قال قتادة، عن جابر بن عبد الله، ﵁ عن نبي الله ﷺ أنه قال: "لا عَدْوَى ولا طيرَة وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه". كذا رواه ابن جرير .
Katâde, Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan , Allah'ın Peygamberi ﷺ'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Bulaşma yoktur, uğursuzluk yoktur ve her insanın [amel] kuşunu boynuna bağlamışızdır." İbn Cerîr bunu böylece rivayet etti .
وقد رواه الإمام عبد بن حميد، ﵀، في مسنده متصلا فقال: حدثنا الحسن بن موسى، حدثنا ابن لهيعة، عن أبي الزبير، عن جابر [﵁] قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "طير كل عبد في عنقه" .
İmam Abd b. Humeyd rahimehullâh Müsned'inde bunu muttasıl olarak rivayet edip şöyle dedi: Bize el-Hasan b. Mûsâ anlattı, bize İbn Lehîa, Ebu'z-Zübeyr'den, o Câbir [radıyallâhu anh]'tan nakletti: Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: "Her kulun [amel] kuşu boynundadır" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا علي بن إسحاق، حدثنا عبد الله، حدثنا ابن لهيعة، حدثني يزيد: أن أبا الخير حدثه: أنه سمع عقبة بن عامر [﵁] يحدث، عن النبي ﷺ قال: "ليس من عمل يوم إلا وهو يختم عليه، فإذا مرض المؤمن قالت الملائكة: يا ربنا، عبدك فلان، قد حبسته؟ فيقول الرب ﷻ: اختموا له على مثل عمله، حتى يبرأ أو يموت".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ali b. İshâk anlattı, bize Abdullah anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bana Yezîd anlattı ki Ebu'l-Hayr ona, Ukbe b. Âmir [radıyallâhu anh]'ı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet ederken işittiğini bildirdi: « ليس من عمل يوم إلا وهو يختم عليه، فإذا مرض المؤمن قالت الملائكة: يا ربنا، عبدك فلان، قد حبسته؟ فيقول الرب ﷻ: اختموا له على مثل عمله، حتى يبرأ أو يموت » «Hiçbir günün ameli yoktur ki [o günün sonunda] mühürlenmiş olmasın. Mümin hastalandığı zaman melekler: "Ey Rabbimiz! Falan kulunu [amel etmekten] alıkoydun?" derler. Bunun üzerine Rab celle celâluh: "İyileşinceye veya ölünceye kadar onun [amel defterini], [sağlıklıyken yaptığı] amelinin benzeri üzere mühürleyin" buyurur.»
إسناده جيد قوي، ولم يخرجوه.
İsnadı ceyyid (iyi) ve kuvvetlidir, fakat [kütüb-i sitte müellifleri] onu tahric etmemişlerdir.
وقال مَعْمَر، عن قتادة: (أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ) قال: عمله. (وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) قال: نخرج ذلك العمل (كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا) قال معمر: وتلا الحسن البصري {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} [ق: ١٧] يا ابن آدم، بسطت لك صحيفتك ووكل بك ملكان كريمان، أحدهما عن يمينك والآخر عن يسارك فأما الذي عن يمينك فيحفظ حسناتك، وأما الذي عن يسارك فيحفظ سيئاتك، فاعمل ما شئت، أقلل أو أكثر، حتى إذا مت طويت صحيفتك فجعلت في عنقك معك في قبرك، حتى تخرج يوم القيامة كتابًا تلقاه منشورًا (اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا) قد عدل -والله -عليك من جعلك حسيب نفسك.
Ma'mer, Katâde'den nakletti: (أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ) "[Boynuna bağladığımız kuşu], onun amelidir" dedi. (وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) "Kıyamet günü o ameli çıkarırız" dedi; (كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا). Ma'mer dedi ki: Hasan-ı Basrî {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} [Kâf: 17] “Sağında ve solunda oturmuş iki alıcı vardır” ayetini okudu [ve şöyle dedi]: "Ey Âdemoğlu! Senin için amel sahifen açıldı ve sana iki şerefli melek görevlendirildi. Biri sağında, diğeri solundadır. Sağındaki iyiliklerini kaydeder, solundaki ise kötülüklerini kaydeder. Artık dilediğini yap , ister az yap ister çok! Nihayet öldüğünde sahifen dürülür ve kabrinde seninle birlikte boynuna asılır; ta ki kıyamet günü açık olarak bulacağın bir kitap şeklinde çıkıncaya kadar: (اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا) [Kitabını oku! Bugün hesap sorucu olarak sana nefsin yeter]. Vallahi , seni kendi nefsine hesap sorucu kılan kimse sana karşı tam adalet göstermiştir."
هذا من حسن كلام الحسن، ﵀.
Bu, Hasan [el-Basrî] rahimehullâh'ın güzel sözlerindendir.
{مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا (١٥)}
{مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا (١٥)} “Kim doğru yolu seçerse ancak kendi iyiliği için seçmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez. Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz.”
يخبر تعالى أن من اهتدى واتبع الحق واقتفى آثار النبوة، فإنما يحصل عاقبة ذلك الحميدة لنفسه (وَمَنْ ضَلَّ) أي: عن الحق، وزاغ عن سبيل الرشاد، فإنما يجني على نفسه، وإنما يعود وبال ذلك عليه.
Allah Teâlâ haber vermektedir ki kim hidayete erer, hakka tabi olur ve nübüvvetin izinden giderse, bunun övgüye değer neticesini ancak kendi lehine elde etmiş olur. (وَمَنْ ضَلَّ) Yani haktan sapar ve doğru yoldan meylederse, ancak kendi aleyhine suç işlemiş olur ve bunun vebali yalnızca kendisine döner.
ثم قال: (وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى) أي: لا يحمل أحد ذنب أحد، ولا يجني جانٍ إلا على نفسه، كما قال تعالى: {وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ} [فاطر: ١٨].
Sonra: (وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى) buyurdu; yani hiç kimse bir başkasının günahını yüklenmez ve hiçbir suçlu kendi aleyhinden başkasına suç işlemiş olmaz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ} [Fâtır: 18] “Yükü ağır olan bir kimse, yükünü taşımaya çağırsa bile ondan hiçbir şey taşınmaz”.
ولا منافاة بين هذا وبين قوله تعالى: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ} [العنكبوت: ١٣]، وقوله [تعالى] {وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ} [النحل: ٢٥]، فإن الدعاة عليهم إثم ضلالهم في أنفسهم، وإثم آخر بسبب ما أضلوا من أضلوا من غير أن ينقص من أوزار أولئك، ولا يحملوا عنهم شيئًا. وهذا من عدل الله ورحمته بعباده.
Bununla Allah Teâlâ'nın: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ} [el-Ankebût: 13] “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla beraber daha başka ağırlıkları da yükleneceklerdir” buyruğu ve [Teâlâ'nın] : {وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ} [en-Nahl: 25] “...ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da [yüklenirler]” buyruğu arasında bir çelişki yoktur. Zira [kötülüğe] çağıranların üzerinde bizzat kendi sapkınlıklarının günahı ve diğerlerinin günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin ve onların günahlarını üstlenmeksizin saptırdıkları kimseler sebebiyle ayrı bir günah vardır. Bu da Allah'ın adaleti ve kullarına olan merhametindendir.
وكذا قوله تعالى: (وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا) إخبار عن عدله تعالى، وأنه لا يعذب أحدًا إلا بعد قيام الحجة عليه بإرسال الرسول إليه، كما قال تعالى: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ} [الملك: ٨، ٩]، وكذا قوله [تعالى]: {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ} [الزمر: ٧١]، وقال تعالى: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} [فاطر: ٣٧]
Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: (وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا) [buyruğu], O Teâlâ'nın adaletine ve kendisine bir peygamber göndermek suretiyle aleyhine hüccet ikame edilmedikçe hiç kimseye azap etmeyeceğine dair bir haberdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ} [el-Mülk: 8-9] “Oraya her bir topluluk atıldığında bekçileri onlara: «Size bir uyarıcı gelmedi mi?» diye sorarlar. Onlar: «Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz dedik» derler”. Yine [Teâlâ'nın]: {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ} [ez-Zümer: 71] “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sevk edilirler. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: «Size içinizden, Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran peygamberler gelmedi mi?» derler. Onlar: «Evet [geldi], fakat azap sözü inkârcıların üzerine hak oldu» derler” buyruğu ve Teâlâ'nın: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} [Fâtır: 37] “Onlar orada: «Rabbimiz! Bizi çıkar, [daha önce] yaptıklarımızdan farklı olarak salih amel işleyelim» diye feryat ederler. [Onlara şöyle denir:] «Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur»” buyruğu da böyledir.
إلى غير ذلك من الآيات الدالة على أن الله تعالى لا يدخل أحدًا النار إلا بعد إرسال الرسول إليه، ومن ثم طعن جماعة من العلماء في اللفظة التي جاءت مقحمة في صحيح البخاري عند قوله تعالى: {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} [الأعراف: ٥٦].
Allah Teâlâ'nın, peygamber göndermedikçe hiç kimseyi cehenneme sokmayacağını gösteren diğer ayetler de böyledir. Bu sebepledir ki bir grup ilim adamı, Sahîh-i Buhârî'de Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} [el-A'râf: 56] “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” buyruğunun geçtiği yerde [sehven] araya girmiş olan lafza itiraz etmişlerdir.
حدثنا عبيد الله بن سعد، حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، عن صالح بن كَيْسَان، عن الأعرج بإسناده إلى أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "اختصمت الجنة والنار" فذكر الحديث إلى أن قال: "وأما الجنة فلا يظلم الله من خلقه أحدًا، وأنه ينشئ للنار خلقًا فيلقون فيها، فتقول: هل من مزيد؟ " ثلاثا، وذكر تمام الحديث .
Bize Ubeydullah b. Sa'd anlattı, bize Ya'kûb anlattı, bize babam, Sâlih b. Keysân'dan, o el-A'rec'den isnadıyla Ebû Hüreyre'den nakletti ki Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Cennet ile cehennem münakaşa etti..." diyerek hadisi şu kısma kadar zikretti: "Cennete gelince; Allah yarattıklarından hiç kimseye zulmetmez. Şüphesiz O, cehennem için birtakım yaratıklar var eder ve onlar oraya atılırlar. Cehennem ise: 'Daha var mı?' der" [ifadesini] üç defa [tekrar etti] ve hadisin tamamını zikretti .
فإن هذا إنما جاء في الجنة لأنها دار فضل، وأما النار فإنها دار عدل، لا يدخلها أحد إلا بعد الإعذار إليه وقيام الحجة عليه. وقد تكلم جماعة من الحفاظ في هذه اللفظة وقالوا: لعله انقلب على الراوي بدليل ما أخرجاه في الصحيحين واللفظ للبخاري من حديث عبد الرزاق عن مَعْمَر، عن همام، عن أبي هريرة قال: قال النبي ﷺ: "تحاجت الجنة والنار" فذكر الحديث إلى أن قال: "فأما النار فلا تمتلئ حتى يضع فيها قدمه، فتقول: قط، قط، فهنالك تمتلئ ويزوي بعضها إلى بعض، ولا يظلم الله من خلقه أحدًا، وأما الجنة فينشئ الله لها خلقًا" .
Zira bu durum ancak cennet hakkında gelmiştir; çünkü cennet lütuf yurdudur. Cehennem ise adalet yurdudur; oraya mazereti ortadan kaldırılıp aleyhine delil ikame edilmedikçe hiç kimse girmez. Hâfızlardan bir grup bu lafız hakkında konuşmuş ve şöyle demişlerdir: Her iki Sahîh'te tahric edilen ve lafzı Buhârî'ye ait olan Abdürrezzâk'ın Ma'mer'den, onun Hemmâm'dan, onun Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadisin delaletiyle bu lafız ravide yer değiştirmiş (karışmış) olabilir. Ebû Hüreyre dedi ki: Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Cennet ile cehennem tartıştı..." diyerek hadisi şu kısma kadar zikretti: "Cehenneme gelince; O, ayağını üzerine koyuncaya kadar dolmaz. Bunun üzerine cehennem: 'Yeter, yeter!' der. İşte o zaman dolar ve birbirine büzülüp toplanır. Allah yarattıklarından hiç kimseye zulmetmez. Cennete gelince; Allah onun için birtakım yaratıklar var eder" .
بقي هاهنا مسألة قد اختلف الأئمة رحمهم الله تعالى، فيها قديمًا وحديثًا وهي: الولدان الذين ماتوا وهم صغار وآباؤهم كفار، ماذا حكمهم؟ وكذا المجنون والأصم والشيخ الخرف، ومن مات في الفَتْرة ولم تبلغه الدعوة. وقد ورد في شأنهم أحاديث أنا ذاكرها لك بعون الله [تعالى] وتوفيقه ثم نذكر فصلا ملخصًا من كلام الأئمة في ذلك، والله المستعان.
Burada, imamların rahimehumullâhu teâlâ geçmişte ve günümüzde hakkında ihtilaf ettikleri bir mesele kalmıştır ki o da şudur: Babaları kâfir olup kendileri küçük yaşta vefat eden çocukların hükmü nedir? Aynı şekilde mecnun, sağır, bunamış ihtiyar ve fetret döneminde ölüp kendisine davet ulaşmayan kimsenin [hükmü nedir]? Onların durumu hakkında Allah [Teâlâ]'nın yardımı ve muvaffakiyetiyle sana zikredeceğim hadisler varid olmuştur. Sonra bu konuda imamların sözlerinden özet bir fasıl zikredeceğiz. Yardımına sığınılan yalnızca Allah'tır .
فالحديث الأول: عن الأسود بن سَريع:
Birinci Hadis: el-Esved b. Serî'den:
قال الإمام أحمد: حدثنا علي بن عبد الله، حدثنا معاذ بن هشام، حدثنا أبي، عن قتادة، عن الأحنف بن قيس، عن الأسود بن سريع [﵁] أن نبي الله ﷺ قال: "أربعة يحتجون يوم القيامة: رجل أصم لا يسمع شيئًا، ورجل أحمق، ورجل هرم، ورجل مات في فترة، فأما الأصم فيقول: رب، قد جاء الإسلام وما أسمع شيئًا، وأما الأحمق فيقول: رب، قد جاء الإسلام والصبيان يحذفوني بالبعر، وأما الهَرَمُ فيقول: رب، لقد جاء الإسلام وما أعقل شيئًا،
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Muâz b. Hişâm anlattı, bize babam Katâde'den, o el-Ahnef b. Kays'tan, o el-Esved b. Serî'den [radıyallâhu anh] naklettiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde dört [sınıf insan] delil getirip mazeret beyan eder: Hiçbir şey işitmeyen sağır adam, ahmak (deli) adam, bunamış ihtiyar ve fetret döneminde ölen adam. Sağıra gelince o: "Rabbim! Doğrusu İslam geldiğinde ben hiçbir şey işitmiyordum" der. Ahmağa gelince o: "Rabbim! İslam geldiğinde çocuklar bana hayvan pisliği fırlatıyorlardı" der. Bunamış ihtiyara gelince o: "Rabbim! Andolsun İslam geldiğinde benim hiçbir şeye aklım ermiyordu" der...»
وأما الذي مات في الفترة فيقول: رب، ما أتاني لك رسول. فيأخذ مواثيقهم ليُطِعنّه فيرسل إليهم أن ادخلوا النار، فوالذي نفس محمد بيده لو دخلوها لكانت عليهم بردًا وسلامًا" .
Fetret döneminde ölen kimseye gelince: 'Rabbim! Bana Senin hiçbir elçin gelmedi' der. Bunun üzerine [Allah] Kendisine kesinlikle itaat edeceklerine dair onlardan sözler alır ve onlara ateşe girmelerini emreden bir haberci gönderir. Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer oraya girselerdi orası onlar için serin ve selametli olurdu" .
وبالإسناد عن قتادة، عن الحسن، عن أبي رافع، عن أبى هريرة، مثل هذا الحديث غير أنه قال في آخره: "من دخلها كانت عليه بردًا وسلامًا، ومن لم يدخلها يسحب إليها" .
Aynı isnadla Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Ebû Râfi'den, o Ebû Hüreyre'den bu hadisin bir benzeri rivayet edilmiş; ancak sonunda şöyle denmiştir: "Kim oraya girerse orası ona serin ve selametli olur; kim de oraya girmezse oraya doğru sürüklenir" .
وكذا رواه إسحاق بن راهويه، عن معاذ بن هشام، ورواه البيهقي في كتاب الاعتقاد، من حديث حنبل بن إسحاق، عن علي بن عبد الله المديني، به وقال: هذا إسناد صحيح، وكذا رواه حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن أبي رافع، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أربعة كلهم يدلي على الله بحجة" فذكر نحوه .
İshâk b. Râhûye de bunu Muâz b. Hişâm'dan böylece rivayet etti. el-Beyhakî Kitâbü'l-İ'tikâd'da Hanbel b. İshâk'ın hadisinden, o Ali b. Abdillâh el-Medînî'den bu isnadla rivayet edip: 'Bu sahih bir isnaddır' dedi. Hammâd b. Seleme de Ali b. Zeyd'den, o Ebû Râfi'den, o Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Dört sınıf insan vardır ki hepsi de Allah'a karşı bir gerekçe ileri sürer" diyerek bunun bir benzerini zikretti .
ورواه ابن جرير، من حديث مَعْمَر، عن همام، عن أبي هريرة، فذكره موقوفًا، ثم قال أبو هريرة: اقرءوا إن شئتم: (وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا) .
İbn Cerîr bunu Ma'mer'in hadisinden, o Hemmâm'dan, o Ebû Hüreyre'den mevkûf olarak zikretti; sonra Ebû Hüreyre şöyle dedi: "Dilerseniz okuyun: (وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا) [Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz]" .
وكذا رواه معمر عن عبد الله بن طاوس، عن أبيه، عن أبي هريرة موقوفًا.
Ma'mer bunu Abdullah b. Tâvûs'tan, o babasından, o Ebû Hüreyre'den mevkûf olarak da böylece rivayet etmiştir.
الحديث الثاني: عن أنس بن مالك:
İkinci Hadis: Enes b. Mâlik'ten:
قال أبو داود الطيالسي: حدثنا الربيع، عن يزيد بن أبان قال: قلنا لأنس: يا أبا حمزة، ما تقول في أطفال المشركين؟ فقال: قال رسول الله ﷺ: "لم يكن لهم سيئات فيعذبوا بها فيكونوا من أهل النار، ولم يكن لهم حسنات فيجازوا بها فيكونوا من ملوك أهل الجنة هم من خدم أهل الجنة" .
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize er-Rebî' anlattı, Yezîd b. Ebân'dan nakletti: Enes'e: 'Ey Ebû Hamza! Müşriklerin çocukları hakkında ne dersin?' dedik. O da Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu söyledi: "Onların azap olunacakları ve bu sebeple cehennem ehlinden olacakları hiçbir kötülükleri yoktur; mükâfatlandırılacakları ve bu sebeple cennet ehlinin hükümdarlarından olacakları hiçbir iyilikleri de yoktur. Onlar cennet ehlinin hizmetçilerindendir" .
الحديث الثالث: عن أنس أيضًا:
Üçüncü Hadis: Yine Enes'ten:
قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا أبو خَيْثَمَةَ، حدثنا جرير، عن لَيْث، عن عبد الوارث، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "يؤتى بأربعة يوم القيامة: بالمولود، والمعتوه، ومن مات في الفَتْرَة، والشيخ الفاني الهرم، كلهم يتكلم بحجته، فيقول الرب ﵎ لعنق من النار: أبرز. ويقول لهم: إني كنت أبعث إلى عبادي رسلا من أنفسهم، وإني رسول نفسي إليكم ادخلوا هذه. قال: فيقول من كتب عليه الشقاء: يا رب، أنى ندخلها ومنها كنا نفر؟ قال: ومن كتبت عليه السعادة يمضي فيقتحم فيها مسرعًا، قال: فيقول الله تعالى: أنتم لرسلي أشد تكذيبًا ومعصية، فيدخل هؤلاء الجنة، وهؤلاء النار".
Hâfız Ebû Ya‘lâ dedi ki: Bize Ebû Hayseme anlattı, bize Cerîr, Leys'ten, o Abdülvâris'ten, o da Enes'ten nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü dört [sınıf insan] getirilir: Yeni doğan çocuk, aklî dengesi yerinde olmayan kimse (ma'tûh), fetret döneminde ölen kişi ve elden ayaktan düşmüş çok yaşlı ihtiyar. Bunların her biri kendi mazeretini dile getirir. Bunun üzerine Rab Teâlâ ateşten bir boyuna (bir parçaya): “Ortaya çık!” diye emreder ve onlara: “Ben kullarıma kendi içlerinden elçiler gönderirdim; Ben ise bizzat kendimin size elçisiyim, haydi şuraya girin!” buyurur. [Resûlullah] buyurdu ki: Aleyhine şekavet (bedbahtlık) yazılmış olan kimse: “Ey Rabbim! Biz ondan kaçıp dururken ona nasıl gireriz?” der. Kendisine saadet yazılmış olan kimse ise hızla gidip onun içine atılır. [Resûlullah] buyurdu ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Siz Benim elçilerimi daha şiddetli bir şekilde yalanlar ve [onlara] daha çok isyan ederdiniz!” Böylece şunları cennete, bunları da cehenneme koyar.»
وهكذا رواه الحافظ أبو بكر البزار، عن يوسف بن موسى، عن جرير بن عبد الحميد، بإسناده مثله .
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr da bunu Yûsuf b. Mûsâ'dan, o Cerîr b. Abdilhamîd'den isnadıyla bunun benzeri olarak böylece rivayet etti .
الحديث الرابع: عن البراء بن عازب، ﵁:
Dördüncü Hadis: el-Berâ b. Âzib radıyallâhu anh'tan:
قال الحافظ أبو يعلى الموصلي في مسنده أيضًا: حدثنا قاسم بن أبي شيبة، حدثنا عبد الله.
Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî yine Müsned'inde şöyle dedi: Bize Kāsım b. Ebî Şeybe anlattı, bize Abdullah anlattı.
-يعني ابن داود-عن عمر بن ذر، عن يزيد بن أمية، عن البراء قال: سُئل رسول الله ﷺ عن أطفال المسلمين قال: "هم مع آبائهم". وسئل عن أولاد المشركين فقال: "هم مع آبائهم". فقيل: يا رسول الله، ما يعملون؟ قال: "الله أعلم بهم" .
-Yani İbn Dâvûd- Ömer b. Zerr'den, o Yezîd b. Ümeyye'den, o el-Berâ'dan nakletti: Resûlullah ﷺ'e Müslümanların çocukları soruldu; "Onlar babalarıyladır" buyurdu. Müşriklerin çocukları hakkında soruldu; "Onlar babalarıyladır" buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar ne amelde bulunacaklardı?' denildi; "Allah onları en iyi bilendir" buyurdu .
ورواه عمر بن ذر، عن يزيد بن أمية، عن رجل، عن البراء، عن عائشة، فذكره .
Ömer b. Zerr bunu Yezîd b. Ümeyye'den, o bir adamdan, o el-Berâ'dan, o Âişe'den naklederek zikretti .
الحديث الخامس: عن ثوبان:
Beşinci Hadis: Sevbân'dan:
قال الحافظ أبو بكر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق البزار في مسنده: حدثنا إبراهيم بن سعيد الجوهري، حدثنا ريحان بن سعيد، حدثنا عباد بن منصور، عن أيوب، عن أبي قِلابة، عن أبي أسماء، عن ثوبان؛ أن النبي ﷺ عظَّم شأن المسألة، قال: "إذا كان يوم القيامة، جاء أهل الجاهلية يحملون أوثانهم على ظهورهم فيسألهم ربهم، فيقولون: ربنا لم ترسل إلينا رسولا ولم يأتنا لك أمر، ولو أرسلت إلينا رسولا لكنا أطوع عبادك، فيقول لهم ربهم: أرأيتم إن أمرتكم بأمر تطيعوني؟ فيقولون: نعم، فيأمرهم أن يعمدوا إلى جهنم فيدخلوها، فينطلقون حتى إذا دنوا منها وجدوا لها تغيظًا وزفيرًا، فرجعوا إلى ربهم فيقولون: ربنا أخرجنا -أو: أجرنا-منها، فيقول لهم: ألم تزعموا أني إن أمرتكم بأمر تطيعوني؟ فيأخذ على ذلك مواثيقهم. فيقول: اعمدوا إليها، فادخلوها.
Hâfız Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâlık el-Bezzâr Müsned'inde dedi ki: Bize İbrâhim b. Saîd el-Cevherî anlattı, bize Reyhân b. Saîd anlattı, bize Abbâd b. Mansûr, Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Ebû Esmâ'dan, o Sevbân'dan nakletti; Peygamber ﷺ bu meselenin ehemmiyetini büyük göstererek şöyle buyurdu: "Kıyamet günü olduğu zaman Câhiliye ehli putlarını sırtlarında taşıyarak gelirler. Rableri onlara sorar; onlar da: 'Rabbimiz! Bize bir peygamber göndermedin ve bize Senin hiçbir emrin gelmedi. Şayet bize bir peygamber gönderseydin Senin en itaatkâr kulların olurduk' derler. Rableri onlara: 'Gördünüz mü, şayet size bir emir versem Bana itaat eder misiniz?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. Bunun üzerine onlara cehenneme yönelip oraya girmelerini emreder. Giderler, nihayet oraya yaklaştıklarında onun kaynayıp uğuldamasını ve kükremesini duyarlar. Bunun üzerine Rablerine dönüp: 'Rabbimiz! Bizi oradan çıkar -veya: kurtar-' derler. [Allah] onlara: 'Bana bir emir verdiğim takdirde itaat edeceğinizi iddia etmemiş miydiniz?' buyurur ve bunun üzerine onlardan kesin sözler alır. Sonra: 'Oraya yönelin ve içine girin!' buyurur.
فينطلقون حتى إذا رأوها فَرِقوا ورجعوا، فقالوا: ربنا فَرِقنا منها، ولا نستطيع أن ندخلها فيقول: ادخلوها داخرين". فقال نبي الله ﷺ: "لو دخلوها أول مرة كانت عليهم بردًا وسلامًا". ثم قال البزار: ومتن هذا الحديث غير معروف إلا من هذا الوجه، لم يروه عن أيوب إلا عباد، ولا عن عباد إلا ريحان بن سعيد .
Giderler; nihayet onu gördüklerinde korkup geri dönerler ve: 'Rabbimiz! Ondan çok korktuk, oraya girmeye güç yetiremiyoruz' derler. Bunun üzerine [Allah]: 'Oraya zelil ve hakir olarak girin!' buyurur." Allah'ın Peygamberi ﷺ şöyle buyurdu: "Eğer oraya ilk seferinde girselerdi, orası onlar için serin ve selametli olurdu." Sonra el-Bezzâr şöyle dedi: Bu hadisin metni bu vecih dışında bilinmemektedir; onu Eyyûb'dan sadece Abbâd, Abbâd'dan da sadece Reyhân b. Saîd rivayet etmiştir .
قلت: وقد ذكره ابن حبان في ثقاته، وقال يحيى بن معين والنسائي: لا بأس به، ولم يرضه أبو داود. وقال أبو حاتم: شيخ لا بأس به يكتب حديثه ولا يحتج به.
Derim ki: İbn Hibbân onu es-Sikāt adlı eserinde zikretmiştir. Yahyâ b. Maîn ve en-Nesâî: 'Onda bir sakınca yoktur' demişlerdir; Ebû Dâvûd ise onu uygun görmemiştir. Ebû Hâtim: 'O, kendisinde bir sakınca olmayan bir şeyhtir, hadisi yazılır fakat kendisiyle delil getirilmez' demiştir.
الحديث السادس: عن أبي سعيد-سعد بن مالك بن سنان الخدري:
Altıncı Hadis: Ebû Saîd -Sa'd b. Mâlik b. Sinân el-Hudrî-'den:
قال الإمام محمد بن يحيى الذُّهَلي: حدثنا سعيد بن سليمان، عن فضيل بن مرزوق، عن عطية، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "الهالك في الفترة والمعتوه والمولود: يقول الهالك
İmam Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî dedi ki: Bize Saîd b. Süleymân, Fudayl b. Merzûk'tan, o Atıyye'den, o da Ebû Saîd'den aktardı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Fetret devrinde ölen kimse, aklı kıt (meczup) olan kimse ve çocuk [hesaba çekilirken]: Fetret devrinde ölen kimse şöyle der:
في الفترة: لم يأتني كتاب، ويقول المعتوه: رب، لم تجعل لي عقلا أعقل به خيرًا ولا شرًا، ويقول المولود: رب لم أدرك العقل فترفع لهم نار فيقال لهم : ردوها، قال: فيردها من كان في علم الله سعيدًا لو أدرك العمل، ويمسك عنها من كان في علم الله شقيا لو أدرك العمل، فيقول: إياي عصيتم، فكيف لو أن رسلي أتتكم؟ ".
'Bana hiçbir kitap gelmedi' der. Aklı kıt olan kimse: 'Rabbim! Bana kendisiyle hayrı ve şerri akledebileceğim bir akıl vermedin' der. Çocuk ise: 'Rabbim! Akıl baliğ olma çağına erişemedim' der. Bunun üzerine onlara bir ateş yükseltilir ve kendilerine: 'Oraya girin!' denilir. [Peygamber ﷺ] buyurdu ki: Şayet amel çağına erişseydi Allah'ın ilminde bahtiyar olan kimse oraya girer; şayet amel çağına erişseydi Allah'ın ilminde bedbaht olan kimse ise oraya girmekten geri durur. Bunun üzerine [Allah]: 'Siz [doğrudan doğruya] Bana isyan ettiniz; öyleyse elçilerim size gelmiş olsaydı kim bilir nasıl yapardınız?' buyurur."
وكذا رواه البزار، عن محمد بن عمر بن هَيَّاج الكوفي، عن عبيد الله بن موسى، عن فضيل بن مرزوق، به ثم قال: لا يعرف من حديث أبي سعيد إلا من طريقه، عن عطية عنه، وقال في آخره: "فيقول الله: إياي عصيتم فكيف برسلي بالغيب؟ "
el-Bezzâr da bunu Muhammed b. Ömer b. Heyyâc el-Kûfî'den, o Ubeydullah b. Mûsâ'dan, o Fudayl b. Merzûk'tan bu isnadla rivayet etmiş, sonra şöyle demiştir: Ebû Saîd'in hadisinden sadece bu yolla, Atıyye'nin ondan rivayetiyle bilinir. Sonunda ise şöyle demiştir: "Bunun üzerine Allah: 'Bana isyan ettiniz; öyleyse görmediğiniz halde elçilerime karşı nasıl olurdunuz?' buyurur."
الحديث السابع: عن معاذ بن جبل، ﵁:
Yedinci Hadis: Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan:
قال هشام بن عَمَّار ومحمد بن المبارك الصوري حدثنا عمر بن واقد، عن يونس بن حلبس، عن أبي إدريس الخولاني، عن معاذ بن جبل، عن نبي الله ﷺ قال: "يؤتى يوم القيامة بالممسوخ عقلا وبالهالك في الفترة، وبالهالك صغيرًا. فيقول الممسوخ: يا رب، لو آتيتني عقلا ما كان من آتيته عقلا بأسعد مني -وذكر في الهالك في الفترة والصغير نحو ذلك-فيقول الرب ﷿: إني آمركم بأمر فتطيعوني؟ فيقولون: نعم، فيقول: اذهبوا فادخلوا النار -قال: ولو دخلوها ما ضرّتهم-فتخرج عليهم قوابص، فيظنون أنها قد أهلكت ما خلق الله من شيء، فيرجعون سراعًا، ثم يأمرهم الثانية فيرجعون كذلك، فيقول الرب ﷿: قبل أن أخلقكم علمت ما أنتم عاملون، وعلى علمي خلقتكم، وإلى علمي تصيرون، ضميهم، فتأخذهم النار" .
Hişâm b. Ammâr ve Muhammed b. el-Mubârek es-Sûrî dediler ki: Bize Ömer b. Vâkıd, Yûnus b. Halbes'ten, o Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o Muâz b. Cebel'den, o Allah'ın Peygamberi ﷺ'den nakletti: "Kıyamet günü aklı gitmiş kimse, fetret döneminde ölen kimse ve küçükken ölen kimse getirilir. Aklı gitmiş olan: 'Ey Rabbim! Eğer bana akıl verseydin, kendisine akıl verdiğin kimse benden daha bahtiyar olamazdı' der. -Fetret döneminde ölen ve çocuk hakkında da buna benzer şeyler zikretti.- Bunun üzerine Rab azze ve celle: 'Ben size bir şey emredeceğim, Bana itaat eder misiniz?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. Bunun üzerine: 'Gidin ve ateşe girin!' buyurur. -[Peygamber ﷺ] dedi ki: Eğer girselerdi orası onlara zarar vermezdi.- Derken onların karşısına alevler çıkar, onlar da bunun Allah'ın yarattığı her şeyi helak ettiğini sanırlar ve hemen geri dönerler. Sonra onlara ikinci defa emreder, yine aynı şekilde geri dönerler. Bunun üzerine Rab azze ve celle: 'Sizi yaratmadan önce ne yapacağınızı biliyordum; Kendi ilmime göre sizi yarattım ve Benim ilmime varacaksınız. [Ey ateş!] Onları içine al!' buyurur, böylece ateş onları yakalar" .
الحديث الثامن: عن أبي هريرة، ﵁:
Sekizinci Hadis: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan:
قد تقدم روايته مندرجة مع رواية الأسود بن سريع، ﵁:
Onun rivayeti daha önce el-Esved b. Serî' radıyallâhu anh'ın rivayetine dâhil olarak geçmişti.
وفي الصحيحين، عن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "كل مولود يولد على الفطرة، فأبواه يُهَوِّدانه ويُنَصِّرَانه ويُمَجِّسانه، كما تنتج البهيمة بهيمة جمعاء، هل تحسون فيها من جدعاء؟ " .
İki Sahîh'te Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Her doğan fıtrat üzere doğar. Sonra anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir. Nitekim hayvan da uzuvları tam bir yavru doğurur ; onda hiç kesik kulaklı olanını hisseder (görür) müsünüz?" .
وفي رواية قالوا: يا رسول الله، أفرأيت من يموت صغيرا؟ قال: "الله أعلم بما كانوا عاملين" .
Bir rivayette şöyle dediler: 'Ey Allah'ın Resûlü! Küçükken ölenler hakkında ne dersin?' Şöyle buyurdu: "Onların ne amel işleyeceklerini Allah en iyi bilendir" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا موسى بن داود، حدثنا عبد الرحمن بن ثابت، عن عطاء بن قُرَّة، عن عبد الله بن ضمرة، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ -فيما أعلم، شك موسى-قال:
İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, bize Abdurrahman b. Sâbit, Atâ b. Kurre'den, o Abdullah b. Damre'den, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, o da -Mûsâ şüphe ederek: 'Bildiğim kadarıyla' demiştir- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur:
"ذراري المسلمين في الجنة، يكفلهم إبراهيم ﵇ " .
"Müslümanların çocukları cennettedir; onlara İbrâhim aleyhisselâm kefil olur (onları gözetip bakar)" .
وفي صحيح مسلم، عن عياض بن حمار، عن رسول الله ﷺ، عن الله، ﷿، أنه قال: "إني خلقت عبادي حنفاء" وفي رواية لغيره "مسلمين".
Sahîh-i Müslim'de İyâz b. Hımâr'dan, o Resûlullah ﷺ'den, o Allah azze ve celle'den naklettiğine göre O şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Ben kullarımı hanîfler (tevhid ehli) olarak yarattım" ; bir başkasının rivayetinde ise "Müslümanlar olarak" [şeklinde geçer].
الحديث التاسع: عن سمرة، ﵁:
Dokuzuncu Hadis: Semure radıyallâhu anh'tan:
رواه الحافظ أبو بكر البرقاني في كتابه "المستخرج على البخاري" من حديث عوف الأعرابي، عن أبي رجاء العطاردي، عن سَمُرَة، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "كل مولود يولد على الفطرة" فناداه الناس: يا رسول الله، وأولاد المشركين؟ قال: "وأولاد المشركين" .
Hâfız Ebû Bekr el-Berkānî "el-Müstrek ale'l-Buhârî" adlı kitabında Avf el-A'râbî'nin hadisinden, o Ebû Recâ el-Utâridî'den, o Semure radıyallâhu anh'tan, o Peygamber ﷺ'den rivayet etti: "Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar" buyurdu. İnsanlar ona: 'Ey Allah'ın Resûlü! Müşriklerin çocukları da mı?' diye seslendiler. "Müşriklerin çocukları da" buyurdu .
وقال الطبراني: حدثنا عبد الله بن أحمد، حدثنا عقبة بن مكرم الضَّبِّي، عن عيسى بن شعيب، عن عباد بن منصور، عن أبي رَجَاء، عن سمرة قال: سألنا رسول الله ﷺ عن أطفال المشركين فقال: "هم خدم أهل الجنة" .
Taberânî dedi ki: Bize Abdullah b. Ahmed anlattı, bize Ukbe b. Mükrem ed-Dabbî, Îsâ b. Şuayb'dan, o Abbâd b. Mansûr'dan, o Ebû Recâ'dan, o Semure'den nakletti; şöyle dedi: Resûlullah ﷺ'e müşriklerin çocuklarını sorduk, şöyle buyurdu: "Onlar cennet ehlinin hizmetçileridir" .
الحديث العاشر: عن عم حسناء .
Onuncu Hadis: Hasnâ'nın amcasından .
قال [الإمام] أحمد: [حدثنا إسحاق، يعني الأزرق] ، أخبرنا رَوْح، حدثنا عوف، عن حسناء بنت معاوية من بني صريم قالت: حدثني عمي قال: قلت: يا رسول الله، من في الجنة؟ قال: "النبي في الجنة، والشهيد في الجنة، والمولود في الجنة، والوئيد في الجنة" .
[İmam] Ahmed dedi ki: [Bize İshak -yani el-Ezrak- anlattı] , bize Ravh haber verdi, bize Avf, Benî Suraym'dan Hasnâ bint Muâviye'den anlattı; o şöyle dedi: Bana amcam anlattı ve dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, cennette kimler vardır?' dedim. Şöyle buyurdu: "Peygamber cennettedir, şehit cennettedir, [küçük yaşta ölen] çocuk cennettedir, diri diri toprağa gömülen kız çocuğu da cennettedir" .
فمن العلماء من ذهب إلى التوقف فيهم لهذا الحديث، ومنهم من جزم لهم بالجنة، لحديث سَمُرَة بن جندب في صحيح البخاري: أنه ﵊ قال في جملة ذلك المنام، حين مرّ على ذلك الشيخ تحت الشجرة وحوله ولدان، فقال له جبريل: هذا إبراهيم، ﵇، وهؤلاء أولاد المسلمين وأولاد المشركين، قالوا: يا رسول الله، وأولاد المشركين؟. قال "نعم، وأولاد المشركين" .
Âlimlerden bir kısmı bu hadisten dolayı onlar hakkında tevakkuf etme (hüküm vermeme) yoluna gitmiştir. Bir kısmı ise Sahîh-i Buhârî'deki Semure b. Cündeb hadisinden ötürü onların kesin olarak cennette olduklarına hükmetmiştir; zira o aleyhisselâm o rüyanın bir kısmında, ağacın altındaki o yaşlı zâtın yanından geçerken etrafında çocuklar olduğunu anlatmış, bunun üzerine Cibrîl ona: 'Bu İbrâhim aleyhisselâm'dır, şunlar da Müslümanların çocukları ile müşriklerin çocuklarıdır' demiştir. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, müşriklerin çocukları da mı?' dediler. O da: "Evet, müşriklerin çocukları da" buyurdu .
ومنهم من جزم لهم بالنار، لقوله ﵇ : "هم مع آبائهم".
Bir kısmı da onun aleyhisselâm : "Onlar babalarıyla birliktedir" buyruğundan ötürü onların cehennemde olduğunu kesin bir dille belirtmiştir.
ومنهم من ذهب إلى أنهم يمتحنون يوم القيامة في العَرَصَات، فمن أطاع دخل الجنة وانكشف علم الله فيهم بسابق السعادة، ومن عصى دخل النار داخرًا، وانكشف علم الله فيه بسابق الشقاوة.
Bir kısmı da onların kıyamet gününde mahşer meydanında (arasatta) imtihan edilecekleri görüşüne varmıştır. Buna göre kim itaat ederse cennete girer ve Allah'ın onlar hakkındaki ezelî saadet ilmi açığa çıkar; kim de isyan ederse hor ve hakir bir şekilde ateşe girer ve Allah'ın onun hakkındaki ezelî şekavet (bedbahtlık) ilmi açığa çıkar.
وهذا القول يجمع بين الأدلة كلها، وقد صرحت به الأحاديث المتقدمة المتعاضدة الشاهد بعضها لبعض. وهذا القول هو الذي حكاه الشيخ أبو الحسن علي بن إسماعيل الأشعري، ﵀، عن أهل السنة والجماعة، وهو الذي نصره الحافظ أبو بكر البيهقي في "كتاب الاعتقاد" وكذلك غيره من محققي العلماء والحفاظ النقاد.
Bu görüş delillerin tamamını bir araya getirmektedir. Nitekim birbirini destekleyen ve birbirine şahitlik eden önceki hadisler bunu açıkça belirtmiştir. Şeyh Ebü'l-Hasan Ali b. İsmâil el-Eş'arî rahimehullâh'ın Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat'ten aktardığı görüş de budur. Hâfız Ebû Bekr el-Beyhakî'nin "Kitâbu'l-İ'tikād" adlı eserinde savunduğu görüş de budur; aynı şekilde muhakkik âlimlerden ve münekkit hâfızlardan başkaları da bunu savunmuştur.
وقد ذكر الشيخ أبو عمر بن عبد البر النَّمَري بعد ما تقدم من أحاديث الامتحان، ثم قال: وأحاديث هذا الباب ليست قوية، ولا تقوم بها حجة وأهل العلم ينكرونها؛ لأن الآخرة دار جزاء وليست دار عمل ولا ابتلاء، فكيف يكلفون دخول النار وليس ذلك في وسع المخلوقين، والله لا يكلف نفسًا إلا وسعها؟!
Şeyh Ebû Ömer b. Abdilberr en-Nemerî, daha önce geçen imtihan hadislerinden sonra [bu konuyu] zikretmiş ve ardından şöyle demiştir: 'Bu babdaki hadisler güçlü değildir ve bunlarla hüccet kaim olmaz; ilim ehli bunları inkâr eder (kabul etmez). Çünkü ahiret mükâfat ve ceza yurdudur, amel ve imtihan yurdu değildir. Mahlukatın gücü dahilinde olmayan bir şey olan ateşe girmekle nasıl mükellef tutulabilirler? Oysa Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez!'
والجواب عما قال: أن أحاديث هذا الباب منها ما هو صحيح، كما قد نص على ذلك غير واحد من أئمة العلماء، ومنها ما هو حسن، ومنها ما هو ضعيف يقوى بالصحيح والحسن. وإذا كانت أحاديث الباب الواحد متعاضدة على هذا النمط، أفادت الحجة عند الناظر فيها، وأما قوله: "إن الآخرة دار جزاء". فلا شك أنها دار جزاء، ولا ينافي التكليف في عرصاتها قبل دخول الجنة أو النار، كما حكاه الشيخ أبو الحسن الأشعري عن مذهب أهل السنة والجماعة، من امتحان الأطفال، وقد قال الله تعالى: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ} [ن: ٤٢] وقد ثبتت السنة في الصحاح وغيرها: أن المؤمنين يسجدون لله يوم القيامة، وأما المنافق فلا يستطيع ذلك ويعود ظهره طبقًا واحدًا كلما أراد السجود خَرَّ لقفاه .
Onun bu sözüne verilecek cevap şudur: Bu babdaki hadislerden bir kısmı sahihtir, nitekim âlimlerin önderlerinden birden fazlası bunu açıkça belirtmiştir. Bir kısmı hasendir, bir kısmı da sahih ve hasen olanlarla kuvvet kazanan zayıf hadislerdir. Aynı konudaki hadisler bu şekilde birbirini desteklediğinde, bunları inceleyen kimse nezdinde kesin delil (hüccet) ifade eder. Onun 'Ahiret ceza/mükâfat yurdudur' sözüne gelince; şüphesiz orası ceza/mükâfat yurdudur, fakat Şeyh Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat mezhebinden çocukların imtihanı hakkında naklettiği gibi, cennete veya cehenneme girmeden önce mahşer meydanlarında mükellef tutulmaya engel değildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ} “Baldırın açılacağı ve secdeye çağrılacakları gün” [Kalem 42]. Sahîh kitaplarda ve diğerlerinde sünnetle sabittir ki: Müminler kıyamet gününde Allah'a secde ederler. Münafık ise buna güç yetiremez ve her secde etmek istediğinde sırtı tek bir tabaka haline gelir de ensesi üstü düşer .
وفي الصحيحين في الرجل الذي يكون آخر أهل النار خروجًا منها أن الله يأخذ عهوده ومواثيقه ألا يسأل غير ما هو فيه، ويتكرر ذلك مرارًا، ويقول الله تعالى: يا ابن آدم، ما أغدرك! ثم يأذن له في دخول الجنة .
İki Sahîh'te, cehennem ehlinden oradan en son çıkacak olan adam hakkında; Allah'ın, içinde bulunduğu durumdan başkasını istemeyeceğine dair ondan kesin sözler ve teminatlar alacağı, bunun defalarca tekrarlanacağı ve Allah Teâlâ'nın: 'Ey Âdemoğlu! Ne kadar da sözünde durmazsın!' buyuracağı, ardından ona cennete girmesi için izin vereceği rivayet edilmiştir .
وأما قوله: "وكيف يكلفهم دخول النار، وليس ذلك في وسعهم؟ " فليس هذا بمانع من صحة الحديث، فإن الله يأمر العباد يوم القيامة بالجواز على الصراط، وهو جسر على جهنم أحدّ من السيف وأدق من الشعرة، ويمر المؤمنون عليه بحسب أعمالهم، كالبرق، وكالريح، وكأجاويد الخيل والركاب، ومنهم الساعي ومنهم الماشي، ومنهم من يحبو حبوًا، ومنهم المكدوش على وجهه في النار، وليس ما ورد في أولئك بأعظم من هذا بل هذا أطم وأعظم، وأيضًا فقد ثبتت السنة بأن الدجال يكون معه جنة ونار، وقد أمر الشارع المؤمنين الذين يدركونه أن يشرب أحدهم من الذي يرى أنه نار، فإنه يكون عليه بردًا وسلامًا، فهذا نظير ذلك، وأيضًا فإن الله تعالى [قد] أمر بني إسرائيل أن يقتلوا أنفسهم، فقتل بعضهم بعضًا حتى قتلوا فيما قيل في غداة واحدة سبعين ألفًا، يقتل الرجل أباه وأخاه وهم في عماية غمامة أرسلها الله عليهم، وذلك عقوبة لهم على عبادتهم العجل، وهذا أيضًا شاق على النفوس جدًا لا يتقاصر عما ورد في الحديث المذكور، والله أعلم.
Onun: "Güçleri yetmediği halde Allah onlara ateşe girmelerini nasıl teklif eder (emreder)?" sözüne gelince; bu durum hadisin sıhhatine engel değildir. Zira Allah kıyamet gününde kullara sırattan geçmeyi emredecektir; o ise cehennem üzerine [kurulmuş], kılıçtan keskin ve kıldan ince bir köprüdür. Müminler onun üzerinden amellerine göre; şimşek gibi, rüzgâr gibi, yarış atları ve binekler gibi geçerler. Onlardan kimi koşan, kimi yürüyen, kimi emekleyerek sürünen, kimi de yüzüstü ateşe yuvarlanandır. Diğerleri hakkında vârid olan durum bundan daha büyük değildir; bilakis bu daha dehşetli ve daha büyüktür. Ayrıca sünnette Deccâl'in yanında bir cennet ve bir ateş bulunacağı sâbit olmuştur. Şâri‘ [olan Hz. Peygamber], ona yetişen müminlere, ateş olarak gördüğü şeyden içmesini emretmiştir; zira o [ateş], onun için serinlik ve esenlik olacaktır. İşte bu da onun bir benzeridir. Ayrıca Allah Teâlâ İsrâiloğulları'na kendilerini öldürmelerini emretmişti [de] birbirlerini öldürmüşlerdi; hatta rivayet edildiğine göre bir sabah vakti yetmiş bin kişi öldürülmüştü. Kişi, Allah'ın üzerlerine gönderdiği koyu bir bulutun karanlığı içinde babasını ve kardeşini öldürüyordu. Bu da buzağıya tapmalarına karşılık onlara bir cezaydı. Bu da nefislere son derece ağır gelen bir durum olup zikredilen hadiste geçenlerden aşağı kalmaz. En doğrusunu Allah bilir.
فصل
Fasıl
فإذا تقرر هذا، فقد اختلف الناس في ولدان المشركين على أقوال:
Bu husus sabit olunca, insanlar müşriklerin çocukları hakkında çeşitli görüşlere ayrılmışlardır:
أحدها: أنهم في الجنة، واحتجوا بحديث سَمُرَة أنه، ﵇ رأى مع إبراهيم أولاد المسلمين وأولاد المشركين وبما تقدم في رواية أحمد عن حسناء عن عمها أن رسول الله ﷺ قال: "والمولود في الجنة". وهذا استدلال صحيح، ولكن أحاديث الامتحان أخص منه. فمن علم الله [﷿] منه أنه يطيع جعل روحه في البرزخ مع إبراهيم وأولاد المسلمين الذين ماتوا على الفطرة، ومن علم منه أنه لا يجيب، فأمره إلى الله تعالى، ويوم القيامة يكون في النار كما دلت عليه أحاديث الامتحان، ونقله الأشعري عن أهل السنة [والجماعة] ثم من هؤلاء القائلين بأنهم في الجنة من يجعلهم مستقلين فيها، ومنهم من يجعلهم خدمًا لهم، كما جاء في حديث علي بن زيد، عن أنس، عند أبي داود الطيالسي وهو ضعيف، والله أعلم.
Birincisi: Onlar cennettedir. Onlar, Semure'nin, onun aleyhisselâm İbrâhim'in yanında Müslümanların çocukları ile müşriklerin çocuklarını gördüğüne dair hadisini ve daha önce geçen Ahmed'in rivayetindeki Hasnâ'nın amcasından aktardığı Resûlullah ﷺ'in: "Ve çocuk da cennettedir" sözünü delil getirmişlerdir. Bu sahih bir istidlaldir (delil getirmedir), ancak imtihan hadisleri bundan daha özeldir. Allah'ın [azze ve celle] itaat edeceğini bildiği kimsenin ruhunu Berzah'ta İbrâhim ve fıtrat üzere ölen Müslümanların çocuklarıyla birlikte kılar . İcabet etmeyeceğini bildiği kimsenin işi ise Allah Teâlâ'ya kalmıştır; kıyamet gününde imtihan hadislerinin gösterdiği ve Eş'arî'nin Ehl-i Sünnet [ve'l-Cemâat]'ten naklettiği gibi ateşte olur. Sonra onların cennette olduğunu söyleyenlerden bazıları onları orada müstakil [bireyler] kılar, bazıları da Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'deki Ali b. Zeyd'in Enes'ten gelen hadisinde geçtiği gibi onları cennettekilere hizmetçi kılar; bu hadis zayıftır, Allah en iyi bilendir.
القول الثاني: أنهم مع آبائهم في النار، واستدل عليه بما رواه الإمام أحمد بن حنبل عن أبي المغيرة حدثنا عتبة بن ضمرة بن حبيب، حدثني عبد الله بن أبى قيس مولى غُطَيْف، أنه أتى عائشة فسألها عن ذراري الكفار فقالت: قال رسول الله ﷺ: "هم تبع لآبائهم". فقلت: يا رسول الله، بلا عمل؟ فقال: "الله أعلم بما كانوا عاملين" .
İkinci Görüş: Onlar babalarıyla birlikte cehennemdedir. Buna İmam Ahmed b. Hanbel'in Ebü'l-Mugîre'den rivayet ettiği şu hadis delil gösterilmiştir: Bize Utbe b. Damre b. Habîb anlattı, bana Gutayf'ın azatlısı Abdullah b. Ebî Kays anlattı; o Âişe'ye gelip kâfirlerin çocuklarını sordu. Âişe şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: "Onlar babalarına tâbidir" buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, amelsiz olarak mı?' dedim. "Onların ne amel işleyeceklerini Allah en iyi bilendir" buyurdu .
وأخرجه أبو داود من حديث محمد بن حرب، عن محمد بن زياد الألهاني، سمعت عبد الله بن أبي قيس سمعت، عائشة تقول: سألت رسول الله ﷺ عن ذراري المؤمنين قال : "هم من آبائهم". قلت: فذراري المشركين؟ قال: "هم مع آبائهم" قلت: بلا عمل؟ قال: "الله أعلم بما كانوا عاملين" .
Bunu Ebû Dâvûd, Muhammed b. Harb hadisinden, o Muhammed b. Ziyâd el-Elhânî'den rivayet etti: Abdullah b. Ebî Kays'ı, Âişe'yi şöyle derken işittiğini duydum: Resûlullah ﷺ'e müminlerin çocuklarını sordum, "Onlar babalarındandır" buyurdu. 'Müşriklerin çocukları?' dedim. "Onlar babalarıyla birliktedir" buyurdu. 'Amelsiz olarak mı?' dedim. "Onların ne amel işleyeceklerini Allah en iyi bilendir" buyurdu .
ورواه [الإمام] أحمد أيضا، عن وكيع، عن أبي عَقِيل يحيى بن المتوكل -وهو متروك-عن مولاته بُهَيَّة عن عائشة؛ أنها ذكرت لرسول الله ﷺ أطفال المشركين فقال: "إن شئت أسمعتك تضاغيهم في النار" .
Bunu [İmam] Ahmed de Vekî'den, o Ebû Akîl Yahyâ b. el-Mütevekkil'den -ki o metrûktur-, o azatlısı Büheyye'den, o Âişe'den rivayet etmiştir; Âişe Resûlullah ﷺ'e müşriklerin çocuklarını zikretti, bunun üzerine şöyle buyurdu: "Eğer istersen ateşteki feryatlarını sana işittireyim" .
وقال عبد الله بن الإمام أحمد: حدثنا عثمان بن أبي شيبة، عن محمد بن فضيل بن غزوان، عن محمد بن عثمان، عن زاذان عن علي، ﵁، قال: سألت خديجة رسول الله ﷺ عن ولدين لها ماتا في الجاهلية فقال: "هما في النار". قال: فلما رأى الكراهية في وجهها [قال] "لو رأيت مكانهما لأبغضتهما". قالت: فولدي منك؟ قال: [قال: "في الجنة". قال: ثم قال رسول الله
İmam Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle dedi: Bize Osmân b. Ebî Şeybe, Muhammed b. Fudayl b. Gazvân'dan, o Muhammed b. Osmân'dan, o Zâzân'dan, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Hatice, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Câhiliye döneminde vefat eden iki çocuğunu sordu, bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onlar cehennemdedir» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Resûlullah onun yüzündeki hoşnutsuzluğu görünce [şöyle buyurdu]: «Eğer onların yerini görseydin, onlara buğzederdin». [Hatice]: 'Peki senden olan çocuğum?' dedi. [Resûlullah]: [«Cennettedir» buyurdu. Dedi ki: Sonra Resûlullah
ﷺ] .
ﷺ şöyle buyurdu] :
"إن المؤمنين وأولادهم في الجنة، وإن المشركين وأولادهم في النار" ثم قرأ: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ [أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ] } [الطور: ٢١] .
"Şüphesiz müminler ve çocukları cennettedir; müşrikler ve çocukları ise cehennemdedir." Sonra şu ayeti okudu: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ [أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ] } “İman eden ve soyları da imanda kendilerine uyanların [soylarını da kendilerine katarız]” [Tûr 21] .
وهذا حديث غريب؛ فإن محمد بن عثمان هذا مجهول الحال، وشيخه زاذان لم يدرك عليًا، والله أعلم.
Bu garip bir hadistir; zira bu Muhammed b. Osmân'ın hâli meçhuldür ve hocası Zâzân da Ali'ye yetişmemiştir, Allah en iyi bilendir.
وروى أبو داود من حديث ابن أبي زائدة، عن أبيه، عن الشعبي قال: قال رسول الله ﷺ: "الوائدة والموءودة في النار". ثم قال الشعبي: حدثني به علقمة، عن أبي وائل، عن ابن مسعود .
Ebû Dâvûd, İbn Ebî Zâide hadisinden, o babasından, o Şa'bî'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "(Kız çocuğunu) diri diri gömen de diri diri gömülen de cehennemdedir." Sonra Şa'bî dedi ki: Bunu bana Alkame, Ebû Vâil'den, o İbn Mes'ûd'dan anlattı .
وقد رواه جماعة عن داود بن أبي هند، عن الشعبي، عن علقمة، عن سلمة بن قيس الأشجعي قال: أتيت أنا وأخي النبي ﷺ فقلنا: إن أمنا ماتت في الجاهلية، وكانت تقري الضيف وتصل الرحم، وأنها وأدت أختًا لنا في الجاهلية لم تبلغ الحنث. فقال: "الوائدة والموءودة في النار، إلا أن تدرك الوائدة الإسلام، فتسلم". وهذا إسناد حسن .
Bir grup bunu Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Şa'bî'den, o Alkame'den, o Seleme b. Kays el-Eşcaî'den rivayet etmiştir; Seleme dedi ki: Ben ve kardeşim Peygamber ﷺ'e geldik ve: 'Annemiz Cahiliye döneminde öldü; misafiri ağırlar, akrabayı gözetirdi ve Cahiliye döneminde henüz ergenlik çağına ulaşmamış bir kız kardeşimizi diri diri gömmüştü' dedik. Şöyle buyurdu: "(Kız çocuğunu) diri diri gömen de gömülen de ateşte dir; ancak gömen kadın İslam'a yetişir ve Müslüman olursa o müstesna." Bu hasen bir senettir .
والقول الثالث: التوقف فيهم، واعتمدوا على قوله ﷺ: "الله أعلم بما كانوا عاملين". وهو في الصحيحين من حديث جعفر بن أبي إياس، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: سئل رسول الله ﷺ عن أولاد المشركين قال : "الله أعلم بما كانوا عاملين" وكذلك هو في الصحيحين، من حديث الزهري، عن عطاء بن يزيد، وعن أبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ: أنه سئل عن أطفال المشركين، فقال: "الله أعلم بما كانوا عاملين" .
Üçüncü Görüş: Onlar hakkında tevakkuf etmek (hüküm vermemek)tir; onlar ﷺ'in: "Onların ne amel işleyeceklerini Allah en iyi bilendir" buyruğuna dayanmışlardır. Bu, İki Sahîh'te Ca'fer b. Ebî İyâs hadisinden, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan nakledilmiştir: Resûlullah ﷺ'e müşriklerin çocukları soruldu, "Onların ne amel işleyeceklerini Allah en iyi bilendir" buyurdu . Aynı şekilde İki Sahîh'te Zührî hadisinden, o Atâ b. Yezîd'den ve Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o Peygamber ﷺ'den nakledilmiştir: Kendisine müşriklerin çocukları sorulduğunda: "Onların ne amel işleyeceklerini Allah en iyi bilendir" buyurdu .
ومنهم من جعلهم من أهل الأعراف. وهذا القول يرجع إلى قول من ذهب إلى أنهم من أهل الجنة؛ لأن الأعراف ليس دار قرار، ومآل أهلها إلى الجنة كما تقدم تقرير ذلك في "سورة الأعراف"، والله أعلم.
Onlardan bazıları da onları A'râf ehlinden kılmıştır. Bu görüş, onların cennet ehlinden olduğunu savunanların görüşüne racidir; çünkü A'râf kalıcı bir yurt değildir ve oradakilerin varacağı yer "A'râf Suresi"nde açıklandığı üzere cennettir, Allah en iyi bilendir.
فصل
Fasıl
وليعلم أن هذا الخلاف مخصوص بأطفال المشركين، فأما ولدان المؤمنين فلا خلاف بين العلماء كما حكاه القاضي أبو يعلى بن الفرّاء الحنبلي، عن الإمام أحمد أنه قال: لا يختلف فيهم أنهم من أهل الجنة. وهذا هو المشهور بين الناس، وهو الذي نقطع به إن شاء الله، ﷿. فأما ما ذكره الشيخ أبو عمر بن عبد البر، عن بعض العلماء: أنهم توقفوا في ذلك، وأن الولدان كلهم تحت شيئة الله، ﷿. قال أبو عمر: ذهب إلى هذا القول جماعة من أهل الفقه والحديث
Bilinmelidir ki bu ihtilaf, müşriklerin çocuklarına mahsustur. Müminlerin çocuklarına gelince; el-Kādî Ebû Ya‘lâ b. el-Ferrâ el-Hanbelî'nin İmam Ahmed'den naklettiğine göre, onların cennet ehlinden olduğu hususunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur; zira [İmam Ahmed] şöyle demiştir: "Onların cennet ehlinden olduğu konusunda ihtilaf edilmez." İnsanlar arasında meşhur olan da budur ve azîz ve celîl olan Allah'ın dilemesiyle kesin olarak benimsediğimiz görüş de budur. Şeyh Ebû Ömer b. Abdilberr'in bazı âlimlerden aktardığına gelince; onlar bu konuda tevakkuf etmişler (görüş belirtmekten kaçınmışlar) ve bütün çocukların azîz ve celîl olan Allah'ın meşîeti altında olduğunu [ifade etmişlerdir]. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Fıkıh ve hadis ehlinden bir topluluk bu görüşe gitmiştir.
منهم: حماد بن زيد، وحماد بن سلمة، وابن المبارك، وإسحاق بن راهويه وغيرهم قالوا: وهو يشبه ما رسم مالك في موطئه في أبواب القدر، وما أورده من الأحاديث في ذلك، وعلى ذلك أكثر أصحابه. وليس عن مالك فيه شيء منصوص، إلا أن المتأخرين من أصحابه ذهبوا إلى أن أطفال المسلمين في الجنة وأطفال المشركين خاصة في المشيئة انتهى كلامه وهو غريب جدًا.
Onlardan bazıları: Hammâd b. Zeyd, Hammâd b. Seleme, İbnü'l-Mübârek, İshak b. Râhûye ve diğerleridir. Onlar dediler ki: Bu, Mâlik'in Muvatta'ındaki kader bablarında çizdiği yola ve bu konuda rivayet ettiği hadislere benzemektedir; ashabının (talebelerinin) çoğu da bu görüştedir. Mâlik'ten bu konuda açık bir nass yoktur; ancak sonraki dönem ashabı, Müslümanların çocuklarının cennette olduğu, özellikle müşriklerin çocuklarının ise meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlı olduğu görüşüne varmışlardır . Onun sözü burada bitti; bu ise oldukça gariptir.
وقد ذكر أبو عبد الله القرطبي في كتاب "التذكرة" نحو ذلك أيضًا، والله أعلم.
Ebû Abdullah el-Kurtubî de "et-Tezkire" adlı kitabında buna benzer bir şey zikretmiştir, Allah en iyi bilendir.
وقد ذكروا في ذلك حديث عائشة بنت طلحة، عن عائشة أم المؤمنين قالت: دعي النبي ﷺ إلى جنازة صبي من الأنصار، فقلت: يا رسول الله، طوبى له عصفور من عصافير الجنة لم يعمل السوء ولم يدركه، فقال: "أو غير ذلك يا عائشة، إن الله خلق الجنة وخلق لها أهلا وهم في أصلاب آبائهم، وخلق النار وخلق لها أهلا وهم في أصلاب آبائهم". رواه أحمد ومسلم وأبو داود والنسائي وابن ماجه .
Bu hususta Âişe bint Talha'nın, Müminlerin Annesi Âişe'den rivayet ettiği şu hadisi zikretmişlerdir: Peygamber ﷺ Ensâr'dan bir çocuğun cenazesine çağrıldı. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ne mutlu ona, kötülük işlemeyen ve kötülüğe yetişmeyen cennet kuşlarından bir kuştur' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Bundan başkası da olabilir ey Âişe! Şüphesiz Allah cenneti yarattı ve onlar henüz babalarının sulbündeyken ona bir ehil yarattı; cehennemi yarattı ve onlar henüz babalarının sulbündeyken ona bir ehil yarattı." Bunu Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce rivayet etti .
ولما كان الكلام في هذه المسألة يحتاج إلى دلائل صحيحة جيدة، وقد يتكلم فيها من لا علم عنده عن الشارع، كره جماعة من العلماء الكلام فيها، روي ذلك عن ابن عباس، والقاسم بن محمد بن أبي بكر الصديق، ومحمد بن الحنفية وغيرهم. وأخرج ابن حبان في صحيحه، عن جرير بن حازم سمعت أبا رجاء العُطَاردي، سمعت ابن عباس وهو على المنبر يقول: قال رسول الله ﷺ: "لا يزال أمر هذه الأمة مواتيًا -أو مقاربًا-ما لم يتكلموا في الوِلْدان والقَدَر".
Bu meseledeki söz sahih ve sağlam delillere muhtaç olduğundan ve bazen Şâri'den (Peygamber'den) gelen bir ilmi olmayan kimseler bu konuda konuştuğundan, âlimlerden bir grup bu konuda konuşmayı kerih görmüştür. Bu durum İbn Abbâs, el-Kāsım b. Muhammed b. Ebî Bekr es-Sıddîk, Muhammed b. el-Hanefiyye ve diğerlerinden rivayet edilmiştir. İbn Hibbân Sahîh'inde Cerîr b. Hâzim'den rivayet etti: Ebû Recâ el-Utâridî'yi dinledim; o minberde iken İbn Abbâs'ı şöyle derken duymuş: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Bu ümmetin işi, çocuklar ve kader hakkında konuşmadıkları sürece dosdoğru -veya birbirine uygun- olmaya devam eder."
قال ابن حبان: يعني أطفال المشركين.
İbn Hibbân dedi ki: Yani müşriklerin çocukları.
وهكذا رواه أبو بكر البزار من طريق جرير بن حازم، به . ثم قال: وقد رواه جماعة عن أبي رجاء، عن ابن عباس موقوفًا.
Ebû Bekr el-Bezzâr da bunu Cerîr b. Hâzim yoluyla aynı şekilde rivayet etti . Sonra dedi ki: Bir grup bunu Ebû Recâ'dan, o İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet etmiştir.
{وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا (١٦)}
{وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا (١٦)} “Bir memleketi helak etmek istediğimizde, oranın şımarık varlıklılarına emrederiz de orada yoldan çıkarlar; böylece o memleket aleyhindeki hüküm kesinleşir, biz de orayı darmadağın ederiz.”
اختلف القراء في قراءة قوله: (أَمَرْنَا) فالمشهور قراءة التخفيف، واختلف المفسرون في معناها، فقيل: معناها أم، رنا مترفيها ففسقوا فيها أمرًا قدريًا، كقوله تعالى: {أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلا أَوْ نَهَارًا} [يونس: ٢٤]، فإن الله لا يأمر بالفحشاء، قالوا: معناه: أنه سخرهم إلى فعل الفواحش فاستحقوا العذاب.
Kıraat imamları (أَمَرْنَا) kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Meşhur olanı şeddesiz (tahfif ile) okunuştur. Müfessirler bunun manasında ihtilaf etmişlerdir; bir görüşe göre bunun anlamı: 'Oranın refah içindekilerine kaderî bir emirle emrettik de onlar da orada fasıklık ettiler' demektir; nitekim Allah Teâlâ: {أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلا أَوْ نَهَارًا} “Oraya gece veya gündüz emrimiz gelivermiştir” [Yûnus 24] buyurmaktadır. Zira Allah çirkin işleri emretmez. Dediler ki: Bunun anlamı; onları çirkin işleri yapmaya sevk etti, böylece azabı hak ettiler demektir.
وقيل: معناه: أمرناهم بالطاعات ففعلوا الفواحش فاستحقوا العقوبة. رواه ابن جريج عن ابن عباس، وقاله سعيد بن جبير أيضًا.
Yine denildi ki: Bunun anlamı; 'Biz onlara taatleri emrettik, onlar ise çirkin işleri (fahşayı) yaptılar ve böylece cezayı hak ettiler' demektir. Bunu İbn Cüreyc, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir.
وقال ابن جرير: وقد يحتمل أن يكون معناه جعلناهم أمراء.
İbn Cerîr dedi ki: Bunun anlamının 'Onları yöneticiler (emirler) kıldık' olması da muhtemeldir.
قلت: إنما يجيء هذا على قراءة من قرأ " (أَمَّرْنَا مُتْرَفِيهَا) قال علي بن طلحة، عن ابن عباس قوله: (أَمَّرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا) يقول: سلطنا أشرارها فعصوا فيها، فإذا فعلوا ذلك أهلكتهم بالعذاب، وهو قوله: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا} [الأنعام: ١٢٣]، وكذا قال أبو العالية ومجاهد والربيع بن أنس.
Ben derim ki: Bu ancak "(أَمَّرْنَا مُتْرَفِيهَا)" [şeddeli] şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre gelir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (أَمَّرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Oranın kötülerini başa geçirdik, onlar da orada isyan ettiler; bunu yaptıklarında ise onları azapla helak ettik.' Bu, O'nun şu buyruğudur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا} “Böylece her memlekette, orada hile yapsınlar diye günahkârlarının elebaşlarını bulundururuz” [En'âm 123]. Ebu'l-Âliye, Mücâhid ve er-Rebî' b. Enes de böyle demiştir.
وقال العَوْفِي عن ابن عباس: (وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا) يقول: أكثرنا عددهم، وكذا قال عكرمة، والحسن، والضحاك، وقتادة، وعن مالك عن الزهري: (أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا): أكثرنا.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan: (وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Onların sayılarını çoğalttık.' İkrime, el-Hasan, Dahhâk ve Katâde de böyle demiştir. Mâlik'ten, o Zührî'den nakledildiğine göre: (أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا): 'Çoğalttık' demektir.
وقد استشهد بعضهم بالحديث الذي رواه الإمام أحمد حيث قال: حدثنا روح بن عبادة، حدثنا أبو نعامة العدوي، عن مسلم بن بُدَيْل، عن إياس بن زهير، عن سُوَيْد بن هُبَيْرة، عن النبي ﷺ قال: "خير مال امرئ له مهرة مأمورة أو سكة مأبورة". .
Bazıları İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir; Ahmed dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde anlattı, bize Ebû Naâme el-Adevî, Müslim b. Büdeyl'den, o İyâs b. Züheyr'den, o Süveyd b. Hübeyre'den, o Peygamber ﷺ'den anlattı; şöyle buyurdu: "Bir kişinin en hayırlı malı, çok doğuran bir kısrak (mehra me'mûra) veya aşılanmış hurma fidanı sırasıdır (sikke me'bûra)." .
قال الإمام أبو عبيد القاسم بن سلام، ﵀، في كتابه الغريب":: المأمورة: كثيرة النسل. والسّكة: الطريقة المصطفة من النخل، والمأبورة: من التأبير، وقال بعضهم: إنما جاء هذا متناسبًا كقوله: مأزورات غير مأجورات" .
İmam Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm rahimehullâh "el-Garîb" adlı kitabında şöyle demiştir: 'el-Me'mûra: Dölü ve yavrusu çok olan demektir. es-Sikke: Hurma ağaçlarının dizildiği sıradır. el-Me'bûra ise te'bîrden (aşılamaktan) gelir.' Bazıları da: 'Bu ifade (mermûra), me'bûra kelimesine uyumlu kılınmak için böyle gelmiştir; nitekim 'günahkâr olarak, ecir almadan' (me'zûrât gayra me'cûrât) sözünde olduğu gibi' demişlerdir .
{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (١٧)}
{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (١٧)} “Nûh'tan sonra nice nesilleri helak ettik. Kullarının günahlarını haber alıcı ve görücü olarak Rabbin yeter.”
يقول تعالى منذرًا كفار قريش في تكذيبهم رسوله محمدا ﷺ بأنه قد أهلك أممًا من المكذبين للرسل من بعد نوح، ودل هذا على أن القرون التي كانت بين آدم ونوح على الإسلام، كما قاله ابن عباس: كان بين آدم ونوح عشرة قرون كلهم على الإسلام.
Allah Teâlâ Kureyş kâfirlerini Resûlü Muhammed ﷺ'i yalanlamaları konusunda uyararak Nûh'tan sonra elçileri yalanlayan nice ümmetleri helak ettiğini haber vermektedir. Bu durum , İbn Abbâs'ın söylediği gibi Âdem ile Nûh arasındaki nesillerin İslam üzere olduğuna delalet etmektedir; zira o: 'Âdem ile Nûh arasında on asır vardı ve hepsi de İslam üzereydi' demiştir.
ومعناه: أنكم أيها المكذبون لستم أكرم على الله منهم، وقد كذبتم أشرف الرسل وأكرم الخلائق، فعقوبتكم أولى وأحرى.
Bunun manası şudur: Ey yalanlayanlar! Sizler Allah katında onlardan daha değerli değilsiniz; üstelik sizler peygamberlerin en şereflisini ve yaratılmışların en üstününü yalanladınız. Dolayısıyla sizin cezalandırılmanız daha evlâ ve daha lâyıktır.
وقوله [تعالى] (وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا) أي: هو عالم بجميع أعمالهم، خيرها وشرها، لا يخفى عليه منها خافية [﷾] .
[Teâlâ'nın] (وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا) kavli ise; yani O, kullarının amellerinin tamamını, hayrını da şerrini de bilendir; onlardan hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz [celle celâluhû] demektir.
{مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا (١٨) وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (١٩)}.
{مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا (١٨) وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (١٩)} “Kim bu çarçabuk geçen dünyayı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz. Sonra da ona cehennemi hazırlarız; oraya kınanmış ve kovulmuş olarak girer. Kim de ahireti ister ve bir mümin olarak ona yaraşır bir gayretle çalışırsa, işte onların çalışmalarının karşılığı verilir.”
يخبر تعالى أنه ما كل من طلب الدنيا وما فيها من النعيم يحصل له، بل إنما يحصل لمن أراد الله
Allah Teâlâ; dünyayı ve onun içindeki nimetleri her talep edene bunların verilmeyeceğini, bilakis ancak Allah'ın dilediği kimseye
ما يشاء.
dilediği kadar verileceğini haber vermektedir.
وهذه مقيدة لإطلاق ما سواها من الآيات فإنه قال: (عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا) أي: في الآخرة (يَصْلاهَا) أي: يدخلها حتى تغمره من جميع جوانبه (مَذْمُومًا) أي: في حال كونه مذمومًا على سوء تصرفه وصنيعه إذ اختار الفاني على الباقي (مَدْحُورًا): مبعدًا مقصيًا حقيرًا ذليلا مهانًا.
Bu ayet diğer mutlak ayetleri kayıtlamaktadır ; zira O: (عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا) buyurmuştur. Yani ahirette (يَصْلاهَا) oraya her yanından kendisini saracak şekilde girer, (مَذْمُومًا) yani fani olanı baki olana tercih ettiği için kötü davranışı ve amelinden ötürü kınanmış bir halde, (مَدْحُورًا) uzaklaştırılmış, kovulmuş, hakir, zelil ve horlanmış olarak [girer].
قال الإمام أحمد: حدثنا حسين، حدثنا ذويد ، عن أبي إسحاق، عن زُرْعَة، عن عائشة، ﵂، قالت: قال رسول الله ﷺ: "الدنيا دار من لا دار له، ومال من لا مال له، ولها يجمع من لا عقل له" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, bize Züveyd , Ebû İshak'tan, o Zür'a'dan, o Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti; Âişe şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: "Dünya, yurdu olmayanın yurdu, malı olmayanın malıdır; aklı olmayan kimse onun için [mal] toplar" buyurdu .