Binûn

İsrâ Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال: ثم صعد به إلى السماء السابعة فاستفتح، فقيل له: من هذا؟ قال: جبريل. قيل: ومن معك؟ قال: محمد. قالوا: أوقد أرسل إليه؟ قال: نعم. قالوا: حياه الله من أخ ومن خليفة، فنعم الأخ ونعم الخليفة، ونعم المجيء جاء. قال: فدخل فإذا هو برجل أشمط جالس عند باب الجنة على كرسي، وعنده قوم جلوس بيض الوجوه أمثال القراطيس، وقوم في ألوانهم شيء، فقام هؤلاء الذين في ألوانهم شيء فدخلوا نهرًا فاغتسلوا فيه، فخرجوا وقد خلص من ألوانهم شيء ثم دخلوا نهرًا آخر فاغتسلوا فيه، فخرجوا وقد خلص [من] ألوانهم [شيء ثم دخلوا نهرًا آخر فاغتسلوا فيه، فخرجوا وقد خلصت ألوانهم] فصارت مثل ألوان أصحابهم، فجاءوا فجلسوا إلى أصحابهم، فقال: "يا جبريل من هذا الأشمط؟ ثم من هؤلاء البيض الوجوه؟ ومن هؤلاء الذين في ألوانهم شيء؟ وما هذه الأنهار التي دخلوا فيها فجاءوا وقد صَفَت ألوانهم؟ " قال: هذا أبوك إبراهيم [﵇] أول من شمط على الأرض. وأما هؤلاء البيض الوجوه فقوم لم يلبسوا إيمانهم بظلم. وأما هؤلاء الذين في ألوانهم شيء، فقوم خلطوا عملا صالحًا وآخر سيئًا، فتابوا فتاب الله عليهم. وأما الأنهار فأولها رحمة الله، والثاني نعمة الله، والثالث سقاهم ربهم شرابًا طهورًا.

Dedi ki: Sonra onu yedinci semaya çıkardı ve kapının açılmasını istedi. Ona: "Bu kimdir?" denildi. "Cebrâîl'dir" dedi. "Yanındaki kimdir?" denildi. "Muhammed'dir" dedi. "Ona peygamberlik gönderildi mi [kendisine elçi yollandı mı]?" dediler. "Evet" dedi. "Allah onu kardeş ve halife olarak hayırla yaşatsın; o ne güzel bir kardeş, ne güzel bir halifedir ve ne güzel bir gelişle gelmiştir!" dediler. Dedi ki: İçeri girdi; bir de baktı ki Cennet kapısının yanında bir kürsü üzerinde oturmakta olan saçları kırlaşmış bir adam ve onun yanında kağıt gibi bembeyaz yüzlü oturan bir topluluk, ayrıca ten renklerinde bir şeyler [lekeler] bulunan bir topluluk var. Renklerinde bir şeyler bulunanlar kalkıp bir nehre girdiler ve orada yıkandılar. Çıktıklarında renklerindeki o şeyden bir kısmı gitmişti. Sonra başka bir nehre girdiler ve orada yıkandılar. Çıktıklarında renklerinden [bir kısmı daha arınmıştı. Sonra başka bir nehre girdiler ve orada yıkandılar; çıktıklarında ise renkleri tamamen arınmış] ve arkadaşlarının rengi gibi olmuştu. Sonra gelip arkadaşlarının yanına oturdular. [Peygamber]: "Ey Cebrâîl, saçı kırlaşmış bu zat kimdir? Şu beyaz yüzlüler kimlerdir? Renklerinde bir şeyler bulunanlar kimlerdir? İçine girdikleri ve çıktıklarında renklerinin tertemiz olduğu bu nehirler nedir?" dedi. Cebrâîl: "Bu, yeryüzünde saçı ilk kırlaşan baban İbrâhîm'dir [aleyhisselâm] . Şu beyaz yüzlülere gelince, onlar imanlarına zulüm bulaştırmayan bir topluluktur. Renklerinde bir şeyler olanlar ise iyi bir amelle diğer kötü bir ameli birbirine karıştırmış, sonra tevbe etmiş ve Allah'ın da tevbelerini kabul ettiği bir topluluktur. Nehirlere gelince, birincisi Allah'ın rahmeti, ikincisi Allah'ın nimeti, üçüncüsü ise Rablerinin onlara tertemiz bir içecek içirmesidir" dedi.

قال: ثم انتهى إلى السدرة فقيل له: هذه السدرة ينتهي إليها كل أحد خلا من أمتك على سنتك. فإذا هي شجرة يخرج من أصلها أنهار من ماء غير آسن، وأنهار من لبن لم يتغير طعمه، وأنهار من خمر لذّة للشاربين، وأنهار من عسل مصفى، وهي شجرة يسير الراكب في ظلها سبعين عامًا لا يقطعها. والورقة منها مغطية للأمة كلها. قال: فغشيها نور الخلاق، ﷿، وغشيتها الملائكة أمثال الغربان حين يقعن على الشجرة قال: فكلمه الله عند ذلك

Dedi ki: Sonra Sidre'ye vardı. Kendisine şöyle denildi: "Bu Sidre'dir; ümmetinden senin sünnetin üzere gelip geçen herkes [veya ameli] buraya kadar ulaşır." Bir de baktı ki o, kökünden bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren meşrubattan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar kaynayan bir ağaçtır. Öyle bir ağaçtır ki bir binekli onun gölgesinde yetmiş yıl yol alsa onu katedip bitiremez. Onun tek bir yaprağı bütün ümmeti örtecek büyüklüktedir. Dedi ki: Derken Yaratıcı -azze ve celle-'nin nuru onu kapladı; kargaların ağaca kondukları andaki halleri gibi melekler de onu bürüdü. Dedi ki: İşte o anda Allah onunla konuştu.

قال له: سل ، قال: "إنك اتخذت إبراهيم خليلا وأعطيته ملكًا عظيمًا، وكلمت موسى تكليمًا، وأعطيت داود ملكًا عظيمًا، وألنت له الحديد، وسخرت له [الجبال، وأعطيت سليمان ملكًا عظيمًا، وسخرت له الجن والإنس والشياطين، وسخرت له] الرياح، وأعطيت له ملكًا عظيمًا لا ينبغي لأحد من بعده، وعلمت عيسى التوراة والإنجيل، وجعلته يبرئ الأكمه والأبرص ويحيي الموتى بإذنك، وأعذته وأمه من الشيطان الرجيم، فلم يكن للشيطان عليهما سبيل". فقال له ربه ﷿: وقد اتخذتك خليلا -وهو مكتوب في التوراة: حبيب الرحمن -وأرسلتك إلى الناس كافة بشيرًا ونذيرًا، وشرحت لك صدرك، ووضعت عنك وزرك، ورفعت لك ذكرك، فلا أذكر إلا ذكرت معي، وجعلت أمتك خير أمة أخرجت للناس، وجعلت أمتك أمة وسطًا، وجعلت أمتك هم الأولين والآخرين، وجعلت أمتك لا تجوز لهم خطبة حتى يشهدوا أنك عبدي ورسولي، وجعلت من أمتك أقوامًا قلوبهم أناجيلهم، وجعلتك أول النبيين خلقًا، وآخرهم بعثًا، وأولهم يقضى له، وأعطيتك سبعًا من المثاني لم يعطها نبي قبلك، وأعطيتك خواتيم سورة البقرة من كنز تحت العرش لم أعطها نبيًا قبلك، وأعطيتك الكوثر، وأعطيتك ثمانية أسهم: الإسلام، والهجرة، والجهاد، والصدقة، والصلاة، وصوم رمضان، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، وجعلتك فاتحًا وخاتمًا. فقال النبي ﷺ: " فضلني ربي بست: أعطاني فواتح الكلام وخواتيمه وجوامع الحديث، وأرسلني إلى الناس كافة بشيرًا ونذيرًا وقذف في قلوب عدوي الرعب من مسيرة شهر، وأحلت لي الغنائم ولم تحل لأحد قبلي، وجعلت لي الأرض كلها طهورًا ومسجدًا".

Ona: "İste " buyurdu. [Peygamber] şöyle dedi: "Sen İbrâhîm'i dost edindin ve ona büyük bir mülk verdin. Mûsâ ile bizzat konuştun. Dâvûd'a büyük bir mülk verdin, onun için demiri yumuşattın ve [dağları] onun emrine verdin. [Süleymân'a büyük bir mülk verdin; cinleri, insanları ve şeytanları onun hizmetine verdin;] rüzgârları onun buyruğuna verdin ve ona kendisinden sonra hiç kimseye nasip olmayacak büyük bir mülk bahşettin. Îsâ'ya Tevrat'ı ve İncil'i öğrettin; onu senin izninle anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirir, ölüleri diriltir kıldın; onu ve annesini kovulmuş şeytandan korudun, öyle ki şeytanın onlar üzerinde hiçbir yolu [etkisi] olmadı." Bunun üzerine Rabbi -azze ve celle- ona şöyle buyurdu: "Ben de seni dost edindim -ki o, Tevrat'ta 'Rahmân'ın sevgilisi' olarak yazılıdır- ve seni bütün insanlara bir müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdim. Senin göğsünü açıp genişlettim, belini büken yükünü üzerinden kaldırdım, senin şanını yücelttim; öyle ki Ben ne zaman anılırsam sen de Benimle birlikte anılırsın. Senin ümmetini insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet kıldım. Senin ümmetini vasat (dengeli/hayırlı) bir ümmet yaptım. Senin ümmetini [yaratılışta] ilkler, [dünyaya gelişte] sonuncular kıldım. Senin ümmetine, senin Benim kulum ve resulüm olduğuna şehadet etmedikçe hiçbir hutbeyi caiz kılmadım. Ümmetinden birtakım toplulukların kalplerini onların İncilleri [ezber sandıkları] kıldım. Seni peygamberlerin yaratılış bakımından ilki, gönderiliş bakımından sonuncusu ve hakkında ilk hüküm verilecek olanı yaptım. Senden önceki hiçbir peygambere vermediğim Seb'u'l-Mesânî'yi (Fâtiha Suresi'ni) sana verdim. Arş'ın altındaki bir hazineden, senden önceki hiçbir peygambere vermediğim Bakara Suresi'nin son ayetlerini sana verdim. Sana Kevser'i verdim ve sana sekiz pay verdim: İslâm, hicret, cihad, sadaka, namaz, ramazan orucu, iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek. Seni [nübüvveti] başlatan ve bitiren kıldım." Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Rabbim beni altı şeyle üstün kıldı: Bana sözlerin başlangıçlarını , sonuçlarını ve özlü sözleri (cevâmiu'l-kelim) verdi. Beni bütün insanlara müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdi. Düşmanımın kalbine bir aylık mesafeden korku saldı. Benden önce kimseye helal kılınmayan ganimetler bana helal kılındı ve bütün yeryüzü bana temizleyici ve mescit kılındı" buyurdu.

قال: وفرض عليه خمسين صلاة. فلما رجع إلى موسى قال: بم أمرت يا محمد؟ قال: "بخمسين صلاة" قال: ارجع إلى ربك فاسأله التخفيف، فإن أمتك أضعف الأمم، فقد لقيت من بني إسرائيل شدة، قال: فرجع النبي ﷺ إلى ربه، ﷿، فسأله التخفيف، فوضع عنه عشرًا. ثم رجع إلى موسى فقال: بكم أمرت؟ قال: "بأربعين" قال: ارجع إلى ربك فاسأله التخفيف، فإن أمتك أضعف الأمم، وقد لقيت من بني إسرائيل شدة، قال: فرجع النبي ﷺ إلى ربه [﷿] فسأله التخفيف، فوضع عنه عشرًا، فرجع إلى موسى فقال: بكم أمرت؟ قال: "أمرت بثلاثين"، فقال له موسى: ارجع إلى ربك فاسأله التخفيف، فإن أمتك أضعف الأمم، وقد لقيت من بني إسرائيل شدة، قال: فرجع إلى ربه [﷿] فسأله التخفيف، فوضع عنه عشرا، فرجع إلى موسى فقال بكم أمرت؟ قال: "أمرت بعشرين". قال: ارجع إلى ربك [﷿] فاسأله التخفيف، فإن أمتك أضعف الأمم، وقد لقيت من بني إسرائيل شدة، قال: فرجع إلى ربه [﷿] فسأله التخفيف، فوضع عنه عشرًا. فرجع إلى موسى فقال: بكم أمرت؟ قال: "أمرت بعشر"، قال: ارجع إلى ربك [﷿] فاسأله التخفيف، فإن أمتك أضعف الأمم وقد لقيت من بني إسرائيل شدة، قال: فرجع على حياء إلى ربه [﷿] فسأله التخفيف فوضع عنه خمسًا. فرجع إلى موسى، ﵇، فقال بكم أمرت؟ قال: "بخمس" فقال: ارجع إلى ربك فاسأله التخفيف، فإن

Dedi ki: Ve ona elli vakit namaz farz kılındı. Mûsâ'ya döndüğünde [Mûsâ]: "Neyle emrolundun ey Muhammed?" dedi. [Peygamber]: "Elli vakit namazla" dedi. [Mûsâ]: "Rabbine dön ve O'ndan hafifletmesini iste; çünkü ümmetin ümmetlerin en zayıfıdır, ben İsrâiloğullarından çok meşakkat çektim" dedi. [Râvî] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aziz ve celil olan Rabbine döndü, O'ndan hafifletmesini istedi; [Allah da] ondan on [vakti] indirdi. Sonra Mûsâ'ya döndü. [Mûsâ]: "Kaç [vakit] ile emrolundun?" dedi. [Peygamber]: "Kırk [vakitle]" dedi. [Mûsâ]: "Rabbine dön ve O'ndan hafifletmesini iste; çünkü ümmetin ümmetlerin en zayıfıdır, ben İsrâiloğullarından çok meşakkat çektim" dedi. [Râvî] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [aziz ve celil olan] Rabbine döndü, O'ndan hafifletmesini istedi; [Allah da] ondan on [vakti] indirdi. Mûsâ'ya döndü. [Mûsâ]: "Kaç [vakit] ile emrolundun?" dedi. [Peygamber]: "Otuz [vakitle] emrolundum" dedi. Mûsâ ona: "Rabbine dön ve O'ndan hafifletmesini iste; çünkü ümmetin ümmetlerin en zayıfıdır, ben İsrâiloğullarından çok meşakkat çektim" dedi. [Râvî] dedi ki: [Aziz ve celil olan] Rabbine döndü, O'ndan hafifletmesini istedi; [Allah da] ondan on [vakti] indirdi. Mûsâ'ya döndü. [Mûsâ] dedi ki: "Kaç [vakit] ile emrolundun?" [Peygamber]: "Yirmi [vakitle] emrolundum" dedi. [Mûsâ]: "[Aziz ve celil olan] Rabbine dön ve O'ndan hafifletmesini iste; çünkü ümmetin ümmetlerin en zayıfıdır, ben İsrâiloğullarından çok meşakkat çektim" dedi. [Râvî] dedi ki: [Aziz ve celil olan] Rabbine döndü, O'ndan hafifletmesini istedi; [Allah da] ondan on [vakti] indirdi. Mûsâ'ya döndü. [Mûsâ]: "Kaç [vakit] ile emrolundun?" dedi. [Peygamber]: "On [vakitle] emrolundum" dedi. [Mûsâ]: "[Aziz ve celil olan] Rabbine dön ve O'ndan hafifletmesini iste; çünkü ümmetin ümmetlerin en zayıfıdır, ben İsrâiloğullarından çok meşakkat çektim" dedi. [Râvî] dedi ki: Utanarak [aziz ve celil olan] Rabbine döndü, O'ndan hafifletmesini istedi; [Allah da] ondan beş [vakti] indirdi. Mûsâ aleyhisselâm'a döndü. [Mûsâ] dedi ki: "Kaç [vakit] ile emrolundun?" [Peygamber]: "Beş [vakitle]" dedi. [Mûsâ]: "Rabbine dön ve O'ndan hafifletmesini iste; çünkü

أمتك أضعف الأمم وقد لقيت من بني إسرائيل شدة، قال: "قد رجعت إلى ربي حتى استحييت، فما أنا براجع إليه"، قيل: أما إنك كما صبرت نفسك على خمس صلوات، فإنهن يجزين عنك خمسين صلاة، فإن كل حسنة بعشر أمثالها. قال: فرضي محمد ﷺ كل الرضا، قال: وكان موسى، ﵇، من أشدهم عليه حين مرّ به وخيرهم له حين رجع إليه .

ümmetin ümmetlerin en zayıfıdır, ben İsrâiloğullarından çok meşakkat çektim" dedi. [Peygamber]: "Rabbime haya edinceye kadar döndüm, artık O'na tekrar dönemem" buyurdu. Bunun üzerine: "Sen beş vakit namaza sabrettiğin gibi, şüphesiz bunlar senin için elli vakit namaz yerine geçer; çünkü her bir iyilik on misliyledir" denildi. Dedi ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem tam anlamıyla razı oldu. Dedi ki: Mûsâ -aleyhisselâm- yanından geçtiği sırada [sözleriyle] ona karşı en çetin olanı, ona geri döndüğünde ise onun için en hayırlı olanı idi .

ثم رواه ابن جرير، عن محمد بن عبيد الله، عن أبي النضر هاشم بن القاسم، عن أبى جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية أو غيره -شك أبو جعفر-عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ فذكره بمعناه .

Sonra İbn Cerîr bunu Muhammed b. Ubeydillâh kanalıyla Ebu'n-Nadr Hâşim b. el-Kâsım'dan, o Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye veya bir başkasından -Ebû Ca'fer şüphe etmiştir-, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiş ve anlam olarak zikretmiştir .

وقد رواه الحافظ أبو بكر البيهقي، عن أبي سعيد الماليني، عن ابن عدي، عن محمد بن الحسن السَّكُوني البالسي بالرملة، حدثنا علي بن سهل، فذكر مثل ما رواه ابن جرير عنه ، وذكر البيهقي أن الحاكم أبا عبد الله رواه عن إسماعيل بن محمد بن الفضل بن محمد الشعراني، عن جده، عن إبراهيم بن حمزة الزبيري، عن حاتم بن إسماعيل، حدثني عيسى بن ماهان -يعني أبا جعفر الرازي-عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، فذكره .

Hâfız Ebû Bekr el-Beyhakî de bunu Ebû Saîd el-Mâlînî kanalıyla İbn Adiy'den, o Remle'de Muhammed b. el-Hasen es-Sekûnî el-Bâlisî'den nakletmiştir: Bize Ali b. Sehl anlattı, diyerek İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğinin benzerini zikretti . Beyhakî, Hâkim Ebû Abdillâh'ın bunu İsmâîl b. Muhammed b. el-Fadl b. Muhammed eş-Şa'rânî kanalıyla dedesinden, o İbrâhîm b. Hamza ez-Zubeyrî'den, o Hâtim b. İsmâîl'den: Bana Îsâ b. Mâhân -yani Ebû Ca'fer er-Râzî- anlattı, o er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğini belirtmiş ve hadisi zikretmiştir .

وقال: ابن أبي حاتم: ذكر أبو زُرْعَة، حدثنا محمد بن عبد الله بن نمير، حدثنا يونس بن بكير، حدثنا عيسى بن عبد الله التميمي -يعني: أبا جعفر الرازي-عن الربيع بن أنس البكري، عن أبي العالية أو غيره -شك عيسى-، عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "قال الله: (سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ [إِلَى الْمَسْجِدِ الأقْصَى] ) فذكر الحديث بطوله كنحو مما سقناه.

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Ebû Zür'a zikretti; bize Muhammed b. Abdillâh b. Numeyr anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Îsâ b. Abdillâh et-Temîmî -yani Ebû Ca'fer er-Râzî- anlattı; er-Rebî' b. Enes el-Bekrî'den, o Ebu'l-Âliye veya bir başkasından -Îsâ şüphe etmiştir-, o Ebû Hureyre'den; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ: (سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ [إِلَى الْمَسْجِدِ الأقْصَى] ) buyurdu" deyip hadisi bizim naklettiğimiz şekilde uzun uzadıya zikretti.

قلت: "أبو جعفر الرازي" قال فيه الحافظ أبو زرعة: "الرازي يهم في الحديث كثيرًا" وقد ضعفه غيره أيضًا، ووثقه بعضهم، والأظهر أنه سيئ الحفظ ففيما تفرد به نظر. وهذا الحديث في بعض ألفاظه غرابة ونكارة شديدة، وفيه شيء من حديث المنام من رواية سمرة بن جندب في المنام الطويل عند البخاري، ويشبه أن يكون مجموعًا من أحاديث شتى، أو منام أو قصة أخرى غير الإسراء، والله أعلم.

Derim ki: "Ebû Ca'fer er-Râzî" hakkında Hâfız Ebû Zür'a: "er-Râzî hadiste çokça vehme düşer (yanılır)" demiştir. Başkaları da onu zayıf saymış, bazıları ise sika (güvenilir) kabul etmiştir. En belirgin olan görüş ise onun hafızasının zayıf olduğudur; dolayısıyla tek başına kaldığı rivayetlerde durup düşünmek gerekir (şüphe vardır). Bu hadisin bazı lafızlarında aşırı bir gariplik ve münkerlik bulunmaktadır. Onda , Buhârî'de yer alan Semure b. Cündeb'in uzun rüya rivayetindeki rüya hadisinden de bir şeyler vardır. Muhtemeldir ki bu, çeşitli hadislerin bir araya getirilmiş hali veya bir rüya yahut İsrâ'dan başka bir kıssadır. En doğrusunu Allah bilir.

وقد روى البخاري ومسلم في الصحيحين من حديث عبد الرزاق: أنبأنا مَعْمَرُ، عن الزهري، أخبرني سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة قال: قال النبي ﷺ حين أسري به: "لقيت موسى" قال: فنعته فإذا رجل -حسبته قال: -مضطرب، رَجْل الرأس، كأنه من رجال شنوءة. قال: "ولقيت عيسى" -فنعته النبي ﷺ-ربعة أحمر كأنما خرج من ديماس -يعني حمام. قال: "ورأيت إبراهيم، وأنا أشبه ولده به". قال: "وأتيت بإناءين في أحدهما لبن وفي الآخر خمر، قيل لي: خذ أيهما شئت، فأخذت اللبن، فشربت، فقيل لي: هديت الفطرة -أو: أصبت الفطرة-أما إنك لو

Buhârî ve Müslim her iki Sahîh'te Abdürrezzâk'ın hadisinden rivayet etmişlerdir: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den bildirdi; bana Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Hureyre'den haber verdi; [Ebû Hureyre] dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesi [yaşadıklarını anlatırken] şöyle buyurdu: «Mûsâ ile karşılaştım.» [Ebû Hureyre] dedi ki: [Resûlullah] onu vasfetti; bir de baktım ki o -[râvi] onun şöyle dediğini zannetti:- uzunca boylu, saçı düz ile kıvırcık arası, sanki Şenûe kabilesi adamlarından biri gibi bir kimseydi. [Resûlullah] buyurdu ki: «Îsâ ile de karşılaştım.» -Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu da vasfetti- «Orta boylu, kırmızı [tenli], sanki deymâstan -yani hamamdan- yeni çıkmış gibiydi.» [Resûlullah] buyurdu ki: «İbrâhîm'i de gördüm; çocukları arasında ona en çok benzeyen kişi benim.» [Resûlullah] buyurdu ki: «Bana iki kap getirildi; birinde süt, diğerinde ise şarap vardı. Bana: 'İkisinden dilediğini al' denildi. Ben sütü alıp içtim. Bunun üzerine bana: 'Fıtrata iletildin -yahut: fıtrata isabet ettin-. Şayet sen...»

أخذت الخمر غوت أمتك" وأخرجاه من وجه آخر. عن الزهري -به نحوه .

şarabı alsaydın ümmetin sapıtırdı' denildi." İkisi bunu başka bir yoldan Zührî kanalıyla bunun benzeri olarak da tahric etmişlerdir .

وفي صحيح مسلم، عن محمد بن رافع، عن حُجَيْن بن المثنى، عن عبد العزيز بن أبي سلمة، عن عبد الله بن الفضل الهاشمي، عن أبي سلمة عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لقد رأيتني في الحجر وقريش تسألني عن مسراي فسألوني عن أشياء من بيت المقدس لم أثبتها، فكربت كربًا ما كربت مثله قط، فرفعه الله لي أنظر إليه ما سألوني عن شيء إلا أنبأتهم به، وقد رأيتني في جماعة من الأنبياء، وإذا موسى قائم يصلي، وإذا هو رجل ضربٌ جعد كأنه من رجال شنوءة، وإذا عيسى ابن مريم قائم يصلي أقرب الناس به شبهًا عروة بن مسعود الثقفي، وإذا إبراهيم قائم يصلي أشبه الناس به صاحبكم -يعني نفسه-فحانت الصلاة فأممتهم، فلما فرغت قال قائل: يا محمد، هذا مالك صاحب النار، [فسلم عليه] فالتفت إليه فبدأني بالسلام " .

Sahîh-i Müslim'de Muhammed b. Râfi' kanalıyla Huceyn b. el-Müsennâ'dan, o Abdülazîz b. Ebî Seleme'den, o Abdullâh b. el-Fadl el-Hâşimî'den, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kendimi Hicr'de Kureyş bana İsrâ yolculuğumu sorarken gördüm. Bana Beytü'l-Makdis'ten tam zaptedemediğim bazı şeyleri sordular; bunun üzerine daha önce hiç düşmediğim derecede büyük bir sıkıntıya düştüm. Derken Allah ona bakmam için onu bana yükseltti; bana ne sordularsa mutlaka kendilerine haber verdim. Kendimi bir grup peygamberin arasında da gördüm; bir de baktım ki Mûsâ ayakta namaz kılıyor, o zayıf yapılı, kıvırcık saçlı, sanki Şenûe erkeklerinden bir adam. Bir de baktım ki Meryem oğlu Îsâ ayakta namaz kılıyor; insanların ona görünüşçe en çok benzeyeni Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'dir. Bir de baktım ki İbrâhîm ayakta namaz kılıyor; insanların ona en çok benzeyeni arkadaşınızdır -yani kendisini kastetti-. Derken namaz vakti geldi, onlara imamlık yaptım. Namazı bitirince bir sözcü: 'Ey Muhammed, bu cehennemin bekçisi Mâlik'tir, [ona selam ver]' dedi. Ona yöneldim, fakat o benden önce davranıp selam verdi" .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا حجاج بن منهال، حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن أبي الصلت، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "رأيت ليلة أسري بي لما انتهينا إلى السماء السابعة، فنظرت فوق فإذا رعد وبرق وصواعق". قال: "وأتيت على قوم بطونهم كالبيوت فيها الحيات ترى من خارج بطونهم فقلت: من هؤلاء يا جبريل؟ قال: هؤلاء أكلة الربا، فلما نزلت إلى السماء الدنيا نظرت أسفل مني فإذا أنا بِرَهَج ودخان وأصوات، فقلت: ما هذا يا جبريل؟ قال: هذه الشياطين يحرفون على أعين بني آدم ألا يتفكرون في ملكوت السموات والأرض، ولولا ذلك لرأوا العجائب".

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize babam anlattı, bize Haccâc b. Minhâl anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o Ebü's-Salt'tan, o da Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İsrâ gecesi yedinci semaya ulaştığımızda yukarıya doğru baktım; bir de ne göreyim: gök gürültüsü, şimşekler ve yıldırımlar var." Şöyle buyurdu: "Karımları evler gibi olan, içlerindeki yılanlar karınlarının dışından görünen bir topluluğun yanına vardım ve: 'Ey Cebrâîl, bunlar kimlerdir?' dedim. 'Bunlar faiz yiyenlerdir' dedi. Dünya semasına indiğimde altıma baktım; bir de ne göreyim: bir toz bulutu, duman ve sesler var. 'Ey Cebrâîl, bu nedir?' dedim. 'Bunlar şeytanlardır; Âdemoğulları göklerin ve yerin melekûtunu tefekkür etmesinler diye onların gözlerini perdelemektedirler. Eğer böyle olmasaydı şüphesiz onlar akıl almaz harikalar görürlerdi' dedi."

ورواه الإمام أحمد عن حسن وعفان، كلاهما عن حماد بن سلمة، به. ورواه ابن ماجه من حديث حماد، به .

İmâm Ahmed bunu Hasen ve Affân'dan rivayet etmiştir; her ikisi de Hammâd b. Seleme'den bu isnadla nakletmiştir. İbn Mâce de bunu Hammâd hadisinden bu isnadla rivayet etmiştir .

رواية جماعة من الصحابة [﵃] ممن تقدم وغيرهم:

Daha önce geçen ve diğer bir grup sahâbînin [radıyallâhu anhum] rivayeti:

قال الحافظ البيهقي: أخبرنا أبو عبد الله -يعني الحاكم-أخبرنا عبدان بن يزيد بن يعقوب الدقاق بهمذان، حدثنا إبراهيم بن الحسين الهمداني، حدثنا أبو محمد هو إسماعيل بن موسى الفزاري، حدثنا عمر بن سعد النصري من بني نصر بن قُعَين، حدثني عبد العزيز، وليث بن أبي سليم وسليمان الأعمش، وعطاء بن السائب -بعضهم يزيد في الحديث على بعض-عن علي بن أبي طالب وعبد الله بن عباس -ومحمد بن إسحاق بن يسار، عمن حدثه عن ابن عباس-

Hâfız el-Beyhakî şöyle dedi: Bize Ebû Abdillâh -yani el-Hâkim- haber verdi, bize Hemedân'da Abdân b. Yezîd b. Ya'kūb ed-Dekkāk haber verdi, bize İbrâhîm b. el-Hüseyn el-Hemedânî anlattı, bize Ebû Muhammed -ki o İsmâîl b. Mûsâ el-Fezârî'dir- anlattı, bize Benî Nasr b. Ku'ayn'dan Ömer b. Sa'd en-Nasrî anlattı [ve şöyle dedi]: Bana Abdülazîz, Leys b. Ebî Süleym, Süleymân el-A'meş ve Atâ b. es-Sâib -bazısı hadisi diğerinden daha fazla zikrederek- Ali b. Ebî Tâlib ve Abdullâh b. Abbâs'tan anlattı; Muhammed b. İshâk b. Yesâr da kendisine İbn Abbâs'tan nakleden kimseden anlattı:

وعن سليم بن مسلم العقيلي، عن عامر الشعبي، عن عبد الله بن مسعود -وجويبر، عن الضحاك، ابن مزاحم قالوا: كان رسول الله ﷺ في بيت أم هانئ راقدًا، وقد صلى العشاء الآخرة. قال أبو عبد الله الحاكم: قال لنا هذا الشيخ. . . وذكر الحديث، فكتب المتن من نسخة مسموعة منه، فذكر حديثًا طويلا يذكر فيه عدد الدرج والملائكة وغير ذلك مما لا ينكر شيء منها في قدرة الله إن صحت الرواية.

Süleym b. Müslim el-Ukaylî'den, o Âmir eş-Şa'bî'den, o Abdullâh b. Mes'ûd'dan; Cüveybir de Dahhâk b. Müzâhim'den rivayetle şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını kıldıktan sonra Ümmü Hânî'nin evinde uyumaktaydı. Ebû Abdillâh el-Hâkim dedi ki: Bu şeyh bize dedi ki... diyerek hadisi zikretti; bunun üzerine metin, kendisinden bizzat işitilmiş bir nüshadan yazıldı. O, içinde basamakların ve meleklerin sayısının ve rivayet sahih olduğu takdirde Allah'ın kudreti dahilinde hiçbiri inkâr edilemeyecek diğer hususların zikredildiği uzun bir hadis nakletti.

قال البيهقي: فيما ذكرنا قبل في حديث أبي هارون العبدي في إثبات الإسراء والمعراج كفاية، وبالله التوفيق .

Beyhakî şöyle dedi: Daha önce Ebû Hârûn el-Abdî hadisinde İsrâ ve Mi'rac'ın ispatına dair zikrettiğimiz şeyler yeterlidir; muvaffakiyet Allah'tandır .

قلت: وقد أرسل هذا الحديث غير واحد من التابعين وأئمة المفسرين، رحمة الله عليهم أجمعين.

Derim ki: Bu hadisi tâbiînden ve tefsir imamlarından birden çok kimse mürsel olarak rivayet etmiştir; Allah'ın rahmeti hepsinin üzerine olsun.

رواية عائشة أم المؤمنين، ﵂:

Müminlerin annesi Âişe'nin -radıyallâhu anhâ- rivayeti:

قال [الإمام] البيهقي: أخبرنا أبو عبد الله الحافظ، أخبرني مكرم بن أحمد القاضي، حدثنا إبراهيم بن الهيثم البلدي ، حدثنا محمد بن كثير الصَّنْعاني، حدثنا معمر بن راشد، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة، ﵂، قالت: لما أسري بالنبي ﷺ إلى المسجد الأقصى، أصبح يحدث الناس بذلك، فارتد ناس ممن كانوا آمنوا به وصدقوه، وسعوا بذلك إلى أبي بكر، فقالوا: هل لك في صاحبك؟ يزعم أنه أسري به الليلة إلى بيت المقدس! فقال: أوقال ذلك؟ قالوا: نعم. قال: لئن كان قال ذلك لقد صدق. قالوا: تصدقه أنه ذهب الليلة إلى بيت المقدس، وجاء قبل أن يصبح؟ قال: نعم، إني لأصدقه بما هو أبعد من ذلك، أصدقه بخبر السماء في غَدْوة أو رَوْحة. فلذلك سمي أبو بكر: الصديق، ﵁ .

[İmâm] Beyhakî şöyle dedi: Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız haber verdi, bana Kâdı Mükrem b. Ahmed haber verdi, bize İbrâhîm b. el-Heysem el-Beledî anlattı, bize Muhammed b. Kesîr es-San'ânî anlattı, bize Ma'mer b. Râşid, Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den -radıyallâhu anhâ- anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Aksâ'ya yürütüldüğü (İsrâ'ya götürüldüğü) zaman, sabahleyin bunu insanlara anlattı. Bunun üzerine ona iman edip kendisini tasdik etmiş olanlardan birtakım kimseler dinden döndü. Bu haberle Ebû Bekr'e koştular ve: "Arkadaşın hakkında ne dersin? Bu gece Beytü'l-Makdis'e götürüldüğünü iddia ediyor!" dediler. Ebû Bekr: "O bunu gerçekten söyledi mi?" dedi. "Evet" dediler. "Eğer o bunu söylediyse kesinlikle doğru söylemiştir" dedi. "Bu gece Beytü'l-Makdis'e gidip sabah olmadan önce geldiğini mi tasdik ediyorsun?" dediler. "Evet, ben onu bundan daha uzak bir şeyde [bile] tasdik ediyorum; sabah veya akşam vaktinde semadan gelen haber hususunda onu tasdik ediyorum" dedi. İşte bundan dolayı Ebû Bekr'e 'es-Sıddîk' (dosdoğru tasdik eden) adı verildi, radıyallâhu anh .

رواية أم هانئ بنت أبي طالب، ﵂:

Ümmü Hânî bint Ebî Tâlib'in -radıyallâhu anhâ- rivayeti:

قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن السائب الكلبي، عن أبي صالح باذان، عن أم هانئ بنت أبي طالب [﵂] في مسرى رسول الله ﷺ أنها كانت تقول: ما أسري برسول الله ﷺ إلا وهو في بيتي، نائم عندي تلك الليلة، فصلى العشاء الآخرة ثم نام ونمنا، فلما كان قبيل الفجر أهبنا رسول الله ﷺ فلما صلى الصبح وصلينا معه قال: "يا أم هانئ، لقد صليت معكم العشاء الآخرة كما رأيت بهذا الوادي، ثم جئت بيت المقدس فصليت فيه، ثم صليت صلاة الغداة معكم الآن كما ترين" .

Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî, Ebû Sâlih Bâzân'dan, o da Ümmü Hânî bint Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anhâ] Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'sı hakkında nakletti; o şöyle demekteydi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ancak benim evimde iken İsrâ'ya götürüldü; o gece yanımda uyumuştu. Yatsı namazını kıldı, sonra uyudu ve biz de uyuduk. Fecirden hemen önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi uyandırdı. Sabah namazını kıldırdığında ve biz de onunla birlikte kıldığımızda şöyle buyurdu: "Ey Ümmü Hânî, bu vadide gördüğün gibi sizinle yatsı namazını kıldım, sonra Beytü'l-Makdis'e varıp orada namaz kıldım, sonra da gördüğün gibi şimdi sizinle sabah namazını kıldım" .

الكلبي: متروك بمرة ساقط، لكن رواه أبو يعلى في مسنده عن محمد بن إسماعيل الأنصاري، عن ضَمْرَة بن ربيعة، عن يحيى بن أبي عمرو السيباني، عن أبي صالح، عن أم هانئ بأبسط من هذا

el-Kelbî tamamen metrûk ve sakıttır; lâkin Ebû Ya'lâ bunu Müsned'inde Muhammed b. İsmâîl el-Ensârî'den, o Damre b. Rebîa'dan, o Yahyâ b. Ebî Amr es-Seybânî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da Ümmü Hânî'den bundan daha tafsilatlı

السياق، فليكتب هاهنا .

bir bağlamla rivayet etmiştir; buraya yazılsın .

وروى الحافظ أبو القاسم الطبراني من حديث عبد الأعلى بن أبي المُسَاور، عن عكرمة، عن أم هانئ قالت: بات رسول الله ﷺ ليلة أسري به في بيتي، ففقدته من الليل، فامتنع مني النوم مخافة أن يكون عرض له بعض قريش، فقال رسول الله ﷺ: "إن جبريل، ﵇، أتاني فأخذ بيدي فأخرجني، فإذا على الباب دابة دون البغل وفوق الحمار، فحملني عليها، ثم انطلق حتى انتهى بي إلى بيت المقدس، فأراني إبراهيم يشبه خلقه خلقي، ويشبه خلقي خلقه، وأراني موسى آدم طويلا سبط الشعر، شبهته برجال أزد شنوءة، وأراني عيسى ابن مريم رَبْعة أبيض يضرب إلى الحمرة، شبهته بعروة بن مسعود الثقفي، وأراني الدجال ممسوح العين اليمنى، شبهته بقطن بن عبد العزى"

Hâfız Ebû'l-Kâsım et-Taberânî, Abdül'alâ b. Ebî'l-Müsâvir'den, o İkrime'den, o da Ümmü Hânî'den şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'ya götürüldüğü gece evimde geceledi. Geceleyin onu [yerinde] bulamadım. Kureyş'ten bazılarının ona bir zarar vermiş olmasından korktuğum için uykum kaçtı. [Dönünce] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Cibrîl aleyhisselâm bana geldi, elimden tutup beni dışarı çıkardı. Bir de baktım ki kapıda katırdan küçük, eşekten büyük bir binek var. Beni ona bindirdi, sonra beni Beytülmakdis'e ulaştırıncaya kadar götürdü. Bana İbrâhîm'i gösterdi; onun yaratılışı benim yaratılışıma, benim yaratılışım da onun yaratılışına benziyordu. Bana esmer, uzun boylu ve düz saçlı Mûsâ'yı gösterdi; onu Ezd-i Şenûe erkeklerine benzettim. Bana orta boylu, beyaz tenli, kırmızıya çalan Meryem oğlu Îsâ'yı gösterdi; onu Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'ye benzettim. Bana sağ gözü silik (kör) olan Deccâl'i gösterdi; onu da Katan b. Abdiluzzâ'ya benzettim.»"

قال: "وأنا أريد أن أخرج إلى قريش فأخبرهم بما رأيت". فأخذت بثوبه فقلت: إني أذكرك الله، إنك تأتي قوما يكذبونك وينكرون مقالتك، فأخاف أن يسطوا بك. قالت: فضرب ثوبه من يدي، ثم خرج إليهم فأتاهم وهم جلوس، فأخبرهم ما أخبرني، فقام جبير بن مطعم فقال: يا محمد لو كنت شابا كما كنت، ما تكلمت بما تكلمت به وأنت بين ظهرانينا. فقال رجل من القوم: يا محمد، هل مررت بإبل لنا في مكان كذا وكذا؟ قال: "نعم، والله قد وجدتهم أضلوا بعيرًا لهم فهم في طلبه".

Şöyle buyurdu: "Kureyş'in yanına çıkıp onlara gördüklerimi haber vermek istedim." Bunun üzerine elbisesinden tuttum ve: 'Sana Allah'ı hatırlatırım ; sen seni yalanlayacak ve sözünü inkâr edecek bir kavme gidiyorsun, sana saldırmalarından korkarım' dedim. Dedi ki: Elbisesini elimden çekip kurtardı, sonra onların yanına çıktı ve otururlarken yanlarına vardı; bana haber verdiklerini onlara da haber verdi. Bunun üzerine Cübeyr b. Mut'ım kalktı ve: 'Ey Muhammed, eğer sen eskiden olduğun gibi bir delikanlı olsaydın, bizim aramızda bulunurken bu konuştuklarını konuşamazdın' dedi. Topluluktan bir adam: 'Ey Muhammed, falan ve falan yerdeki develerimizin yanından geçtin mi?' dedi. 'Evet, vallahi onların bir develerini kaybettiklerini ve onu aramakta olduklarını gördüm' buyurdu.

قال: فهل مررت بإبل لبني فلان؟ قال: "نعم، وجدتهم في مكان كذا وكذا، وقد انكسرت لهم ناقة حمراء، وعندهم قصعة من ماء، فشربت ما فيها". قالوا: فأخبرنا عدتها وما فيها من الرعاة [قال: "قد كنت عن عدتها مشغولا". فنام فأوتي بالإبل فعدها وعلم ما فيها من الرعاة] ثم أتى قريشا فقال لهم: "سألتموني عن إبل بني فلان، فهي كذا وكذا، وفيها من الرعاة فلان وفلان، وسألتموني عن إبل بني فلان، فهي كذا وكذا، وفيها من الرعاة ابن أبي قحافة وفلان وفلان، وهي مصبحتكم من الغداة على الثنية". قال: فقعدوا على الثنية ينظرون أصدقهم ما قال؟ فاستقبلوا الإبل فسألوهم: هل ضل لكم بعير؟ قالوا: نعم. فسألوا الآخر: هل انكسرت لكم ناقة حمراء؟ قالوا: نعم. قالوا: فهل كان عندكم قصعة؟ قال: أبو بكر: أنا والله وضعتها فما شربها أحد، ولا أهراقوه في الأرض. فصدقه أبو بكر [﵁] وآمن به، فسمي يومئذ الصديق .

[Adam]: 'Peki, falan oğullarının develerine rastladın mı?' dedi. 'Evet, onları falan ve falan yerde buldum; kızıl bir develeri sakatlanmıştı ve yanlarında su dolu bir çanak vardı, içindeki suyu içtim' buyurdu. 'Bize onların sayısını ve aralarındaki çobanları haber ver' dediler. [Şöyle buyurdu: 'Ben onların sayısıyla meşgul olmamıştım.' Bunun üzerine uyudu, ona develer gösterildi, onları saydı ve aralarındaki çobanları öğrendi.] Sonra Kureyş'e gelip onlara: 'Bana falan oğullarının develerini sordunuz; onlar şu ve şu şekildedir, aralarındaki çobanlar da falan ve falandır. Bana falan oğullarının develerini sordunuz; onlar da şu ve şu şekildedir, aralarındaki çobanlar da İbn Ebî Kuhâfe ile falan ve falandır; sabah vakti Seniyye (tepesi) üzerinden size doğru geleceklerdir' buyurdu. Dedi ki: Söylediği şeyde doğru mu çıkacak diye bakmak için Seniyye üzerinde oturdular . Develeri karşıladılar ve onlara: 'Bir deveniz kayboldu mu?' diye sordular. 'Evet' dediler. Diğerine: 'Kızıl bir deveniz sakatlandı mı?' diye sordular. 'Evet' dediler. 'Peki, yanınızda bir çanak var mıydı?' dediler. Ebû Bekr: 'Vallahi onu ben koymuştum; kimse onu içmedi ve yere de dökülmedi' dedi. Böylece Ebû Bekr [radıyallâhu anh] onu tasdik etti ve ona iman etti; işte o gün ona 'es-Sıddîk' adı verildi .

فصل

FASIL

وإذا حصل الوقوف على مجموع هذه الأحاديث صحيحها وحسنها وضعيفها، يحصل مضمون ما اتفقت عليه من مسرى رسول الله ﷺ من مكة إلى بيت المقدس، وأنه مرة واحدة، وإن اختلفت عبارات الرواة في أدائه، أو زاد بعضهم فيه أو نقص منه، فإن الخطأ جائز على من عدا الأنبياء، ﵈. ومن جعل من الناس كل رواية خالفت الأخرى مرة على حدة، فأثبت إسراءات متعددة فقد أبعد وأغرب، وهرب إلى غير مهرب ولم يحصل على مطلب.

Bu hadislerin sahihine, hasenine ve zayıfına bir bütün olarak vakıf olunduğunda , Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den Beytü'l-Makdis'e olan İsrâ yolculuğunun bir defa gerçekleştiği hususunda rivayetlerin birleştiği öz ortaya çıkar; her ne kadar ravilerin bunu aktarma lafızları farklılık gösterse, bazısı ona ziyadede bulunsa veya eksiltse de. Zira peygamberler -aleyhimüsselâm- dışındakiler için hata mümkündür. İnsanlardan her farklı rivayeti müstakil bir defa sayıp birden çok İsrâ hadisesi kabul edenler ise pek uzaklaşmış, garipliğe düşmüş, kaçılmayacak yere kaçmış ve istenen neticeyi elde edememiştir.

وقد صرح بعضهم من المتأخرين بأنه، ﵇ أسري به مرة من مكة إلى بيت المقدس فقط، ومرة من مكة إلى السماء فقط، ومرة إلى بيت المقدس ومنه إلى السماء. وفرح بهذا المسلك، وأنه قد ظفر بشيء يخلص به من الإشكالات. وهذا بعيد جدًا، ولم ينقل هذا عن أحد من السلف، ولو تعدد هذا التعدد لأخبر النبي ﷺ به أمته، ولنقلته الناس على التعدد والتكرر.

Son dönem âlimlerinden bazıları onun [aleyhisselâm] bir defa yalnızca Mekke'den Beytü'l-Makdis'e, bir defa yalnızca Mekke'den semaya, bir defa da Beytü'l-Makdis'e ve oradan semaya yürütüldüğünü açıkça ifade etmişlerdir. Müşkillerden kurtulacağı bir şey elde ettiği düşüncesiyle bu yaklaşıma sevinmiştir. Oysa bu son derece uzaktır ve Selef'ten hiç kimseden nakledilmemiştir. Eğer bu şekilde bir tekerrür olsaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ümmetine bildirir ve insanlar da bunu mükerrer ve çok sayıda olarak naklederlerdi .

قال موسى بن عقبة، عن الزهري: كان الإسراء قبل الهجرة بسنة. وكذا قال عروة. وقال السدي: بستة عشر شهرًا.

Mûsâ b. Ukbe, Zührî'den nakletti: İsrâ, hicretten bir yıl önce idi. Urve de böyle demiştir. Süddî ise: "On altı ay önceydi" demiştir.

والحق أنه، ﵇ أسري به يقظة لا منامًا من مكة إلى بيت المقدس، راكبًا البراق،

Hak olan şudur ki o [aleyhisselâm], uykuda değil uyanık vaziyette, Burak'a binmiş olarak Mekke'den Beytü'l-Makdis'e gece yürütülmüştür (İsrâ yaptırılmıştır).

فلما انتهى إلى باب المسجد ربط الدابة عند الباب، ودخله فصلى في قبلته تحية المسجد ركعتين. ثم أتى المعراج -وهو كالسلم ذو درج يرقى فيها-فصعد فيه إلى السماء الدنيا، ثم إلى بقية السماوات السبع، فتلقاه من كل سماء مقربوها، وسلم عليه الأنبياء [﵈] الذين في السماوات بحسب منازلهم ودرجاتهم، حتى مرّ بموسى الكليم في السادسة، وإبراهيم الخليل في السابعة، ثم جاوز منزلتهما ﷺ وعليهما وعلى سائر الأنبياء، حتى انتهى إلى مستوى يسمع فيه صريف الأقلام، أي: أقلام القدر بما هو كائن، ورأى سدرة المنتهى وغشيها من أمر الله، تعالى، عظمة عظيمة، من فراش من ذهب، وألوان متعددة، وغشيتها الملائكة، ورأى هنالك جبريل على صورته، وله ستمائة جناح، ورأى رفرفًا أخضر قد سد الأفق، ورأى البيت المعمور وإبراهيم الخليل باني الكعبة الأرضية مسندًا ظهره إليه؛ لأنه الكعبة السماوية يدخله كل يوم سبعون ألفًا من الملائكة يتعبدون فيه، ثم لا يعودون إليه إلى يوم القيامة. ورأى الجنة والنار، وفرض الله [﷿] عليه هنالك الصلوات خمسين، ثم خففها إلى خمس؛ رحمة منه ولطفًا بعباده. وفي هذا اعتناء عظيم بشرف الصلاة وعظمتها. ثم هبط إلى بيت المقدس، وهبط معه الأنبياء فصلى بهم فيه لما حانت الصلاة، ويحتمل أنها الصبح من يومئذ. ومن الناس من يزعم أنه أمهم في السماء. والذي تظاهرت به الروايات أنه بيت المقدس، ولكن في بعضها أنه كان أول دخوله إليه. والظاهر أنه بعد رجوعه إليه؛ لأنه لما مرّ بهم في منازلهم جعل يسأل عنهم جبريل واحدًا واحدًا وهو يخبره بهم، وهذا هو اللائق؛ لأنه كان أولا مطلوبًا إلى الجناب العلوي ليفرض عليه وعلى أمته ما يشاء الله، تعالى. ثم لما فرغ من الذي أريد به، اجتمع هو وإخوانه من النبيين [صلوات الله وسلامه عليه وعليهم أجمعين] ثم أظهر شرفه وفضله عليهم بتقديمه في الإمامة، وذلك عن إشارة جبريل ﵇ له في ذلك. ثم خرج من بيت المقدس فركب البراق وعاد إلى مكة بغلس، والله ﷾ أعلم.

Mescidin kapısına vardığında bineği kapının yanına bağladı, içeri girdi ve kıblesinde iki rekât tahiyyetü'l-mescid namazı kıldı. Sonra Mi'rac getirildi -ki o, üzerinde basamakları bulunan ve kendisiyle yukarı çıkılan bir merdiven gibidir- ve onunla dünya semasına, ardından yedi semanın diğerlerine yükseldi. Her semada oranın mukarrebleri (yakın melekleri) onu karşıladı, semalarda bulunan peygamberler [aleyhimüsselâm] makam ve derecelerine göre ona selam verdiler; nihayet altıncı semada Kelîm olan Mûsâ'ya, yedinci semada ise Halîl olan İbrâhîm'e uğradı. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem -onların ve diğer bütün peygamberlerin üzerine salât ve selam olsun- onların makamlarını da aştı, ta ki kalemlerin cızırtısının işitildiği bir düzeye ulaştı; yani olacak şeyleri yazan kader kalemlerinin cızırtısının. Sidretü'l-Müntehâ'yı gördü; onu Allah Teâlâ'nın emrinden altın kelebekler ve muhtelif renklerle büyük bir azamet bürümüştü ve melekler de onu kaplamıştı. Orada Cebrâîl'i altı yüz kanadıyla kendi suretinde gördü; ufku kapatmış yeşil bir Refref gördü. Beyt-i Ma'mûr'u ve yeryüzündeki Kâbe'nin bânisi olan İbrâhîm el-Halîl'i sırtını ona dayamış vaziyette gördü; zira o semavî Kâbe'dir, her gün oraya ibadet etmek üzere yetmiş bin melek girer ve kıyamet gününe kadar bir daha oraya geri dönmezler. Cenneti ve cehennemi gördü. Allah [azze ve celle] orada ona elli vakit namazı farz kıldı; sonra kullarına bir rahmet ve lütuf olarak onu beş vakte indirdi. Bunda namazın şerefine ve azametine yönelik büyük bir ihtimam vardır. Sonra Beytü'l-Makdis'e indi; peygamberler de onunla birlikte indiler ve namaz vakti geldiğinde -ki o günün sabah namazı olması muhtemeldir- onlara orada namaz kıldırdı. İnsanlardan bazıları onun peygamberlere semada imamlık yaptığını iddia eder. Ancak rivayetlerin ittifakla gösterdiği yer Beytü'l-Makdis'tir; fakat bazılarında bunun mescide ilk girişinde olduğu belirtilmektedir. Zahir olan ise bunun oraya dönüşünden sonra olduğudur; zira menzillerinde onların yanından geçtiğinde Cebrâîl'e onları teker teker sormaya başlamış, Cebrâîl de onları ona tanıtmıştı. Uygun olan da budur; çünkü o ilk olarak Allah Teâlâ'nın kendisi ve ümmeti üzerine dilediğini farz kılması için Yüce Makam'a çağrılmıştı. Kendisi için murat edilen şey tamamlanınca, o ve peygamber kardeşleri [Allah'ın salât ve selamı onun ve hepsinin üzerine olsun] bir araya geldiler; sonra Cebrâîl'in -aleyhisselâm- bu husustaki işaretiyle onu imamlığa öne geçirmek suretiyle onun diğerlerine olan şerefi ve üstünlüğü ortaya çıktı. Sonra Beytü'l-Makdis'ten çıktı, Burak'a bindi ve ortalık henüz alacakaranlıkken Mekke'ye döndü; en doğrusunu Allah azze ve celle bilir.

وأما عرض الآنية عليه من اللبن والعسل، أو اللبن والخمر، أو اللبن والماء، أو الجميع -فقد ورد أنه في بيت المقدس، وجاء أنه في السماء. ويحتمل أن يكون هاهنا وهاهنا؛ لأنه كالضيافة للقادم، والله أعلم.

Ona süt ve bal yahut süt ve şarap yahut süt ve su veya hepsinin bulunduğu kapların sunulmasına gelince; bunun Beytü'l-Makdis'te olduğuna dair rivayet geldiği gibi, semada olduğuna dair de gelmiştir. Gelen misafire ikram kabilinden olduğu için hem burada hem orada gerçekleşmiş olması muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir.

ثم اختلف الناس: هل كان الإسراء ببدنه ﵇ وروحه؟ أو بروحه فقط؟ على قولين، فالأكثرون من العلماء على أنه أسري ببدنه وروحه يقظة لا منامًا، ولا ينكر أن يكون رسول الله ﷺ رأى قبل ذلك منامًا، ثم رآه بعده يقظة؛ لأنه ﵇ كان لا يرى رؤيا إلا جاءت مثل فلق الصبح؛ والدليل على هذا قوله [﷿] (سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ) فالتسبيح إنما يكون عند الأمور العظام، ولو كان منامًا لم يكن فيه كبير شيء ولم يكن مستعظمًا، ولما بادرت كفار قريش إلى تكذيبه، ولما ارتد جماعة ممن كان قد أسلم. وأيضًا فإن العبد عبارة عن مجموع الروح والجسد،

Sonra insanlar ihtilaf etmişlerdir: İsrâ, onun aleyhisselâm hem bedeni hem de ruhuyla mı gerçekleşti? Yoksa sadece ruhuyla mı? [Bu hususta] iki görüş vardır. Âlimlerin ekseriyetine göre o, uykuda değil uyanıkken hem bedeni hem de ruhuyla yürütülmüştür (İsrâ'ya çıkarılmıştır). Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bundan önce uykuda bir rüya görmüş olup ardından uyanıkken bunu bizzat görmüş olması da inkâr edilemez; zira o aleyhisselâm hiçbir rüya görmezdi ki sabah aydınlığı gibi zuhur etmesin. Bunun delili [Azîz ve Celîl olan Allah'ın]: { سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ } “Kulunu geceleyin yürüten [Allah] noksanlıklardan münezzehtir” kavlidir. Zira tesbih (tenzih), ancak çok büyük işler karşısında söz konusu olur. Şayet bu sadece bir rüyadan ibaret olsaydı, onda büyütülecek mühim bir şey bulunmaz ve bu derece azametli görülmezdi; Kureyş kâfirleri onu hemen yalanlamaya kalkışmaz ve Müslüman olmuş kimselerden bir grup da dinden dönmezdi. Ayrıca kul (abd) lafzı, ruh ve bedenin toplamından ibarettir.

وقد قال [عز شأنه] (أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلا) وقد قال تعالى: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} [الإسراء: ٦٠] قال ابن عباس [﵄] هي رؤيا عين أريها رسول الله ﷺ [ليلة أسري به، والشجرة الملعونة: شجرة الزقوم] رواه البخاري. وقال تعالى: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى} [النجم: ١٧]، والبصر من آلات الذات لا الروح. وأيضًا فإنه حمل على البراق، وهو دابة بيضاء براقة لها لمعان، وإنما يكون هذا للبدن لا للروح؛ لأنها لا تحتاج في حركتها إلى مركب تركب عليه، والله أعلم.

Nitekim [şanı yüce olan Allah] : (أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلا) buyurmuştur. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüşü) insanları sınamak için yaptık” [el-İsrâ: 60]. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] : "O, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem [İsrâ'ya götürüldüğü gece] gösterilen göz görüşüdür; lanetlenen ağaç da zakkum ağacıdır" demiştir; bunu Buhârî rivayet etmiştir. Allah Teâlâ: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى} “Göz ne kaydı ne de haddi aştı” [en-Necm: 17] buyurmuştur; göz ise ruhun değil bedenin organlarındandır. Ayrıca o, beyaz, parlak ve ışıltılı bir binek olan Burak'a bindirilmiştir; bu ise ruh için değil ancak beden için söz konusudur; zira ruh hareketinde üzerine bineceği bir bineğe muhtaç değildir; en doğrusunu Allah bilir.

وقال آخرون: بل أسري برسول الله ﷺ بروحه لا بجسده. قال محمد بن إسحاق بن يسار في السيرة: حدثني يعقوب بن عتبة بن المغيرة بن الأخنس؛ أن معاوية بن أبي سفيان [﵄] كان إذا سئل عن مسرى رسول الله ﷺ قال: كانت رؤيا من الله صادقة.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bedeniyle değil ruhuyla yürütülmüştür. Muhammed b. İshâk b. Yesâr es-Sîre'de şöyle demiştir: Bana Ya'kûb b. Utbe b. el-Mugîre b. el-Ahnes anlattı; Muâviye b. Ebî Süfyân'a [radıyallâhu anhümâ] Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'sı sorulduğunda: "O, Allah'tan gelen sadık bir rüya idi" derdi.

وحدثني بعض آل أبي بكر أن عائشة كانت تقول: ما فقد جسد رسول الله ﷺ، ولكن أسري بروحه.

Ebû Bekr ailesinden bazıları da bana Âişe'nin şöyle dediğini anlattı: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bedeni kaybolmadı, fakat o ruhuyla yürütüldü."

قال ابن إسحاق: فلم ينكر ذلك من قولها، لقول الحسن: إن هذه الآية نزلت {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} ولقول الله في الخبر عن إبراهيم: {إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} [الصافات: ١٠٢]، ثم مضى على ذلك. فعرفت أن الوحي يأتي للأنبياء من الله أيقاظًا ونياما.

İbn İshâk dedi ki: Hasen'in şu: "Bu ayet {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} hakkında indi" sözü ve Allah'ın İbrâhîm'den haber vererek söylediği : {إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} “Rüyamda seni boğazladığımı görüyorum; bir bak ne dersin” [es-Sâffât: 102] sözü ve ardından bunun üzerine gitmesi sebebiyle onun bu sözü reddedilmemiştir. Böylece vahyin peygamberlere Allah'tan uyanıkken de uykudayken de geldiğini bilmiş oldun.

فكان رسول الله ﷺ يقول: "تنام عيناي، وقلبي يقظان" فالله أعلم أي ذلك كان قد جاءه، وعاين فيه من الله ما عاين، على أي حالاته كان، نائمًا أو يقظان، كل ذلك حق وصدق. انتهى كلام ابن إسحاق .

Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Gözlerim uyur ama kalbim uyanıktır" buyurmaktaydı. Hangisinin ona geldiğini, uykuda veya uyanık hangi hallerinde olursa olsun onda Allah'tan neler müşahede ettiğini en iyi Allah bilir; bütün bunlar hak ve doğrudur. İbn İshâk'ın sözü burada bitti .

وقد تعقبه أبو جعفر بن جرير في تفسيره بالرد والإنكار والتشنيع، بأن هذا خلاف ظاهر سياق القرآن، وذكر من الأدلة على رده بعض ما تقدم والله أعلم.

Ebû Ca'fer b. Cerîr tefsirinde, bunun Kur'an'ın açık bağlamına aykırı olduğunu belirterek reddiye, inkâr ve şiddetli tenkitle buna karşı çıkmış ve reddi için daha önce geçen delillerin bir kısmını zikretmiştir; en doğrusunu Allah bilir.

فائدة حسنة جليلة:

GÜZEL VE YÜCE BİR FAYDA:

روى الحافظ أبو نُعَيم الأصبهاني في كتاب "دلائل النبوة" من طريق محمد بن عمر الواقدي: حدثني مالك بن أبي الرجال، عن عمرو بن عبد الله، عن محمد بن كعب القرظي، قال: بعث رسول الله ﷺ دَحْية بن خليفة إلى قيصر -فذكر وروده عليه وقدومه إليه. وفي السياق دلالة عظيمة على وُفُور عقل هرقل-ثم استدعى من بالشام من التجار، فجيء بأبي سفيان صخر بن حرب

Hâfız Ebû Nuaym el-İsbahânî, Delâilü'n-Nübüvve adlı kitabında Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî tarikinden rivayet etti: Mâlik b. Ebi'r-Ricâl bana Amr b. Abdillâh'tan, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Dihye b. Halîfe'yi Kayser'e gönderdi. -[Râvi], onun Kayser'in huzuruna varışını ve yanına gelişini zikretti. Bu bağlamda Herakleios'un akılca mükemmelliğine büyük bir delalet vardır.- Ardından [Kayser], Şam'da bulunan tüccarları huzuruna çağırdı; bunun üzerine Ebû Süfyân Sahr b. Harb

وأصحابه، فسألهم عن تلك المسائل المشهورة التي رواها البخاري ومسلم، كما سيأتي بيانه، وجعل أبو سفيان يجهد أن يحقر أمره ويصغره عنده. قال في هذا السياق عن أبي سفيان: والله ما يمنعني أن أقول عليه قولا أسقطه من عينه إلا أني أكره أن أكذب عنده كذبة يأخذها عليّ، ولا يصدقني بشيء. قال: حتى ذكرت قوله ليلة أسري به قال: فقلت: أيها الملك، ألا أخبرك خبرًا تعرف أنه قد كذب؟ قال: وما هو؟ قال: قلت: إنه يزعم لنا أنه خرج من أرضنا -أرض الحرم-في ليلة فجاء مسجدكم هذا-مسجد إيلياء، ورجع إلينا تلك الليلة قبل الصباح. قال: وبَطْرِيقُ إيلياء عند رأس قيصر، فقال: بَطْرِيق إيلياء: قد علمت تلك الليلة، قال: فنظر قيصر، وقال: وما علمك بهذا؟ قال: إني كنت لا أنام ليلة حتى أغلق أبواب المسجد، فلما كان تلك الليلة أغلقت الأبواب كلها غير باب واحد غلبني، فاستعنت عليه بعمالي ومن يحضرني كلهم فعالجته فغلبني، فلم نستطع أن نحركه، كأنما نزاول به جبلا فدعوت إليه النجاجرة، فنظروا إليه فقالوا: إن هذا الباب سقط عليه النجاف والبنيان ولا نستطيع أن نحركه حتى نصبح فننظر من أين أتى. قال: فرجعت وتركت البابين مفتوحين. فلما أصبحت غدوت عليهما فإذا الحجر الذي في زاوية الباب مثقوب، وإذا فيه أثر مربط الدابة قال: فقلت لأصحابي: ما حبس هذا الباب الليلة إلا على نبي، وقد صلى الليلة في مسجدنا. وذكر تمام الحديث .

ve arkadaşları getirildi. [Kayser] onlara, Buhârî ve Müslim'in rivayet ettiği ve açıklaması ileride geleceği üzere o meşhur meseleleri sordu. Ebû Süfyân onun davasını onun gözünde küçümsemek ve önemsizleştirmek için elinden geleni yapıyordu. Bu bağlamda Ebû Süfyân'dan şöyle dediği aktarılır: 'Vallahi, onun hakkında onu gözünden düşürecek bir söz söylememi engelleyen tek şey, aleyhime kullanacağı ve bundan sonra hiçbir sözümü tasdik etmeyeceği bir yalanı onun huzurunda söylemekten çekinmemdi. Ta ki onun İsrâ gecesine dair söylediği sözü hatırlayana kadar. Hükümdara: Ey kral, sana onun kesinlikle yalan söylediğini bileceğin bir haber vereyim mi? dedim. O nedir? dedi. Dedim ki: O, bizim arazimizden -Harem toprağından- bir gecede çıkıp sizin şu mescidinize -İliya (Kudüs) mescidine- geldiğini ve o gece sabaha çıkmadan bize geri döndüğünü iddia ediyor. İliya'nın başpatriği de Kayser'in başucundaydı. Başpatrik: Ben o geceyi biliyorum, dedi. Kayser ona baktı ve: Bunu nereden biliyorsun? dedi. Şöyle dedi: Ben mescidin kapılarını kilitlemeden hiçbir gece uyumazdım. O gece olunca, bana galip gelen (kapanmayan) bir kapı hariç bütün kapıları kilitledim. İşçilerimden ve yanımda bulunanların hepsinden yardım istedim, onunla uğraştım ama bana galip geldi; onu yerinden oynatamadık, sanki bir dağla uğraşıyorduk. Bunun üzerine marangozları çağırdım. Baktılar ve: Bu kapının üzerine lento ve bina çökmüş; sabaha çıkıp nereden kaynaklandığına bakmadıkça onu kımıldatamayız, dediler. Geri döndüm ve iki kanatlı kapıyı açık bıraktım. Sabah olunca erkenden o kapılara gittim; bir de ne göreyim: kapının köşesindeki taş delinmiş ve içinde bir bineğin bağlandığına dair iz var. Arkadaşlarıma: Bu kapı bu gece ancak bir peygamber için tutuldu; o bu gece mescidimizde namaz kıldı, dedim.' Hadisin tamamını zikretti .

فائدة:

FAYDA:

قال الحافظ أبو الخطاب عمر بن دَحْيَة في كتابه "التنوير في مولد السراج المنير" وقد ذكر حديث الإسراء من طريق أنس، وتكلم عليه فأجاد وأفاد-ثم قال: وقد تواترت الروايات في حديث الإسراء عن عمر بن الخطاب، وعلي [بن أبي طالب] وابن مسعود، وأبي ذر، ومالك بن صعصعة، وأبي هريرة، وأبي سعيد، وابن عباس، وشداد بن أوس، وأبي بن كعب، وعبد الرحمن بن قُرْط، وأبي حبة وأبي ليلى الأنصاريين ، وعبد الله بن عمرو، وجابر، وحذيفة، وبريدة، وأبي أيوب، وأبي أمامة، وسمرة بن جُنْدُب، وأبي الحمراء، وصهيب الرومي، وأم هانئ، وعائشة وأسماء ابنتي أبي بكر الصديق، ﵃ أجمعين. منهم من ساقه بطوله، ومنهم من اختصره على ما وقع في المسانيد، وإن لم تكن رواية بعضهم على شرط الصحة، فحديث الإسراء أجمع عليه المسلمون، واعترض فيه الزنادقة الملحدون {يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} [الصف: ٨].

Hâfız Ebü'l-Hattâb Ömer b. Dihye, "et-Tenvîr fî Mevlidi's-Sirâci'l-Münîr" adlı kitabında Enes kanalıyla gelen İsrâ hadisini zikredip üzerinde güzel ve faydalı açıklamalarda bulunduktan sonra şöyle demiştir: İsrâ hadisindeki rivayetler Ömer b. el-Hattâb, Ali [b. Ebî Tâlib] , İbn Mes'ûd, Ebû Zerr, Mâlik b. Sa'saa, Ebû Hureyre, Ebû Saîd, İbn Abbâs, Şeddâd b. Evs, Übeyy b. Ka'b, Abdurrahmân b. Kurt, Ebû Habbe ve Ebû Leylâ el-Ensârîyyân , Abdullâh b. Amr, Câbir, Huzeyfe, Büreyde, Ebû Eyyûb, Ebû Ümâme, Semure b. Cündeb, Ebu'l-Hamrâ, Suheyb er-Rûmî, Ümmü Hânî, Ebû Bekr es-Sıddîk'ın kızları Âişe ve Esmâ'dan -Allah hepsinden razı olsun- mütevatir olarak nakledilmiştir. Onlardan kimi hadisi uzun uzadıya aktarmış, kimi de müsnedlerde yer aldığı şekliyle kısaltmıştır. Bazılarının rivayeti sahihlik şartına tam uymasa bile, İsrâ hadisi üzerinde Müslümanlar icmâ etmiş, zındık ve mülhidler ise buna itiraz etmişlerdir : {يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} “Onlar ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek isterler. Hâlbuki kâfirler istemese de Allah nurunu tamamlayacaktır” [es-Saf: 8].

{وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَلا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلا (٢) ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا (٣)}.

{وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَلا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلا (٢) ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا (٣)} “Mûsâ'ya da Kitab'ı verdik ve: 'Benden başkasını vekil (dayanak/koruyucu) edinmeyin' diye onu İsrâiloğullarına bir hidayet rehberi kıldık. (2) Ey Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızın soyundan gelenler! Şüphesiz o, çok şükreden bir kul idi. (3)”

لما ذكر تعالى أنه أسرى بعبده محمد، صلوات الله وسلامه عليه، عطف بذكر موسى عبده

Allah Teâlâ, kulu Muhammed'i -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh- gece yürüttüğünü (İsrâ yaptırdığını) zikredince, [sözü] kulu Mûsâ'yı zikretmeye bağladı

وكليمه [﵇] أيضًا، فإنه تعالى كثيرًا ما يقرن بين ذكر موسى ومحمد ﵉ وبين ذكر التوراة والقرآن؛ ولهذا قال بعد ذكر الإسراء: (وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) يعني التوراة (وَجَعَلْنَاهُ) أي الكتاب (هُدًى) أي هاديًا (لِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَلا تَتَّخِذُوا) أي لئلا تتخذوا (مِنْ دُونِي وَكِيلا) أي وليًا ولا نصيرًا ولا معبودًا دوني؛ لأن الله تعالى أنزل على كل نبي أرسله أن يعبده وحده لا شريك له.

ve kelîmi olan Mûsâ'yı [aleyhisselâm] da zikretmeye bağladı. Zira Allah Teâlâ çok defa Mûsâ ile Muhammed'in -aleyhimesselâm- zikrini ve Tevrat ile Kur'an'ın zikrini bir arada zikreder. İşte bu sebeple İsrâ'nın zikrinden sonra: (وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) yani Tevrat'ı; (وَجَعَلْنَاهُ) yani o Kitab'ı; (هُدًى) yani hidayet rehberi; (لِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَلا تَتَّخِذُوا) yani edinmeyesiniz diye; (مِنْ دُونِي وَكِيلا) yani Benden başka bir dost, yardımcı veya mabut edinmeyesiniz diye buyurmuştur; zira Allah Teâlâ gönderdiği her peygambere yalnızca Kendisine ortak koşmaksızın ibadet etmesini vahyetmiştir.

ثم قال: (ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ) تقديره: يا ذرية من حملنا مع نوح. فيه تهييج وتنبيه على المنة، أي: يا سلالة من نجينا فحملنا مع نوح في السفينة، تشبهوا بأبيكم، (إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا) فاذكروا أنتم نعمتي عليكم بإرسالي إليكم محمدًا ﷺ. وقد ورد في الحديث وفي الأثر عن السلف: أن نوحًا، ﵇، كان يحمد الله [تعالى] على طعامه وشرابه ولباسه وشأنه كله; فلهذا سمي عبدًا شكورًا.

Sonra: (ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ) buyurdu. Takdiri şöyledir: Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan gelenler! Bunda bir teşvik ve nimeti hatırlatma vardır; yani: Ey kurtarıp Nûh ile birlikte gemide taşıdığımız kimselerin nesli! Babanıza benzeyin; (إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا) “Şüphesiz o, çok şükreden bir kul idi”. Siz de size Muhammed ﷺ'i göndermekle üzerinizdeki nimetimi hatırlayın. Hadiste ve selef rivayetlerinde şöyle nakledilmiştir: Nûh aleyhisselâm yemesine, içmesine, giyimine ve bütün işlerine karşılık Allah [Teâlâ]'ya hamdederdi; işte bu yüzden çok şükreden bir kul olarak isimlendirildi.

قال: الطبراني حدثنا علي بن عبد العزيز، حدثنا أبو نعيم، حدثنا سفيان، عن أبي حُصَين، عن عبد الله بن سنان، عن سعد بن مسعود الثقفي قال: إنما سمي نوح عبدًا شكورًا؛ لأنه كان إذا أكل أو شرب حمد الله .

Taberânî dedi ki: Bize Ali b. Abdilazîz anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Süfyân, Ebû Husayn'dan, o Abdullah b. Sinân'dan, o da Sa'd b. Mes'ûd es-Sekafî'den nakletti; o şöyle dedi: Nûh'a çok şükreden kul denmesinin sebebi şudur: O, bir şey yediğinde veya içtiğinde Allah'a hamdederdi .

وقد قال الإمام أحمد: حدثنا أبو أسامة، حدثنا زكريا بن أبي زائدة، عن سعيد بن أبي بُرْدَة، عن أنس بن مالك، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله ليرضى عن العبد أن يأكل الأكلة أو يشرب الشربة فيحمد الله عليها".

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ebû Üsâme anlattı, bize Zekeriyyâ b. Ebî Zâide, Saîd b. Ebî Bürde'den, o Enes b. Mâlik'ten -radıyallâhu anh- nakletti; o dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, kulun bir lokma yiyip buna karşılık O'na hamdetmesinden veya bir yudum içip buna karşılık O'na hamdetmesinden razı olur."

وهكذا رواه مسلم والترمذي والنسائي من طريق أبي أسامة، به .

Bunu Müslim, Tirmizî ve Nesâî de Ebû Üsâme yoluyla bu şekilde rivayet etmişlerdir .

وقال مالك، عن زيد بن أسلم: كان يحمد الله على كل حال.

Mâlik, Zeyd b. Eslem'den nakletti: O, her hâlükârda Allah'a hamdederdi.

وقد ذكر البخاري هنا حديث أبي زُرْعَة، عن أبي هريرة [﵁]، عن النبي ﷺ قال: "أنا سيد الناس يوم القيامة -بطوله، وفيه -: فيأتون نوحًا فيقولون: يا نوح، أنت أول الرسل إلى أهل الأرض، وقد سماك الله عبدًا شكورًا، اشفع لنا إلى ربك" وذكر الحديث بكماله.

Buhârî burada Ebû Zür‘a'nın Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh], onun da Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği şu hadisi zikretmiştir: «أنا سيد الناس يوم القيامة... فيأتون نوحًا فيقولون: يا نوح، أنت أول الرسل إلى أهل الأرض، وقد سماك الله عبدًا شكورًا، اشفع لنا إلى ربك» «Kıyamet gününde insanların efendisi benim... -hadisi uzunca zikretmiştir, içinde şu kısım da yer almaktadır-: Nûh'a gelip şöyle derler: Ey Nûh! Sen yeryüzü halkına [gönderilen] elçilerin ilkisin ve Allah seni çok şükreden bir kul olarak isimlendirmiştir; Rabbine bizim için şefaat et!» [Buhârî] hadisi eksiksiz olarak zikretmiştir.

{وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤) فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولا (٥) ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا (٦) إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا (٧)}

{وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤) فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولا (٥) ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا (٦) إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا (٧)} “Biz Kitap'ta İsrâiloğullarına: 'Siz yeryüzünde muhakkak iki defa fesat çıkaracaksınız ve muhakkak büyük bir azgınlıkla kibirlenip kabaracaksınız' diye bildirdik. (4) Artık o ikisinden birincisinin vakti geldiğinde, üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik de evlerin aralarına kadar girip araştırdılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaatti. (5) Sonra onlara karşı size tekrar galebe çaldırdık, mallarla ve oğullarla sizi destekledik ve sayınızı daha da çoğalttık. (6) Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz ve eğer kötülük ederseniz o da kendinizedir. Sonuncusunun vakti geldiğinde ise yüzlerinizi kederlendirip karartsınlar, birinci defa girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün helak edip yıksınlar [diye onları üzerinize gönderdik]. (7)”

يقول تعالى: إنه قضى إلى بني إسرائيل في الكتاب، أي: تقدم إليهم وأخبرهم في الكتاب الذي أنزله عليهم أنهم سيفسدون في الأرض مرتين ويعلون علوًا كبيرًا، أي: يتجبرون ويطغون ويفجرون على الناس كما قال تعالى: {وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ} [الحجر: ٦٦] أي: تقدمنا إليه وأخبرناه بذلك وأعلمناه به.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Kitap'ta İsrâiloğullarına hükmetti; yani onlara indirdiği Kitap'ta önceden bildirip haber verdi ki onlar yeryüzünde iki defa fesat çıkaracak ve büyük bir kibirle azgınlık yapacaklardır ; yani insanlara karşı zorbalık yapacak, haddi aşacak ve taşkınlıkta bulunacaklardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ} [el-Hicr: 66] “Ona şu hükmü kesin olarak bildirdik: Sabaha çıkarlarken şunların arkası kesilmiş olacaktır”; yani ona önceden bildirip haber verdik ve bunu ona bildirdik.

وقوله: (فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولاهُمَا) أي: أولى الإفسادتين (بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ) أي: سلطنا عليكم جندًا من خلقنا أولي بأس شديد، أي: قوة وعدة وسلطة شديدة (فَجَاسُوا خِلالَ الدِّيَارِ) أي: تملكوا بلادكم وسلكوا خلال بيوتكم، أي: بينها ووسطها، وانصرفوا ذاهبين وجائين لا يخافون أحدا (وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولا)

(فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولاهُمَا) yani iki fesattan ilki; (بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ) yani yarattıklarımızdan çok zorlu güç sahibi bir orduyu, yani şiddetli bir kuvvete, donanıma ve otoriteye sahip olanları üzerinize musallat ettik; (فَجَاسُوا خِلالَ الدِّيَارِ) yani beldelerinizi ele geçirdiler ve evlerinizin arasına, yani aralarına ve ortalarına girdiler, kimseden korkmaksızın gidip geldiler; (وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولا) “Ve bu, yerine getirilmiş bir vaatti”.

وقد اختلف المفسرون من السلف والخلف في هؤلاء المسلطين عليهم: من هم؟ فعن ابن عباس وقتادة: أنه جالوت الجَزَريّ وجنوده، سلط عليهم أولا ثم أديلوا عليه بعد ذلك. وقتل داود جالوت؛ ولهذا قال: (ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا)

Selef ve halef müfessirleri, onların üzerine musallat kılınan bu kimselerin kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs ve Katâde'den nakledildiğine göre o, el-Cezerî olan Câlût ve ordusudur. Önce onların üzerine musallat edilmiş, sonra ise [İsrâiloğullarına] onlara karşı galebe verilmiştir. Dâvûd da Câlût'u öldürmüştür. İşte bu sebeple: (ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا) “Sonra onlara karşı size tekrar galebe çaldırdık, mallarla ve oğullarla sizi destekledik ve sayınızı daha da çoğalttık” buyurmuştur.

وعن سعيد بن جبير: أنه ملك الموصل سنجاريب وجنوده. وعنه أيضًا، وعن غيره: أنه بختنصر ملك بابل.

Saîd b. Cübeyr'den: Onun Musul kralı Senhârib ve ordusu olduğu rivayet edilmiştir. Yine ondan ve başkalarından: Onun Babil kralı Buhtunnasr olduğu rivayet edilmiştir.

وقد ذكر ابن أبي حاتم له قصة عجيبة في كيفية ترقيه من حال إلى حال، إلى أن ملك البلاد، وأنه كان فقيرًا مقعدًا ضعيفًا يستعطي الناس ويستطعمهم، ثم آل به الحال إلى ما آل، وأنه سار إلى بلاد بيت المقدس، فقتل بها خلقًا كثيرًا من بني إسرائيل.

İbn Ebî Hâtim onun hakkında, beldelere hükmedene kadar hâlden hâle nasıl yükseldiğine dair acayip bir kıssa zikretmiştir; o fakir, kötürüm ve zayıf biri olup insanlardan sadaka ve yiyecek isterdi, sonra hâli varacağı yere vardı. O, Beytülmakdis beldelerine yürüdü ve orada İsrâiloğullarından pek çok kimseyi öldürdü.

وقد روى ابن جرير في هذا المكان حديثًا أسنده عن حذيفة مرفوعًا مطولا وهو حديث موضوع لا محالة، لا يستريب في ذلك من عنده أدنى معرفة بالحديث! والعجب كل العجب كيف راج عليه مع إمامته وجلالة قدره! وقد صرح شيخنا الحافظ العلامة أبو الحجاج المزي، ﵀، بأنه موضوع مكذوب، وكتب ذلك على حاشية الكتاب.

İbn Cerîr bu yerde Huzeyfe'den merfû ve uzunca senetlendirdiği bir hadis rivayet etmiştir . Bu, hadis konusunda en asgari bilgiye sahip olan birinin bile şüphe duymayacağı şekilde kesinlikle mevzû (uydurma) bir hadistir! İmamlığına ve kadrinin yüceliğine rağmen bunun ona nasıl cazip geldiği şaşılacak şeydir! Hocamız el-Hâfız el-Allâme Ebû'l-Haccâc el-Mizzî -rahimehullâh- onun uydurma ve yalan olduğunu açıkça belirtmiş ve bunu kitabın kenarına yazmıştır.

وقد وردت في هذا آثار كثيرة إسرائيلية لم أر تطويل الكتاب بذكرها؛ لأن منها ما هو موضوع، من وضع [بعض] زنادقتهم، ومنها ما قد يحتمل أن يكون صحيحًا، ونحن في غُنْيَة عنها، ولله الحمد. وفيما قص الله تعالى علينا في كتابه غنية عما سواه من بقية الكتب قبله، ولم يحوجنا الله ولا رسوله إليهم. وقد أخبر الله تعالى أنهم لما بغوا وطغوا سلط الله عليهم عدوهم، فاستباح بَيْضَتَهم، وسلك خلال بيوتهم وأذلهم وقهرهم، جزاء وفاقًا، وما ربك بظلام للعبيد؛ فإنهم كانوا قد تمردوا وقتلوا خلقا من الأنبياء والعلماء.

Bu hususta pek çok İsrâiliyyât haberi rivayet edilmiştir; fakat kitabı bunları zikrederek uzatmayı uygun görmedim. Zira bunların bir kısmı, zındıklarının [bazılarının] uydurduğu mevzû haberlerdir; bir kısmının ise sahih olma ihtimali vardır. Allah'a hamdolsun ki bizim bunlara hiçbir ihtiyacımız yoktur. Yüce Allah'ın Kitabı'nda bize anlattıkları, O'ndan önceki diğer kitaplara duyulacak her türlü ihtiyacı fazlasıyla gidermektedir; Allah da Resûlü de bizi onlara muhtaç kılmamıştır. Nitekim Yüce Allah, onlar azgınlık ve taşkınlık yaptıklarında üzerlerine düşmanlarını musallat ettiğini; böylece [düşmanlarının] onların merkezî yurtlarını çiğneyip mubah kıldığını, evlerinin aralarına kadar girdiğini, [amellerine] tam uygun bir ceza olarak onları zelil ve perişan ettiğini haber vermiştir. Rabbin kullara asla zulmedici değildir. Zira onlar başkaldırmış, peygamberlerden ve âlimlerden pek çok kimseyi öldürmüşlerdi.

وقد روى ابن جرير: حدثني يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، أخبرني سليمان بن بلال، عن يحيى بن سعيد قال: سمعت سعيد بن المسيب يقول: ظهر بُختنَصَّر على الشام، فخرب بيت المقدس وقتلهم، ثم أتى دمشق فوجد بها دمًا يغلي على كِبًا، فسألهم: ما هذا الدم؟ فقالوا أدركنا آباءنا على هذا، وكلما ظهر عليه الكبا ظهر. قال: فقتل على ذلك الدم سبعين ألفًا من المسلمين وغيرهم، فسكن .

İbn Cerîr rivayet etti: Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Süleymân b. Bilâl, Yahyâ b. Saîd'den haber verdi; o dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'in şöyle dediğini işittim: Buhtunnasr Şam'a galebe çaldı, Beytülmakdis'i harap etti ve onları öldürdü. Sonra Şam'a (Dımaşk'a) geldi ve orada bir çöp yığını üzerinde kaynayan bir kan buldu. Onlara: "Bu kan nedir?" diye sordu. Onlar: "Biz atalarımızı bunun üzerinde bulduk; üzerine ne zaman çöp gelse üste çıkıyor" dediler. Dedi ki: Bunun üzerine o kanın üstünde Müslümanlardan ve başkalarından yetmiş bin kişiyi öldürdü de [kan] durdu .

وهذا صحيح إلى سعيد بن المسيب، وهذا هو المشهور، وأنه قتل أشرافهم وعلماءهم، حتى إنه لم يبق من يحفظ التوراة، وأخذ معه خلقًا منهم أسرى من أبناء الأنبياء وغيرهم، وجرت أمور وكوائن يطول ذكرها. ولو وجدنا ما هو صحيح أو ما يقاربه، لجاز كتابته وروايته، والله أعلم.

Bu, Saîd b. el-Müseyyeb'e kadar sahihtir ve meşhur olan da budur. O, onların ileri gelenlerini ve âlimlerini öldürdü, hatta Tevrat'ı ezbere bilen kimse kalmadı. Onlardan peygamber çocukları ve başkalarından bir topluluğu da esir alıp beraberinde götürdü. Anlatılması uzun sürecek olaylar ve hadiseler meydana geldi. Eğer sahih olan veya buna yakın bir rivayet bulsaydık, onu yazmak ve nakletmek caiz olurdu. En doğrusunu Allah bilir.

ثم قال تعالى: (إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا) أي: فعليها، كما قال تعالى: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا} [فصلت: ٤٦].

Sonra Allah Teâlâ buyurdu: (إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا) yani onun aleyhinedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا} [Fussilet: 46] “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir”.

وقوله: (فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ) أي: المرة الآخرة أي: إذا أفسدتم المرة الثانية وجاء أعداؤكم (لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ) أي: يهينوكم ويقهروكم (وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ) أي بيت المقدس (كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ) أي: في التي جاسوا فيها خلال الديار (وَلِيُتَبِّرُوا) أي: يدمروا ويخربوا (مَا عَلَوْا) أي: ما ظهروا عليه (تَتْبِيرًا)

(فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ) yani sonuncu defa ; yani ikinci kez fesat çıkarıp düşmanlarınız geldiğinde; (لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ) yani sizi zelil edip boyun eğdirsinler; (وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ) yani Beytülmakdis'e; (كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ) yani evlerin arasına girdikleri ilk seferdeki gibi; (وَلِيُتَبِّرُوا) yani yıkıp harap etsinler; (مَا عَلَوْا) yani galebe çaldıkları şeyleri; (تَتْبِيرًا) “büsbütün helak edip yıksınlar [diye]”.

{عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨)}

{عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨)} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder; fakat eğer dönerseniz Biz de döneriz. Biz cehennemi kâfirlere bir zindan kıldık. (8)”

(عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ) أي: فيصرفهم عنكم (وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا) أي: متى عدتم إلى الإفساد (عُدْنَا) إلى الإدالة عليكم في الدنيا مع ما ندخره لكم في الآخرة من العذاب والنكال، ولهذا قال [تعالى] (وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا) أي: مستقرًا ومحصرًا وسجنًا لا محيد لهم عنه.

(عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ) yani onları sizden uzaklaştırır; (وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا) yani fesada ne zaman dönerseniz, (عُدْنَا) âhirette sizin için hazırladığımız azap ve cezayla birlikte, dünyada da [düşmanlarınızı] size galebe çaldırmaya döneriz. İşte bu sebeple [Teâlâ] şöyle buyurmuştur : (وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا) yani bir karargâh, kuşatıcı bir yer ve kendisinden kaçış olmayan bir zindan kıldık.

قال ابن عباس [﵄] : (حَصِيرًا) أي: سجنًا.

İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] dedi ki: (حَصِيرًا) yani zindan.

وقال مجاهد: يحصرون فيها. وكذا قال غيره.

Mücâhid dedi ki: Orada hapsedilirler. Başkası da böyle demiştir.

وقال الحسن: فراش ومهاد.

el-Hasan dedi ki: Döşek ve yataktır.

وقال قتادة: قد عاد بنو إسرائيل، فسلط الله عليهم هذا الحي، محمد ﷺ وأصحابه، يأخذون منهم الجزية عن يد وهم صاغرون.

Katâde dedi ki: İsrâiloğulları [fesada] döndüler; Allah da bu topluluğu, Muhammed ﷺ'i ve ashabını onların üzerine musallat etti; onlar da küçülüp boyun eğerek cizyeyi kendi elleriyle vermektedirler.

{إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا (٩) وَأَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٠)}

{إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا (٩) وَأَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٠)} “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir; salih ameller işleyen müminlere kendileri için büyük bir mükâfat olduğunu müjdeler. (9) Âhirete inanmayanlara ise, kendileri için can yakıcı bir azap hazırladığımızı [müjdeler]. (10)”

يمدح تعالى كتابه العزيز الذي أنزله على رسوله محمد ﷺ وهو القرآن، بأنه يهدي لأقوم الطرق، وأوضح السبل (وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ) به (الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ) على مقتضاه (أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا) أي: يوم القيامة.

Allah Teâlâ Resulü Muhammed ﷺ'e indirdiği yüce Kitabı olan Kur'an'ı, en doğru yollara ve en açık mesleklere ilettiği için över; (وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ) ona inananları, (الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ) onun gereğine göre salih amel işleyenleri (أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا) yani kıyamet gününde onlar için büyük bir mükâfat olduğunu [müjdeler].

(وَأَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ) أي: ويبشر الذين لا يؤمنون بالآخرة أن (لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) أي: يوم القيامة، كما قال تعالى: {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [آل عمران: ٢١].

(وَأَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ) Yani: Âhirete inanmayanlara [kendileri için] (لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) yani: kıyamet gününde [elem verici bir azap hazırladığımızı müjdeler]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Onlara elem dolu bir azabı müjdele!” [Âl-i İmrân: 21].

{وَيَدْعُ الإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الإِنْسَانُ عَجُولا (١١)}

{وَيَدْعُ الإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الإِنْسَانُ عَجُولا (١١)} “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de beddua eder. İnsan pek acelecidir. (11)”

يخبر تعالى عن عجلة الإنسان، ودعائه في بعض الأحيان على نفسه أو ولده أو ماله (بِالشَّرِّ) أي: بالموت أو الهلاك والدمار واللعنة ونحو ذلك، فلو استجاب له ربه لهلك بدعائه، كما قال تعالى: {وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ} [يونس: ١١]، وكذا فسره ابن عباس، ومجاهد، وقتادة، وقد تقدم في هذا الحديث: "لا تدعوا على أنفسكم ولا على أموالكم، أن توافقوا من الله ساعة إجابة يستجيب فيها".

Allah Teâlâ insanın aceleciliğini ve bazen kendisine, çocuğuna veya malına (بِالشَّرِّ) yani ölüm, helak, yıkım, lanet ve benzeri şeylerle beddua ettiğini haber vermektedir; eğer Rabbi onun duasına icabet etseydi bedduası yüzünden helak olurdu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ} [Yûnus: 11] “Eğer Allah insanlara, hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri de acele verseydi, elbette ecelleri kendilerine yetip bitirilmiş olurdu”. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde de bunu böyle tefsir etmiştir. Bu hadis daha önce geçmişti: "Kendinize ve mallarınıza beddua etmeyiniz; Allah'tan duaların kabul edildiği bir icabet vaktine denk gelirsiniz de kabul olunur."

وإنما يحمل ابن آدم على ذلك عجلته وقلقه؛ ولهذا قال تعالى (وَكَانَ الإنْسَانُ عَجُولا)

Âdemoğlunu buna sevk eden şey ancak onun aceleciliği ve sabırsızlığıdır; işte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَكَانَ الإنْسَانُ عَجُولا) “İnsan pek acelecidir”.

وقد ذكر سلمان الفارسي وابن عباس ﵄-هاهنا قصة آدم، ﵇، حين همّ بالنهوض قائمًا قبل أن تصل الروح إلى رجليه، وذلك أنه جاءته النفخة من قبل رأسه، فلما وصلت إلى دماغه عطس، فقال: الحمد لله. فقال الله: يرحمك ربك يا آدم. فلما وصلت إلى عينيه فتحهما، فلما سرت إلى أعضائه وجسده جعل ينظر إليه ويعجبه، فهمّ بالنهوض قبل أن تصل إلى رجليه فلم يستطع وقال: يا رب عجل قبل الليل.

Selmân el-Fârisî ve İbn Abbâs -radıyallâhu anhümâ- burada Âdem'in -aleyhisselâm-, ruh henüz bacaklarına ulaşmadan ayağa kalkmaya yeltendiği kıssasını zikretmişlerdir. Şöyle ki, üfleme ona başı tarafından geldi; dimağına ulaştığında aksırdı ve: "Elhamdülillâh" dedi. Allah Teâlâ da: "Rabbin sana merhamet etsin ey Âdem" buyurdu. [Ruh] gözlerine ulaştığında onları açtı; azalarına ve bedenine yayıldığında ona bakmaya başladı ve bu hoşuna gitti. Henüz ruh bacaklarına ulaşmadan kalkmaya yeltendi fakat güç yetiremedi ve: "Ey Rabbim, gece olmadan önce acele et " dedi.

{وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلا (١٢)}

{وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلا (١٢)} “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet (delil) kıldık. Sonra gecenin ayetini silip, Rabbinizden bir lütuf arayasınız, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye gündüzün ayetini aydınlatıcı kıldık. Biz her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık. (12)”

يمتن تعالى على خلقه بآياته العظام، فمنها مخالفته بين الليل والنهار، ليسكنوا في الليل وينتشروا في النهار للمعايش والصناعات والأعمال والأسفار، وليعلموا عدد الأيام والجمع والشهور والأعوام، ويعرفوا مضي الآجال المضروبة للديون والعبادات والمعاملات والإجارات وغير ذلك؛ ولهذا قال: (لِتَبْتَغُوا فَضْلا مِنْ رَبِّكُمْ) أي: في معايشكم وأسفاركم ونحو ذلك (وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ) فإنه لو كان الزمان كله نسقًا واحدًا وأسلوبًا متساويًا لما عرف شيء من ذلك، كما قال تعالى: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ * قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ * وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [القصص: ٧١ - ٧٣]، وقال تعالى: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} [الفرقان: ٦١، ٦٢] وقال تعالى: {وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} [المؤمنون: ٨٠]، وقال: {يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُسَمًّى أَلا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ} [الزمر: ٥]، وقال تعالى: {فَالِقُ الإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [الأنعام: ٩٦]، وقال

Allah Teâlâ yarattıklarına büyük ayetlerini (kudret delillerini) lütfetmektedir; gece ile gündüzü birbirine farklı kılması da bunlardandır. Tâ ki geceleyin dinlensinler, gündüzleyin de maişetleri, zanaatları, işleri ve yolculukları için dağılsınlar; günlerin, cumaların (haftaların), ayların ve yılların sayısını bilsinler; borçlar, ibadetler, muameleler, kiralamalar ve benzeri durumlar için belirlenen vadelerin geçişini tanısınlar. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (لِتَبْتَغُوا فَضْلا مِنْ رَبِّكُمْ) “Rabbinizden bir lütuf arayasınız diye”; yani maişetlerinizde, yolculuklarınızda ve benzeri hususlarda. (وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ) “Ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye”; zira zamanın tamamı tek bir düzen ve birbirine denk tek bir üslup üzere olsaydı bunlardan hiçbir şey bilinemezdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ * قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ * وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [el-Kasas: 71-73] “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' [Allah], rahmetinden ötürü geceyi ve gündüzü var etti ki hem içinde dinlenesiniz hem O'nun lütfundan [rızkınızı] arayasınız ve şükredesiniz.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} [el-Furkân: 61, 62] “Gökte burçlar var eden, orada bir kandil (güneş) ve aydınlatan bir ay kılan [Allah] pek yücedir. O, ibret almak veya şükretmek isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} [el-Mü'minûn: 80] “Gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesi de O'na aittir.” Ve şöyle buyurmuştur: {يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُسَمًّى أَلا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ} [ez-Zümer: 5] “Geceyi gündüzün üzerine sarıyor, gündüzü de gecenin üzerine sarıyor. Güneşi ve ayı emre amade kıldı; her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O, Azîz'dir, Gaffâr'dır.” Yine Allah Teâlâ: {فَالِقُ الإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [el-En'âm: 96] “Sabahı yarıp çıkarandır; geceyi bir dinlenme vakti, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah]'ın takdiridir.” buyurmuş ve

تعالى: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ * وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [يس: ٣٧، ٣٨].

şöyle buyurmuştur: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ * وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [Yâsîn: 37, 38] “Gece de onlar için bir delildir; gündüzü ondan sıyırıp çekeriz, bir de bakarlar ki karanlıkta kalmışlardır. Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir”.

ثم إنه تعالى جعل لليل آية، أي: علامة يعرف بها وهي الظلام وظهور القمر فيه، وللنهار علامة، وهي النور وظهور الشمس النيرة فيه، وفاوت بين ضياء القمر وبرهان الشمس ليعرف هذا من هذا، كما قال تعالى: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلا بِالْحَقِّ} إلى قوله: {لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ} [يونس: ٥، ٦]، كما قال تعالى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} الآية [البقرة: ١٨٩].

Sonra Allah Teâlâ gece için bir ayet, yani onunla tanınan bir alamet kılmıştır ki o da karanlık ve ayın orada görünmesidir; gündüz için de bir alamet kılmıştır ki o da aydınlık ve parlak güneşin orada görünmesidir. Biri diğerinden ayırt edilsin diye ayın aydınlığı ile güneşin parlaklığını birbirinden farklı kılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلا بِالْحَقِّ} ayetinden {لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ} [Yûnus: 5, 6] “Güneşi bir ışık, ayı da bir nur yapan; yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller belirleyen O'dur. Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır... sakınan bir topluluk için nice deliller vardır ” buyruğuna kadar zikretmiş; yine Allah Teâlâ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} [el-Bakara: 189] “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir'” ayetini buyurmuştur.

قال ابن جُرَيْج، عن عبد الله بن كثير في قوله: (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً) قال: ظلمة الليل وسُدفة النهار.

İbn Cüreyc, Abdullah b. Kesîr'den rivayetle: (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Gecenin karanlığı ve gündüzün aydınlığıdır ."

وقال ابن جريج عن مجاهد: الشمس آية النهار، والقمر آية الليل (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ) قال: السواد الذي في القمر، وكذلك خلقه الله تعالى.

İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti: Güneş gündüzün ayeti, ay ise gecenin ayetidir. (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ) buyruğu hakkında: "Ayın içindeki karalıktır; Allah Teâlâ onu böylece yaratmıştır" dedi.

وقال ابن جريج: قال ابن عباس: كان القمر يضيء كما تضيء الشمس، والقمر آية الليل، والشمس آية النهار (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ) السواد الذي في القمر.

İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: "Güneşin aydınlattığı gibi ay da aydınlatıyordu. Ay gecenin ayeti, güneş ise gündüzün ayetidir. (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ) [ifadesi], aydaki karalıktır."

وقد روى أبو جعفر بن جرير من طرق متعددة جيدة: أن ابن الكَوَّاء سأل [أمير المؤمنين] علي ابن أبي طالب فقال: يا أمير المؤمنين، ما هذه اللطخة التي في القمر؟ فقال: ويحك أما تقرأ القرآن؟ (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ) فهذه محوه.

Ebû Ca'fer b. Cerîr muhtelif ve ceyyid yollardan rivayet etti ki: İbnü'l-Kevvâ [müminlerin emîri] Ali b. Ebî Tâlib'e sorup: "Ey müminlerin emîri, aydaki bu leke nedir?" dedi. O da: "Yazık sana! Sen Kur'an okumuyor musun? (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ) 'Gecenin ayetini sildik' buyuruyor; işte bu, onun silinmesidir" dedi.

وقال قتادة في قوله: (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ) كنا نحدث أن محو آية الليل سواد القمر الذي فيه، وجعلنا آية النهار مبصرة، أي: منيرة، خلق الشمس أنور من القمر وأعظم.

Katâde (فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ) buyruğu hakkında şöyle dedi: Bize anlatılırdı ki gecenin ayetinin silinmesi, ayın içindeki karalıktır. "Gündüzün ayetini aydınlatıcı kıldık" ise; aydınlık kıldık demektir. Güneşi aydan daha aydınlık ve daha büyük yaratmıştır.

وقال ابن أبي نجيح عن ابن عباس: (وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ) قال: ليلا ونهارًا، كذلك خلقهما الله، ﷿ .

İbn Ebî Necîh, İbn Abbâs'tan: (وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ) hakkında şöyle dediğini nakletti: "Gece ve gündüz olarak; Allah -Azze ve Celle- ikisini böyle yaratmıştır."

{وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا (١٣) اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا (١٤)}

{وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا (١٣) اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا (١٤)} “Her insanın amel kuşunu kendi boynuna bağladık. Kıyamet gününde onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. (13) 'Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter' [denilir]. (14)”

يقول تعالى بعد ذكر الزمان وذكر ما يقع فيه من أعمال بني آدم: (وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ) وطائره: هو ما طار عنه من عمله، كما قال ابن عباس ومجاهد وغير واحد: من خير وشر، يُلزم به ويجازى عليه {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} [الزلزلة: ٧، ٨]، وقال تعالى: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ * مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} [ق: ١٧، ١٨]،

Allah Teâlâ zamanı ve Âdemoğlunun bu zaman içinde gerçekleşen amellerini zikrettikten sonra şöyle buyurmaktadır: (وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ) [İnsanın] amel kuşu (tâiruhu), amelinden uçup kendisinden sâdır olan şeydir. Nitekim İbn Abbâs, Mücâhid ve pek çok âlim şöyle demiştir: 'Hayır ve şerden [kendisinden sâdır olan amelidir]; onunla bağlanır ve onunla karşılık görür.' {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} [ez-Zelzele: 7-8] “Kim zerre miktarı hayır işlerse onu görür; kim de zerre miktarı şer işlerse onu görür”. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ * مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} [Kâf: 17-18] “Sağında ve solunda oturmuş iki [melek] varken, o hiçbir söz söylemez ki, yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın”,

وقال تعالى: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * كِرَامًا كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ * إِنَّ الأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ * وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ} [الانفطار: ١٠ - ١٤]، قال: {إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الطور: ١٦] وقال: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} [النساء: ١٢٣].

yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * كِرَامًا كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ * إِنَّ الأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ * وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ} [el-İnfitâr: 10-14] “Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır; şerefli kâtipler... Yaptıklarınızı bilirler. İyiler muhakkak nimet içindedirler; kötüler ise muhakkak cehennemdedirler”; buyurdu ki: {إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [et-Tûr: 16] “Siz ancak yaptıklarınızın cezasını çekersiniz”; ve şöyle buyurdu: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} [en-Nisâ: 123] “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”.

والمقصود أن عمل ابن آدم محفوظ عليه، قليله وكثيره، ويكتب عليه ليلا ونهارًا، صباحًا ومساء.

Maksat şudur: Âdemoğlunun ameli, azı da çoğu da aleyhine kaydedilip korunur; gece gündüz, sabah akşam aleyhine yazılır.

وقال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة، حدثنا ابن لَهِيعة، عن أبى الزبير، عن جابر: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "لَطَائر كل إنسان في عنقه". قال ابن لهيعة: يعني الطيرة .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Kuteybe anlattı, bize İbn Lehîa, Ebu'z-Zübeyr'den, o Câbir'den nakletti: Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: "Her insanın amel kuşu boynundadır." İbn Lehîa dedi ki: Yani uğursuzluk telakkisini kastetmektedir .

وهذا القول من ابن لهيعة في تفسير هذا الحديث، غريب جدًا، والله أعلم.

İbn Lehîa'nın bu hadisin tefsirindeki bu sözü oldukça gariptir. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله [تعالى] (وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا) أي: نجمع له عمله كله في كتاب يعطاه يوم القيامة، إما بيمينه إن كان سعيدًا، أو بشماله إن كان شقيًا (مَنْشُورًا) أي: مفتوحًا يقرؤه هو وغيره، فيه جميع عمله من أول عمره إلى آخره {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ * بَلِ الإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ * وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} [القيامة: ١٣ - ١٥]، ولهذا قال تعالى: (اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا) أي: إنك تعلم أنك لم تظلم ولم يكتب عليك غير ما عملت؛ لأنك ذكرت جميع ما كان منك، ولا ينسى أحد شيئًا مما كان منه، وكل أحد يقرأ كتابه من كاتب وأمي.

[Teâlâ'nın] (وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا) buyruğu ise; kıyamet gününde bütün amelini, kendisine verilecek bir kitapta toplarız. Bahtiyar ise sağından, bedbaht ise solundan verilir. (مَنْشُورًا) yani açık olup ömrünün başından sonuna kadar bütün amelini kendisi de başkası da okur: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ * بَلِ الإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ * وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ} [el-Kıyâme: 13-15] “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı her şey haber verilir. Doğrusu insan, mazeretlerini ortaya koysa da kendi aleyhine bir şahittir”. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا) yani sen haksızlığa uğramadığını ve aleyhine yaptığından başkasının yazılmadığını bilirsin; zira sen kendinden meydana gelen her şeyi hatırlarsın, hiç kimse kendisinden olan bir şeyi unutmaz. Okuma yazma bilen de bilmeyen de herkes kitabını okur.

وقوله [تعالى] (أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ) إنما ذكر العنق؛ لأنه عضو لا نظير له في الجسد، ومن ألزم بشيء فيه فلا محيد له عنه، كما قال الشاعر: .

[Teâlâ'nın] (أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ) buyruğu; boynu zikretmesinin sebebi, onun bedende benzeri olmayan bir organ oluşudur . Bir kimseye orada bir şey bağlandığında artık onun bundan kaçışı yoktur. Nitekim şair şöyle demiştir: .

اذهب بها اذهب بها … طوقتها طوق الحمامة

Götür onu götür, … Güvercin halkası gibi boynuna taktım.