يخبر تعالى عن كماله وقدرته على الأشياء، في علمه غيب السماوات والأرض، واختصاصه بذلك، فلا اطلاع لأحد على ذلك إلا أن يطلعه [الله] تعالى على ما يشاء -وفي قدرته التامة التي لا تخالف ولا تمانع، وأنه إذا أراد شيئًا فإنما يقول له كن، فيكون، كما قال: {وَمَا أَمْرُنَا إِلا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} [القمر: ٥٠] أي: فيكون ما يريد كطرف العين. وهكذا قال هاهنا: (وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) كما قال: {مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} [لقمان: ٢٨].
Allah Teâlâ; göklerin ve yerin gaybını bilmesindeki kemalini, her şeye gücünün yettiğini ve gayb bilgisinin sadece Kendisine mahsus olduğunu haber vermektedir. Dolayısıyla Allah Teâlâ dilediği kimseye bildirmediği sürece hiç kimse gayba muttali olamaz . Yine O, karşı gelinemez ve engellenemez olan tam kudretini; bir şeyi dilediğinde ona sadece "Ol" dediğini ve onun da hemen oluverdiğini haber vermektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَمْرُنَا إِلا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} [Kamer: 50] “Bizim emrimiz ancak bir tek emirdir, göz kırpması gibidir.” Yani dilediği şey göz açıp kapayıncaya kadar oluverir. Burada da şöyle buyurmuştur: (وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) “Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla gücü yetendir.” Nitekim şöyle de buyurmuştur: {مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} [Lokmân: 28] “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişinin yaratılması ve diriltilmesi gibidir.”
ثم ذكر تعالى منَّتَه على عباده، في إخراجه إياهم من بطون أمهاتهم لا يعلمون شيئًا، ثم بعد
Daha sonra Allah Teâlâ, kullarını hiçbir şey bilmez bir halde iken annelerinin karınlarından çıkarmak suretiyle onlara bahşettiği lütuf ve nimetini zikretti. Bundan sonra
هذا يرزقهم تعالى السمع الذي به يدركون الأصوات، والأبصار اللاتي بها يحسون المرئيات، والأفئدة -وهي العقول-التي مركزها القلب على الصحيح، وقيل: الدماغ والعقل به يميز بين الأشياء ضارها ونافعها. وهذه القوى والحواس تحصل للإنسان على التدريج قليلا قليلا كلما كبر زِيد في سمعه وبصره وعقله حتى يبلغ أشده.
onlara sesleri idrak ettikleri işitme duyusunu, görünen şeyleri hissettikleri gözleri ve doğru olan görüşe göre merkezi kalp -beyin olduğu da söylenmiştir- olan ve kendisiyle faydalı ile zararlı şeylerin arasını ayırt ettikleri akılları yani gönülleri rızık olarak vermiştir . Bu güçler ve duyular insanda kademeli olarak azar azar meydana gelir; insan büyüdükçe işitmesi, görmesi ve aklı da kemale erinceye kadar artırılır.
وإنما جعل تعالى هذه في الإنسان، ليتمكن بها من عبادة ربه تعالى، فيستعين بكل جارحة وعضو وقوة على طاعة مولاه، كما جاء في صحيح البخاري، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "يقول تعالى: من عادى لي وليا فقد بارزني بالحرب، وما تقرب إليّ عبدي بمثل أداء ما افترضت عليه. ولا يزال عبدي يتقرب إليّ بالنوافل حتى أحبَّه، فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به، ويده التي يبطش بها، ورجله التي يمشي بها، ولئن سألني لأعطيته، ولئن دعاني لأجيبنه، ولئن استعاذ بي لأعيذنه، وما ترددت في شيء أنا فاعله ترددي في قبض نفس عبدي المؤمن، يكره الموت وأكره مساءته، ولا بد له منه" .
Allah Teâlâ bunları insanda, Rabbi Teâlâ'ya ibadet edebilsin; böylece her bir organını, uzvunu ve gücünü Mevlâsına itaatte yardımcı kılsın diye var etmiştir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Allah Teâlâ buyurur ki: 'Kim benim bir dostuma düşmanlık ederse, bana karşı savaş açmış olur. Kulum bana, kendisine farz kıldığım şeyleri eda etmekten daha sevimli bir şeyle yaklaşamaz. Kulum nafilelerle de bana yaklaşmaya devam eder, nihayet ben onu severim. Onu sevdiğim zaman da onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum. Benden bir şey isterse muhakkak veririm, bana dua ederse muhakkak icabet ederim, bana sığınırsa muhakkak onu korurum. Yapacağım hiçbir şeyde, ölümü sevmeyen, benim de kendisini üzmeyi hoş görmediğim -fakat bundan kaçışı da olmayan- mümin kulumun canını almadaki tereddüdüm kadar tereddüt etmedim'" .
فمعنى الحديث: أن العبد إذا أخلص الطاعة صارت أفعاله كلها لله ﷿، فلا يسمع إلا الله، ولا يبصر إلا الله، أي: ما شرعه الله له، ولا يبطش ولا يمشي إلا في طاعة الله ﷿، مستعينا بالله في ذلك كله؛ ولهذا جاء في بعض رواية الحديث في غير الصحيح، بعد قوله: "ورجله التي يمشي بها": "فبي يسمع، وبي يبصر، وبي يبطش، وبي يمشي"؛ ولهذا قال تعالى: (وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ وَالأفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) كما قال في الآية الأخرى: {قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ * قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} [الملك: ٢٣، ٢٤].
Hadisin manası şudur: Kul ibadeti ihlasla yerine getirdiği zaman bütün fiilleri Azîz ve Celîl olan Allah için olur; sadece Allah'ı(n rızasını) işitir, sadece Allah'ı(n rızasını) görür; yani Allah'ın kendisi için meşru kıldığı şeyleri görür; ancak Allah Azze ve Celle'ye itaatte tutar ve yürür; bütün bunlarda Allah'tan yardım diler. Nitekim hadisin Sahîh dışındaki bazı rivayetlerinde "ve yürüyen ayağı [olurum]" sözünden sonra şöyle gelmiştir: "Artık o benimle işitir, benimle görür, benimle tutar ve benimle yürür." Bundan dolayı Allah Teâlâ: (وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ وَالأفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) “Şükredesiniz diye size işitme, görme duyuları ve gönüller verdi.” buyurmuştur. Nitekim diğer ayette de şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ * قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} [Mülk: 23, 24] “De ki: 'Sizi yaratan, size işitme duyusu, gözler ve gönüller veren O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!' De ki: 'Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur ve ancak O'nun huzurunda toplanacaksınız.'”
ثم نبه تعالى عباده إلى النظر إلى الطير المسخر بين السماء والأرض، كيف جعله يطير بجناحيه بين السماء والأرض، في جو السماء ما يمسكه هناك إلا الله بقدرته تعالى، الذي جعل فيها قوًى تفعل ذلك، وسخر الهواء يحملها ويسر الطير لذلك، كما قال تعالى في سورة الملك: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ} [الملك: ١٩]. وقال هاهنا: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ).
Sonra Allah Teâlâ kullarının dikkatini yer ile gök arasında boyun eğdirilmiş olan kuşlara bakmaya çekmiştir; iki kanadıyla yer ile gök arasında, göğün boşluğunda nasıl uçtuğunu, orada bunu yapacak güçleri onda var eden ve havayı onu taşıyacak şekilde boyun eğdirip kuşu da buna elverişli kılan Allah'ın kudretinden başka hiçbir şeyin onu tutamayacağını beyan etmiştir. Nitekim Mülk Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ} [Mülk: 19] “Üstlerinde kanatlarını aça kapaya uçan kuşları görmediler mi? Onları Rahmân'dan başkası tutmuyor. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir.” Burada ise: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ayetler vardır.” buyurmuştur.
{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ (٨٠) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ (٨٣)}
{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ (٨٠) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ (٨٣)} “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri kıldı; hayvanların derilerinden de gerek göç gününüzde gerek konakladığınız günde kolayca taşıyacağınız evler [çadırlar] ve onların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta var etti. (80) Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler kıldı; dağlarda da sizin için sığınaklar yaptı. Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ve savaşta [düşmandan] koruyacak zırhlar var etti. İşte O, üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamaktadır ki teslim olasınız. (81) Eğer yüz çevirirlerse artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. (82) Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerin ta kendileridir. (83)”
يذكر ﵎ تمام نعمه على عبيده، بما جعل لهم من البيوت التي هي سكن لهم، يأوون إليها، ويستترون بها، وينتفعون بها سائر وجوه الانتفاع، وجعل لهم أيضًا (مِنْ جُلُودِ الأنْعَامِ بُيُوتًا) أي: من الأدم، يستخفون حملها في أسفارهم، ليضربوها لهم في إقامتهم في السفر والحضر ولهذا قال: (تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا) أي: الغنم، (وَأَوْبَارِهَا) أي: الإبل، (وَأَشْعَارِهَا) أي: المعز -والضمير عائد على الأنعام- (أَثَاثًا) أي: تتخذون منه أثاثا، وهو المال. وقيل: المتاع. وقيل: الثياب والصحيح أعم من هذا كله، فإنه يتخذ من الأثاث البسط والثياب وغير ذلك، ويتخذ مالا وتجارة.
Allah celle celâluhû, kullarına barınacakları, örtünecekleri ve her türlü faydayı sağlayacakları meskenler kıldığı evler vermekle onlara olan nimetlerinin kemalini hatırlatmaktadır. Ayrıca onlar için (مِنْ جُلُودِ الأنْعَامِ بُيُوتًا) “hayvanların derilerinden de evler (çadırlar) kıldı”; yani deriden olan ve yolculuklarında taşınmasını hafif buldukları evler kıldı ki seferde ve hazarda konakladıklarında bunları kursunlar . Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا) “gerek göç gününüzde gerekse konaklama gününüzde kolayca taşıyacağınız evler ve onların yünlerinden” yani koyunların, (وَأَوْبَارِهَا) “yapağılarından” yani develerin, (وَأَشْعَارِهَا) “ve kıllarından” yani keçilerin -zamir en'âma (hayvanlara) dönmektedir- (أَثَاثًا) “eşya” yani ondan eşya edinirsiniz ki o da maldır. Meta olduğu da söylenmiştir. Elbise olduğu da söylenmiştir. Doğru olan ise bütün bunlardan daha genel olmasıdır; çünkü esastan yaygılar, elbiseler ve benzeri şeyler edinildiği gibi, mal ve ticaret de edinilir.
وقال ابن عباس: الأثاث: المتاع. وكذا قال مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، والحسن، وعطية العوفي، وعطاء الخراساني، والضحاك، وقتادة.
İbn Abbas: "el-Esâs (الأثاث), metadır." demiştir. Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Atiyye el-Avfî, Atâ el-Horasânî, ed-Dahhâk ve Katâde de böyle söylemiştir.
وقوله: (إِلَى حِينٍ) أي: إلى أجل مسمى ووقت معلوم.
(إِلَى حِينٍ) “bir süreye kadar” buyruğu ise; belirlenmiş bir ecele ve bilinen bir vakte kadar demektir.
وقوله: (وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالا) قال قتادة: يعني: الشجر.
(وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالا) “Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı” buyruğu hakkında Katâde: "Ağaçları kastediyor." demiştir.
(وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا) أي: حصونا ومعاقل، كما (جَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ) وهي الثياب من القطن والكتان والصوف، (وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ) كالدروع من الحديد المصفَّح والزَّرد وغير ذلك، (كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ) أي: هكذا يجعل لكم ما تستعينون به على أمركم، وما تحتاجون إليه، ليكون -عونًا لكم على طاعته وعبادته، (لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ) هكذا فسره الجمهور، وقرؤوه بكسر اللام من " تسلمون " أي: من الإسلام.
(وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا) “dağlarda da sizin için barınaklar kıldı” yani kaleler ve sığınaklar [kıldı]. Nitekim (جَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ) “sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” yani pamuktan, ketenden ve yünden elbiseler kıldığı gibi, (وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ) “ve savaşta sizi koruyacak zırhlar” yani levha demirden ve zincir halkalardan yapılmış zırhlar ve benzerlerini kıldı. (كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ) “İşte böylece O, üzerinizdeki nimetini tamamlar” yani işlerinizde kendisinden yardım alacağınız ve ihtiyaç duyacağınız şeyleri, O'na itaate ve ibadete bir yardımcı olsun diye sizin için böylece var eder; (لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ) “ta ki teslim olasınız.” Cumhur bunu böyle tefsir etmiş ve "teslim olasınız" anlamında lâm harfinin kesresiyle (تُسْلِمُونَ) şeklinde okumuştur; yani İslâm'a giresiniz diye.
وقال قتادة في قوله: (كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ [لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ]) هذه السورة تسمى سورة النِّعَم.
Katâde (كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ [لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ]) “İşte böylece O, üzerinizdeki nimetini tamamlar ki teslim olasınız” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu sureye Nimetler Suresi (Sûretü'n-Ni'am) denir.
وقال عبد الله بن المبارك وعباد بن العوام، عن حَنْظَلة السدوسي، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن ابن عباس أنه كان يقرؤها "تَسلَمون" بفتح اللام، يعني من الجراح . رواه أبو عبيد القاسم بن سلام، عن عباد، وأخرجه ابن جرير من الوجهين، وردَّ هذه القراءة .
Abdullâh b. el-Mübârek ve Abbâd b. el-Avvâm, Hanzale es-Sedûsî'den, o Şehr b. Havşeb'den, İbn Abbas'ın bu kelimeyi lâmın fethasıyla "teslemûn (تَسْلَمُون)" yani yaralanmalardan esen kalasınız şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Bunu Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm, Abbâd'dan rivayet etmiş, İbn Cerîr de her iki vecihten tahric etmiş ve bu kıraati reddetmiştir .
وقال عطاء الخراساني: إنما نزل القرآن على قدر معرفة العرب، ألا ترى إلى قوله تعالى: (وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا) وما جعل [لكم] من السهل أعظم وأكثر، ولكنهم كانوا أصحاب جبال؟ ألا ترى إلى قوله: (وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ)
Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: Kur'an ancak Arapların bilgi ve kavrayış seviyesine göre inmiştir. Görmez misin Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا} “Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler kıldı ve dağlardan da sizin için sığınaklar yaptı” buyruğunu? Oysa düzlüklerde [sizin için] var ettiği şeyler daha muazzam ve daha çoktur; fakat onlar dağ ehlinden kimselerdi. Görmez misin O'nun: {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “Onların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta kıldı” buyruğunu?
وما جعل لكم من غير ذلك أعظم منه وأكثر ولكنهم كانوا أصحاب وبر وشَعَر، ألا ترى إلى قوله: {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} [النور: ٤٣]، لعجبهم من ذلك، وما أنزل من الثلج أعظم وأكثر ، ولكنهم كانوا لا يعرفونه؟ ألا ترى إلى قوله تعالى: (سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ) وما بقي من البرد أعظم وأكثر ولكنهم كانوا أصحاب حر.
Oysa sizin için bunların dışından kıldığı şeyler bunlardan daha büyük ve daha çoktur , fakat onlar deve yapağısı ve kıl sahipleri idiler. Görmez misin O'nun: {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} [Nûr: 43] “Gökten, oradaki dağlar gibi bulutlardan dolu indirir” buyruğunu? Buna şaşırmaları sebebiyle [böyle buyurmuştur]; oysa indirdiği kar doludan daha büyük ve daha çoktur , fakat onlar bunu bilmiyorlardı. Görmez misin Allah Teâlâ'nın: (سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ) “sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” buyruğunu? Oysa soğuktan korunanlar daha büyük ve daha çoktur , fakat onlar sıcak iklim halkı idiler.
وقوله (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أي: بعد هذا البيان وهذا الامتنان، فلا عليك منهم، (فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ) وقد أديته إليهم.
(فَإِنْ تَوَلَّوْا) “Eğer yüz çevirirlerse” yani bu açıklamadan ve bu nimet hatırlatmasından sonra [yüz çevirirlerse], onlardan dolayı sana bir sorumluluk yoktur; (فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ) “artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir.” Sen de bunu onlara tebliğ etmiş bulunuyorsun.
(يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا) أي: يعرفون أن الله تعالى هو المسدي إليهم ذلك، وهو المتفضل به عليهم، ومع هذا ينكرون ذلك، ويعبدون معه غيره، ويسندون النصر والرزق إلى غيره، (وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ) -كما قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا صفوان، حدثنا الوليد حدثنا عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، عن مجاهد؛ أن أعرابيًا أتى رسول الله ﷺ فسأله، فقرأ عليه رسول الله ﷺ: (وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا) قال الأعرابي: نعم. قال: (وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ) قال الأعرابي: نعم. ثم قرأ عليه، كل ذلك يقول الأعرابي: نعم، حتى بلغ: (كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ) فولى الأعرابي، فأنزل الله: (يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ) .
(يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا) “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler” yani bunu kendilerine bahşedenin ve bunu onlara lütfedip ikram edenin Allah Teâlâ olduğunu bilirler; bununla birlikte bunu inkâr ederler, O'nunla beraber başkasına ibadet ederler ve zaferi ile rızkı O'ndan başkasına isnat ederler. (وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ) “onların çoğu kâfirlerdir.” Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Zür'a tahdis etti, bize Safvân tahdis etti, bize el-Velîd tahdis etti, bize Abdurrahmân b. Yezîd b. Câbir, Mücâhid'den tahdis etti ki: Bir bedevî Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bir şeyler sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا) “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve dinlenme yeri yaptı” ayetini okudu. Bedevî: "Evet." dedi. [Resûlullah]: (وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ) “hayvanların derilerinden de gerek göç gününüzde gerekse konaklama gününüzde kolayca taşıyacağınız evler kıldı” ayetini okudu. Bedevî: "Evet." dedi. Sonra ayeti okumaya devam etti, her birinde bedevî: "Evet." diyordu. Nihayet: (كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ) “İşte böylece O, üzerinizdeki nimetini tamamlar ki teslim olasınız” kısmına ulaşınca bedevî arkasını dönüp gitti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ) “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerdir.” ayetini indirdi .
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)}
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)} “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık inkâr edenlere ne (özür dilemeleri için) izin verilir ne de onların rızayı kazanmaları istenir. O zulmedenler azabı gördüklerinde artık onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez. O şirk koşanlar, ortak koştukları varlıkları gördüklerinde: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine taptığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da kendilerine: 'Şüphesiz siz kesinlikle yalancılarsınız!' sözünü fırlatırlar. O gün Allah'a teslimiyetlerini sunarlar ve uydurdukları şeyler onlardan kaybolup gider.”
يخبر تعالى عن شأن المشركين يوم معادهم في الدار الآخرة، وأنه يبعث من كل أمة شهيدا، وهو نبيها، يشهد عليها بما أجابته فيما بلغها عن الله تعالى، (ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا) أي: في الاعتذار؛ لأنهم يعلمون بطلانه وكذبه، كما قال: {هَذَا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ * وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} [المرسلات: ٣٥، ٣٦]. ولهذا قال: (وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ * وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) أي: أشركوا (الْعَذَابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ) أي: لا يفتر عنهم ساعة واحدة، (وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) أي: [و] لا يؤخر عنهم، بل يأخذهم سريعا من الموقف بلا حساب، فإنه إذا جيء بجهنم تقاد بسبعين ألف زمام، مع كل زمام سبعون ألف
Allah Teâlâ, müşriklerin âhiret yurdundaki dönüş günündeki durumlarını ve her ümmetten bir şahit -ki o, onların peygamberidir- göndereceğini, onun da Allah Teâlâ'dan kendilerine tebliğ ettiği hususlara verdikleri karşılığa dair aleyhlerine şahitlik edeceğini haber vermektedir. (ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا) “Sonra inkâr edenlere izin verilmez” yani özür dilemelerine [izin verilmez]; zira bunun batıl ve yalan olduğunu bilirler. Nitekim şöyle buyurmuştur: {هَذَا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ * وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} “Bu, konuşamayacakları ve kendilerine izin verilip de özür beyan edemeyecekleri bir gündür” [Mürselât 35-36]. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ * وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) “Onların rızaları da aranmaz. O zulmedenler... gördüklerinde” yani şirk koşanlar (الْعَذَابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ) “azabı [gördüklerinde], artık azap onlardan hafifletilmez” yani onlardan bir an bile kesilip hafiflemez, (وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) “ve onlara mühlet de verilmez” yani [ve] onlardan ertelenmez, bilakis hesap görülmeksizin duruşma yerinden (mevkıften) hızlıca onları yakalayıverir. Zira cehennem getirildiğinde yetmiş bin iple çekilir, her ipin yanında yetmiş bin
ملك، فيشرف عُنُق منها على الخلائق، وتزفر زفرة لا يبقى أحد إلا جثا لركبتيه، فتقول: إني وكلت بكل جبار عنيد، الذي جعل مع الله إلهًا آخر، وبكذا وكذا وتذكر أصنافا من الناس، كما جاء في الحديث. ثم تنطوي عليهم وتتلقطهم من الموقف كما يتلقط الطائر الحب قال الله تعالى: {إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا * وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا * لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا} [الفرقان: ١٢ - ١٤]، وقال تعالى: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} [الكهف: ٥٣]. وقال تعالى: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ * بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} [الأنبياء: ٣٩، ٤٠].
Ondan yaratıkların üzerine doğru bir boyun uzanır ve öyle bir kükrer ki diz üstü çökmeyen hiç kimse kalmaz. Cehennem şöyle der: "Ben her inatçı zorbaya, Allah ile beraber başka bir ilah edinen kimseye ve şunlara şunlara ... memur edildim." ve hadiste geldiği üzere birtakım insan sınıflarını zikreder . Sonra kuşun taneleri toplaması gibi onları mahşer yerinden toplayıp üzerlerine kapanır . Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا * وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا * لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا} [Furkân: 12-14] “Cehennem onları uzak bir yerden gördüğünde, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler. Elleri boyunlarına bağlı olarak oranın dar bir yerine atıldıkları zaman, orada helak olmayı çağırırlar. 'Bugün bir helaki çağırmayın, birçok helaki çağırın!'” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} [Kehf: 53] “Günahkârlar ateşi görünce, oraya düşeceklerini anlarlar ve ondan kurtulacak bir yer bulamazlar.” Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ * بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} [Enbiyâ: 39, 40] “O inkâr edenler, ateşi ne yüzlerinden ne de sırtlarından savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği zamanı bir bilselerdi! Doğrusu o onlara ansızın gelecek de kendilerini şaşkına çevirecektir; artık ne onu geri çevirmeye güçleri yetecek ne de kendilerine mühlet verilecektir.”
ثم أخبر تعالى عن تبرئ آلهتهم منهم أحوج ما يكونون إليها، فقال: (وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ) أي: الذين كانوا يعبدونهم في الدنيا، (قالوا ربنا هؤلاء شركاؤنا الذين كنا ندعوا من دونك فألقوا إليهم القول إنكم لكاذبون) أي: قالت لهم الآلهة: كذبتم، ما نحن أمرناكم بعبادتنا. كما قال تعالى: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [الأحقاف: ٥، ٦] وقال تعالى: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [مريم: ٨١، ٨٢]. وقال الخليل ﵊: {ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [العنكبوت: ٢٥] وقال تعالى: {وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} [الكهف: ٥٢] والآيات في هذا كثيرة.
Sonra Allah Teâlâ, ilahlarının onlara en çok muhtaç oldukları anda kendilerinden teberri edip uzaklaşacağını haber vererek şöyle buyurmuştur: (وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ) “O şirk koşanlar, ortak koştukları varlıkları gördüklerinde” yani dünyada tapındıkları şeyleri, (قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ) “'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine taptığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da kendilerine: 'Şüphesiz siz kesinlikle yalancılarsınız!' sözünü fırlatırlar.” Yani ilahlar onlara: "Yalan söylediniz, biz size bize tapmanızı emretmedik ." derler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [Ahkâf: 5, 6] “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek ve kendilerinin dualarından habersiz olan kimselere dua edenden daha sapık kim olabilir? İnsanlar toplandığı zaman, [o taptıkları] onlara düşman olurlar ve onların ibadetlerini inkâr ederler.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [Meryem: 81, 82] “Kendilerine bir izzet (ve güç vesilesi) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! Onlar bunların ibadetlerini inkâr edecekler ve kendilerine karşı hasım olacaklardır.” Halîl aleyhisselâm da şöyle demiştir: {ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [Ankebût: 25] “Sonra kıyamet günü bir kısmınız bir kısmınızı inkâr edecek ve bir kısmınız bir kısmınıza lanet okuyacaktır. Barınağınız ateştir ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} [Kehf: 52] “Ve o gün [Allah]: '(Bana ortak olduklarını) iddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın' buyurur. Onları çağırırlar fakat kendilerine cevap vermezler; biz de aralarına bir helak uçurumu koymuşuzdur.” Bu konudaki ayetler pek çoktur.
وقوله: (وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ) -قال قتادة، وعكرمة: ذلوا واستسلموا يومئذ، أي: استسلموا لله جميعهم، فلا أحد إلا سامع مطيع، كما قال: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا} [مريم: ٣٨] أي: ما أسمعهم وما أبصرهم يومئذ! وقال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢]، وقال: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} [طه: ١١١] أي: خضعت وذلت واستكانت وأنابت واستسلمت.
(وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ) “O gün Allah'a teslimiyetlerini sunarlar” buyruğu hakkında Katâde ve İkrime: "O gün boyun eğip teslim oldular." demişlerdir; yani hepsi Allah'a teslim olurlar ve artık işitip itaat etmeyen kimse kalmaz. Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا} [Meryem: 38] “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitirler, ne iyi görürler!” yani o gün onlar ne kadar da iyi işitir ve ne kadar da iyi görürler! Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [Secde: 12] “Günahkârların, Rableri huzurunda başlarını öne eğerek: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim, artık biz kesin olarak inandık' dediklerini bir görsen!” Yine şöyle buyurmuştur: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} [Tâhâ: 111] “Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olan [Allah]'a boyun eğmiştir” yani boyun eğmiş, zillet içinde kalmış, ezilmiş, yönelmiş ve teslim olmuştur.
(وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) أي: ذهب واضمحل ما كانوا يعبدونه افتراء على الله فلا ناصر لهم ولا معين ولا مجيز.
(وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) “O gün Allah'a teslimiyetlerini sunarlar ve uydurdukları şeyler onlardan kaybolup gider.” Yani Allah'a iftira ederek taptıkları şeyler yok olup gitmiştir; artık onlar için ne bir yardımcı, ne bir medetkâr ne de bir kurtarıcı vardır.
{الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)}
{الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)} “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanların, bozgunculuk yapmalarına karşılık azaplarının üstüne azap kattık.”
ثم قال تعالى: (الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ) أي: عذابا على كفرهم، وعذابًا على صدهم الناس عن اتباع الحق، كما قال تعالى: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} [الأنعام: ٢٦] أي: ينهون الناس، عن اتباعه، ويبتعدون هم منه أيضًا {وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ} [الأنعام: ٢٦]
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ) “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanların, bozgunculuk yapmalarına karşılık azaplarının üstüne azap kattık.” Yani inkâr etmelerine karşılık bir azap, insanları hakka uymaktan alıkoymalarına karşılık da [ayrı] bir azap [katılmıştır]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} [el-En'âm: 26] “Onlar hem [insanları] ondan alıkoyarlar hem de kendileri ondan uzak dururlar.” Yani insanları ona tabi olmaktan menederler ve kendileri de ondan uzaklaşırlar. {وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ} [el-En'âm: 26] “Onlar ancak kendilerini helak ederler de farkında olmazlar.”
وهذا دليل على تفاوت الكفار في عذابهم، كما يتفاوت المؤمنون في منازلهم في الجنة ودرجاتهم، كما قال [الله] تعالى: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} [الأعراف: ٣٨].
Bu da müminlerin cennetteki konakları ve dereceleri bakımından farklı olmaları gibi, kâfirlerin de azap bakımından farklı seviyelerde olduklarına bir delildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} [A'râf: 38] “[Allah] der ki: 'Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz.'”
وقد قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا سُرَيْح بن يونس، حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن عبد الله بن مُرَّة، عن مسروق، عن عبد الله في قول الله: (زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ) قال: زيدوا عقارب أنيابها كالنخل الطوال .
Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle demiştir: Bize Süreyc b. Yûnus tahdis etti, bize Ebû Muâviye tahdis etti, bize el-A'meş, Abdullâh b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullâh'tan Allah'ın: (زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ) “azaplarının üstüne azap kattık” buyruğu hakkında şöyle dediğini tahdis etti: İğneleri uzun hurma ağaçları gibi olan akrepler ilave edildi .
وحدثنا سريج بن يونس، حدثنا إبراهيم بن سليمان، حدثنا الأعمش، عن الحسن، عن ابن عباس أنه قال: (زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ) قال: هي خمسة أنهار فوق العرش يعذبون ببعضها بالليل وببعضها بالنهار .
Bize Süreyc b. Yûnus tahdis etti, bize İbrâhîm b. Süleymân tahdis etti, bize el-A'meş, el-Hasan'dan, İbn Abbas'ın şöyle dediğini tahdis etti: (زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ) “azaplarının üstüne azap kattık” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bunlar Arş'ın üzerinde bulunan beş nehirdir; bir kısmıyla geceleyin, bir kısmıyla da gündüzleyin azap görürler .
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)}
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)} “O gün her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğiz; seni de bunların üzerine şahit getirdik. Bu Kitab'ı da sana her şeyi açıklayan, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olarak indirdik.”
يقول تعالى مخاطبًا عبده ورسوله محمدا ﷺ: (وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ) يعني أمته.
Allah Teâlâ kulu ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederek şöyle buyurur: (وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ) “O gün her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğiz; seni de bunların üzerine şahit getirdik.” yani ümmeti üzerine.
أي: اذكر ذلك اليوم وهوله وما منحك الله فيه من الشرف العظيم والمقام الرفيع. وهذه الآية شبيهة بالآية التي انتهى إليها عبد الله بن مسعود حين قرأ على رسول الله ﷺ صدر سورة "النساء" فلما وصل إلى قوله تعالى: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا} [النساء: ٤١]. فقال له رسول الله ﷺ: "حسبك". قال ابن مسعود، ﵁: فالتفت فإذا عيناه تذرفان .
Yani: O günü, onun dehşetini ve Allah'ın o günde sana bahşettiği büyük şerefi ve yüce makamı hatırla! Bu ayet, Abdullâh b. Mes'ûd'un Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Nisâ Suresi'nin baş tarafını okurken ulaştığı şu ayete benzemektedir: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا} [Nisâ: 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit olarak getirdiğimiz zaman halleri nasıl olacak?” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Yeter." buyurdu. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh: "Dönüp baktım ki iki gözünden yaşlar boşanıyordu." dedi .
وقوله: (وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ) قال ابن مسعود: [و] قد بين لنا في هذا القرآن كل علم، وكل شيء.
(وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ) “Bu Kitab'ı da sana her şeyi açıklayan olarak indirdik” buyruğu hakkında İbn Mes'ûd: "Bu Kur'an'da bize her ilim ve her şey açıklanmıştır." demiştir .
وقال مجاهد: كل حلال وحرام.
Mücâhid ise: "Her helal ve haramı." demiştir.
وقول ابن مسعود: أعم وأشمل؛ فإن القرآن اشتمل على كل علم نافع من خبر ما سبق، وعلم ما سيأتي، وحكم كل حلال وحرام، وما الناس إليه محتاجون في أمر دنياهم ودينهم، ومعاشهم
İbn Mes'ûd'un sözü daha genel ve daha kapsamlıdır. Zira Kur'an; geçmişin haberi, geleceğin ilmi, her helal ve haramın hükmü ile insanların dünyaları, dinleri ve geçimlerinde ihtiyaç duydukları
ومعادهم.
ve ahiretlerinde ihtiyaç duydukları şeyleri içermiştir.
(وَهُدًى) أي: للقلوب، (وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ)
(وَهُدًى) “bir hidayet” yani kalpler için, (وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ) “bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olarak indirdik.”
وقال الأوزاعي: (وَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ) أي: بالسنة.
el-Evzâî: (وَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ) “Bu Kitab'ı da sana her şeyi açıklayan olarak indirdik” yani sünnet ile [açıklayan olarak], demiştir.
ووجه اقتران قوله: (وَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ) مع قوله: (وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ) أن المراد -والله أعلم-: إن الذي فرض عليك تبليغ الكتاب الذي أنزله عليك، سائلك عن ذلك يوم القيامة، {فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ} [الأعراف: ٦]، {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الحجر: ٩٢، ٩٣]، {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ} [المائدة: ١٠٩]، وقال تعالى: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} [القصص: ٨٥] أي: إن الذي أوجب عليك تبليغ القرآن لرادك إليه، ومعيدك يوم القيامة، وسائلك عن أداء ما فرض عليك. هذا أحد الأقوال، وهو مُتَّجه حسن.
(وَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ) “Bu Kitab'ı da sana indirdik” buyruğunun (وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ) “seni de bunların üzerine şahit getirdik” buyruğuyla birlikte zikredilmesinin yönü şudur -en doğrusunu Allah bilir-: Sana indirdiği Kitab'ı tebliğ etmeyi sana farz kılan zât, kıyamet gününde bundan seni sorumlu tutacaktır: {فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ} [A'râf: 6] “Elbette kendilerine peygamber gönderilenlere soracağız ve elbette gönderilen peygamberlere de soracağız.”, {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [Hicr: 92, 93] “Rabbine andolsun ki onların hepsine yapmakta oldukları şeyleri mutlaka soracağız.”, {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ} [Mâide: 109] “Allah peygamberleri toplayacağı gün: 'Size ne cevap verildi?' buyurur. Onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak sensin' derler.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} [Kasas: 85] “Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere geri döndürecektir.” Yani Kur'an'ı tebliğ etmeyi sana vacip kılan zât, seni elbette Kendisine döndürecek, kıyamet gününde seni iade edecek ve sana farz kıldığı şeyi yerine getirmenden seni hesaba çekecektir. Bu görüşlerden biridir ve isabetli, güzel bir görüştür.
{إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)}
{إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)} “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, kötülükten ve azgınlıktan nehyeder. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir.”
يخبر تعالى أنه يأمر عباده بالعدل، وهو القسط والموازنة، ويندب إلى الإحسان، كما قال تعالى: {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} [النحل: ١٢٦]، وقال {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} [الشورى: ٤٠]، وقال {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} [المائدة: ٤٥]، إلى غير ذلك من الآيات الدالة على هذا، من شرعية العدل والندب إلى الفضل.
Allah Teâlâ kullarına adaletli olmayı -ki o insaf ve dengedir- emrettiğini ve ihsana teşvik ettiğini haber vermektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} [Nahl: 126] “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır.”, {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} [Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün karşılığı, onun dengi bir kötülüktür. Fakat kim affeder ve ıslah ederse, onun mükafatı Allah'a aittir.”, {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} [Mâide: 45] “Yaralar da kısastır. Kim bunu bağışlarsa, o kendisi için bir kefaret olur.” Adaletin meşruiyetine ve fazilete teşvik edildiğine delalet eden daha başka pek çok ayet vardır.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ) قال: شهادة أن لا إله إلا الله.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ) “Şüphesiz Allah adaleti emreder” buyruğu hakkında: "Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmektir." dediğini rivayet etmiştir.
وقال سفيان بن عيينة: العدل في هذا الموضع: هو استواء السريرة والعلانية من كل عامل لله عملا. والإحسان: أن تكون سريرته أحسن من علانيته. والفحشاء والمنكر: أن تكون علانيته أحسن من سريرته.
Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Bu makamda adalet; Allah için amel eden herkesin içinin ve dışının bir olmasıdır. İhsan; içinin dışından daha güzel olmasıdır. Fahşâ ve münker ise; dışının içinden daha güzel olmasıdır.
وقوله: (وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى) أي: يأمر بصلة الأرحام، كما قال: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} [الإسراء: ٢٦].
(وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى) “ve akrabaya vermeyi [emreder]” buyruğu ise; akrabalık bağlarını gözetmeyi emreder demektir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} [İsrâ: 26] “Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolda kalmışa da. İsraf ederek saçıp savurma.”
وقوله: (وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) فالفواحش: المحرمات. والمنكرات: ما ظهر منها من فاعلها؛ ولهذا قيل في الموضع الآخر: {قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} [الأعراف: ٣٣]. وأما البغي فهو: العدوان على الناس. وقد جاء في الحديث: "ما من ذنب أجدر أن يعجل الله
(وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) “ve hayâsızlığı, kötülüğü [yasaklar]” buyruğunda geçen fevâhiş (çirkinlikler/hayâsızlıklar); haramlardır. Münkerât (kötülükler) ise; işleyen kimseden açıkça sadır olanlardır. Nitekim diğer bir yerde şöyle buyrulmuştur: {قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} [el-A‘râf: 33] “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli hayâsızlıkları haram kılmıştır.” Bağy (azgınlık) ise; insanlara haksızlık ve tecavüzde bulunmaktır. Hadiste şöyle gelmiştir: «ما من ذنب أجدر أن يعجل الله» «Allah'ın... çarçabuk vermesine daha lâyık hiçbir günah yoktur...»
عقوبته في الدنيا، مع ما يدخر لصاحبه في الآخرة، من البغي وقطيعة الرحم" .
dünyada cezasını çarçabuk vermesine azgınlık ve akrabalık bağını koparmaktan daha layık hiçbir günah yoktur" .
وقوله (يَعِظُكُمْ) أي: يأمركم بما يأمركم به من الخير، وينهاكم عما ينهاكم عنه من الشر، (لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ)
(يَعِظُكُمْ) “size öğüt verir” yani size emrettiği hayrı emreder ve sizi yasakladığı şerden nehyeder, (لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) “iyice düşünesiniz diye.”
قال الشعبي، عن شُتَيْر بن شَكَل: سمعت ابن مسعود يقول: إن أجمع آية في القرآن في سورة النحل: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ) الآية. رواه ابن جرير .
eş-Şa'bî, Şüteyr b. Şekel'den şöyle dediğini nakletmiştir: İbn Mes'ûd'un şöyle dediğini işittim: Kur'an'da en kapsamlı ayet Nahl Suresi'ndeki: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ) “Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder” ayetidir. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir .
وقال سعيد عن قتادة: قوله: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ) الآية، ليس من خُلُق حسن كان أهل الجاهلية يعملون به ويستحسنونه إلا أمر الله به، وليس من خلق سيئ كانوا يتعايرونه بينهم إلا نهى الله عنه وقدم فيه. وإنما نهى عن سفاسف الأخلاق ومذامها.
Saîd, Katâde'den: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ) “Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Câhiliye ehlinin uygulayıp güzel gördüğü hiçbir güzel ahlak yoktur ki Allah onu emretmiş olmasın; aralarında ayıpladıkları hiçbir kötü ahlak da yoktur ki Allah onu yasaklayıp önceden uyarmış olmasın. O ancak ahlakın bayağı ve yerilmiş olanlarını yasaklamıştır.
قلت: ولهذا جاء في الحديث: "إن الله يحب معالي الأخلاق، ويكره سَفْسافها" .
Derim ki: Bundan dolayı hadiste şöyle gelmiştir: "Şüphesiz Allah ahlakın yüce olanlarını sever, bayağı olanlarından ise hoşlanmaz" .
وقال الحافظ أبو نُعَيم في كتابه "كتاب معرفة الصحابة": حدثنا أبو بكر محمد بن الفتح الحنبلي، حدثنا يحيى بن محمد مولى بني هاشم، حدثنا الحسن بن داود المنْكَدري، حدثنا عمر بن علي المقدمي، عن علي بن عبد الملك بن عمير عن أبيه قال: بلغ أكثم بن صيفي مخرج النبي ﷺ، فأراد أن يأتيه فأبى قومه أن يدعوه وقالوا: أنت كبيرنا، لم تكن لتخف إليه! قال: فليأته من يبلغه عني ويبلغني عنه. فانتدب رجلان فأتيا النبي ﷺ فقالا نحن رسل أكثم بن صيفي، وهو يسألك: من أنت؟ وما أنت؟ فقال النبي ﷺ: "أما من أنا فأنا محمد بن عبد الله، وأما ما أنا فأنا عبد الله ورسوله". قال: ثم تلا عليهم هذه الآية: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) قالوا: اردد علينا هذا القول فردده عليهم حتى حفظوه. فأتيا أكثم فقالا أبى أن يرفع نسبه، فسألنا عن نسبه، فوجدناه زاكي النسب، وسطا في مضر، وقد رمى إلينا بكلمات قد سمعناها، فلما سمعهن أكثم قال: إني قد أراه يأمر بمكارم الأخلاق، وينهى عن ملائمها، فكونوا في هذا الأمر رءوسا، ولا تكونوا فيه أذنابا.
Hâfız Ebû Nuaym, Kitâbu Ma‘rifeti’s-Sahâbe adlı eserinde şöyle demiştir: Bize Ebû Bekir Muhammed b. el-Feth el-Hanbelî anlattı, bize Benî Hâşim’in azatlısı Yahyâ b. Muhammed anlattı, bize el-Hasen b. Dâvûd el-Münkederî anlattı, bize Ömer b. Alî el-Mukaddemî, Alî b. Abdilmelik b. Umeyr’den, o da babasından nakletti; babası şöyle dedi: Eksem b. Sayfî’ye Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ortaya çıktığı haberi ulaştı. Bunun üzerine onun yanına gitmek istedi fakat kavmi onu bırakmaya yanaşmayıp: "Sen bizim büyüğümüzsün; onun yanına hemen koşup gitmen sana yakışmaz!" dediler. Eksem de: "Öyleyse benden ona haber götürecek ve ondan bana haber getirecek kimseler gitsin" dedi. Bunun üzerine iki adam görevlendirildi ve Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına varıp: "Biz Eksem b. Sayfî’nin elçileriyiz; o sana soruyor: Sen kimsin ve nesin?" dediler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Kimin nesi olduğuma gelince; ben Abdullah oğlu Muhammed’im. Ne olduğuma gelince; ben Allah’ın kulu ve O’nun elçisiyim.» [Râvi] dedi ki: Sonra [Resûlullah] onlara şu ayeti okudu: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, kötülükten ve azgınlıktan meneder. İyice düşünesiniz diye size böyle öğüt verir.” [Elçiler]: "Bu sözü bize tekrar et" dediler. O da ezberleyinceye kadar bu sözü onlara tekrarladı. Sonra dönüp Eksem’in yanına geldiler ve şöyle dediler: "O, nesebini [ileri] götürüp saymaktan kaçındı; biz de onun soyunu sorduk ve nesebinin tertemiz, Mudar kabilesinin en şerefli yerinde olduğunu gördük. O bize işitmiş olduğumuz bazı sözler söyledi." Eksem bu sözleri işitince şöyle dedi: "Görüyorum ki o, kesinlikle ahlakın en yücelerini emrediyor, alçak ve bayağı olanlarını ise yasaklıyor. Bu işte baş olun, kuyruk (arka safta kalanlar) olmayın!"
وقد ورد في نزول هذه الآية الكريمة حديث حَسن، رواه الإمام أحمد:
Bu yüce ayetin nüzulü hakkında İmam Ahmed'in rivayet ettiği hasen bir hadis varid olmuştur:
حدثنا أبو النضر، حدثنا عبد الحميد، حدثنا شهر، حدثني عبد الله بن عباس قال: بينما رسول الله ﷺ بفناء بيته جالس، إذ مر به عثمان بن مظعون، فكشر إلى رسول الله ﷺ فقال له رسول الله ﷺ: "ألا تجلس؟ " فقال: بلى. قال: فجلس رسول الله ﷺ مستقبله، فبينما هو يحدثه إذ شَخَص رسول الله ﷺ ببصره في السماء، فنظر ساعة إلى [السماء] فأخذ يضع بصره حتى وضعه على يَمْنته في الأرض، فتحرَّف رسول الله ﷺ عن جليسه عثمان إلى حيث وضع بصره فأخذ ينغض رأسه كأنه يستفقه ما يقال له، وابن مظعون ينظر فلما قضى حاجته واستفقه ما يقال له، شخص بصر رسول الله ﷺ إلى السماء كما شخص أول مرة. فأتبعه بصره حتى توارى في السماء. فأقبل إلى عثمان بجلسته الأولى فقال: يا محمد، فيما كنت أجالسك؟ ما رأيتك تفعل كفعلك الغداة! قال: "وما رأيتني فعلت؟ " قال: رأيتك شخص بصرك إلى السماء ثم وضعته حيث وضعته على يمينك، فتحرفت إليه وتركتني، فأخذت تنغض رأسك كأنك تستفقه شيئا يقال لك. قال: "وفطنت لذلك؟ " فقال عثمان: نعم. قال رسول الله ﷺ: "أتاني رسول الله آنفا وأنت جالس". قال: رسولُ الله؟ قال: "نعم". قال: فما قال لك؟ قال: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) قال عثمان: فذلك حين استقر الإيمان في قلبي، وأحببت محمدًا ﷺ .
Bize Ebu'n-Nadr anlattı, bize Abdülhamîd anlattı, bize Şehr anlattı, bana Abdullah b. Abbâs anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) evinin avlusunda otururken Osman b. Maz'ûn yanına uğradı ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e tebessüm etti . Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: "Oturmaz mısın?" buyurdu. O da: "Evet [otururum]" dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun karşısına oturdu. O sırada onunla konuşurken Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) aniden gözlerini göğe dikti. Bir süre [göğe] baktı, sonra gözünü yavaş yavaş indirip nihayet sağ tarafında yere kadar indirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclis arkadaşı Osman'dan yüzünü çevirip gözünü diktiği yere doğru yöneldi ve sanki kendisine söylenen şeyi anlamaya çalışıyormuş gibi başını sallamaya başladı. İbn Maz'ûn ise bakıyordu. [Cebrail ile] işi bitip kendisine söylenen şeyi anlayınca Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in gözü ilk seferki gibi göğe dikildi. Gökte kayboluncaya kadar onu gözüyle takip etti. Sonra ilk oturuşuyla Osman'a dönünce Osman: "Ey Muhammed, seninle ne zamandır oturup sohbet ederim, bu sabah yaptığın gibi bir şey yaptığını hiç görmemiştim!" dedi. [Allah Resûlü]: "Ne yaptığımı gördün?" buyurdu. Osman: "Gözünü göğe diktiğini, sonra onu sağ tarafındaki bir noktaya indirdiğini gördüm; bana arkanı dönüp oraya yöneldin ve sanki sana söylenen bir şeyi anlamaya çalışıyormuş gibi başını sallamaya başladın" dedi. [Peygamber]: "Bunun farkına vardın mı?" buyurdu. Osman: "Evet" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Sen otururken az önce bana Allah'ın elçisi geldi" buyurdu. [Osman]: "Allah'ın elçisi mi?" dedi. [Peygamber]: "Evet" buyurdu. Osman: "Peki sana ne söyledi?" dedi. [Peygamber]: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, kötülükten ve azgınlıktan nehyeder. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir” [ayetini okudu]. Osman dedi ki: "İşte o an iman kalbime yerleşti ve Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i sevdim" .
إسناد جيد متصل حسن، قد بُيِّن فيه السماع المتصل. ورواه ابن أبي حاتم، من حديث عبد الحميد بن بَهرام مختصرًا.
Bu, kesintisiz işitmenin (semâ) açıkça belirtildiği , ceyyid, muttasıl ve hasen bir isnaddır. Bunu İbn Ebî Hâtim de Abdülhamîd b. Behrâm'ın hadisinden muhtasar olarak rivayet etmiştir.
حديث آخر: عن عثمان بن أبي العاص الثقفي في ذلك، قال الإمام أحمد:
Diğer bir hadis: Bu hususta Osman b. Ebi'l-Âs es-Sekafî'den nakledilmiştir; İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا أسود بن عامر، حدثنا هُرَيْم، عن لَيْث، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن عثمان بن أبي العاص قال: كنت عند رسول الله ﷺ جالسا، إذ شَخَصَ بَصره فقال: "أتاني جبريل، فأمرني أن أضع هذه الآية بهذا الموضع من هذه السورة: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ [وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ]) .
Bize Esved b. Âmir anlattı, bize Hüreym, Leys'ten, o Şehr b. Havşeb'den, o da Osman b. Ebi'l-Âs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanında oturuyordum, ansızın gözünü [göğe] dikti ve şöyle buyurdu: "Bana Cebrail geldi ve bu ayeti bu surenin şu yerine koymamı emretti: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ [وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ]) “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği [ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, kötülükten ve azgınlıktan nehyeder. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir]”."
وهذا إسناد لا بأس به، ولعله عند شهر بن حوشب من الوجهين، والله أعلم.
Bu, bir beis olmayan bir isnaddır. Muhtemelen Şehr b. Havşeb nezdinde her iki vecihten de mevcuttur, en doğrusunu Allah bilir.
{وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١) وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢)}
{وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١) وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢)} “Bir antlaşma yaptığınızda Allah'ın ahdini yerine getirin ve Allah'ı kendinize kefil kılmış olduğunuz halde, pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir. (91) Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok [veya güçlü] olduğu için yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı kılarak, ipliğini sağlamca büktükten sonra çözüp bozan kadın gibi olmayın. Allah bununla sizi ancak imtihan etmektedir. Hakkında ihtilaf edegeldiğiniz şeyleri kıyamet günü size elbette açıklayacaktır. (92)”
وهذا مما يأمر الله تعالى به وهو الوفاء بالعهود والمواثيق، والمحافظة على الأيمان المؤكدة؛ ولهذا قال: (وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا)
Bu da Allah Teâlâ'nın emrettiği hususlardandır ; o da ahitlere ve misaklara vefa göstermek, pekiştirilmiş yeminleri muhafaza etmektir; nitekim şöyle buyurmuştur: (وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا) “pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın.”
ولا تعارض بين هذا وبين قوله: {وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ} [البقرة: ٢٢٤] وبين قوله تعالى: {ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ} [المائدة: ٨٩] أي: لا تتركوها بلا تكفير، وبين قوله، ﵇ فيما ثبت عنه في الصحيحين : "إني والله إن شاء الله، لا أحلف على يمين فأرى غيرها خيرًا منها، إلا أتيت الذي هو خير وتحللتها". وفي رواية: "وكفرت عن يميني" لا تعارض بين هذا كله، ولا بين الآية المذكورة هاهنا وهي قوله: (وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا [وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلا]) ؛ لأن هذه الأيمان، المراد بها الداخلة في العهود والمواثيق، لا الأيمان التي هي واردة على حَثّ أو منع؛ ولهذا قال مجاهد في قوله: (وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا) يعني: الحِلْف، أي: حلْفَ الجاهلية؛ ويؤيده ما رواه الإمام أحمد:
Bununla O'nun: {وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ} [el-Bakara: 224] “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz hususunda Allah'ı yeminlerinize engel kılmayın” buyruğu ve Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ} [el-Mâide: 89] “Yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefareti işte budur; yeminlerinizi koruyun” yani onları kefaretsiz bırakmayın buyruğu ile (aleyhisselâm)'ın Sahîhayn'da kendisinden sabit olan: "Ben, vallahi Allah dilerse, bir şeye yemin edip de sonradan başkasını ondan daha hayırlı görürsem, mutlaka daha hayırlı olanı yapar ve yeminimden dönerim" sözü -diğer bir rivayette ise: "ve yeminimin kefaretini veririm"- arasında hiçbir çelişki yoktur. Bütün bunlar arasında da, burada zikredilen: (وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا [وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلا]) “[Allah'ı kendinize kefil kılarak] pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” ayeti ile de bir çelişki bulunmamaktadır. Çünkü bu ayetteki yeminlerden kasıt; ahitlere ve misaklara dahil olan yeminlerdir, bir şeyi yapmaya teşvik veya engelleme maksadıyla edilen yeminler değildir. Bundan dolayı Mücâhid: (وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا) “pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” buyruğu hakkında; "hilf" yani Cahiliye ittifakı kasdedilmektedir demiştir. İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadis de bunu desteklemektedir:
حدثنا عبد الله بن محمد -هو ابن أبي شيبة-حدثنا ابن نُمَيْر وأبو أسامة، عن زكريا -هو ابن أبي زائدة-عن سعد بن إبراهيم، عن أبيه، عن جُبَيْر بن مطعم قال: قال رسول الله ﷺ: "لا حِلْف في الإسلام، وأيما حلف كان في الجاهلية لم يزده الإسلام إلا شدة".
Bize Abdullah b. Muhammed -ki o İbn Ebî Şeybe'dir- anlattı, bize İbn Nümeyr ve Ebû Üsâme, Zekeriyyâ'dan -o İbn Ebî Zâide'dir-, o Sa'd b. İbrâhîm'den, o babasından, o da Cübeyr b. Mut'ım'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "İslam'da [Cahiliye türü] hilf (ittifak) yoktur; Cahiliye devrinde yapılmış olan hangi hilf varsa İslam onu ancak pekiştirmiştir" buyurdu.
وكذا رواه مسلم، عن ابن أبي شيبة، به .
Müslim de bunu İbn Ebî Şeybe'den aynı isnadla rivayet etmiştir .
ومعناه أن الإسلام لا يحتاج معه إلى الحلْف الذي كان أهل الجاهلية يفعلونه، فإن في التمسك بالإسلام كفاية عما كانوا فيه.
Bunun anlamı şudur: İslam varken, Cahiliye ehlinin yaptığı türden ittifak antlaşmalarına ihtiyaç kalmaz; çünkü İslam'a sarılmak, onların içinde bulundukları şeylerin yerine fazlasıyla yeterlidir.
وأما ما ورد في الصحيحين، عن عاصم الأحول، عن أنس، ﵁، أنه قال: حالف رسول الله ﷺ بين المهاجرين والأنصار في دارنا -فمعناه: أنه آخى بينهم، فكانوا يتوارثون به، حتى نسخ الله ذلك والله أعلم.
Sahîhayn'da Âsım el-Ahvel'den, onun da Enes (radıyallâhu anh)'tan naklettiği: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizim evimizde Muhacirler ile Ensar arasında antlaşma (hilf) yaptı" rivayetine gelince; bunun manası: Onların arasını kardeş kıldı ve Allah bunu neshedinceye kadar bu sebeple birbirlerine mirasçı oluyorlardı, en doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن جرير: حدثني محمد بن عمارة الأسدي، حدثنا عبيد الله بن موسى، أخبرنا أبن أبي ليلى، عن مَزِيدة في قوله: (وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ) قال: نزلت في بيعة النبي ﷺ، كان من أسلم بايع النبي ﷺ على الإسلام، فقال: (وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ) هذه البيعة التي بايعتم
İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, bize Ubeydullâh b. Mûsâ anlattı, bize İbn Ebî Leylâ, Mezîde'den bildirdi; { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ } “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdine vefa gösterin” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Bu ayet] Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yapılan biat hakkında indi. Müslüman olan kimse, İslam üzere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e biat ederdi. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ } “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdine vefa gösterin” yani yapmış olduğunuz bu biate [vefa gösterin] buyurdu."
على الإسلام، (وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا) البيعة، لا يحملنكم قلة محمد [وأصحابه] وكثرة المشركين أن تنقضوا البيعة التي تبايعتم على الإسلام.
bu biate [vefa gösterin], (وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا) “pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” yani biati. Muhammed'in [ve ashabının] azlığı ve müşriklerin çokluğu, İslam üzere yapmış olduğunuz biati bozmaya sizi sevk etmesin.
وقال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل، حدثنا صخر بن جُوَيرية، عن نافع قال: لما خلع الناس يزيد بن معاوية، جمع ابن عمر بنيه وأهله، ثم تشهد، ثم قال: أما بعد، فإنا قد بايعنا هذا الرجل على بيعة الله ورسوله، وإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الغادر يُنصب له لواء يوم القيامة، فيقال هذه غَدْرة فلان وإن من أعظم الغَدْر -إلا أن يكون الإشراك بالله-أن يبايع رجل رجلا على بيعة الله ورسوله، ثم ينكث بيعته، فلا يخلعن أحد منكم يزيد ولا يسرفن أحد منكم في هذا الأمر، فيكون صَيْلم بيني وبينه" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize İsmâîl anlattı, bize Sahr b. Cüveyriye, Nâfi'den anlattı; o şöyle demiştir: İnsanlar Yezîd b. Muâviye'yi halifelikten azlettikleri zaman İbn Ömer oğullarını ve ailesini topladı, sonra şehadet getirdi ve şöyle dedi: Emmâ ba'd; biz bu adama Allah'ın ve Resulünün biati üzere biat ettik ve ben Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: "Hainlik eden kimse için kıyamet gününde bir sancak dikilir ve: 'Bu, falanın hainliğidir' denilir. Allah'a ortak koşmak müstesna en büyük hainliklerden biri de bir kimsenin Allah'ın ve Resulünün biati üzere bir adama biat edip sonra biatini bozmasıdır. Sizden hiç kimse Yezîd'i halifelikten azletmesin ve hiç kimse bu işte aşırıya kaçmasın; yoksa bu benimle onun arasında kesin bir ayrılık sebebi olur" .
المرفوع منه في الصحيحين .
Bunun merfû kısmı Sahîhayn'da yer almaktadır .
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، حدثنا حجاج، عن عبد الرحمن بن عابس، عن أبيه، عن حذيفة قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من شرط لأخيه شرطًا، لا يريد أن يفي له به، فهو كالمدلي جاره إلى غير مَنْعَة" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Haccâc, Abdurrahman b. Âbis'ten, o babasından, o da Huzeyfe'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim din kardeşine yerine getirmek istemediği bir şart koşarsa, o, komşusunu korumasız bir tehlikeye atan kimse gibidir" .
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ) تهديد ووعيد لمن نقض الأيمان بعد توكيدها.
(إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ) “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir” buyruğu ise, pekiştirdikten sonra yeminleri bozan kimseler için bir tehdit ve uyarıdır.
وقوله: (وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا) قال عبد الله بن كثير، والسدّي: هذه امرأة خرقاء كانت بمكة، كلما غزلت شيئا نقضته بعد إبرامه.
(وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا) “ipliğini sağlamca büktükten sonra çözüp bozan [kadın] gibi olmayın” buyruğu hakkında Abdullah b. Kesîr ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Bu, Mekke'de bulunan aklı kıt bir kadındı; bir şeyi eğirip sağlamlaştırdıktan sonra her defasında onu çözerdi.
وقال مجاهد، وقتادة، وابن زيد: هذا مثل لمن نقض عهده بعد توكيده.
Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd ise şöyle demişlerdir: Bu, pekiştirdikten sonra ahdini bozan kimse için bir meseldir.
وهذا القول أرجح وأظهر، وسواء كان بمكة امرأة تنقض غزلها أم لا.
Bu görüş daha tercihe şayan ve daha açıktır; Mekke'de eğirdiği ipliği bozan böyle bir kadın bulunsun veya bulunmasın [hüküm aynıdır].
وقوله: (أَنْكَاثًا) يحتمل أن يكون اسم مصدر: نقضت غزلها أنكاثا، أي: أنقاضا. ويحتمل أن يكون بدلا عن خبر كان، أي: لا تكونوا أنكاثا، جمع نكث من ناكث؛ ولهذا قال بعده: (تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ) أي: خديعة ومكرًا، (أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ) أي: يحلفون للناس إذا كانوا أكثر منكم ليطمئنوا إليكم، فإذا أمكنكم الغدر بهم غَدَرتم. فنهى الله عن ذلك، لينبه بالأدنى على الأعلى؛ إذا كان قد نهى عن الغدر والحالة هذه، فلأن ينهى عنه مع التمكن والقدرة بطريق الأولى.
(أَنْكَاثًا) “çözüp bozan” kelimesinin mef'ûl-i mutlak (isim-masdar) olması muhtemeldir: [yani] İpliğini çözülmüş parçalar (enkâs / أَنْقَاضًا) halinde bozdu demektir. "Kâne"nin haberinden bedel olması da muhtemeldir; yani: Yeminini bozanlar (nâkis / ناكث) anlamındaki nâkisun çoğulu olan "enkâs" gibi olmayın demektir. Bundan dolayı ardından şöyle buyurmuştur: (تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ) “yeminlerinizi aranızda bir aldatma aracı yaparak” yani hile ve tuzak kılarak; (أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ) “bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok [veya daha güçlü] diye” yani, size güvensinler diye insanlara sizden daha kalabalık olduklarında yemin edersiniz, onlara hainlik etme imkanı bulduğunuzda ise hainlik edersiniz. Allah bundan nehyetmiştir ki, aşağı durum üzerinden daha yukarı duruma dikkat çekilsin; zira bu [zayıf] durumdayken bile hainlikten nehyedilmişse, güç ve kudret sahibi olunduğunda haydi haydi nehyedilmiş olur.
وقد قدمنا -ولله الحمد-في سورة "الأنفال" قصة معاوية لما كان بينه وبين ملك الروم أمَدٌ، فسار معاوية إليهم في آخر الأجل، حتى إذا انقضى وهو قريب من بلادهم، أغار عليهم وهم غارون لا يشعرون، فقال له عمرو بن عَبْسَة: الله أكبر يا معاوية، وفاء لا غدرًا، سمعت رسول الله ﷺ
Allah'a hamdolsun, el-Enfâl Suresi'nde Muâviye ile Rum meliki arasında bir süre [için antlaşma] bulunduğunda [yaşanan şu hadiseyi] aktarmıştık: Muâviye sürenin bitimine doğru onların üzerine doğru hareket etti; nihayet [antlaşma] süresi bittiğinde onların memleketlerine yaklaşmıştı. Onlar gafil ve [hiçbir şeyin] farkında değilken üzerlerine baskın yaptı. Bunun üzerine Amr b. Abese ona: “Allahu ekber ey Muâviye! Ahde vefa gösterilmeli, hıyanet edilmemeli! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i
يقول: "من كان بينه وبين قوم أجل فلا يحلن عُقدة حتى ينقضي أمَدها". فرجع معاوية بالجيش، ﵁ وأرضاه.
şöyle buyurduğunu işittim: 'Kiminle bir kavim arasında bir süre [için antlaşma] varsa, o süre sona erinceye kadar bağı çözmesin.'" Bunun üzerine Muâviye (radıyallâhu anh ve erdâh) orduyla geri döndü.
قال ابن عباس: (أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ) أي: أكثر.
İbn Abbâs: (أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ) “bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye” buyruğu hakkında; "yani daha kalabalık" demiştir.
وقال مجاهد: كانوا يحالفون الحلفاء، فيجدون أكثر منهم وأعز، فينقضون حلف هؤلاء ويحالفون أولئك الذين هم أكثر وأعز. فنهوا عن ذلك. وقال الضحاك، وقتادة، وابن زيد نحوه.
Mücâhid şöyle demiştir: Müttefiklerle antlaşma yaparlar, sonra onlardan daha kalabalık ve daha güçlü olanları bulunca bunların antlaşmasını bozar, daha kalabalık ve daha güçlü olanlarla antlaşma yaparlardı. İşte bundan nehyedildiler. ed-Dahhâk, Katâde ve İbn Zeyd de buna benzer sözler söylemişlerdir.
وقوله: (إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ) قال سعيد بن جُبَير: يعني بالكثرة. رواه ابن أبي حاتم.
(إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ) “Allah bununla sizi ancak imtihan etmektedir” buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr: "Yani çokluk ile [imtihan etmektedir]" demiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: أي: بأمره إياكم بالوفاء والعهد.
İbn Cerîr ise şöyle demiştir: Yani ahde vefayı size emretmesiyle [sizi imtihan etmektedir].
(وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ) فيجازى كل عامل بعمله، من خير وشر.
(وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ) “Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyi kıyamet gününde size mutlaka açıklayacaktır” buyruğu ise; hayır ve şerden her amel edene ameliyle karşılık verecektir demektir.
{وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣)}
{وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣)} “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı. Fakat O dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Yaptıklarınızdan mutlaka sorumlu tutulacaksınız. (93)”
يقول تعالى: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ) أيها الناس (أُمَّةً وَاحِدَةً) ، كما قال تعالى: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا} [يونس: ٩٩] أي: لوفق بينكم. ولما جعل اختلافا ولا تباغُضَ ولا شحناء {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} [هود: ١١٨، ١١٩]، وهكذا قال هاهنا: (وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ) ثم يسألكم يوم القيامة عن جميع أعمالكم، فيجازيكم عليها على الفتيل والنقير والقطْمير.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ) “Eğer Allah dileseydi sizi” (أُمَّةً وَاحِدَةً) “tek bir ümmet yapardı”; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا} [Yûnus: 99] “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi toptan iman ederdi” yani aranızı uzlaştırırdı; ne bir ihtilaf ne bir kin ne de bir düşmanlık var ederdi. {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} [Hûd: 118, 119] “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Fakat Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Zaten onları bunun için yaratmıştır.” Burada da aynı şekilde şöyle buyurmuştur: (وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ) “Fakat O dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir.” Sonra kıyamet gününde bütün amellerinizden sizi hesaba çeker ve onlara karşılık en ince ayrıntısına kadar [zerresine varıncaya dek] ceza veya mükafat verir.
{وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)}
{وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)} “Sağlam bastıktan sonra ayak kaymasın ve Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tatmayasınız diye yeminlerinizi aranızda bir aldatma aracı kılmayın. [Aksi takdirde] sizin için büyük bir azap vardır. (94) Allah'ın ahdini az bir pahaya satmayın. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. (95) Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katında olan ise bâkidir. Sabredenlerin mükafatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka vereceğiz. (96)”
ثم حذر تعالى عباده عن اتخاذ الأيمان دخلا أي خديعة ومكرًا، لئلا تَزل قدم بعد ثبوتها: مثل لمن كان على الاستقامة فحاد عنها وزل عن طريق الهدى، بسبب الأيمان الحانثة المشتملة على الصد عن سبيل الله، لأن الكافر إذا رأى أن المؤمن قد عاهده ثم غدر به، لم يبق له وثوق بالدين، فانصد بسببه عن الدخول في الإسلام؛ ولهذا قال: (وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ).
Sonra Allah Teâlâ, sağlam bastıktan sonra bir ayak kaymasın diye kullarını yeminleri hile ve tuzak aracı kılmaktan sakındırmıştır. Bu; Allah yolundan alıkoymayı içeren yalan yere yeminler sebebiyle, istikamet üzereyken ondan sapan ve hidayet yolundan ayağı kayan kimse için bir meseldir. Zira kâfir kimse, bir müminin kendisiyle antlaşma yapıp sonra ona hainlik ettiğini gördüğünde dine olan güveni kalmaz ve onun yüzünden İslam'a girmekten alıkonmuş olur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ) “ve Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tatmayasınız diye [yeminlerinizi aranızda bir aldatma aracı kılmayın]. [Aksi takdirde] sizin için büyük bir azap vardır.”
ثم قال تعالى: (وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا) أي: لا تعتاضوا عن الأيمان بالله عَرَض الحياة الدنيا وزينتها، فإنها قليلة، ولو حيزت لابن آدم الدنيا بحذافيرها لكان ما عند الله هو خير له، أي: جزاء الله وثوابه خير لمن رجاه وآمن به وطلبه، وحفظ عهده رجاء موعوده؛ ولهذا قال: (إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ)
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا} “Allah'ın ahdini az bir karşılığa satmayın.” Yani Allah adına [içilen] yeminlerin bedeli olarak dünya hayatının geçici menfaatini ve süsünü almayın; zira o pek azdır. Dünya bütün varlığıyla Âdemoğluna verilmiş olsa dahi, Allah katında olan onun için elbette daha hayırlıdır. Yani Allah'ın karşılığı ve sevabı; O'ndan uman, O'na iman eden ve O'nu arzulayan, vaadettiği şeyin ümidiyle ahdini koruyan kimse için daha hayırlıdır. Bundan dolayı [Allah Teâlâ]: {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ} “Eğer bilirseniz. Sizin yanınızda olan tükenir” buyurmuştur.
أي: يفرغ وينقضي، فإنه إلى أجل معدود محصور مقدَّر مُتَناه، (وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ) أي: وثوابه لكم في الجنة باق لا انقطاع ولا نفاد له فإنه دائم لا يحول ولا يزول، (وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) قسم من الرب ﷿ مُتَلقى باللام، أنه يجازي الصابرين بأحسن أعمالهم، أي: ويتجاوز عن سيئها.
yani biter ve sona erer; çünkü o sayılı, sınırlı, takdir edilmiş ve sonlu bir vakte kadardır; (وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ) “Allah katında olan ise bâkidir” yani O'nun cennette sizin için hazırladığı sevabı bâkidir, kesilmez ve tükenmez; çünkü o ebedidir, değişmez ve yok olmaz; (وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) “Sabredenlerin mükafatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka vereceğiz” buyruğu, pekiştirme lâm'ı ile başlayan Rab (azze ve celle)'nin bir yeminidir; sabredenlere amellerinin en güzeliyle karşılık vereceğini, yani onların kötülüklerini bağışlayacağını [bildirmektedir].
{مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)}
{مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)} “Erkek olsun, kadın olsun her kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette onu güzel bir hayat ile yaşatırız ve onların mükafatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz. (97)”
هذا وعد من الله تعالى لمن عمل صالحا -وهو العمل المتابع لكتاب الله تعالى وسنة نبيه من ذكر أو أنثى من بني آدم، وقلبه مؤمن بالله ورسوله، وإن هذا العمل المأمور به مشروع من عند الله -بأن يحييه الله حياة طيبة في الدنيا وأن يجزيه بأحسن ما عمله في الدار الآخرة.
Bu, Allah Teâlâ'dan, Âdemoğlundan erkek veya kadın olup kalbi Allah'a ve Resulüne iman etmiş ve emredilen bu amelin Allah katından meşru kılınmış olduğuna inanarak salih amel -ki o, Allah Teâlâ'nın Kitabı'na ve Peygamberinin sünnetine uygun olan ameldir- işleyen kimseye bir vaattir; Allah'ın onu dünyada güzel bir hayat ile yaşatacağı ve ahiret yurdunda amellerinin en güzeliyle mükafatlandıracağı bildirilmektedir.
والحياة الطيبة تشمل وجوه الراحة من أي جهة كانت. وقد روي عن ابن عباس وجماعة أنهم فسروها بالرزق الحلال الطيب.
Güzel hayat (hayât-ı tayyibe), hangi yönden olursa olsun huzur ve rahatlığın bütün yönlerini kapsar. İbn Abbâs ve bir topluluktan bunu helal ve temiz rızık olarak tefsir ettikleri rivayet edilmiştir.
وعن علي بن أبي طالب، ﵁، أنه فسرها بالقناعة. وكذا قال ابن عباس، وعِكْرِمة، ووهب بن منبه.
Alî b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'tan, bunu kanaat olarak tefsir ettiği rivayet edilmiştir. İbn Abbâs, İkrime ve Vehb b. Münebbih de böyle demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: أنها السعادة.
Alî b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklen: Bunun mutluluk olduğunu söylemiştir.
وقال الحسن، ومجاهد، وقتادة: لا يطيب لأحد حياة إلا في الجنة.
el-Hasan, Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: Hiç kimse için cennet dışında hayat güzelleşmez.
وقال الضحاك: هي الرزق الحلال والعبادة في الدنيا، وقال الضحاك أيضا: هي العمل بالطاعة والانشراح بها.
ed-Dahhâk: "O, dünyada helal rızık ve ibadettir" demiştir. ed-Dahhâk yine şöyle demiştir: O, itaatte bulunup amel etmek ve onunla ferahlamaktır.
والصحيح أن الحياة الطيبة تشمل هذا كله كما جاء في الحديث الذي رواه الإمام أحمد:
Sahih olan şudur ki, güzel hayat bütün bunları kapsar; nitekim İmam Ahmed'in rivayet ettiği hadiste de böyle gelmiştir:
حدثنا عبد الله بن يزيد، حدثنا سعيد بن أبي أيوب، حدثني شرحبيل بن شريك، عن
Bize Abdullah b. Yezîd anlattı, bize Saîd b. Ebî Eyyûb anlattı, bana Şürahbîl b. Şerîk,
أبي عبد الرحمن الحُبُلي، عن عبد الله بن عَمرو أن رسول الله ﷺ قال: "قد أفلح من أسلم ورُزق كفافا، وقَنَّعه الله بما آتاه". ورواه مسلم، من حديث عبد الله بن يزيد المقرئ به .
Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'den, o da Abdullah b. Amr'dan naklen anlattı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Müslüman olan, kendisine yetecek kadar rızık verilen ve Allah'ın kendisine verdiğine kanaat ettirdiği kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir." Bunu Müslim de Abdullah b. Yezîd el-Mukrî'nin bu hadisinden rivayet etmiştir .
وروى الترمذي والنسائي، من حديث أبي هانئ، عن أبي علي الجنبي عن فضالة بن عُبَيد؛ أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "قد أفلح من هُدي إلى الإسلام، وكان عيشه كفافا، وقنع به". وقال
Tirmizî ve Nesâî, Ebû Hânî'nin hadisinden, Ebû Alî el-Cenbi'den, o da Fedâle b. Ubeyd'den naklen rivayet etmişlerdir; o, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işitmiştir: «İslâm'a iletilen, geçimi yetecek kadar olan ve buna kanaat eden kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.» Ve dedi ki:
الترمذي: هذا حديث صحيح .
Tirmizî: "Bu hadis sahihtir" demiştir .
وقال الإمام أحمد، حدثنا يزيد، حدثنا هَمَّام، عن يحيى، عن قتادة، عن أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله لا يظلم المؤمن حسنة يعطى بها في الدنيا [ويثاب عليها في الآخرة وأما الكافر فيعطيه حسناته في الدنيا] حتى إذا أفضى إلى الآخرة، لم تكن له حسنة يعطى بها خيرًا". انفرد بإخراجه مسلم .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Hemmâm, Yahyâ'dan, o Katâde'den, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Şüphesiz Allah, mümine hiçbir iyiliğinde haksızlık etmez; dünyada onun karşılığı verilir [ve ahirette de ona sevap verilir. Kâfire gelince, iyiliklerinin karşılığı dünyada kendisine verilir] ; nihayet ahirete vardığında, karşılığında kendisine hayır verilecek hiçbir iyiliği kalmamış olur" buyurdu. Bunu sadece Müslim rivayet etmiştir .