: (فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا) [Emrimiz gelince] buyurmaktadır ki bu, güneşin doğuşu sırasındaydı; (جَعَلْنَا عَالِيَهَا) [oranın üstünü] ki orası [onların büyük şehri olan] Sedûm [ve çevresiydi] (سَافِلَهَا) [altına getirdik] buyurmuştur; nitekim şu ayette de böyledir: {[وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى] * فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى} “[Altüst olan şehirleri de O yerle bir etti.] Onları örten [azap] örtüverdi” [Necm: 53-54]. Yani üzerlerine «siccîl»den taşlar yağdırdık ki bu, Farsçada kilden/çamurdan yapılmış taş demektir; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir.
وقال بعضهم: أي من "سنك" وهو الحجر، و"كل" وهو الطين، وقد قال في الآية الأخرى: {حِجَارَةً مِنْ طِينٍ} [الذاريات: ٣٣] أي: مستحجرة قوية شديدة. وقال بعضهم: مشوية، [وقال بعضهم: مطبوخة قوية صلبة] وقال البخاري. "سِجيل": الشديد الكبير. سجيل وسجين واحد، اللام والنون أختان، وقال تميم بن مُقبِل:
Bazıları şöyle demiştir: Yani taş anlamına gelen «seng» ile çamur anlamına gelen «gil»den türemiştir. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {حِجَارَةً مِنْ طِينٍ} “Çamurdan taşlar” [Zâriyât: 33], yani taşlaşmış, kuvvetli ve sert. Bazıları: Ateşte pişirilmiş, [bazıları da: pişirilmiş, dayanıklı ve katı] demiştir. Buhârî ise şöyle demiştir: «Siccîl», şiddetli ve büyük demektir. «Siccîl» ve «siccîn» aynı anlama gelir; lâm ve nûn harfleri birbiri yerine geçen kardeş harflerdir. Temîm b. Mukbil şöyle demiştir:
وَرَجْلَةٍ يَضْربُون البَيْضَ ضَاحِيةٌ … ضَرْبًا تواصَت به الأبطال سِجّينا
«Nice piyadeler vardır ki, gündüz vakti miğferlere vururlar … yiğitlerin birbirine tavsiye ettiği şiddetli darbelerle.»
وقوله: (مَنْضُودٍ) قال بعضهم: منضودة في السماء، أي: معدة لذلك.
O'nun: (مَنْضُودٍ) [istif edilmiş] kavli hakkında bazıları: Gökten peş peşe dizilmiş, yani bunun için hazırlanmış demektir, demişlerdir.
وقال آخرون: (مَنْضُودٍ) أي: يتبع بعضها بعضا في نزولها عليهم.
Başkaları ise: (مَنْضُودٍ) yani üzerlerine inerken birbiri ardınca aralıksız yağan demektir, demişlerdir.
وقوله: (مُسَوَّمَةً) أي مُعْلمَة مختومة، عليها أسماء أصحابها، كل حجر مكتوب عليه اسم الذي ينزل عليه.
O'nun: (مُسَوَّمَةً) [damgalanmış] kavli; yani işaretlenmiş, mühürlenmiş, üzerlerinde sahiplerinin isimleri bulunan [taşlar] demektir; her bir taşın üzerinde kimin üstüne inecekse onun ismi yazılıydı.
وقال قتادة وعِكْرِمة: (مُسَوَّمَةً) [أي] مُطَوّقة، بها نَضْحٌ من حُمّرٍة.
Katâde ve İkrime: (مُسَوَّمَةً) [yani] etrafı çevrili, üzerinde kırmızılık serpintisi bulunan [taşlar] demektir, demişlerdir.
وذكروا أنها نزلت على أهل البلد، وعلى المتفرقين في القرى مما حولها، فبينا أحدهم يكون عند الناس يتحدّث، إذ جاءه حجر من السماء فسقط عليه من بين الناس، فدّمره، فتتبعهم الحجارة من سائر البلاد، حتى أهلكتهم عن آخرهم فلم يبق منهم أحد.
Zikrettiklerine göre bu taşlar hem o belde halkının hem de etraftaki köylere dağılmış olanların üzerine inmiştir. Öyle ki onlardan biri insanların yanında sohbet ederken aniden gökten bir taş gelip insanların arasından bizzat onun üzerine düşüyor ve onu yok ediyordu; taşlar diğer beldelerde de onları takip etti ve nihayet son ferdine kadar hepsini helak etti, içlerinden hiç kimse kalmadı.
وقال مجاهد: أخذ جبريلُ قوم لوط من سَرْحهم ودورهم، حملهم بمواشيهم وأمتعتهم، ورفعهم حتى سمع أهل السماء نُباح كلابهم ثم أكفأهم [وقال] وكان حملهم على خوافي جناحه الأيمن. قال: ولما قلبها كان أول ما سقط منها شُذانها .
Mücâhid şöyle demiştir: Cebrâîl, Lût kavmini otlaklarından ve evlerinden aldı, onları hayvanları ve eşyalarıyla birlikte yüklenip yukarı kaldırdı; öyle ki gök ehli onların köpeklerinin havlamasını işitti; sonra onları altüst etti [ve dedi ki]: Onları sağ kanadının iç tüylerinde taşımıştı. Dedi ki: Şehri ters çevirdiğinde ilk düşenler, şehir dışındaki kenar mahalleler/ayrık yerler oldu.
وقال قتادة: بلغنا أن جبريل أخذ بعروة القرية الوسطى، ثم ألوَى بها إلى جو السماء، حتى سمع أهل السماء ضواغي كلابهم، ثم دمر بعضها على بعض، ثم أتبع شُذّاذ القوم سُخْرًا -قال: وذكر لنا أنهم كانوا أربع قرى، في كل قرية مائة ألف -وفي رواية: [كانوا] ثلاث قرى، الكبرى منها سَدُوم. قال: وبلغنا أن إبراهيم، ﵇، كان يشرف على سدوم، ويقول: سدوم، يومٌ، ما لَك؟.
Katâde şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Cebrâîl ortadaki şehrin tutamağından/kenarından tuttu, sonra onu göğün boşluğuna doğru kaldırdı; öyle ki gök ehli onların köpeklerinin ulumalarını işitti; sonra şehirleri birbiri üstüne yıktı, ardından da şehir dışında kalan ayrık kimseleri zorla/peş peşe taşlara hedef kıldı. Dedi ki: Bize nakledildiğine göre onlar dört şehirdi ve her bir şehirde yüz bin kişi vardı. —Bir rivayette ise: [Onlar] üç şehirdi ve en büyükleri Sedûm idi.— Dedi ki: Bize ulaştığına göre İbrahim aleyhisselâm Sedûm'a bakar ve: «Ey Sedûm! Senin için ne zorlu bir gün!» derdi.
وفي رواية عن قتادة وغيره: بلغنا أن جبريل ﵇، لما أصبح نشر جناحه، فانتسف به أرضهم بما فيها من قُصُورها ودوابها وحجارتها وشجرها، وجميع ما فيها، فضمها في جناحه، فحواها وطواها في جوف جناحه، ثم صعد بها إلى السماء الدنيا، حتى سمع سكان السماء أصوات الناس والكلاب، وكانوا أربعة آلاف ألف، ثم قلبها، فأرسلها إلى الأرض منكوسة، وَدَمْدَم بعضها على بعض، فجعل عاليها سافلها، ثم أتبعها حجارة من سجيل.
Katâde ve başkalarından gelen bir rivayette ise şöyle denmiştir: Bize ulaştığına göre Cebrâîl aleyhisselâm sabah olunca kanadını açtı; sarayları, hayvanları, taşları, ağaçları ve içindeki her şeyle birlikte onların topraklarını kökünden söküp aldı, kanadının içine topladı, kanadının boşluğunda sarıp dürdü. Sonra onu dünya semasına kadar çıkardı; öyle ki gök sakinleri insanların ve köpeklerin seslerini işittiler —ki onlar dört milyon kişiydiler—. Sonra şehri ters çevirip baş aşağı yere bıraktı ve bir kısmını diğerinin üzerine yerle bir etti; böylece oranın altını üstüne getirdi, ardından da arkasından siccîlden taşlar yağdırdı.
وقال محمد بن كعب القُرَظي: كانت قرى قوم لوط خمس قريات: "سدوم"، وهي العظمى، و"صعبة" و"صعوة" و"عثرة" و"دوما"، احتملها جبريل بجناحه، ثم صعد بها، حتى إنّ أهل السماء الدنيا ليسمعون نابحة كلابها، وأصوات دجاجها، ثم كفأها على وجهها، ثم أتبعها الله بالحجارة، يقول الله تعالى: (جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ) فأهلكها الله وما حولها من المؤتفكات.
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Lût kavminin şehirleri beş taneydi: En büyükleri olan «Sedûm», «Sa'be», «Sa've», «Asre» ve «Dûmâ». Cebrâîl bunları kanadıyla yüklenip yukarı çıkardı; öyle ki dünya seması ehli onların köpeklerinin havlamasını ve tavuklarının seslerini işitiyordu. Sonra onları yüzüstü yere çaldı, ardından da Allah arkalarından taş yağdırdı. Yüce Allah: (جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ) [Oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilip istif edilmiş taşları sağanak hâlinde yağdırdık] buyurmaktadır. Böylece Allah o şehri ve etrafındaki altüst edilen yerleri helak etti.
وقال السدي: لما أصبح قوم لوط، نزل جبريل فاقتلع الأرض من سبع أرضين، فحملها حتى بلغ بها السماء، حتى سمع أهل السماء الدنيا نباح كلابهم، وأصوات ديوكهم، ثم قلبها فقتلهم، فذلك
Süddî şöyle demiştir: Lût kavmi sabaha erince Cebrâîl indi ve yeri yedi kat yerin dibinden söküp çıkardı; sonra onu semaya ulaşıncaya kadar taşıdı, öyle ki dünya seması ehli onların köpeklerinin havlamasını ve horozlarının seslerini işitti. Sonra orayı altüst edip onları helak etti. İşte bu...
قوله {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} [النجم: ٥٣]، ومن لم يمت حين سقط للأرض، أمطر الله عليه وهو تحت الأرض الحجارة، ومن كان منهم شاذا في الأرض يتبعهم في القرى، فكان الرجل يتحدث فيأتيه الحجر فيقتله، فذلك قوله ﷿: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ} أي: في القرى حجارة من سجيل. هكذا قال السدي.
O'nun: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olan şehirleri de O yerle bir etti” [Necm: 53] kavli budur. Yere düştüğü anda ölmeyenlerin üzerine ise yerin altındayken Allah taş yağdırdı. Onlardan etraftaki köylere dağılmış olanları da taşlar takip etti; adam konuşurken taş gelip onu öldürüyordu. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ} “Üzerlerine yağdırdık” yani köylerde siccîlden taşlar [yağdırdık] kavli budur. Süddî böyle demiştir.
وقوله: (وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ) أي: وما هذه النقمة ممن تَشَبَّه بهم في ظلمهم، ببعيد عنه.
O'nun: (وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ) [O taşlar, zalimlerden hiç de uzak değildir] kavli; bu ceza ve intikam, zulüm konusunda onlara benzeyen kimselerden de uzak değildir demektir.
وقد ورد في الحديث المروي في السنن عن ابن عباس مرفوعًا " من وجدتموه يعمل عمل قوم لوط، فاقتلوا الفاعل والمفعول به" .
Nitekim Sünen'lerde İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet edilen hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kimi Lût kavminin amelini işlerken bulursanız, yapanı da yaptıranı da öldürün.»
وذهب الإمام الشافعي في قول عنه وجماعة من العلماء إلى أن اللائط يقتل، سواء كان محصنًا أو غير محصن، عملا بهذا الحديث.
İmam Şâfiî kendisinden nakledilen bir görüşünde ve bir grup âlim, bu hadisle amel ederek livata yapan kimsenin evli olsun veya olmasın öldürüleceği hükmüne varmışlardır.
وذهب الإمام أبو حنيفة [﵀ إلى] أنه يلقى من شاهق، ويُتبَع بالحجارة، كما فعل الله بقوم لوط، والله ﷾ أعلم بالصواب.
İmam Ebû Hanîfe [rahimehullâh ise] tıpkı Allah'ın Lût kavmine yaptığı gibi, yüksek bir yerden atılacağı ve ardından taşlanacağı görüşüne gitmiştir. Doğruyu en iyi bilen Aziz ve Celil olan Allah'tır.
{وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤)}
{وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤)} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın. Gerçekten ben sizi bir bolluk içinde görüyorum; ama sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum»” [Hûd: 84].
يقول تعالى: ولقد أرسلنا إلى مدين -وهم قبيلة من العرب، كانوا يسكنون بين الحجاز والشام، قريبًا من بلاد معان، في بلد يعرف بهم، يقال لها "مدين" فأرسل الله إليهم شعيبا، وكان من أشرفهم نسبًا. ولهذا قال: (أَخَاهُمْ شُعَيْبًا) يأمرهم بعبادة الله تعالى وحده، وينهاهم عن التطفيف في المكيال والميزان (إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ) أي: في معيشتكم ورزقكم فأخاف أن تُسلَبوا ما أنتم فيه بانتهاككم محارم الله، (وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ) أي: في الدار الآخرة.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Medyen'e de [gönderdik] -ki onlar, Hicaz ile Şam arasında, Maan diyarına yakın, kendi isimleriyle anılan ve "Medyen" denilen bir beldede yaşayan bir Arap kabilesidir-. Allah onlara, nesep bakımından onların en şereflilerinden olan Şuayb'ı gönderdi. Bu sebeple: { أَخَاهُمْ شُعَيْبًا } “Kardeşleri Şuayb'ı” buyurmuştur. [Şuayb] onlara yalnızca Yüce Allah'a kulluk etmelerini emrediyor, ölçü ve tartıda hile yapıp eksiltmeyi (tatfîf) yasaklıyordu. { إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ } “Şüphesiz ben sizi bir hayır (bolluk) içinde görüyorum”, yani maişet ve rızkınızda [bir refah içinde görüyorum]; Allah'ın haram kıldıklarını çiğnemeniz sebebiyle içinde bulunduğunuz bu durumun elinizden alınmasından korkuyorum. { وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ } “Ve gerçekten ben, sizin aleyhinize kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum”, yani ahiret yurdunda.
{وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦)}
{وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦)} “«Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın. Eğer mümin iseniz, Allah'ın bıraktığı [helal kazanç] sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim»” [Hûd: 85-86].
ينهاهم أولا عن نقص المكيال والميزان إذا أعطوا الناس، ثم أمرهم بوفاء الكيل والوزن بالقسط آخذين ومعطين، ونهاهم عن العيث في الأرض بالفساد، وقد كانوا يقطعون الطريق.
Onları önce insanlara verdikleri zaman ölçü ve tartıyı eksiltmekten menetti; sonra hem alırken hem de verirken ölçü ve tartıyı adaletle tam yapmalarını emretti; ayrıca yeryüzünde bozgunculuk yaparak fesat çıkarmalarını (el-ays) yasakladı; nitekim onlar yol kesiyorlardı.
وقوله: (بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ) قال ابن عباس: رزق الله خَيْر لكم.
O'nun: (بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ) [Allah'ın bıraktığı sizin için daha hayırlıdır] kavli hakkında İbn Abbâs: Allah'ın [helal kıldığı] rızkı sizin için daha hayırlıdır demiştir.
وقال الحسن: رزق الله خير [لكم] من بخسكم الناس.
Hasan: Allah'ın rızkı, insanların hakkını eksiltmenizden [sizin için] daha hayırlıdır demiştir.
وقال الربيع بن أنس: وصية الله خير لكم.
Rebî' b. Enes: Allah'ın tavsiyesi/emri sizin için daha hayırlıdır demiştir.
وقال مجاهد: طاعة الله [خير لكم] .
Mücâhid: Allah'a itaat [sizin için daha hayırlıdır] demiştir.
وقال قتادة: حظكم من الله خير لكم.
Katâde: Allah katındaki nasibiniz sizin için daha hayırlıdır demiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: "الهلاك" في العذاب، و"البقية" في الرحمة.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: «Helak» azapta, «bakiye (geriye kalan/kurtuluş)» ise rahmettedir demiştir.