وقوله: (وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ) أي: أراد الدار الآخرة وما فيها من النعيم والسرور (وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا) أي: طلب ذلك من طريقه وهو متابعة الرسول (وَهُوَ مُؤْمِنٌ) أي: وقلبه مؤمن، أي: مصدق بالثواب والجزاء (فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا)
O'nun: (وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ) yani ahiret yurdunu ve oradaki nimet ile sevinci dileyen, (وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا) yani bunu kendi yolundan, o da Resul'e tabi olmaktan talep eden (وَهُوَ مُؤْمِنٌ) yani kalbi iman etmiş, sevap ve karşılığı tasdik eden bir halde [çalışan] kimseye gelince, (فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا) [kavli bunu ifade etmektedir].
{كُلا نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا (٢٠) انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا (٢١)}
{كُلا نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا (٢٠) انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا (٢١)} “Onların ve bunların her birine Rabbinin lütfundan uzatıp veririz. Rabbinin lütfu [kimseden] engellenmiş değildir. Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.”
[يقول تعالى: (كُلا) أي كل واحد من الفريقين الذين أرادوا الدنيا والذين أرادوا الآخرة، نمدهم فيما هم فيه (مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ) أي: هو المتصرف الحاكم الذي لا يجور، فيعطي كلا ما يستحقه من الشقاوة والسعادة ولا راد لحكمه ولا مانع لما أعطى، ولا مغير لما أراد؛ ولهذا قال: (وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا) أي: ممنوعا، أي: لا يمنعه أحد ولا يرده راد.
[Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (كُلا) Yani dünyayı isteyenler ile ahireti isteyenler olmak üzere iki gruptan her birine, bulundukları hal üzere (مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ) Rabbinin bağışından uzatıp veririz. Yani O, asla haksızlık yapmayan tasarruf sahibi ve hâkimdir; herkese bedbahtlık veya mutluluktan hak ettiğini verir. O'nun hükmünü geri çevirecek, verdiğine engel olacak ve dilediğini değiştirecek hiç kimse yoktur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا) yani yasaklanmış [değildir]; yani O'na hiç kimse engel olamaz ve hiçbir geri çevirici O'nu geri çeviremez.
قال قتادة: (وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا) أي: منقوصًا.
Katâde: '(وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا) yani eksiltilmiş [değildir]' demiştir.
وقال الحسن وابن جريج وابن زيد: ممنوعًا.
Hasan, İbn Cüreyc ve İbn Zeyd ise: 'Engellenmiş [değildir]' demişlerdir.
ثم قال تعالى: (انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ) في الدنيا، فمنهم الغني والفقير وبين ذلك، والحسن والقبيح وبين ذلك، ومن يموت صغيرًا، ومن يعمر حتى يبقى شيخًا كبيرًا، وبين ذلك (وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا) أي: ولتفاوتهم في الدار الآخرة أكبر من الدنيا؛ فإن منهم من يكون في الدركات في جهنم وسلاسلها وأغلالها، ومنهم من يكون في الدرجات العُلَى ونعيمها وسرورها، ثم أهل الدركات يتفاوتون فيما هم فيه، كما أن أهل الدرجات يتفاوتون، فإن الجنة مائة درجة ما بين كل درجتين كما بين السماء والأرض. وفي الصحيحين: "إن أهل الدرجات العلى ليرون أهل عليين، كما ترون الكوكب الغابر في أفق السماء"؛ ولهذا قال تعالى: (وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا)].
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ } “Bak, onları birbirine nasıl üstün kıldık!” Dünyada; nitekim onlardan kimi zengin, kimi fakir ve kimi de bu ikisi arasındadır; kimi güzel, kimi çirkin ve kimi de bu ikisi arasındadır; kimi küçük yaşta ölür, kimi de yaşlanıp pîr-i fânî oluncaya kadar ömür sürer ve kimi de bu ikisi arasındadır. { وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا } “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.” Yani onların ahiret yurdundaki farklılıkları dünyadakinden daha büyüktür. Zira onlardan kimi cehennemin derekelerinde (aşağı tabakalarında), zincirleri ve bukağıları içinde olacak; kimi de en yüce derecelerde, [ahiretin] nimet ve sevinci içinde olacaktır. Sonra derekeler ehli bulundukları durum itibarıyla birbirlerinden farklı oldukları gibi, yüce dereceler ehli de kendi aralarında farklıdırlar. Nitekim cennet yüz derecedir; her iki derece arası, yer ile gök arası kadardır. Sahîhayn'da [şöyle rivayet edilmiştir]: « إن أهل الدرجات العلى ليرون أهل عليين، كما ترون الكوكب الغابر في أفق السماء » «Şüphesiz yüksek derecelerde olanlar, [kendilerinden daha üstün olan] İlliyyîn ehlini, sizin göğün ufkunda batmakta olan parlak yıldızı gördüğünüz gibi görürler.» İşte bu sebeple Teâlâ: [{ وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا }] “[Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.]” buyurmuştur.
{لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولا (٢٢)}
{لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولا (٢٢)} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve yalnız başına bırakılmış olarak oturup kalırsın.”
يقول تعالى: والمراد المكلفون من الأمة، لا تجعل أيها المكلف في عبادتك ربك له شريكًا (فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا) على إشراكك (مَخْذُولا) لأن الرب تعالى لا ينصرك، بل يكلك إلى الذي عبدت معه، وهو لا يملك لك ضرًا ولا نفعًا؛ لأن مالك الضر والنفع هو الله وحده لا شريك له. وقد قال الإمام أحمد:
Teâlâ buyuruyor ki -bununla ümmetin mükellefleri kastedilmektedir-: Ey mükellef kişi, Rabbine ibadetinde O'na hiçbir şeyi ortak koşma; (فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا) şirk koştuğun için kınanmış (مَخْذُولا) ve Rab Teâlâ sana yardım etmeyip, aksine seni beraberinde ibadet ettiğin varlığa havale ettiği için yalnız başına bırakılmış olursun. Oysa o, senin için ne bir zarara ne de bir faydaya maliktir; çünkü zararın ve faydanın tek sahibi, ortağı olmayan Allah'tır. İmam Ahmed demiştir ki:
حدثنا أبو أحمد الزبيري، حدثنا بشير بن سلمان، عن سَيَّار أبي الحكم، عن طارق بن شهاب، عن عبد الله -هو ابن مسعود -قال: قال رسول الله ﷺ: "من أصابته فاقة فأنزلها بالناس لم تسد فاقته، ومن أنزلها بالله أوشك الله له بالغنى، إما أجَلٌ [عاجل] وإما غنى عاجل".
Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, bize Beşîr b. Selmân, Seyyâr Ebû'l-Hakem'den, o Târık b. Şihâb'dan, o Abdullah'tan -ki o İbn Mes'ûd'dur- nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: 'Kime bir yoksulluk isabet eder de o bunu insanlara arz ederse, onun yoksulluğu giderilmez. Kim de bunu Allah'a arz ederse, Allah'ın ona çarçabuk bir ecel veya çarçabuk bir zenginlik ile rızık vermesi yakındır.'
ورواه أبو داود، والترمذي من حديث بشير بن سلمان، به ، وقال الترمذي: حسن صحيح غريب.
Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Beşîr b. Selmân hadisinden bu isnad ile rivayet etmişlerdir . Tirmizî: 'Hasen sahih garib' demiştir.
{وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاهُمَا فَلا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلا كَرِيمًا (٢٣) وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّي ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا (٢٤)}
{وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاهُمَا فَلا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلا كَرِيمًا (٢٣) وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّي ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا (٢٤)} “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana-babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa, kendilerine 'öf!' bile deme; onları azarlama; ikisine de güzel söz söyle. Onlara merhametle tevazu kanadını indir ve: 'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse, sen de kendilerine öyle merhamet et' de.”
يقول تعالى آمرًا بعبادته وحده لا شريك له؛ فإن القضاء هاهنا بمعنى الأمر.
Teâlâ, yalnızca tek ve ortaksız olarak kendisine ibadet edilmesini emrederek buyurmaktadır; zira buradaki kaza (hüküm) kelimesi emir manasındadır.
قال مجاهد: (وَقَضَى) يعني: وصى، وكذا قرأ أبيّ بن كعب، وعبد الله بن مسعود، والضحاك بن مزاحم: "ووصى ربك ألا تعبدوا إلا إياه" ولهذا قرن بعبادته بر الوالدين فقال: (وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا) أي: وأمر بالوالدين إحسانًا، كما قال في الآية الأخرى: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ} [لقمان: ١٤].
Mücâhid: '(وَقَضَى) yani vasiyet etti, emretti' demiştir. Übey b. Ka'b, Abdullah b. Mes'ûd ve Dahhâk b. Müzâhim de bu ayeti: 'Rabbin sadece kendisine ibadet etmenizi vasiyet etti/emretti' şeklinde okumuşlardır. İşte bu yüzden O, kendisine ibadete ana babaya iyilik etmeyi bitiştirmiş ve: (وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا) yani ana babaya da iyilik yapmayı emretti buyurmuştur; nitekim diğer ayette şöyle buyurmaktadır: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ} [Lokmân: 14] “Bana ve ana-babana şükret; dönüş ancak banadır.”
وقوله: (إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاهُمَا فَلا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ) أي: لا تسمعهما قولا سيئًا، حتى ولا التأفيف الذي هو أدنى مراتب القول السيئ (وَلا تَنْهَرْهُمَا) أي: ولا يصدر منك إليهما فعل قبيح، كما قال عطاء بن أبي رباح في قوله: (وَلا تَنْهَرْهُمَا) أي: لا تنفض يدك على والديك.
O'nun: (إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاهُمَا فَلا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ) yani onlara kötü bir söz işittirme; hatta kötü sözün en alt derecesi olan 'öf' kelimesini dahi söyleme, (وَلا تَنْهَرْهُمَا) yani senden onlara çirkin bir davranış sadır olmasın, kavline gelince; nitekim Atâ b. Ebî Rebâh (وَلا تَنْهَرْهُمَا) kavli hakkında: 'Yani anne babana elini silkip savurma' demiştir.
ولما نهاه عن القول القبيح والفعل القبيح، أمره بالقول الحسن والفعل الحسن فقال: (وَقُلْ لَهُمَا قَوْلا كَرِيمًا) أي: لينًا طيبًا حسنًا بتأدب وتوقير وتعظيم.
Onları kötü sözden ve çirkin fiilden nehyedince, güzel söz söylemeyi ve güzel davranmayı emrederek şöyle buyurdu: (وَقُلْ لَهُمَا قَوْلا كَرِيمًا) yani edeple, saygıyla ve tazimle yumuşak, hoş ve güzel bir söz [söyle].
(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ) أي: تواضع لهما بفعلك (وَقُلْ رَبِّي ارْحَمْهُمَا) أي: في كبرهما وعند وفاتهما (كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا)
{ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } “Onlara merhametten dolayı tevazu kanadını indir” yani davranışınla onlara karşı alçakgönüllü ol. { وَقُلْ رَبِّي ارْحَمْهُمَا } “Ve de ki: Rabbim, onlara merhamet et” yani yaşlılıklarında ve vefatları esnasında { كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا } “tıpkı küçüklüğümde beni yetiştirdikleri gibi.”
قال ابن عباس: ثم أنزل الله [تعالى] : {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} [التوبة: ١١٣].
İbn Abbâs dedi ki: Sonra Allah [Teâlâ] : {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} [et-Tevbe: 113] “Akraba bile olsalar... müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de müminlere yakışır” ayetini indirdi.
وقد جاء في بر الوالدين أحاديث كثيرة، منها الحديث المروي من طرق عن أنس وغيره: أن رسول الله ﷺ لما صعد المنبر قال: "آمين آمين آمين": فقالوا: يا رسول الله، علام أمنت؟ قال: "أتاني جبريل فقال: يا محمد رغم أنف امرئ ذكرت عنده فلم يصل عليك، فقل: آمين. فقلت: آمين. ثم قال: رغم أنف امرئ دخل عليه شهر رمضان ثم خرج ولم يغفر له، قل: آمين. فقلت آمين. ثم قال: رغم أنف امرئ أدرك أبويه أو أحدهما فلم يدخلاه الجنة، قل: آمين. فقلت: آمين" .
Ana babaya iyilik hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir; bunlardan biri Enes ve başkalarından çeşitli yollarla rivayet edilen şu hadistir: Resûlullah ﷺ minbere çıktığında: 'Âmîn, âmîn, âmîn' dedi. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resulü, neye âmîn dediniz?' Buyurdu ki: 'Bana Cebrail geldi ve: Ey Muhammed, yanında anıldığın halde sana salavat getirmeyen kimsenin burnu sürtülsün, âmin de! dedi. Ben de: Âmîn, dedim. Sonra: Ramazan ayına erişip de bağışlanmadan çıkan kimsenin burnu sürtülsün, âmin de! dedi. Ben de: Âmîn, dedim. Sonra: Anne babasına yahut ikisinden birine erişip de onlar kendisini cennete girdirmeyen kimsenin burnu sürtülsün, âmin de! dedi. Ben de: Âmîn, dedim' .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيْم، حدثنا علي بن زيد، أخبرنا زُرَارَة بن أَوْفَى، عن مالك بن الحارث -رجل منهم -أنه سمع النبي ﷺ يقول: "من ضَمَّ يتيمًا بين أبوين مسلمين إلى طعامه وشرابه حتى يستغني عنه، وجبت له الجنة البتة، ومن أعتق امرأ مسلمًا كان فَكَاكه من النار، يجزى بكل عضو منه عضوًا منه".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, bize Ali b. Zeyd anlattı, bize Zürâre b. Evfâ, Mâlik b. el-Hâris'ten -ki onlardan bir adamdır- bildirdi; o Nebî ﷺ'i şöyle buyururken işitmiştir: 'Kim Müslüman iki ebeveyn arasındaki bir yetimi, kendi kendine yetinceye kadar yiyeceğine ve içeceğine ortak ederse, ona cennet kesinlikle vacip olur. Kim de Müslüman bir kimseyi azat ederse, bu onun cehennemden kurtuluşu olur; onun her bir uzvuna karşılık bunun bir uzvu [ateşten] kurtarılır.'
ثم قال: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، سمعت علي بن زيد -فذكر معناه، إلا أنه قال: عن رجل من قومه يقال له: مالك أو ابن مالك، وزاد: "ومن أدرك والديه أو أحدهما فدخل النار، فأبعده الله" .
Sonra dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, Ali b. Zeyd'den işittim -diyerek benzer manayı zikretti; ancak o: 'Kavminden Mâlik veya İbn Mâlik denilen bir adamdan' dedi ve şu ilaveyi yaptı: 'Kim anne babasına yahut ikisinden birine erişir de [onlara iyilik etmediğinden ötürü] cehenneme girerse, Allah onu rahmetinden uzaklaştırsın' .
حديث آخر: وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا حماد بن سلمة، أخبرنا علي بن زيد، عن زرارة بن أوفى عن مالك بن عمرو القشيري: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من أعتق رقبة مسلمة فهي فداؤه من النار، مكان كل عَظْم من عظامه مُحَرّره بعظم من عظامه، ومن أدرك أحد والديه ثم لم يغفر له فأبعده الله ﷿، ومن ضم يتيمًا بين أبوين مسلمين إلى طعامه وشرابه حتى يغنيه الله، وجبت له الجنة" .
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Ali b. Zeyd, Zürâre b. Evfâ'dan , o Mâlik b. Amr el-Kuşeyrî'den bildirdi; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'i şöyle buyururken işittim: 'Kim Müslüman bir köleyi azat ederse, bu onun cehennemden fidyesi olur; azat ettiği kölenin her bir kemiğine karşılık onun bir kemiği azat edilir. Kim anne babasından birine erişir de sonra bağışlanmazsa, Allah azze ve celle onu rahmetinden uzaklaştırsın. Kim de Müslüman iki ebeveyn arasındaki bir yetimi Allah onu zengin kılıncaya kadar yiyeceğine ve içeceğine ortak ederse, ona cennet vacip olur' .
حديث آخر: وقال الإمام أحمد: حدثنا حجاج ومحمد بن جعفر قالا حدثنا شعبة، عن قتادة سمعت زرارة بن أوفى يحدث عن أبي بن مالك القشيري قال: قال النبي ﷺ: "من أدرك والديه أو أحدهما ثم دخل النار من بعد ذلك، فأبعده الله وأسحقه".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Haccâc ve Muhammed b. Ca'fer anlattılar ve dediler ki: Bize Şu'be, Katâde'den anlattı; o, Zürâre b. Evfâ'nın Übey b. Mâlik el-Kuşeyrî'den naklettiğini işitmiştir; o şöyle demiştir: Nebî ﷺ buyurdu ki: 'Kim anne babasına yahut birine erişir de bundan sonra cehenneme girerse, Allah onu rahmetinden uzaklaştırsın ve helak etsin.'
ورواه أبو داود الطيالسي، عن شعبة به وفيه زيادات أخر.
Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de Şu'be'den bu [isnad] ile rivayet etmiştir; onda başka ziyadeler de vardır.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا أبو عوانة، حدثنا سهيل بن أبي صالح، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "رغم أنف، ثم رغم أنف، ثم رغم أنف رجل أدرك والديه أحدهما أو كلاهما عند الكبر ولم يدخل الجنة".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Ebû Avâne anlattı, bize Süheyl b. Ebî Sâlih, babasından, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan, o da Nebî ﷺ'den nakletti; Nebî ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Anne babası yahut ikisinden biri yanında yaşlılığa eriştiği halde cennete giremeyen adamın burnu sürtülsün, sonra burnu sürtülsün, sonra burnu sürtülsün!'
صحيح من هذا الوجه، ولم يخرجه سوى مسلم، من حديث أبي عوانة وجرير وسليمان بن بلال، عن سهيل، به .
Bu vecihten sahihtir; bunu Müslim'den başka hiç kimse tahric etmemiştir; o bunu Ebû Avâne, Cerîr ve Süleymân b. Bilâl'in Süheyl'den naklettiği hadis ile bu şekilde tahric etmiştir .
حديث آخر: وقال الإمام أحمد: حدثنا رِبعيّ بن إبراهيم -قال أحمد: وهو أخو إسماعيل بن عُلَيَّة، وكان يفضل على أخيه -عن عبد الرحمن بن إسحاق، عن سعيد بن أبي سعيد، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "رغم أنف رجل ذكرت عنده فلم يصل عليّ! ورغم أنف رجل دخل عليه شهر رمضان، فانسلخ قبل أن يغفر له! ورغم أنف رجل أدرك عنده أبواه الكبر فلم يدخلاه الجنة" قال ربعي: لا أعلمه إلا قال: "أحدهما".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Rib'î b. İbrâhîm anlattı -Ahmed dedi ki: O, İsmâil b. Uleyye'nin kardeşidir ve kardeşinden üstün tutulurdu-, Abdurrahman b. İshâk'tan, o Saîd b. Ebî Saîd'den, o Ebû Hureyre'den nakletti; Ebû Hureyre dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Yanında anıldığım halde bana salavat getirmeyen adamın burnu sürtülsün! Kendisine Ramazan ayı girip de bağışlanmadan önce çıkan adamın burnu sürtülsün! Anne babası yanında yaşlılığa eriştiği halde onlar kendisini cennete girdirmeyen adamın burnu sürtülsün!' Rib'î dedi ki: Zannedersem o : 'İkisinden biri' de demiştir.
ورواه الترمذي، عن أحمد بن إبراهيم الدَّوْرَقِي، عن ربعي بن إبراهيم، ثم قال: غريب من هذا الوجه .
Bunu Tirmizî, Ahmed b. İbrâhîm ed-Devrakî'den, o Rib'î b. İbrâhîm'den rivayet etmiş, sonra da: 'Bu vecihten gariptir' demiştir .
حديث آخر: وقال الإمام أحمد: حدثنا يونس بن محمد، حدثنا عبد الرحمن بن الغَسِيل، حدثنا أسيد بن علي، عن أبيه، علي بن عبيد، عن أبي أسيد وهو مالك بن ربيعة الساعدي، قال: بينما أنا جالس عند رسول الله ﷺ إذ جاءه رجل من الأنصار فقال: يا رسول الله، هل بقي عليّ من برّ أبويّ شيء بعد موتهما أبرهما به؟ قال: "نعم، خصال أربع: الصلاة عليهما، والاستغفار لهما، وإنفاذ عهدهما، وإكرام صديقهما، وصلة الرحم التي لا رحم لك إلا من قبلهما، فهو الذي بقي عليك بعد موتهما من برهما" .
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yûnus b. Muhammed anlattı, bize Abdurrahman b. el-Gasîl anlattı, bize Üseyd b. Alî, babası Alî b. Ubeyd'den, o Ebû Üseyd'den -ki o Mâlik b. Rebîa es-Sâidî'dir- nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'in yanında otururken Ensar'dan bir adam gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resulü, ölümlerinden sonra anne babama yapabileceğim herhangi bir iyilik kaldı mı?' Buyurdu ki: 'Evet, dört haslet vardır: Onlara dua etmek, onlar için bağışlanma dilemek, ahitlerini (vasiyetlerini) yerine getirmek, dostlarına ikramda bulunmak ve ancak onlar vesilesiyle olan akrabalık bağını gözetmektir. İşte vefatlarından sonra onların iyiliğinden senin üzerinde kalan budur' .
ورواه أبو داود وابن ماجه، من حديث عبد الرحمن بن سليمان -وهو ابن الغسيل -به .
Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, Abdurrahman b. Süleymân -ki o İbnü'l-Gasîl'dir- hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir .
حديث آخر: وقال الإمام أحمد: حدثنا روح، حدثنا ابن جريج، أخبرني محمد بن طلحة بن عبد الله بن عبد الرحمن، عن أبيه، عن معاوية بن جاهمة السلمي؛ أن جاهمة جاء إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، أردت الغزو، وجئتك أستشيرك؟ فقال: "فهل لك من أم؟ " قال
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ravh anlattı, bize İbn Cüreyc anlattı, bana Muhammed b. Talha b. Abdullâh b. Abdirrahmân babasından, o Muâviye b. Câhime es-Sülemî'den bildirdi; Câhime Nebî ﷺ'e gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Savaşa gitmek istedim ve sana danışmaya geldim' dedi. Resûlullah: 'Annen var mı?' diye sordu. O :
نعم. فقال: "الزمها. فإن الجنة تحت رجليها" ثم الثانية، ثم الثالثة في مقاعد شتى، كمثل هذا القول.
'Evet' dedi. Resûlullah: 'Ondan ayrılma; çünkü cennet onun ayakları altındadır' buyurdu . Sonra ikinci defa, sonra üçüncü defa farklı meclislerde aynı bu söz gibi [tekrar etti].
ورواه النسائي وابن ماجه، من حديث ابن جريج، به.
Bunu Nesâî ve İbn Mâce, İbn Cüreyc hadisinden bu [isnad]la rivayet etmişlerdir.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا خلف بن الوليد، حدثنا ابن عياش، عن بَحِير بن سعد، عن خالد بن معدان، عن المقدام بن معد يكرب الكندي، عن النبي ﷺ قال: "إن الله يوصيكم بآبائكم، إن الله يوصيكم بأمهاتكم، إن الله يوصيكم بأمهاتكم، إن الله يوصيكم بأمهاتكم، إن الله يوصيكم بالأقرب فالأقرب".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Halef b. el-Velîd anlattı, bize İbn Ayyâş, Bahîr b. Sa'd'dan, o Hâlid b. Ma'dân'dan, o Mikdâm b. Ma'dîkerib el-Kindî'den, o da Nebî ﷺ'den nakletti; Nebî ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz Allah size babalarınızı vasiyet (tavsiye) eder; şüphesiz Allah size annelerinizi vasiyet eder; şüphesiz Allah size annelerinizi vasiyet eder; şüphesiz Allah size annelerinizi vasiyet eder; şüphesiz Allah size en yakın olandan başlayarak yakın akrabalarınızı vasiyet eder.'
وقد أخرجه ابن ماجه، من حديث [عبد الله] بن عياش، به .
Bunu İbn Mâce, [Abdullah] b. Ayyâş hadisinden bu isnadla tahric etmiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يونس، حدثنا أبو عَوَانة، عن الأشعث بن سليم، عن أبيه، عن رجل من بني يربوع قال: أتيت النبي ﷺ فسمعته وهو يكلم الناس يقول: "يد المعطي [العليا] أمك وأباك وأختك وأخاك، ثم أدناك أدناك" .
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yûnus anlattı, bize Ebû Avâne, el-Eş'as b. Süleym'den, o babasından, o da Benî Yerbû'dan bir adamdan nakletti; o şöyle demiştir: Nebî ﷺ'e geldim ve insanlara hitap ederken şöyle buyurduğunu işittim: 'Veren [üstteki] eldir; [önce] annene, babana, kız kardeşine ve erkek kardeşine, sonra sana en yakın olandan en yakın olana [ver].'
حديث آخر: قال الحافظ أبو بكر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق البزار في مسنده: حدثنا إبراهيم ابن المستمر العُرُوقي، حدثنا عمرو بن سفيان، حدثنا الحسن بن أبي جعفر، عن ليث بن أبي سليم، عن علقمة بن مرثد عن سليمان بن بُرَيدة، عن أبيه؛ أن رجلا كان في الطواف حاملا أمه يطوف بها، فسأل النبي ﷺ: هل أديت حقها؟ قال: "لا ولا بزفرة واحدة" أو كما قال. ثم قال البزار: لا نعلمه يروى إلا من هذا الوجه .
Başka bir hadis: Hâfız Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâlik el-Bezzâr Müsned'inde şöyle demiştir: Bize İbrâhîm b. el-Müstemir el-Urûkî anlattı, bize Amr b. Süfyân anlattı, bize el-Hasen b. Ebî Ca'fer, Leys b. Ebî Süleym'den, o Alkame b. Mersed'den , o Süleymân b. Büreyde'den, o babasından nakletti; bir adam tavafta annesini taşıyarak tavaf ettiriyordu. Nebî ﷺ'e: '[Onun] hakkını ödedim mi?' diye sordu. Nebî ﷺ: 'Hayır, [doğum anındaki] bir tek nefes alış verişini dahi [ödeyemedin]' yahut buna benzer bir ifade buyurdu. Sonra Bezzâr: 'Bu hadisin yalnızca bu vecihten rivayet edildiğini biliyoruz' dedi .
قلت: والحسن بن أبي جعفر ضعيف، والله أعلم.
Derim ki: el-Hasen b. Ebî Ca'fer zayıftır, en doğrusunu Allah bilir.
{رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلأَوَّابِينَ غَفُورًا (٢٥)}
{رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلأَوَّابِينَ غَفُورًا (٢٥)} “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer siz salih kimseler olursanız, şüphesiz O, [tövbe ile] kendine dönenleri çokça bağışlayandır.”
قال سعيد بن جبير: هو الرجل تكون منه البادرة إلى أبويه، وفي نيته وقلبه أنه لا يؤخذ به -وفي رواية: لا يريد إلا الخير بذلك -فقال: (رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ)
Saîd b. Cübeyr demiştir ki: Bu, anne babasına karşı istemeden fevri bir kusuru sadır olan, fakat niyetinde ve kalbinde bundan dolayı sorumlu tutulmayacağı -bir rivayette de: bununla sadece iyilik murat ettiği- bulunan kimsedir. İşte bu sebeple: (رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ) buyurmuştur.
وقوله [تعالى] : (فَإِنَّهُ كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا) قال قتادة: للمطيعين أهل الصلاة.
[Teâlâ'nın] : (فَإِنَّهُ كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا) kavli hakkında Katâde: 'İtaatkâr olan namaz ehli için' demiştir.
وعن ابن عباس: المسبحين. وفي رواية عنه: المطيعين المحسنين.
İbn Abbâs'tan ise: 'Tesbih edenler için' [dediği rivayet edilmiştir]. Ondan gelen bir rivayette de: 'İtaatkâr olan ve iyilik yapanlar için' demiştir.
وقال بعضهم: هم الذين يصلون بين العشاءين. وقال بعضهم: هم الذين يصلون الضحى .
Bazıları: 'Onlar akşam ile yatsı arasında namaz kılanlardır' demiştir. Bazıları da: 'Onlar kuşluk namazı kılanlardır' demiştir .
وقال شعبة، عن يحيى بن سعيد، عن سعيد بن المسيب في قوله: ([فَإِنَّهُ] كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا) قال: الذي يصيب الذنب ثم يتوب، ويصيب الذنب ثم يتوب.
Şu'be, Yahyâ b. Saîd'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den ([فَإِنَّهُ] كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا) kavli hakkında: 'Günah işleyip sonra tövbe eden, yine günah işleyip sonra tövbe eden kimsedir' dediğini rivayet etmiştir.
وكذا رواه عبد الرزاق، عن الثوري ومعمر، عن يحيى بن سعيد، عن ابن المسيب نحوه، وكذا رواه الليث وابن جريج، عن يحيى بن سعيد، عن ابن] المسيب، به وكذا قال عطاء بن يسار.
Aynı şekilde bunu Abdürrezzâk; Sevrî ve Ma'mer'den, onlar Yahyâ b. Saîd'den, o da İbnü'l-Müseyyeb'den benzer şekilde rivayet etmiştir. Yine bunu Leys ve İbn Cüreyc; Yahyâ b. Saîd'den, o da [İbn] el-Müseyyeb'den bu isnadla rivayet etmişlerdir. Atâ b. Yesâr da böyle demiştir.
وقال مجاهد، وسعيد بن جبير: هم الراجعون إلى الخير.
Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: 'Onlar hayra dönen kimselerdir' demişlerdir.
وقال مجاهد عن عبيد بن عمير في قوله: (فَإِنَّهُ كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا) قال: هو الذي إذا ذكر ذنوبه في الخلاء فيستغفر الله منها. ووافقه على ذلك مجاهد .
Mücâhid, Ubeyd b. Umeyr'den (فَإِنَّهُ كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'O, yalnız kaldığında günahlarını hatırlayıp Allah'tan onlar için bağışlanma dileyen kimsedir.' Mücâhid de bu hususta ona muvafakat etmiştir .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا محمد بن مسلم، عن عمرو بن دينار، عن عبيد بن عمير، في قوله: (فَإِنَّهُ كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا) قال: كنا نعد الأواب الحفيظ، أن يقول: اللهم اغفر لي ما أصبت في مجلسي هذا .
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim, Amr b. Dînâr'dan, o Ubeyd b. Umeyr'den (فَإِنَّهُ كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا) kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: 'Biz günahlarını koruyan (hatırlayıp bağışlanma dileyen) evvâb kimseyi: Allah'ım, bu meclisimde işlediğim günahlarımı bağışla, diyen kimse sayardık' .
وقال ابن جرير: والأولى في ذلك قول من قال: هو التائب من الذنب، الراجع عن المعصية إلى الطاعة، مما يكره الله إلى ما يحبه ويرضاه .
İbn Cerîr dedi ki: 'Bu konuda en evlâ olan, günahtan tövbe eden, günahtan itaate, Allah'ın hoşlanmadığı şeyden sevip razı olduğu şeye dönen kimsedir, diyenlerin görüşüdür' .
وهذا الذي قاله هو الصواب؛ لأن الأواب مشتق من الأوب وهو الرجوع، يقال: آب فلان إذا رجع، قال الله تعالى: {إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ} [الغاشية: ٢٥]، وفي الحديث الصحيح، أن رسول الله ﷺ كان إذا رجع من سفر قال : آيبون تائبون عابدون، لربنا حامدون" .
Onun bu söylediği doğrudur; zira Evvâb (الأواب) kelimesi dönmek anlamına gelen Evb (الأوب) kökünden türemiştir. Bir kimse döndüğü zaman: Âbe fülânün (آب فلان) denir. Allah Teâlâ: {إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ} [el-Gâşiye: 25] “Şüphesiz onların dönüşü ancak bizedir” buyurmuştur. Sahih hadiste de Resûlullah ﷺ'in seferden döndüğünde şöyle dediği [sabittir]: 'Dönenleriz, tövbe edenleriz, ibadet edenleriz, Rabbimize hamdedenleriz' .
{وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (٢٧)}.
{وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (٢٧)} “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver; fakat saçıp savurarak israf etme! Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür.”
لما ذكر تعالى بر الوالدين، عطف بذكر الإحسان إلى القرابة وصلة الأرحام، كما تقدم في الحديث: "أمك وأباك، ثم أدناك أدناك" وفي رواية: "ثم الأقرب فالأقرب".
Allah Teâlâ anne babaya iyiliği zikredince, hadiste: "Annene ve babana, sonra en yakınından başlayarak yakınlarına" ve bir rivayette: "Sonra derece derece en yakınına" şeklinde geçtiği üzere, akrabaya iyilik etmeyi ve sıla-i rahmi (akrabalık bağlarını gözetmeyi) buna atfetmiştir.
وفي الحديث: "من أحب أن يبسط له رزقه وينسأ له في أجله، فليصل رحمه" .
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Rızkının genişletilmesini ve ömrünün uzatılmasını seven kimse, sıla-i rahimde bulunsun (akrabasını gözetsin)" .
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا عباد بن يعقوب، حدثنا أبو يحيى التيمي حدثنا فضيل بن مرزوق، عن عطية، عن أبي سعيد قال لما نزلت، هذه الآية (وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ) دعا رسول الله ﷺ فاطمة فأعطاها "فدك". ثم قال: لا نعلم حدث به عن فضيل بن مرزوق إلا أبو يحيى التيمي وحميد بن حماد بن أبي الخوار.
Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Abbâd b. Ya‘kūb anlattı, bize Ebû Yahyâ et-Teymî anlattı, bize Fudayl b. Merzûk, Atıyye'den, o da Ebû Saîd'den [naklen] anlattı, dedi ki: { وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” ayeti indiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma'yı çağırdı ve ona Fedek'i verdi. Sonra [Bezzâr] şöyle dedi: "Bunu Fudayl b. Merzûk'tan sadece Ebû Yahyâ et-Teymî ile Humeyd b. Hammâd b. Ebi'l-Havâr'ın rivayet ettiğini biliyoruz."
وهذا الحديث مشكل لو صح إسناده؛ لأن الآية مكية، وفدك إنما فتحت مع خيبر سنة سبع من الهجرة فكيف يلتئم هذا مع هذا؟!
Şayet isnadı sahih olsaydı bile bu hadis müşküldür; çünkü bu ayet Mekkîdir, Fedek ise ancak hicretin yedinci yılında Hayber ile birlikte fethedilmiştir. O hâlde bu ikisi nasıl bağdaşabilir?!
وقد تقدم الكلام على المساكين وابن السبيل في "سورة براءة" بما أغنى عن إعادته هاهنا.
Yoksullar ve yolda kalmışlar hakkındaki açıklama daha önce "Berâe (Tevbe) Suresi"nde geçmiş olup burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır.
قوله [تعالى] (وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا) لما أمر بالإنفاق نهى عن الإسراف فيه، بل يكون وسطًا، كما قال في الآية الأخرى: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} [الفرقان: ٦٧].
Allah [Teâlâ]'nın (وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا) kavli: İnfakı emrettiğinde, onda israfı yasaklamış; bilakis diğer ayette: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} [الفرقان: ٦٧] “Onlar, harcadıklarında ne israf ne de cimrilik ederler; ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” buyurduğu gibi orta yolu tutmayı istemiştir.
ثم قال: منفرًا عن التبذير والسرف: (إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ) أي: أشباههم في ذلك.
Sonra saçıp savurmaktan ve israftan sakındırarak şöyle buyurmuştur: (إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ) Yani: Bu hususta onların benzerleridir.
وقال ابن مسعود: التبذير: الإنفاق في غير حق. وكذا قال ابن عباس.
İbn Mes'ûd: 'Tebzîr (saçıp savurmak), hak olmayan yerde harcama yapmaktır' demiştir. İbn Abbâs da böyle söylemiştir.
وقال مجاهد: لو أنفق إنسان ماله كله في الحق، لم يكن مبذرًا، ولو أنفق مدًا في غير حقه كان تبذيرًا.
Mücâhid şöyle demiştir: 'Bir kimse malının tamamını hak yolda harcasa saçıp savuran (mübezzir) olmaz; hak olmayan yerde bir müdd (ölçek) harcasa saçıp savurmuş (tebzîr etmiş) olur.'
وقال قتادة: التبذير: النفقة في معصية الله تعالى، وفي غير الحق وفي الفساد.
Katâde şöyle demiştir: 'Tebzîr (saçıp savurmak); Allah Teâlâ'ya isyan yolunda, hak olmayan yerde ve bozgunculukta yapılan harcamadır .'
وقال الإمام أحمد: حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا لَيْث، عن خالد بن يزيد، عن سعيد بن أبى هلال، عن أنس بن مالك أنه قال: أتى رجل من بني تميم إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله، إني ذو مال كثير، وذو أهل وولد وحاضرة، فأخبرني كيف أنفق وكيف أصنع؟ فقال: رسول الله ﷺ: "تخرج الزكاة من مالك، فإنها طهرة تطهرك، وتصل أقرباءك، وتعرف حق السائل والجار والمسكين ". فقال: يا رسول الله، أقلل لي؟ فقال: (وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا) فقال: : حسبي يا رسول الله، إذا أديت الزكاة إلى رسولك فقد برئت منها إلى الله وإلى رسوله؟ فقال رسول الله ﷺ: "نعم، إذا أديتها إلى رسولي فقد برئت منها، فلك أجرها، وإثمها على من بدلها" .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hâşim b. el-Kāsım anlattı, bize Leys, Hâlid b. Yezîd'den, o Saîd b. Ebî Hilâl'den, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti ki Enes şöyle demiştir: Benî Temîm'den bir adam Resûlullah ﷺ'e gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim çok malım, ailem, çocuklarım ve yerleşik malım/mülküm var. Nasıl harcayacağımı ve ne yapacağımı bana haber ver.' Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: 'Malının zekâtını verirsin; zira o seni temizleyen bir arınmadır. Akrabalarını gözetirsin; isteyenin, komşunun ve yoksulun hakkını tanırsın ' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana [daha da] kısaltır mısın? ' deyince, [Resûlullah ﷺ]: (وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا) [ayetini] okudu. Adam : 'Bu bana yeter ey Allah'ın Resûlü! Zekâtı senin elçine verdiğim zaman, Allah'a ve Resûlü'ne karşı bundan beri olmuş (sorumluluktan kurtulmuş) olur muyum?' dedi. Resûlullah ﷺ de: 'Evet, onu benim elçime verdiğin zaman ondan beri olmuş olursun. Sevabı senin olur, günahı ise onu değiştirenin üzerinedir' buyurdu.
وقوله [تعالى] (إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ) أي: في التبذير والسفه وترك طاعة الله وارتكاب معصيته؛ ولهذا قال: (وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا) أي: جحودًا؛ لأنه أنكر نعمة الله عليه ولم يعمل بطاعته؛ بل أقبل على معصيته ومخالفته.
[Teâlâ]'nın (إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ) kavli: Yani saçıp savurmada, beyinsizlikte, Allah'a itaati terk etmekte ve O'na isyan işlemekte [kardeşleridir]. Nitekim bundan dolayı: (وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا) buyurmuştur; yani nankördür. Zira o, Allah'ın üzerindeki nimetini inkâr etmiş ve O'na itaatle amel etmemiş, bilakis O'na isyana ve muhalefete yönelmiştir.
{وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا (٢٨)}
{وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا (٢٨)} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan, o vakit onlara gönül alıcı, tatlı bir söz söyle.”
وقوله [تعالى] (وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا) أي: وإذا سألك أقاربك ومن أمرنا بإعطائهم وليس عندك شيء، وأعرضت عنهم لفقد النفقة (فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا) أي: عدهم وعدًا بسهولة، ولين إذا جاء رزق الله فسنصلكم إن شاء الله، هكذا فسر قوله (فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا) بالوعد: مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، والحسن، وقتادة وغير واحد.
[Teâlâ]'nın {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan, o vakit onlara gönül alıcı, tatlı bir söz söyle” kavli: Yani akrabaların ve kendilerine vermeni emrettiğimiz kimseler senden [bir şey] istediklerinde ve yanında hiçbir şey bulunmadığı için harcayacak bir şeyin olmamasından ötürü onlardan yüz çevirdiğin zaman, {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا} “o vakit onlara gönül alıcı, tatlı bir söz söyle”; yani onlara kolaylıkla ve yumuşak bir dille: "Allah'ın rızkı geldiğinde, inşallah size ikramda bulunacağız" diye vaatte bulun. {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا} kavlini vaat olarak Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Katâde ve birden fazla kişi bu şekilde tefsir etmiştir.
{وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (٢٩) إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٣٠)}.
{وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (٢٩) إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٣٠)} “Elini boynuna asıp bağlama (cimrilik etme), onu büsbütün de açıp saçma (israf etme); sonra kınanmış ve eli boş (pişman) bir halde oturup kalırsın. Şüphesiz Rabbin, dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”
يقول تعالى آمرًا بالاقتصاد في العيش ذامّا للبخل ناهيًا عن السَّرَف: (وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ) أي: لا تكن بخيلا منوعًا، لا تعطي أحدًا شيئًا، كما قالت اليهود عليهم لعائن الله: {يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ} [المائدة: ٦٤] أي نسبوه إلى البخل، تعالى وتقدس الكريم الوهاب.
Allah Teâlâ yaşayışta iktisatlı olmayı emrederek, cimriliği yererek ve israfı yasaklayarak şöyle buyurmaktadır: (وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ) Yani: Hiç kimseye bir şey vermeyen cimri ve engelleyici bir kimse olma; nitekim üzerlerine Allah'ın lanetleri olsun Yahudiler: {يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ} [المائدة: ٦٤] “Allah'ın eli bağlıdır” diyerek O'nu cimriliğe nispet etmişlerdi. Kerîm ve Vehhâb olan Allah bundan pek yüce ve münezzehtir.
وقوله: (وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ) أي: ولا تسرف في الإنفاق فتعطي فوق طاقتك، وتخرج أكثر من دخلك، فتقعد ملومًا محسورًا.
(وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ) kavli: Yani harcamada israf edip gücünün üzerinde verme ve gelirinden fazlasını harcama; yoksa kınanmış ve eli boş bir halde kalırsın.
وهذا من باب اللف والنشر أي: فتقعد إن بخلت ملومًا، يلومك الناس ويذمونك ويستغنون عنك كما قال زهير بن أبي سُلمى في المعلقة:
Bu, leff ü neşr türündendir. Yani: Şayet cimrilik edersen kınanmış olarak oturup kalırsın; insanlar seni kınar, yerer ve sana ihtiyaç duymazlar; nitekim Züheyr b. Ebî Sülmâ Muallaka'sında şöyle demiştir:
ومن كان ذا مال ويبخل بماله … على قومه يستغن عنه ويذمم
"Kimin malı olur da kavminden malını esirgerse... Ondan vazgeçilir ve yerilir "
ومتى بسطت يدك فوق طاقتك، قعدت بلا شيء تنفقه، فتكون كالحسير، وهو: الدابة التي قد عجزت عن السير، فوقفت ضعفًا وعجزًا فإنها تسمى الحسير، وهو مأخوذ من الكلال، كما قال تعالى: {فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ * ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ} [الملك: ٣، ٤] أي: كليل عن أن يرى عيبًا. هكذا فسر هذه الآية -بأن المراد هنا البخل والسرف -ابن عباس والحسن وقتادة وابن جريج وابن زيد وغيرهم.
Gücünün üstünde elini açıp saçtığında ise harcayacak bir şeyin kalmadan oturup kalırsın da "hasîr" gibi olursun. Hasîr ise; yürümekten aciz kalıp zayıflık ve güçsüzlükten duran hayvandır , ona "hasîr" denir. Bu da yorgunluk/tükenmişlik anlamındaki kelâl kökünden alınmıştır; nitekim Allah Teâlâ: {فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ * ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ} [الملك: ٣، ٤] “Gözünü bir çevir bak, bir çatlak görebilir misin? Sonra gözü iki kez daha çevir bak; göz hor hakir ve yorgun (hasîr) olarak sana dönecektir” buyurmuştur. Yani bir kusur görmekten yorulup bitkin düşmüş olarak döner. İbn Abbâs, el-Hasan, Katâde, İbn Cüreyc, İbn Zeyd ve başkaları bu ayeti, burada kastedilenin cimrilik ve israf olduğu şeklinde tefsir etmişlerdir.
وقد جاء في الصحيحين، من حديث أبي الزِّنَاد، عن الأعرج، عن أبي هريرة؛ أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "مثل البخيل والمنفق، كمثل رجلين عليهما جبتان من حديد من ثدييهما إلى تراقيهما. فأما المنفق فلا ينفق إلا سَبَغَت -أو: وفرت -على جلده، حتى تُخفي بنانه وتعفو أثره. وأما البخيل فلا يريد أن ينفق شيئًا إلا لزقت كل حلقة مكانها، فهو يوسعها فلا تتسع".
Sahîhayn'da Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den Resûlullah ﷺ'i şöyle buyururken işittiği rivayet edilmiştir: "Cimri ile infak edenin durumu, üzerlerinde göğüslerinden köprücük kemiklerine kadar demirden iki zırh bulunan iki adamın durumuna benzer. İnfak edene gelince, o her harcama yaptıkça [zırh] cildini kaplayacak kadar genişler -veya bollaşır-; hatta parmak uçlarını örter ve izlerini siler . Cimriye gelince, o ne zaman bir şey harcamak istese her halka yerine yapışır; o onu genişletmeye çalışır fakat genişlemez ."
هذا لفظ البخاري في الزكاة .
Bu, Buhârî'nin Zekât bölümündeki lafzıdır .
وفي الصحيحين من طريق هشام بن عُرْوَةَ، عن زوجته فاطمة بنت المنذر، عن جدتها أسماء بنت أبي بكر قالت: قال رسول الله ﷺ: "أنفقي هكذا وهكذا وهكذا، ولا تُوعِي فَيُوعي الله عليك، ولا توكي فيوكي الله عليك" وفي لفظ: "ولا تُحصي فيحصي الله عليك" .
Yine Sahîhayn'da Hişâm b. Urve tarikiyle, eşi Fâtıma bintü'l-Münzir'den, o ninesi Esmâ bint Ebî Bekir'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Şöyle şöyle ve şöyle infak et; keseye koyup saklama ki Allah da senden saklamasın, ağzını bağlayıp tutma ki Allah da sana karşı [ihsanını] tutmasın." Bir lafızda da: "Sayma ki Allah da sana karşı saymasın" [şeklindedir].
وفي صحيح مسلم من طريق عبد الرزاق، عن معمر، عن همام، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله قال لي: أنفق أنفق عليك" .
Sahîh-i Müslim'de Abdurrezzâk tarikiyle, Ma'mer'den, o Hemmâm'dan, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah bana: 'İnfak et ki sana da infak edilsin' buyurdu" .
وفي الصحيحين من طريق معاوية بن أبي مُزَرِّد، عن سعيد بن يسار، عن أبي هريرة رضي
Yine Sahîhayn'da Muâviye b. Ebî Müzerrid tarikiyle, Saîd b. Yesâr'dan, o Ebû Hüreyre radıyallâhu
الله عنه قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من يوم يصبح العباد فيه إلا وملكان ينزلان من السماء يقول أحدهما: اللهم أعط منفقًا خلفًا، ويقول الآخر: اللهم أعط ممسكًا تلفًا" .
anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Kulların sabaha erdiği hiçbir gün yoktur ki, gökten iki melek inip biri: 'Allah'ım, infak edene karşılığını ver', diğeri de: 'Allah'ım, cimrilik edene telef ver' demesin" .
وروى مسلم، عن قتيبة، عن إسماعيل بن جعفر، عن العلاء عن أبيه، عن أبي هريرة مرفوعًا: "ما نقص مال من صدقة، وما زاد الله عبدًا بعفو إلا عزًا ومن تواضع لله رفعه الله" .
Müslim, Kuteybe'den, o İsmâîl b. Ca'fer'den, o el-Alâ'dan , o babasından, o Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiştir: "Sadaka hiçbir malı eksiltmemiştir. Allah affeden bir kulun ancak izzetini artırır . Kim Allah için tevazu gösterirse, Allah onu yükseltir" .
وفي حديث أبي كثير، عن عبد الله بن عمرو مرفوعًا: "إياكم والشُّح، فإنه أهلك من كان قبلكم، أمرهم بالبخل فبخلوا، وأمرهم بالقطيعة فقطعوا، وأمرهم بالفجور ففجروا" .
Ebû Kesîr'in hadisinde, Abdullah b. Amr'dan merfû olarak şöyle buyrulmuştur: "Aşırı cimrilikten sakının; zira o sizden öncekileri helak etmiştir. Onlara cimriliği emretti, cimrileştiler; akrabalık bağını kesmeyi emretti, kestiler; fücuru (günaha dalmayı) emretti, günaha daldılar" .
وروى البيهقي من طريق سعدان بن نصر، عن أبي معاوية، عن الأعمش، [عن ابن بريدة] عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "ما يخرج رجل صدقة، حتى يفك لَحْيَي سبعين شيطانا" .
Beyhakī, Sa'dân b. Nasr tarikiyle, Ebû Muâviye'den, o el-A'meş'ten, [İbn Büreyde'den] , o babasından rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Bir adam, yetmiş şeytanın iki çenesini çözüp ayırmadıkça bir sadaka çıkaramaz" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو عبيدة الحداد، حدثنا سُكَين بن عبد العزيز، حدثنا إبراهيم الهجري، عن أبي الأحوص، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "ما عال من اقتصد" .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Ubeyde el-Haddâd anlattı, bize Sükeyn b. Abdilazîz anlattı, bize İbrâhim el-Hecerî, Ebü'l-Ahvas'tan, o Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "İktisatlı davranan (tutumlu olan) kimse yoksul düşmez" .
وقوله [تعالى] (إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ) إخبار أنه تعالى هو الرزاق، القابض الباسط، المتصرف في خلقه بما يشاء، فيغني من يشاء، ويفقر من يشاء، بما له في ذلك من الحكمة؛ ولهذا قال: (إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا) أي: خبير بصير بمن يستحق الغنى ومن يستحق الفقر ، كما جاء في الحديث: "إن من عبادي من لا يصلحه إلا الفقر، ولو أغنيته لأفسدت عليه دينه، وإن من عبادي من لا يصلحه إلا الغنى، ولو أفقرته لأفسدت عليه دينه".
[Teâlâ]'nın (إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ) kavli: Yüce Allah'ın Razzâk (rızık veren), Kābıd (daraltan), Bâsıt (genişleten) olduğunu, mahlûkatında dilediği gibi tasarrufta bulunduğunu, bunda sahip olduğu hikmet gereğince dilediğini zengin edip dilediğini fakir kıldığını haber vermektedir. Nitekim bu sebeple: (إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا) buyurmuştur; yani zenginliği hak eden ile fakirliği hak edeni hakkıyla bilen ve görendir . Hadiste geldiği gibi: "Kullarımdan öylesi vardır ki onu ancak fakirlik ıslah eder; şayet onu zengin etseydim dinini ifsât ederdim. Kullarımdan öylesi de vardır ki onu ancak zenginlik ıslah eder; şayet onu fakir etseydim dinini ifsât ederdim."
وقد يكون الغنى في حق بعض الناس استدراجًا، والفقر عقوبة عياذًا بالله من هذا وهذا.
Zenginlik bazı insanlar hakkında istidrâc (adım adım azaba sürükleme), fakirlik de bir ceza olabilir. Her ikisinden de Allah'a sığınırız.
{وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا (٣١)}
{وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا (٣١)} “Geçim korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır.”
هذه الآية الكريمة دالة على أن الله تعالى أرحم بعباده من الوالد بولده؛ لأنه ينهى [تعالى]
Bu âyet-i kerîme, Allah Teâlâ'nın kullarına, bir anne babanın evladına olan merhametinden daha merhametli olduğuna delâlet etmektedir; çünkü O [Teâlâ]
عن قتل الأولاد، كما أوصى بالأولاد في الميراث، وكان أهل الجاهلية لا يورثون البنات، بل كان أحدهم ربما قتل ابنته لئلا تكثر عيلته، فنهى الله [تعالى] عن ذلك فقال: (وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ) أي: خوف أن تفتقروا في ثاني الحال؛ ولهذا قدم الاهتمام برزقهم فقال: (نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ) وفي الأنعام {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ} أي: من فقر {نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ } الأنعام: ١٥١].
çocukların öldürülmesini yasaklamaktadır; nitekim mirasta da çocukları gözetmeyi tavsiye etmiştir. Cahiliye ehli kız çocuklarına miras vermez, hatta onlardan biri bakmakla yükümlü olduğu nüfusu artmasın diye bazen kızını öldürürdü. Allah [Teâlâ] bunu yasaklayarak şöyle buyurdu: (وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ) yani ileride fakir düşme korkusuyla [çocuklarınızı öldürmeyin]. Bu yüzden onların rızkına verilen önemi öne alarak: (نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ) buyurmuştur. el-En'âm'da ise : {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ} “Fakirlik yüzünden çocuklarınızı öldürmeyin” yani yoksulluk sebebiyle, {نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ } [الأنعام: ١٥١] “Sizi de onları da biz rızıklandırırız” buyurmuştur.
وقوله: (إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا) ي: ذنبًا عظيمًا.
(إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا) kavli: Yani büyük bir günahtır.
وقرأ بعضهم: "كان خَطَأً كبيرًا" وهو بمعناه.
Bazıları ise bunu "كان خَطَأً كبيرًا" şeklinde okumuştur ki bu da aynı anlamdadır.
وفي الصحيحين عن عبد الله بن مسعود: قلت: يا رسول الله، أي الذنب أعظم؟ قال: "أن تجعل لله ندًا وهو خلقك". قلت: ثم أي؟ قال: "أن تقتل ولدك خشية أن يَطْعَمَ معك". قلت: ثم أي؟ قال: "أن تزاني بحليلة جارك" .
Sahîhayn'da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hangi günah en büyüktür?' dedim. 'Seni yaratmışken Allah'a ortak koşmandır' buyurdu. 'Sonra hangisi?' dedim. 'Seninle birlikte yemek yiyecek (beslenecek) korkusuyla çocuğunu öldürmendir' buyurdu. 'Sonra hangisi?' dedim. 'Komşunun helaliyle (eşiyle) zina etmendir' buyurdu.
{وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلا (٣٢)}.
{وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلا (٣٢)} “Zinaya yaklaşmayın! Çünkü o, hayasızlıktır (çirkin bir hayâsızlıktır) ve çok kötü bir yoldur.”
يقول تعالى ناهيًا عباده عن الزنا وعن مقاربته، وهو مخالطة أسبابه ودواعيه (وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً) أي: ذنبًا عظيمًا (وَسَاءَ سَبِيلا) أي: وبئس طريقًا ومسلكًا.
Allah Teâlâ kullarını zinadan ve ona yaklaşmaktan -ki bu, onun sebeplerine ve yönlendiricilerine bulaşmaktır- menederek şöyle buyurmaktadır: (وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً) yani büyük bir günahtır, (وَسَاءَ سَبِيلا) yani ne kötü bir yol ve gidişattır!
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا جرير، حدثنا سليم بن عامر، عن أبي أمامة قال: إن فتى شابًا أتى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، ائذن لي بالزنا. فأقبل القوم عليه فزجروه، وقالوا: مَهْ مَهْ. فقال: "ادنه". فدنا منه قريبًا فقال " اجلس". فجلس، قال: "أتحبه لأمك؟ " قال: لا والله، جعلني الله فداك. قال: "ولا الناس يحبونه لأمهاتهم". قال: "أفتحبه لابنتك"؟ قال: لا والله يا رسول الله، جعلني الله فداك. قال: "ولا الناس يحبونه لبناتهم"، قال: "أتحبه لأختك"؟ قال: لا والله، جعلني الله فداك. قال: "ولا الناس يحبونه لأخواتهم"، قال: "أفتحبه لعمتك"؟ قال: لا والله جعلني الله فداك. قال: "ولا الناس يحبونه لعماتهم" قال: "أفتحبه لخالتك"؟ قال: لا والله، جعلني الله فداك. قال: "ولا الناس يحبونه لخالاتهم" قال: فوضع يده عليه وقال: "اللهم اغفر ذنبه وطهر قلبه وحصن فرجه" قال: فلم يكن بعد ذلك الفتى يلتفت إلى شيء .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Cerîr anlattı, bize Süleym b. Âmir, Ebû Ümâme'den anlattı ki Ebû Ümâme şöyle dedi: Genç bir delikanlı Peygamber ﷺ'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, zina etmeme izin ver' dedi. İnsanlar ona yönelip onu azarladılar ve: 'Sus, sus!' dediler. [Resûlullah ﷺ]: 'Ona yaklaş' buyurdu. Genç O'na iyice yaklaştı . [Hz. Peygamber]: 'Otur' buyurdu . O da oturdu. [Hz. Peygamber]: 'Bunu annen için ister misin?' dedi. Genç: 'Hayır, vallahi, Allah beni sana feda kılsın [istemem]' dedi. [Hz. Peygamber]: 'İnsanlar da bunu anneleri için istemezler' buyurdu. 'Peki kızın için bunu ister misin?' buyurdu. Genç: 'Hayır, vallahi ey Allah'ın Resûlü, Allah beni sana feda kılsın [istemem]' dedi. [Hz. Peygamber]: 'İnsanlar da bunu kızları için istemezler' buyurdu. 'Peki kız kardeşin için ister misin?' buyurdu. Genç: 'Hayır, vallahi, Allah beni sana feda kılsın [istemem]' dedi. [Hz. Peygamber]: 'İnsanlar da bunu kız kardeşleri için istemezler' buyurdu. 'Peki halan için bunu ister misin?' buyurdu. Genç: 'Hayır, vallahi, Allah beni sana feda kılsın [istemem]' dedi. [Hz. Peygamber]: 'İnsanlar da bunu halaları için istemezler' buyurdu. 'Peki teyzen için bunu ister misin?' buyurdu. Genç: 'Hayır, vallahi, Allah beni sana feda kılsın [istemem]' dedi. [Hz. Peygamber]: 'İnsanlar da bunu teyzeleri için istemezler' buyurdu. [Ebû Ümâme] dedi ki: Sonra elini onun üzerine koydu ve: 'Allah'ım, günahını bağışla, kalbini temizle ve iffetini koru' diye dua etti. [Ebû Ümâme] dedi ki: Artık o genç bundan sonra hiçbir şeye dönüp bakmazdı .
وقال ابن أبي الدنيا: حدثنا عمار بن نصر، حدثنا بَقيَّةُ، عن أبي بكر بن أبي مريم، عن الهيثم بن مالك الطائي، عن النبي ﷺ قال: "ما من ذنب بعد الشرك أعظم عند الله من نطفة
İbn Ebü’d-Dünyâ şöyle demiştir: Bize Ammâr b. Nasr anlattı, bize Bakiyye, Ebû Bekir b. Ebî Meryem'den, o Heysem b. Mâlik et-Tâî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki O şöyle buyurmuştur: « ما من ذنب بعد الشرك أعظم عند الله من نطفة » «Şirkten sonra Allah katında [bir erkeğin] menisinden daha büyük hiçbir günah yoktur...»
وضعها رجل في رحم لا يحل له" .
koyduğu meniden daha büyük bir günah yoktur" .
{وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (٣٣)}
{وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (٣٣)} “Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın! Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine (hakkını araması için) bir yetki vermişizdir; fakat o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü o, zaten yardım görmüştür.”
يقول تعالى ناهيًا عن قتل النفس بغير حق شرعي، كما ثبت في الصحيحين؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لا يحل دم امرئ مسلم يشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله إلا بإحدى ثلاث: النفس بالنفس، والزاني المحصن، والتارك لدينه المفارق للجماعة" .
Allah Teâlâ şer'î bir hak olmaksızın cana kıymayı yasaklayarak buyurmaktadır; nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet eden Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biriyle helal olur: Cana karşılık can (kısas), evli olduğu halde zina eden ve dinini terk edip cemaatten ayrılan kimse" .
وفي السنن: "لزوال الدنيا أهون عند الله من قتل مسلم ".
Sünen'de de şöyle yer almaktadır: "Dünyanın yok olup gitmesi, Allah katında bir Müslümanın öldürülmesinden daha hafiftir ."
وقوله: (وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا) أي: سلطة على القاتل، فإنه بالخيار فيه إن شاء قتله قَودًا، وإن شاء عفا عنه على الدية، وإن شاء عفا عنه مجانًا، كما ثبتت السنة بذلك. وقد أخذ الإمام الحبر ابن عباس من عموم هذه الآية الكريمة ولاية معاوية السلطنة، وأنه سيملك؛ لأنه كان ولي عثمان، وقد قتل عثمان مظلومًا، ﵁، وكان معاوية يطالب عليًا، ﵁، أن يسلمه قتلته حتى يقتص منهم؛ لأنه أموي، وكان علي، ﵁، يستمهله في الأمر حتى يتمكن ويفعل ذلك، ويطلب علي من معاوية أن يسلمه الشام فيأبى معاوية ذلك حتى يسلمه القتلة، وأبى أن يبايع عليًا هو وأهل الشام، ثم مع المطاولة تمكن معاوية وصار الأمر إليه كما تفاءل ابن عباس واستنبط من هذه الآية الكريمة. وهذا من الأمر العجيب وقد روى ذلك الطبراني في معجمه حيث قال:
(وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا) kavli: Yani katil üzerinde bir yetki verdik. Zira o bu hususta muhayyerdir (serbesttir): İsterse kısas olarak onu öldürür, isterse diyet karşılığında affeder, isterse karşılıksız olarak affeder; nitekim sünnet de bununla sabit olmuştur. Büyük âlim İmam İbn Abbâs bu kerîm ayetin umumi lafzından Muâviye'nin iktidara sahip olacağını ve hükümran olacağını çıkarmıştır; çünkü o Osman'ın velisiydi ve Osman radıyallâhu anh mazlum olarak öldürülmüştü. Muâviye, Emevî olduğu için onlardan kısas almak üzere katillerini kendisine teslim etmesini Ali radıyallâhu anh'tan talep ediyordu. Ali radıyallâhu anh ise durum kontrol altına alınıp bunu yapıncaya kadar meselede ondan mühlet istiyordu . Ali de Muâviye'den Şam'ı kendisine teslim etmesini istiyor, Muâviye ise katiller kendisine teslim edilinceye kadar buna yanaşmıyor ve o da Şam ehli de Ali'ye biat etmekten kaçınıyordu. Sonra zaman içinde uzayan süreçle birlikte Muâviye güç kazandı ve tıpkı İbn Abbâs'ın tefe'ül edip (hayra yorup) bu kerîm ayetten çıkardığı gibi idare ona geçti. Bu şaşılacak bir durumdur. Nitekim Taberânî bunu Mu'cem'inde şöyle rivayet etmiştir:
حدثنا يحيى بن عبد الباقي، حدثنا أبو عمير بن النحاس، حدثنا ضَمْرَةُ بن ربيعة، عن ابن شوذب، عن مطر الوراق، عن زَهْدَم الجَرْمي قال: كنا في سمر ابن عباس فقال: إني محدثكم حديثا ليس بسر ولا علانية؛ إنه لما كان من أمر هذا الرجل ما كان -يعني عثمان -قلت لعلي: اعتزل فلو كنت في جحر طلبت حتى تستخرج، فعصاني، وايم الله ليتأمرن عليكم معاوية، وذلك أن الله تعالى يقول: (وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ) الآية وليحملنكم قريش على سنة فارس والروم وليقيمن عليكم النصارى واليهود والمجوس، فمن أخذ منكم يومئذ بما يُعْرَف نجا، ومن ترك وأنتم تاركون، كنتم كقرن من القرون، هلك فيمن هلك .
Bize Yahyâ b. Abdilbâkī anlattı, bize Ebû Umeyr b. en-Nehhâs anlattı, bize Damre b. Rebîa, İbn Şevzeb'den, o Matar el-Verrâk'tan, o Zehdem el-Cermî'den anlattı ki Zehdem şöyle dedi: İbn Abbâs'ın gece sohbetindeydik. Şöyle dedi: 'Size ne gizli ne de tamamen açık olan bir söz söyleyeceğim: Bu adamın -yani Osman'ın- başına gelenler geldiğinde Ali'ye dedim ki: Kenara çekil; zira bir kertenkele deliğinde bile olsan aranıp çıkarılacaksın. Fakat bana karşı çıktı. Allah'a yemin olsun ki Muâviye muhakkak sizin başınıza emir olacaktır. Zira Allah Teâlâ: (وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ) ayetini buyurmaktadır. Kureyş sizi muhakkak Fars ve Rumların yoluna sürükleyecek , Hristiyanları, Yahudileri ve Mecusileri başınıza dikecektir. O gün sizden kim bilinen [doğru] yola sarılırsa kurtulur; kim de terk ederse -ki siz terk edeceksiniz-, helak olanlar arasında helak olup gitmiş önceki nesiller gibi olursunuz' .
وقوله [تعالى] (فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ) قالوا: معناه: فلا يسرف الولي في قتل القاتل بأن يمثل به أو يقتص من غير القاتل.
[Allah Teâlâ'nın] {فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin” kavli: [Âlimler] şöyle dediler: Bunun manası; veli, [maktulün cesedine] müsle (organlarını keserek işkence) yaparak yahut katilden başkasına kısas uygulayarak katili öldürmede aşırıya kaçmasın [demektir].
وقوله: (إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا) أي أن الولي منصور على القاتل شرعًا، وغالبًا قدرًا.
(إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا) kavli: Yani veli, şer'an ve kaza/kader bakımından katile karşı galip kılınmış ve yardım edilmiştir.