{وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا (٣٤) وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا (٣٥)}.
{وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا (٣٤) وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا (٣٥)} “Rüşd çağına erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel şekilde yaklaşın. Ahdi de yerine getirin; çünkü ahid sorumluluk gerektirir. Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve dosdoğru terazi ile tartın. Bu, hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir.”
يقول تعالى: (وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) أي: لا تتصرفوا له إلا بالغبطة {وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} [النساء: ٢] و {لا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} [النساء: ٦].
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) Yani: Onun malında ancak onun yararına ve menfaatine olacak şekilde tasarrufta bulunun. {وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} [en-Nisâ: 2] “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin; çünkü bu büyük bir günahtır.” ve {لا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} [en-Nisâ: 6] “Büyüyecekler diye o malları israf ile tez elden yemeyin. Zengin olan iffetli davransın (yetim malına el sürmesin), fakir olan ise meşru surette (örfe uygun) yesin.”
وقد جاء في صحيح مسلم؛ أن رسول الله ﷺ قال لأبي ذر: "يا أبا ذر، إني أراك ضعيفًا، وإني أحب لك ما أحب لنفسي: لا تَأَمَّرَن على اثنين، ولا تولين مال يتيم " .
Sahîh-i Müslim'de geçtiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Zer'e şöyle buyurmuştur: "Ey Ebû Zer! Seni zayıf görüyorum ve kendim için sevdiğimi senin için de seviyorum: İki kişi üzerine dahi olsa asla yöneticilik yapma ve yetim malının idaresini kesinlikle üstlenme " .
وقوله [تعالى] : (وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ) أي الذي تعاهدون عليه الناس والعقود التي تعاملونهم بها، فإن العهد والعقد كل منهما يسأل صاحبه عنه (إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا) أي: عنه.
[Teâlâ]'nın : (وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ) kavli; yani insanlara verdiğiniz sözleri ve onlarla yaptığınız akitleri yerine getirin. Zira ahid ve akdin her ikisinden de sahibi hesaba çekilecektir. (إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا) Yani: Ondan sorulacaktır.
وقوله [تعالى] : (وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ) أي: من غير تطفيف، ولا تبخسوا الناس أشياءهم. (وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ) قرئ بضم القاف وكسرها، كالقرطاس وهو الميزان. وقال مجاهد: هو العدل بالرومية.
[Teâlâ]'nın : (وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ) kavli; yani eksiltmeden [tam verin], insanların eşyalarını eksiltmeyin. (وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ) Kâf harfinin dammesi ve kesresiyle (Kıstâs/Kustâs), kırtâs gibi okunmuştur; o da terazidir. Mücâhid: 'O, Rumca adalet demektir' demiştir.
وقوله: (الْمُسْتَقِيمِ) أي: الذي لا اعوجاج فيه ولا انحراف ولا اضطراب.
(الْمُسْتَقِيمِ) kavli: Yani içinde hiçbir eğrilik, sapma ve dengesizlik bulunmayan.
(ذَلِكَ خَيْرٌ) أي: لكم في معاشكم ومعادكم؛ ولهذا قال: (وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا) أي: مآلا ومنقلبًا في آخرتكم.
(ذَلِكَ خَيْرٌ) Yani: Dünyanızda ve ahiretinizde sizin için daha hayırlıdır. Bundan dolayı: (وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا) Yani: Ahiretinizde varış yeri ve akıbet bakımından daha güzeldir, buyurmuştur.
قال: سعيد، عن قتادة: (ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا) أي: خير ثوابًا وعاقبة. وأما ابن عباس كان يقول: يا معشر الموالي، إنكم وليتم أمرين بهما هلك الناس قبلكم: هذا المكيال، وهذا الميزان. قال وذكر لنا أن نبي الله ﷺ كان يقول: "لا يقدر رجل على حرام ثم يدعه، ليس به إلا مخافة الله، إلا أبدله الله في عاجل الدنيا قبل الآخرة ما هو خير له من ذلك" .
Saîd, Katâde'den: (ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا) Yani: Sevap ve akıbetçe daha hayırlıdır, dediğini nakletti. İbn Abbâs ise şöyle derdi: 'Ey mevâlî topluluğu! Sizden önceki insanların helak olmasına sebep olan iki işin başına geçirildiniz: Şu kile ve şu terazi.' Dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Bir adam harama güç yetirir de sadece Allah korkusundan dolayı onu terk ederse, Allah mutlaka ona daha ahirete varmadan peşin dünyada bundan daha hayırlısını verir" .
{وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا (٣٦)}.
{وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا (٣٦)} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur.”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يقول: لا تقل.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakille: '[Bilmediğin şeyi] söyleme' demektir, dedi.
وقال العوفي عنه: لا تَرْم أحدًا بما ليس لك به علم.
el-Avfî de ondan nakille şöyle dedi: 'Hakkında bilgin olmayan bir şeyle kimseyi itham etme.'
وقال محمد بن الحَنفية: يعني شهادة الزور.
Muhammed b. el-Hanefiyye: 'Yalancı şahitlik kastedilmektedir' dedi.
وقال قتادة: لا تقل: رأيت، ولم تر، وسمعت، ولم تسمع، وعلمت، ولم تعلم؛ فإن الله سائلك عن ذلك كله.
Katâde şöyle dedi: 'Görmediğin halde gördüm, işitmediğin halde işittim, bilmediğin halde bildim deme; zira Allah bütün bunlardan seni hesaba çekecektir.'
ومضمون ما ذكروه: أن الله تعالى نهى عن القول بلا علم، بل بالظن الذي هو التوهم والخيال، كما قال تعالى: {اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ} [الحجرات: ١٢]، وفي الحديث: "إياكم والظن؛ فإن الظن أكذبُ الحديث" . وفي سنن أبي داود: "بئس مطيةُ الرجل: زعموا" ، وفي الحديث الآخر: "إن أفرى الفِرَى أن يُرِي عينيه ما لم تريا" . وفي الصحيح: "من تحلم حلما كُلف يوم القيامة أن يعقد بين شَعيرتين، وليس بعاقد" .
Zikrettiklerinin özeti şudur: Allah Teâlâ bilgisizce konuşmayı, yani kuruntu ve hayalden ibaret olan zanna dayanarak söz söylemeyi yasaklamıştır. Nitekim Teâlâ: {اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ} [el-Hucurât: 12] “Zannın çoğundan sakının; zira zannın bir kısmı günahtır” buyurmuştur. Hadiste de: "Zandan sakının; zira zan, sözün en yalanıdır" buyrulmuştur. Sünen-i Ebî Dâvûd'da: "Kişinin 'falanlar iddia etti ki' [demesi] ne kötü bir binektir!" denmiştir. Diğer bir hadiste ise: "İftiraların en büyüğü, kişinin gözlerine görmedikleri şeyi göstermesidir (gördüm demesidir)" buyrulmuştur. Sahîh'te de: "Kim görmediği bir rüyayı görmüş gibi anlatırsa, kıyamet günü iki arpa tanesini birbirine düğümlemekle mükellef tutulur, hâlbuki asla düğümleyemez" buyrulmuştur.
وقوله: (كُلُّ أُولَئِكَ) أي: هذه الصفات من السمع والبصر والفؤاد (كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا) أي: سيسأل العبد عنها يوم القيامة، وتُسأل عنه وعما عمل فيها. ويصح استعمال "أولئك" مكان "تلك"، كما قال الشاعر .
(كُلُّ أُولَئِكَ) kavli; yani işitme, görme ve kalp gibi bu vasıfların (كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا) kulu kıyamet günü bunlardan hesaba çekilecek ve bu organlar da kuldan ve kendilerinde ne amel işlendiğinden sorgulanacaktır. Şairin dediği gibi 'tilke' yerine 'ülâike' lafzının kullanılması caizdir:
ذُمَّ المَنَازلَ بَعْدَ مَنزلة اللِّوَى … وَالْعَيْش بَعْدَ أولئِكَ الأيّام
Kına kum tepesindeki konaktan sonraki konakları ve o günlerden sonraki hayatı yer!
{وَلا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا (٣٧) كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا (٣٨)}.
{وَلا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا (٣٧) كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا (٣٨)} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin. Bütün bunların kötülüğü Rabbinin katında mekruh kılınmıştır.”
يقول تعالى ناهيًا عباده، عن التَّجَبّر والتبختر في المشية: (وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا) أي: متبخترًا متمايلا مشي الجَبَّارين (إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ) أي: لن تقطع الأرض بمشيتك قاله ابن جرير، واستشهد عليه بقول رُؤبة بن العَجَّاج:
Allah Teâlâ kullarını kibirlenmekten ve yürüyüşte çalımlı davranmaktan nehyederek şöyle buyurmaktadır: (وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا) Yani: Zorbaların yürüyüşü gibi çalımlı ve sallanarak yürüme. (إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ) Yani: Yürüyüşünle yeri asla katedemezsin . Bunu İbn Cerîr söylemiş ve Rü'be b. el-Accâc'ın şu sözünü buna delil getirmiştir:
وقَاتِم الأعْمَاق خَاوي المُخترقْ
Karanlık derinlikler ve geçit vermez ıssız çöller
وقوله [تعالى]: (وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا) أي: بتمايلك وفخرك وإعجابك بنفسك، بل قد
Allah [Teâlâ'nın] şu buyruğu: { وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا } “Boyca da dağlara asla erişemezsin.” Yani: Böbürlenerek sallanmanla, övünmenle ve kendini beğenmişliğinle [asla dağlara ulaşamazsın]; bilakis bazen
يجازى فاعل ذلك بنقيض قصده. كما ثبت في الصحيح: "بينا رجل يمشي فيمن كان قبلكم، وعليه بُرْدَان يتبختر فيهما، إذ خُسِف به الأرض، فهو يتجلجل فيها إلى يوم القيامة" .
Bunu yapan kimse kastettiği şeyin tam zıddıyla cezalandırılabilir. Nitekim Sahîh'te sabit olduğuna göre: "Sizden önceki ümmetlerden bir adam üzerinde çalımla yürüdüğü iki hırkasıyla yürürken, birden yere batırıldı. O, kıyamet gününe kadar yerin dibine doğru batıp çırpınmaktadır " .
وكذلك أخبر الله [تعالى] عن قارون أنه خرج على قومه في زينته، وأن الله تعالى خسف به وبداره الأرض، وفي الحديث: "من تواضع لله رفعه الله، فهو في نفسه حقير وعند الناس كبير، ومن استكبر وضعه الله، فهو في نفسه كبير وعند الناس حقير، حتى لهو أبغض إليهم من الكلب أو الخنزير" .
Aynı şekilde Allah [Teâlâ] Kârûn hakkında, kavminin karşısına ziyneti içinde çıktığını ve Allah Teâlâ'nın onu da sarayını da yere batırdığını haber vermiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Kim Allah için tevazu gösterirse, Allah onu yükseltir; o kendi nefsinde küçüktür ama insanların gözünde büyüktür. Kim de büyüklük taslarsa Allah onu alçaltır; o kendi nefsinde büyüktür ama insanların gözünde küçüktür, hatta onlara köpekten yahut domuzdan daha sevimsiz gelir" .
وقال أبو بكر بن أبي الدنيا في كتاب "الخمول والتواضع": حدثنا أحمد بن إبراهيم بن كثير، حدثنا حجاج بن محمد، عن أبي بكر الهذلي قال: بينما نحن مع الحسن، إذ مَر عليه ابن الأهتم -يريد المنصور -وعليه جبَابُ خَزّ قد نُضّد بعضها فوق بعض على ساقه، وانفرج عنها قباؤه، وهو يمشي ويتبختر، إذ نظر إليه الحسن نظرة فقال: أف أف، شامخ بأنفه، ثان عطفه، مصعر خده، ينظر في عطفيه، أيّ حُمَيْق ينظر في عطفه في نِعَم غير مشكورة ولا مذكورة، غير المأخوذ بأمر الله فيها، ولا المؤدّى حقّ الله منها! والله إن يمشي أحدهم طبيعته يتلجلج تلجلج المجنون، في كل عضو منه نعمة، وللشيطان به لعنة، فسمعه ابن الأهتم فرجع يعتذر إليه، فقال: لا تعتذر إلي، وتب إلى ربك، أما سمعت قول الله تعالى: (وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا) .
Ebû Bekr b. Ebi'd-Dünyâ 'el-Humûl ve't-Tevâdu' adlı kitabında şöyle dedi: Bize Ahmed b. İbrâhîm b. Kesîr anlattı, bize Haccâc b. Muhammed, Ebû Bekr el-Hüzelî'den anlattı; o şöyle dedi: Biz Hasan ile birlikteyken İbnü'l-Ehterm -Mansûr'u kastediyor- onun yanından geçti. Üzerinde inciklerinin üzerine kat kat dizilmiş ipek cübbeler vardı, kaftanı açılmıştı ve çalımlı çalımlı yürüyordu. Hasan ona bir baktı ve şöyle dedi: 'Öf, öf! Burnu havada, omuzlarını kısmış, yanağını kasmış, iki yanına bakıp duruyor. Ne ahmak adam ki, şükrü eda edilmemiş ve zikredilmemiş, içinde Allah'ın emri gözetilmemiş ve Allah'ın hakkı ödenmemiş nimetler içinde iki yanına bakıp böbürleniyor! Allah'a yemin olsun ki onlardan biri tabiî şekilde yürüse deli gibi bocalayıp durur; oysa her uzvunda bir nimet, her uzvunda şeytanın bir laneti vardır.' İbnü'l-Ehterm bunu işitti ve dönüp ondan özür dilemeye başladı. Hasan şöyle dedi: 'Benden özür dileme, Rabbine tevbe et! Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا) kavlini işitmedin mi?'
ورأى البختريّ العابدُ رجلا من آل علي يمشي وهو يخطِر في مشيته، فقال له: يا هذا، إن الذي أكرمك به لم تكن هذه مشيته! قال: فتركها الرجل بعد.
Âbid el-Bahterî, Âl-i Ali'den bir adamın kollarını sallayarak çalımla yürüdüğünü gördü ve ona: 'Ey adam! [Allah'ın] seni kendisiyle şereflendirdiği zâtın yürüyüşü böyle değildi!' dedi. Râvi dedi ki: Adam bundan sonra o yürüyüşü terk etti.
ورأى ابن عمر رجلا يخطر في مشيته، فقال: إن للشياطين إخوانًا.
İbn Ömer, yürüyüşünde kollarını sallayarak çalım satan bir adam gördü de: 'Şeytanların da kardeşleri vardır' dedi.
وقال: خالد بن مَعْدان: إياكم والخَطْر، فإن الرّجل يَدُه من سائر جسده. رواهما ابن أبي الدنيا.
Hâlid b. Ma'dân şöyle dedi: 'Kolları sallayarak çalımla yürümekten sakının; zira kişinin eli tüm bedenindendir.' Bu iki rivayeti İbn Ebi'd-Dünyâ nakletmiştir.
وقال: ابن أبي الدنيا: حدثنا خلف بن هشام البزار، حدثنا حماد بن زيد، عن يحيى، عن سعيد، عن يُحَنَّس قال: قال: رسول الله ﷺ: "إذا مشت أمتي المطيطاء، وخدمتهم فارس والروم،
İbn Ebi'd-Dünyâ şöyle dedi: Bize Halef b. Hişâm el-Bezzâr anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Yahyâ'dan, Saîd'den, o da Yuhannes'ten nakletti; [Yuhannes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إذا مشت أمتي المطيطاء، وخدمتهم فارس والروم، » «Ümmetim çalımlı bir edayla yürüdüğü ve Fars ile Rûm kendilerine hizmet ettiği zaman...»
سلط بعضهم على بعض" .
Birbirlerine musallat edilirler" .
وقوله تعالى: (كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا) أما من قرأ "سيئة" أي: فاحشة. فمعناه عنده: كل هذا الذي نهينا عنه، من قوله: {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ} إلى هاهنا، فهو سيئة مؤاخذ عليها (مَكْرُوهًا) عند الله، لا يحبه ولا يرضاه.
Allah Teâlâ'nın: (كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا) kavline gelince; 'seyyieten' (kötülük/çirkinlik) şeklinde okuyan kimseye göre bunun manası şudur: {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ} “Geçim endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin” kavlinden buraya kadar yasakladığımız bütün bunlar, Allah katında cezayı gerektiren, sevilmeyen ve razı olunmayan bir kötülüktür (مَكْرُوهًا).
وأما من قرأ (سَيِّئُهُ) على الإضافة فمعناه عنده: كل هذا الذي ذكرناه من قوله: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ} إلى هاهنا فسيئه، أي: فقبيحه مكروه عند الله، هكذا وجَّه ذلك ابن جرير، ﵀ .
(سَيِّئُهُ) şeklinde tamlama (izafet) ile okuyan kimseye göre ise bunun manası: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ} “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi kesin bir şekilde emretti” kavlinden buraya kadar zikrettiğimiz bütün bu hususların seyyii, yani çirkin olanı Allah katında mekruhtur . İbn Cerîr -Allah ona rahmet etsin- bunu bu şekilde açıklamıştır .
{ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا (٣٩)}.
{ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا (٣٩)} “İşte bunlar, Rabbinin sana hikmetten vahyettiği şeylerdir. Sakın Allah ile beraber başka bir ilah edinme; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.”
يقول تعالى: هذا الذي أمرناك به من الأخلاق الجميلة، ونهيناك عنه من الصفات الرذيلة، مما أوحينا إليك يا محمد لتأمر به الناس.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sana emrettiğimiz bu güzel ahlak ve yasakladığımız bu çirkin vasıflar, insanlara emredesin diye ey Muhammed, sana vahyettiğimiz hikmetlerdendir.
(وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا) أي: تلومك نفسك [ويلومك الله] والخلق. (مَدْحُورًا). قال ابن عباس وقتادة: مطرودًا.
(وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا) Yani: Nefsin seni kınar, [Allah da] yaratılmışlar da seni kınar. (مَدْحُورًا) İbn Abbâs ve Katâde: 'Kovulmuş olarak' demişlerdir.
والمراد من هذا الخطاب الأمة بواسطة الرسول ﷺ؛ فإنه صلوات الله وسلامه عليه معصوم.
Bu hitaptan kastedilen, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla ümmettir; çünkü onun kendisi -salât ve selam onun üzerine olsun- günahtan korunmuştur (masumdur).
{أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا (٤٠)}.
{أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا (٤٠)} “Rabbiniz oğulları size tahsis etti de meleklerden dişiler mi edindi? Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz!”
يقول تعالى رادًا على المشركين الكاذبين الزاعمين -عليهم لعائن الله -أن الملائكة بناتُ الله، فجعلوا الملائكة الذين هم عباد الرحمن إناثًا، ثم ادّعوا أنهم بنات الله، ثم عبدوهم فأخطئوا في كل من المقامات الثلاث خطأ عظيمًا، قال تعالى منكرًا عليهم: (أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ) أي: خصصكم بالذكور (وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِنَاثًا) أي: اختار لنفسه على زعمكم البنات؟ ثم شدد الإنكار عليهم فقال: (إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا) أي: في زعمكم لله ولدًا، ثم جعْلكم ولده الإناث التي تأنفون أن يَكُنّ لكم، وربما قتلتموهُن بالوأد، فتلك إذا قسْمة ضِيزَى. وقال [الله] تعالى {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} [مريم: ٨٨ - ٩٥].
Allah Teâlâ; meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia eden -Allah'ın lâneti üzerlerine olsun- yalancı müşriklere bir reddiye olarak [şöyle] buyurmaktadır: Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar, ardından onların Allah'ın kızları olduğunu iddia ettiler, sonra da onlara taptılar. Böylece bu üç mertebenin her birinde çok büyük bir hata işlediler. Allah Teâlâ onları kınayarak şöyle buyurdu: (أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ) Yani: Erkek çocukları size mi tahsis etti? (وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِنَاثًا) Yani: İddianıza göre kız çocuklarını Kendisine mi seçti? Sonra kınamayı daha da şiddetlendirerek şöyle buyurdu: (إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا) Yani: Allah'a çocuk isnat etmeniz, sonra da kendinize layık görmeyip arlandığınız ve kimi zaman diri diri gömerek öldürdüğünüz kız çocuklarını O'nun çocukları kılmanız sebebiyle [pek büyük bir söz söylüyorsunuz]. O takdirde bu, haksız bir taksimdir! [Allah] Teâlâ [ayrıca] şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} “«Rahmân çocuk edindi» dediler. Andolsun ki siz, çok çirkin bir şey ortaya attınız. Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden dolayı neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir! Oysa Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz. Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak kul olarak gelecektir. Andolsun ki O, bunların hepsini kuşatmış ve teker teker saymıştır. Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir.” [Meryem: 88-95].
{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا نُفُورًا (٤١)}.
{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا نُفُورًا (٤١)} “Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü şekillerde açıkladık. Fakat bu, onların sadece kaçışını artırıyor.”
يقول تعالى: (وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا ) أي: صرفنا فيه من الوعيد لعلهم يذكرون ما فيه من الحجج والبينات والمواعظ، فينزجروا عما هم فيه من الشرك والظلم والإفك، (وَمَا يَزِيدُهُمْ) أي: الظالمين منهم (إِلا نُفُورًا) أي: عن الحق، وبعدًا منه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا ) Yani: İçindeki delilleri, apaçık beyanları ve vaazları düşünüp öğüt alsınlar da içinde bulundukları şirk, zulüm ve iftiradan vazgeçsinler diye bu Kur'an'da tehditleri türlü türlü açıkladık. (وَمَا يَزِيدُهُمْ) Yani: Onlardan zalim olanları artırmaz (إِلا نُفُورًا) yani haktan ancak kaçış ve uzaklaşmalarını artırır.
{قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلا (٤٢) سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤٣)}.
{قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلا (٤٢) سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤٣)} “De ki: 'Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber başka ilahlar olsaydı, o takdirde onlar da Arş'ın sahibine bir yol ararlardı.' O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir.”
يقول تعالى: قل يا محمد لهؤلاء المشركين الزاعمين أن لله شريكا من خلقه، العابدين معه غيره ليقربهم إليه زلفى: لو كان الأمر كما تقولون، وأن معه آلهة تعبد لتقرب إليه وتشفع لديه -لكان أولئك المعبودون يعبدونه ويتقربون إليه ويبتغون إليه الوسيلة والقربة، فاعبدوه أنتم وحده كما يعبده من تدعونه من دونه، ولا حاجة لكم إلى معبود يكون واسطة بينكم وبينه، فإنه لا يحب ذلك ولا يرضاه، بل يكرهه ويأباه. وقد نهى عن ذلك على ألسنة جميع رسله وأنبيائه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın yaratıklarından bir ortağı olduğunu iddia eden ve kendilerini O'na daha çok yaklaştırsın diye O'nunla birlikte başkasına ibadet eden şu müşriklere de ki: Eğer mesele sizin dediğiniz gibi olsaydı ve O'na yaklaştırsın ve yanında şefaatçi olsun diye ibadet edilen birtakım ilahlar bulunsaydı, o ibadet edilenler de O'na ibadet eder, O'na yaklaşır ve O'na ulaştıracak bir vesile ve yakınlık ararlardı. Öyleyse O'ndan başka yalvardıklarınızın O'na ibadet ettiği gibi siz de sadece O'na ibadet edin. Sizinle O'nun arasında aracı olacak bir ilaha ihtiyacınız yoktur; zira O bunu sevmez ve bundan razı olmaz, bilakis bundan nefret eder ve reddeder. Nitekim bütün resullerinin ve nebilerinin diliyle bunu yasaklamıştır.
ثم نزه نفسه الكريمة وقدّسها فقال: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ) أي: هؤلاء المشركون المعتدون الظالمون في زعمهم أن معه آلهة أخرى (عُلُوًّا كَبِيرًا) أي: تعاليًا كبيرا، بل هو الله الأحد الصمد، الذي لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كُفُوًا أحد.
Sonra Yüce Zâtını tenzih edip takdis ederek şöyle buyurmuştur: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ) Yani: Bu haddi aşan zalim müşriklerin, O'nunla beraber başka ilahlar bulunduğuna dair iddialarından münezzehtir ve yücedir; (عُلُوًّا كَبِيرًا) yani son derece yücedir. Bilakis O, doğurmamış, doğrulmamış ve hiçbir dengi bulunmayan Ehad ve Samed olan Allah'tır.
{تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤٤)}.
{تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤٤)} “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, Halîm'dir, Gafûr'dur.”
يقول تعالى: تقدسه السموات السبع والأرض ومن فيهن، أي: من المخلوقات، وتنزهه وتعظمه وتجِّلّه وتكبره عما يقول هؤلاء المشركون، وتشهد له بالوحدانية في ربوبيته وإلهيته:
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yedi gök, yer ve bunlarda bulunan varlıklar -yani mahlûkat- O'nu takdis eder, bu müşriklerin söylediklerinden O'nu tenzih eder, yüceltir, ulular, tenzih edip büyütür ve rubûbiyyetinde de ulûhiyyetinde de O'nun birliğine şahitlik ederler:
فَفي كُلّ شَيءٍ لَهُ آيَةٌ … تَدُلُّ عَلى أنَّه واحد
Her şeyde O'nun bir olduğuna delalet eden bir ayet (delil) vardır.
كما قال: تعالى: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * [وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا] } [مريم: ٩٠ - ٩٢].
Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * [وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا] } [Meryem: 90-92] “Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Hâlbuki Rahmân'a çocuk edinmek yakışmaz.”
وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا علي بن عبد العزيز، حدثنا سعيد بن منصور، حدثنا مسكين ابن ميمون مؤذّن مسجد الرملة، حدثنا عروة بن رُوَيم، عن عبد الرحمن بن قرط؛ أن رسول الله ﷺ
Ebü'l-Kâsım et-Taberânî şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdilazîz rivayet etti, bize Saîd b. Mansûr rivayet etti, bize Remle Mescidi müezzini Miskîn b. Meymûn rivayet etti, bize Urve b. Ruveym, Abdurrahman b. Kurt'tan rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurmuştur]:
ليلة أسري إلى المسجد الأقصى، كان بين المقام وزمزم، جبريل عن يمينه وميكائيل عن يساره، فطار به حتى بلغ السماوات السبع ، فلما رجع قال: سمعت تسبيحًا في السماوات العلى مع تسبيح كثير: سبحت السماوات العلى من ذي المهابة مشفقات لذي العلو بما علا سبحان العليّ الأعلى، ﷾ .
Mescid-i Aksâ'ya gece yürütüldüğü (İsrâ) gece, Makam ile Zemzem arasında bulunuyordu ; Cebrâil sağında, Mîkâil ise solundaydı. Onu uçurup yedi semaya kadar ulaştırdı . Döndüğünde şöyle buyurdu: 'Yüce semalarda pek çok tesbih ile birlikte şöyle bir tesbih işittim: Yüce semalar, heybet sahibini tesbih etti; yüceliği sebebiyle yüceler yücesi zâttan korkarak ürperdi. Yüceler yücesi olan Aliyy ve A'lâ -celle celâlühû ve teâlâ- tesbih olunur .'
وقوله: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) أي: وما من شيء من المخلوقات إلا يسبح بحمد الله (وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ) أي: لا تفقهون تسبيحهم أيها الناس؛ لأنها بخلاف لغتكم. وهذا عام في الحيوانات والنبات والجماد، وهذا أشهر القولين، كما ثبت في صحيح البخاري، عن ابن مسعود أنه قال: كنا نسمع تسبيح الطعام وهو يُؤكل .
(وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) kavli; yani yaratılmış hiçbir şey yoktur ki Allah'a hamd ile tesbih etmesin . (وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ) Yani: Ey insanlar, onların tesbihini siz anlayamazsınız; çünkü onlar sizin dilinizden farklıdır. Bu durum hayvanlar , bitkiler ve cansız varlıklar hakkında geneldir ve iki görüşten en meşhur olanı budur. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de İbn Mes'ûd'dan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: 'Biz yenilmekte olan yemeğin tesbihini işitirdik' .
وفي حديث أبي ذر: أن النبي ﷺ أخذ في يده حصيات، فسمع لهن تسبيح كحنين النحل، وكذا يد أبي بكر وعمر وعثمان، ﵃ [أجمعين] ، وهو حديث مشهور في المسانيد .
Ebû Zer hadisinde ise: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem eline çakıl taşları aldı da onlardan arı uğultusu gibi tesbih sesi işitildi; aynı şey Ebû Bekr, Ömer ve Osman'ın -Allah [hepsinden] razı olsun- elinde de gerçekleşti. Bu, Müsnedler'de meşhur bir hadistir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا ابن لَهيعة، حدثنا زَبَّان، عن سهل بن معاذ بن أنس، عن أبيه ﵁، عن رسول الله ﷺ أنه مَرّ على قوم وهم وقوف على دوابّ لهم ورواحل، فقال لهم: "اركبوها سالمة، ودعوها سالمة، ولا تتخذوها كراسي لأحاديثكم في الطرق والأسواق، فرب مركوبة خير من راكبها، وأكثر ذكرا لله تعالى منه" .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize İbn Lehîa anlattı, bize Zebbân, Sehl b. Muâz b. Enes'ten, o babasından radıyallâhu anh, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki; Resûlullah binek ve develerinin üzerinde durmakta olan bir topluluğun yanından geçti ve onlara şöyle buyurdu: "Onlara (bineklerinize) sağlam ve sağlıklı olarak binin, onları sağlam ve sağlıklı olarak bırakın; yollarda ve çarşılarda onları sohbetleriniz için kürsü (oturak) edinmeyin. Zira nice binek vardır ki binicisinden daha hayırlıdır ve Allah Teâlâ'yı ondan daha çok zikreder" .
وفي سنن النسائي عن عبد الله بن عمرو قال: نهى رسول الله ﷺ عن قتل الضفدع، وقال: "نقيقها تسبيح" .
Sünen-i Nesâî'de Abdullah b. Amr'dan nakledildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbağanın öldürülmesini yasakladı ve: "Onun vıraklaması tesbihtir" buyurdu .
وقال قتادة، عن عبد الله بن بَابِي ، عن عبد الله بن عمرو: أن الرجل إذا قال: "لا إله إلا الله"، فهي كلمة الإخلاص التي لا يقبل الله من أحد عملا حتى يقولها. وإذا قال: "الحمد لله" فهي كلمة الشكر التي لم يشكر الله عبد قط حتى يقولها، وإذا قال: "الله أكبر" فهي تملأ ما بين السماء والأرض، وإذا قال: "سبحان الله"، فهي صلاة الخلائق التي لم يَدْع الله أحدًا من خلقه إلا قَرّره بالصلاة والتسبيح. وإذا قال: "لا حول ولا قوة إلا بالله "، قال: أسلم عبدي واستسلم.
Katâde, Abdullah b. Bâbî'den , o da Abdullah b. Amr'dan nakletti ki: Bir kimse "Lâ ilâhe illallâh" dediğinde, bu Allah'ın onu söylemedikçe kimseden bir ameli kabul etmediği ihlâs kelimesidir. "Elhamdülillâh" dediğinde, bir kul onu söylemedikçe Allah'a asla şükretmiş sayılmadığı şükür kelimesidir. "Allâhu ekber" dediğinde, yer ile gök arasını doldurur . "Sübhânallâh" dediğinde, bu yaratılmışların duası/namazıdır ki Allah yarattıklarından hiç kimseyi [kendi haline] bırakmamış, mutlaka ona namazı ve tesbihi ikrar ettirmiştir. "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh" dediğinde ise [Allah]: "Kulum teslim oldu ve boyun eğdi" buyurur.
وقال الإمام أحمد: حدثنا وهب بن جرير، حدثنا أبي، سمعت الصَّقْعَبَ بن زُهير [يحدث] عن زيد بن أسلم، عن عطاء بن يسار، عن عبد الله بن عمرو قال: أتى النبي ﷺ أعرابيّ عليه جبة
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr rivayet etti, [o dedi ki:] bize babam rivayet etti, [o da dedi ki:] es-Sak'ab b. Züheyr'i Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Abdullah b. Amr'dan [şöyle rivayet ederken] işittim: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e üzerinde bir cübbe bulunan bedevî bir adam geldi...
من طيالسة مكفوفة بديباج -أو: مزورة بديباج -فقال: إن صاحبكم هذا يريد أن يرفع كل راع ابن راع، ويضع كل رأس ابن رأس. فقام إليه النبي ﷺ مغضبًا، فأخذ بمجامع جبته فاجتذبه، فقال: "لا أرى عليك ثياب من لا يعقل". ثم رجع رسول الله ﷺ فجلس فقال: "إن نوحًا، ﵇، لما حضرته الوفاة، دعا ابنيه فقال: إني قاص عليكما الوصية: آمركما باثنتين وأنهاكما عن اثنتين: أنهاكما عن الشرك بالله والكبر، وآمركما بلا إله إلا الله، فإن السماوات والأرض وما بينهما لو وضعت في كفة الميزان، ووضعت لا إله إلا الله في الكفة الأخرى، كانت أرجح، ولو أن السماوات والأرضِ كانتا حلقة، فوضعت لا إله إلا الله عليهما لفصمتهما أو لقصمتهما. وآمركما بسبحان الله وبحمده، فإنها صلاة كل شيء، وبها يرزق كل شيء" .
...kolları ve yakası ipekle çevrilmiş -veya yakası ipekli- taylasan kumaşından [bir cübbe vardı]. Dedi ki: "Şu arkadaşınız her çoban oğlu çobanı yükseltmek, her reis oğlu reisi de alçaltmak istiyor." Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem öfkeyle ona doğru kalktı, cübbesinin yakasından tutup onu kendine çekti ve: "Senin üzerinde aklı başında olmayan kimselerin elbiselerini görmeyeyim!" buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönüp oturdu ve şöyle buyurdu: "Nûh aleyhisselâm'ın vefatı yaklaştığında iki oğlunu çağırdı ve şöyle dedi: 'Size vasiyetimi bildiriyorum: Size iki şeyi emreder, iki şeyi de yasaklarım. Size Allah'a ortak koşmayı ve kibri yasaklarım. Size 'Lâ ilâhe illallâh'ı emrederim; çünkü gökler, yer ve ikisi arasındakiler terazinin bir kefesine, 'Lâ ilâhe illallâh' da diğer kefesine konsa [bu kelime] daha ağır basardı. Şayet gökler ve yer bir halka olsaydı , 'Lâ ilâhe illallâh' üzerlerine konulsaydı onları kırar veya parçalardı. Size 'Sübhânallâhi ve bihamdihî'yi de emrederim; zira o her şeyin duasıdır/tesbihidir ve her şey onunla rızıklandırılır'" .
ورواه الإمام أحمد، أيضا، عن سليمان بن حرب، عن حماد بن زيد، عن الصَّقْعَب بن زهير، به أطول من هذا. تفرد به .
İmâm Ahmed bunu ayrıca Süleymân b. Harb'den, o Hammâd b. Zeyd'den, o es-Sak'ab b. Züheyr'den aynı isnadla bundan daha uzun olarak rivayet etmiştir. Bunda teferrüd etmiştir .
وقال ابن جرير: حدثني نصر بن عبد الرحمن الأوْدِيّ، حدثنا محمد بن يَعْلى، عن موسى بن عبيدة، عن زيد بن أسلم، عن جابر بن عبد الله، ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: "ألا أخبركم بشيء أمر به نوح ابنه؟ إن نوحا، ﵇، قال لابنه: يا بني، آمرك أن تقول: سبحان الله، فإنها صلاة الخلق وتسبيح الخلق، وبها يرزق الخلق، قال الله تعالى: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) إسناده فيه ضعف، فإن الرّبذي ضعيف عند الأكثرين.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattı, bize Muhammed b. Ya'lâ, Mûsâ b. Ubeyde'den, o Zeyd b. Eslem'den, o Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu anh nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Size Nûh'un oğluna emrettiği bir şeyi haber vereyim mi? Nûh aleyhisselâm oğluna dedi ki: 'Yavrucuğum! Sana 'Sübhânallâh' demeni emrederim; çünkü bu yaratılmışların duası ve yaratılmışların tesbihidir ve yaratılmışlar onunla rızıklandırılır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ)'" . Bu isnadda zayıflık vardır; zira er-Rebezî çoğunluğun katında zayıftır.
وقال عكرمة في قوله تعالى: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) قال: الأسطوانة تسبح، والشجرة تسبح -الأسطوانة: السارية.
İkrime, Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) kavli hakkında şöyle demiştir: "Direk tesbih eder, ağaç tesbih eder -üstüvâne: direk demektir-."
وقال بعض السلف: إن صرير الباب تسبيحه، وخرير الماء تسبيحه، قال الله تعالى: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ)
Selef'ten bazıları şöyle demiştir: Kapının gıcırtısı onun tesbihi, suyun şırıltısı da onun tesbihidir. Allah Teâlâ: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) buyurmuştur.
وقال سفيان الثوري، عن منصور، عن إبراهيم قال: الطعام يسبح.
Süfyân es-Sevrî, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den nakletti; o: "Yemek tesbih eder" demiştir.
ويشهد لهذا القول آية السجدة أول [سورة] الحج.
Hac [suresinin] başındaki secde ayeti de bu görüşe şahitlik etmektedir.
وقال آخرون: إنما يسبح ما كان فيه روح. يعنون من حيوان أو نبات.
Başkaları ise şöyle demiştir: Yalnızca kendisinde can (ruh) bulunan varlıklar tesbih eder. Bununla hayvanları ve bitkileri kastetmektedirler.
وقال قتادة في قوله: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) قال: كل شيء فيه الروح يسبح من شجر أو شيء فيه.
Katâde, { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu överek tesbih etmesin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "İster ağaç olsun, isterse kendisinde can bulunan herhangi bir şey olsun, içinde ruh (can) taşıyan her şey tesbih eder."
وقال الحسن، والضحاك في قوله: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) قالا كل شيء فيه الروح.
Hasan ve Dahhâk: (وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) kavli hakkında: "İçinde ruh olan her şeydir" demişlerdir.
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن حميد، حدثنا يحيى بن واضح وزيد بن حباب قالا حدثنا جرير أبو الخطاب قال: كنا مع يزيد الرَّقاشي، ومعه الحسن في طعام، فقدموا الخوان، فقال يزيد الرقاشي: يا أبا سعيد، يسبح هذا الخِوَان؟ فقال: كان يسبح مرة .
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, bize Yahyâ b. Vâzıh ve Zeyd b. Hubâb anlattılar; dediler ki: Bize Cerîr Ebü'l-Hattâb anlattı ve dedi ki: Yezîd er-Rakaşî ile beraberdik, yanında Hasan da vardı ve bir yemekteydik. Önümüze sofra (hıvân) getirdiler. Yezîd er-Rakaşî: "Ey Ebû Saîd! Bu sofra tesbih eder mi?" dedi. O da: "Bir zamanlar tesbih ederdi" dedi .
قلت: الخِوَان هو المائدة من الخشب. فكأن الحسن، ﵀، ذهب إلى أنه لما كان حيا فيه خضرة، كان يسبح، فلما قطع وصار خشبة يابسة انقطع تسبيحه. وقد يستأنس لهذا القول بحديث ابن عباس، ﵄، أن رسول الله ﷺ مر بقبرين فقال: "إنهما ليعذبان، وما يعذبان في كبير ، أما أحدهما فكان لا يَسْتَتر من البول، وأما الآخر فكان يمشي بالنميمة". ثم أخذ جريدة رطبة، فشقها نصفين، ثم غرز في كل قبر واحدة، ثم قال: "لعله يخفف عنهما ما لم ييبسا". أخرجاه في الصحيحين .
Derim ki: Hıvân (الخِوَان), ahşaptan sofradır. Sanki Hasan -rahimehullâh-, ağaç canlı olup yeşilliği varken tesbih ettiği, kesilip kuru bir tahta haline gelince tesbihinin kesildiği görüşüne meyletmiştir. Bu görüşe, İbn Abbâs'ın -radıyallâhu anhümâ- naklettiği şu hadisle destek aranabilir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki kabrin yanından geçti ve şöyle buyurdu: "Şüphesiz bu ikisi azap çekmektedirler; ama azap çekmeleri büyük bir günahtan dolayı da değildir . Onlardan biri idrardan sakınmazdı, diğeri ise dedikodu (nemîme) taşırdı ." Sonra yaş bir hurma dalı aldı, onu ikiye böldü ve her bir kabre birer parçasını dikti. Sonra: "Kurumadıkları müddetçe belki azapları hafifletilir" buyurdu. Bu hadisi Buhârî ve Müslim rivayet etmişlerdir .
قال بعض من تكلم على هذا الحديث من العلماء: إنما قال: "ما لم ييبسا" لأنهما يسبحان ما دام فيهما خضرة، فإذا يبسا انقطع تسبيحهما، والله أعلم.
Bu hadis hakkında konuşan bazı âlimler şöyle demiştir: Resûlullah'ın "Kurumadıkları müddetçe" demesi, yeşillikleri devam ettiği sürece tesbih etmelerinden dolayıdır; kuruduklarında ise tesbihleri kesilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقوله [تعالى] (إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا) أي: أنه [تعالى] لا يعاجل من عصاه بالعقوبة، بل يؤجله وينظره، فإن استمر على كفره وعناده أخذه أخذ عزيز مقتدر، كما جاء في الصحيحين: "إن الله ليملي للظالم، حتى إذا أخذه لم يفلته". ثم قرأ رسول الله ﷺ: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [هود: ١٠٢] الآية، وقال [الله] تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} [الحج: ٤٨]. ومن أقلع عما هو فيه من كفر أو عصيان، ورجع إلى الله وتاب إليه، تاب عليه، كما قال تعالى: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} [النساء: ١١٠].
[Allah Teâlâ'nın] (إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا) kavli; yani O [Teâlâ] , kendisine isyan edeni cezalandırmada acele etmez, aksine ona mühlet verir ve erteler. Eğer küfründe ve inadında ısrar ederse, onu mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalar. Nitekim Sahîhayn'da şöyle gelmiştir: "Allah zalime mühlet verir; fakat bir de yakaladı mı artık onu bırakmaz." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} “Halkı zalim olan şehirleri yakaladığı zaman, Rabbinin yakalaması işte böyledir! Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir.” [Hûd: 102] ayetini okudu. [Allah] Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} “Zalim oldukları halde kendilerine mühlet verdiğim, sonra da kendilerini yakalayıverdiğim nice beldeler vardır! Dönüş yalnız banadır.” [Hac: 48]. İçinde bulunduğu küfürden veya isyandan vazgeçip Allah'a dönen ve O'na tövbe eden kimsenin tövbesini Allah kabul eder. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhametli bulur.” [Nisâ: 110].
وقال هاهنا: (إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا) كما قال في آخر فاطر: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} إلى أن قال: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا} [فاطر: ٤١ - ٤٥].
Burada da: (إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا) buyurmuştur; tıpkı Fâtır suresinin sonunda şöyle buyurduğu gibi: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun, eğer onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayıcıdır.” devamla şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا} “Eğer Allah, kazandıkları yüzünden insanları hemen cezalandıracak olsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat O, onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman [gereğini yapar]. Şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.” [Fâtır: 41 - 45].
{وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥) وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا (٤٦)}
{وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥) وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا (٤٦)} “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz. (45) Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarına dönüp kaçarlar. (46)”
يقول تعالى لرسوله محمد ﷺ: وإذا قرأت -يا محمد -على هؤلاء المشركين القرآن، جعلنا بينك وبينهم حجابا مستورًا.
Allah Teâlâ Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sen bu müşriklere Kur'an okuduğun zaman, seninle onların arasına görünmez bir perde çekeriz.
قال قتادة، وابن زيد: هو الأكنّة على قلوبهم، كما قال تعالى: {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ} [فصلت: ٥] أي: مانع حائل أن يصل إلينا مما تقول شيء.
Katâde ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: O, kalplerinin üzerindeki örtülerdir; tıpkı Teâlâ'nın şöyle buyurduğu gibi: {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ} “Dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır.'” [Fussilet: 5] Yani: Söylediğin şeylerden bize herhangi bir şeyin ulaşmasına mani olan bir engeldir .
وقوله: (حِجَابًا مَسْتُورًا) أي: بمعنى ساتر، كميمون ومشئوم، بمعنى: يامن وشائم؛ لأنه من يَمنهم وشَأمَهم.
(حِجَابًا مَسْتُورًا) kavli; yani "sâtir" (örten/perdeleyen) anlamındadır. Nitekim meymûn (uğurlu) ve meş'ûm (uğursuz) kelimelerinin yâmin ve şâim anlamına gelmesi gibidir; çünkü bu, onların uğur ve uğursuzluğundan ileri gelir.
وقيل: مستورًا عن الأبصار فلا تراه، وهو مع ذلك حجاب بينهم وبين الهدى، ومال إلى ترجيحه ابن جرير، ﵀.
Bir diğer görüşe göre: Gözlerden gizlenmiştir (mestûr), bu yüzden onu görmezler; bununla birlikte o, hidayet ile onların arasında bir perdedir. İbn Cerîr -rahimehullâh- bu görüşü tercih etmeye meyletmiştir.
وقال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا أبو موسى الهروي إسحاق بن إبراهيم، حدثنا سفيان، عن الوليد بن كثير، عن يزيد بن تدرس، عن أسماء بنت أبي بكر [الصديق] ﵂ ، قالت: لما نزلت {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} [سورة المسد] جاءت العوراء أم جميل ولها ولوَلة، وفي يدها فِهْر وهي تقول: مُدَمَّما أتينا -أو: أبينا، قال أبو موسى: الشك مني -ودينه قَلَيْنَا، وأمره عصينا. ورسول الله جالس، وأبو بكر إلى جنبه -أو قال: معه -قال: فقال أبو بكر: لقد أقبلت هذه وأنا أخاف أن تراك، فقال: "إنها لن تراني"، وقرأ قرآنا اعتصم به منها: (وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا). قال: فجاءت حتى قامت على أبي بكر، فلم تر النبيّ ﷺ، فقالت: يا أبا بكر، بلغني أن صاحبك هجاني. فقال أبو بكر: لا ورب هذا البيت ما هجاك. قال: فانصرفت وهي تقول: لقد علمت قريش أني بنت سيدها .
Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî dedi ki: Bize Ebû Mûsâ el-Herevî İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Süfyân, Velîd b. Kesîr'den, o Yezîd b. Tedres'ten, o da Ebû Bekr [es-Sıddîk]'ın kızı Esmâ'dan -radıyallâhu anhümâ- nakletti; o şöyle demiştir: {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da!” [Tebbet Suresi] indiğinde, şaşı gözlü Ümmü Cemîl feryat figan ederek ve elinde bir taş parçasıyla çıkageldi; şöyle diyordu: "Yerilmişe (Müzemmem'e) geldik -veya karşı çıktık; Ebû Mûsâ: 'Şüphe benden kaynaklanıyor' demiştir-, dininden nefret ettik ve emrine isyan ettik!" Resûlullah oturuyordu, Ebû Bekr de onun yanındaydı -veya onunla beraberdi-. Ebû Bekr: "Şu kadın geldi, seni görmesinden korkuyorum" dedi. Resûlullah: "O beni kesinlikle göremez" buyurdu ve ondan korunmak için Kur'an'dan: (وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا) ayetini okudu. Kadın gelip Ebû Bekr'in başında dikildi, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i göremedi ve: "Ey Ebû Bekr! Duyduğuma göre arkadaşın beni hicvetmiş" dedi. Ebû Bekr de: "Hayır, şu Beyt'in Rabbine yemin olsun ki o seni hicvetmedi" dedi. Esmâ dedi ki: Bunun üzerine kadın şöyle diyerek dönüp gitti: "Kureyş benim onların efendisinin kızı olduğumu elbette bilmektedir ."
وقوله: (وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً): جمع "كنان"، الذي يغشى القلب (أَنْ يَفْقَهُوهُ) أي: لئلا يفهموا القرآن (وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا) وهو الثقْل الذي يمنعهم من سماع القرآن سماعًا ينفعهم ويهتدون به.
(وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً) kavli; "ekinneten", kalbi örten "kinân" kelimesinin çoğuludur. (أَنْ يَفْقَهُوهُ) Yani: Kur'an'ı anlamasınlar diye. (وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا) Bu ise, kendilerine fayda verecek ve onunla hidayete erecekleri şekilde Kur'an'ı dinlemelerine engel olan ağırlıktır.
وقوله: (وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ) أي: إذا وحَّدت الله في تلاوتك، وقلت: "لا إله إلا الله" (وَلَّوْا) أي: أدبروا راجعين (عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا) ونفور: جمع نافر، كقعود جمع قاعد، ويجوز أن يكون مصدرًا من غير الفعل، والله أعلم، كما قال تعالى: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} [الزمر: ٤٥].
(وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ) kavli; yani tilavetinde Allah'ı birleyip "Lâ ilâhe illallâh" dediğin zaman. (وَلَّوْا) Yani: Geri dönüp arkalarını dönerler. (عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا) "Nüfûr", tıpkı "kāid"in çoğulunun "kuûd" olması gibi "nâfir"in çoğuludur; fiilin dışından bir masdar olması da caizdir, doğrusunu en iyi Allah bilir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “Allah tek başına anıldığı zaman, ahirete inanmayanların kalpleri daralır/huzursuz olur. O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen sevinirler.” [Zümer: 45].
قال قتادة في قوله: (وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا) إن المسلمين لما قالوا: "لا إله إلا الله"، أنكر ذلك المشركون، وكبرت عليهم، وضاقها إبليس وجنوده، فأبى الله إلا أن يمضيها وينصرها ويُفْلجها ويظهرها على من ناوأها، إنها كلمة من خاصم بها فلج، ومن قاتل بها
Katâde, (وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا) kavli hakkında şöyle demiştir: "Müslümanlar 'Lâ ilâhe illallâh' dediğinde müşrikler bunu inkâr etti, bu kendilerine çok ağır geldi; İblis ve ordusu bundan büyük bir sıkıntı ve darlık duydu. Allah ise bu kelimeye muhalefet edip düşmanlık besleyenlere karşı onu yürürlükte kılmaktan, ona yardım etmekten, onu galip ve üstün kılmaktan başka bir şeye razı olmadı. Şüphesiz bu öyle bir kelimedir ki onunla hakkı savunan üstün gelir, onun uğrunda savaşan ise...
نصر، إنما يعرفها أهل هذه الجزيرة من المسلمين، التي يقطعها الراكب في ليال قلائل، ويسير الدهر في فئام من الناس، لا يعرفونها ولا يقرّون بها.
...yardım görür. Onu ancak bu yarımadadaki süvarinin birkaç gecede katettiği Müslümanlar bilir; oysa nice devirler boyunca insan toplulukları yaşar gider de onu ne bilirler ne de ikrar ederler.
قول آخر في الآية:
Ayet hakkında başka bir görüş:
وروى ابن جرير: حدثني الحسين بن محمد الذارع ، حدثنا روح بن المسيب أبو رجاء الكلبي، حدثنا عمرو بن مالك، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس في قوله: (وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا) هم الشياطين.
İbn Cerîr rivayet etti ki : Bize Hüseyn b. Muhammed ez-Zâri' anlattı, bize Ravh b. el-Müseyyeb Ebû Recâ el-Kelbî anlattı, bize Amr b. Mâlik, Ebü'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan: (وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا) kavli hakkında nakletti; o: "Onlar şeytanlardır" demiştir.
هذا غريب جدًا في تفسيرها، وإلا فالشياطين إذا قرئ القرآن، أو نودي بالأذان، أو ذكر الله، انصرفوا .
Bu, ayetin tefsiri konusunda oldukça gariptir; gerçi şeytanlar da Kur'an okunduğunda, ezan okunduğunda veya Allah zikredildiğinde dönüp kaçarlar .
{نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلا مَسْحُورًا (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا (٤٨)}.
{نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلا مَسْحُورًا (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا (٤٨)} “Onlar seni dinlerlerken ne maksatla dinlediklerini ve kendi aralarında fısıldaşırlarken o zalimlerin: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz!' dediklerini biz çok iyi biliyoruz. (47) Bak, senin için nasıl misaller getirdiler de saptılar! Artık hiçbir yol bulamazlar. (48)”
يخبر تعالى نبيه -صلوات الله [وسلامه] عليه -بما تناجى به رؤساء كفار قريش، حين جاءوا يستمعون قراءة رسول الله ﷺ سرًا من قومهم، بما قالوا من أنه رجل مسحور، من السّحر على المشهور، أو من "السَّحْر"، وهو الرئة، أي: إن تتبعون -إن اتبعتم محمدًا - (إِلا بَشَرًا) يأكل [ويشرب] ، كما قال الشاعر :
Teâlâ Nebîsi'ne -Allah'ın salât [ve selâmı] onun üzerine olsun- Kureyş kâfirlerinin ileri gelenlerinin, kavimlerinden gizlice Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuyuşunu dinlemeye geldiklerinde aralarında ne fısıldaştıklarını; meşhur görüşe göre sihirden (büyülenmiş) veya akciğer anlamına gelen "es-sehr"den türeyerek onun büyülenmiş/iç organı olan bir adam olduğunu söylediklerini haber vermektedir. Yani: Şayet Muhammed'e uyarsanız, yiyip [içen] (إِلا بَشَرًا) [bir insandan başkasına uymazsınız], nitekim şair şöyle demiştir :
فَإن تَسألينا فيم نَحْنُ فَإنَّنا … عصافيرُ مِنْ هَذا الأنَام المُسَحَّر
Şayet bizim ne durumda olduğumuzu sorarsan, şüphesiz biz / Yiyip içen (akciğeri olan) şu yaratılmışlar arasındaki serçeler gibiyiz.
وقال الراجز
Recez şairi de şöyle demiştir
ونُسْحَر بالطَّعام وبالشراب
Ve biz yiyecekle, içecekle besleniriz
أي: نُغذى: وقد صوب هذا القول ابنُ جرير، وفيه نظر؛ لأنهم إنما أرادوا هاهنا أنه مسحور له رئي يأتيه بما استمعوه من الكلام الذي يتلوه ومنهم من قال: "شاعر"، ومنهم من قال: "كاهن"، ومنهم من قال: "مجنون"، ومنهم من قال: "ساحر"؛ ولهذا قال تعالى: (انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأمْثَالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا) أي: فلا يهتدون إلى الحق، ولا يجدون إليه مخلصًا.
Yani: Besleniriz. İbn Cerîr bu görüşü isabetli bulmuştur; ancak bunda durup düşünmek gerekir (ihtilaflıdır). Çünkü onlar burada onun büyülenmiş olduğunu, okuduğu ve kendilerinin dinlediği o sözleri ona getiren bir cin irtibatçısı (re'î) bulunduğunu kastetmişlerdir. Nitekim onlardan kimisi "şair", kimisi "kâhin", kimisi "mecnun", kimisi de "sihirbaz" demiştir. Bu sebeple Teâlâ: (انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأمْثَالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا) buyurmuştur. Yani: Hakka ulaşıp hidayet bulamazlar ve ona giden bir çıkış yolu bulamazlar.
قال محمد بن إسحاق في السيرة: حدثني محمد بن مسلم بن شهاب الزهري، أنه حُدث أن أبا سفيان بن حرب، وأبا جهل بن هشام، والأخنس بن شَرِيق بن عمرو بن وهب الثقفي، حليف ابن زهرة، خرجوا ليلة ليستمعوا من رسول الله ﷺ، وهو يصلي بالليل في بيته، فأخذ كل واحد
Muhammed b. İshâk es-Sîre'de şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Müslim b. Şihâb ez-Zührî rivayet edip kendisine şöyle anlatıldığını aktardı: Ebû Süfyân b. Harb, Ebû Cehil b. Hişâm ve İbn Zühre'nin müttefiki olan el-Ahnes b. Şerîk b. Amr b. Vehb es-Sekafî; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin evinde namaz kılarken onu dinlemek üzere bir gece çıktılar ve her biri
منهم مجلسًا يستمع فيه، وكلُّ لا يعلم بمكان صاحبه، فباتوا يستمعون له، حتى إذا طلع الفجر تفرّقوا. حتى إذا جمعتهم الطريق، فتلاوموا، وقال بعضهم لبعض: لا تعودوا، فلو رآكم بعض سفهائكم لأوقعتم في نفسه شيئًا، ثم انصرفوا. حتى إذا كانت الليلة الثانية عاد كل رجل منهم إلى مجلسه، فباتوا يستمعون له، حتى إذا طلع الفجر تفرقوا حتى إذا جمعتهم الطريق فقال بعضهم لبعض مثل ما قال أول مرة، ثم انصرفوا. حتى إذا كانت الليلة الثالثة، أخذ كل رجل منهم مجلسه، فباتوا يستمعون له، حتى إذا طلع الفجر تفرقوا، فجَمعهم الطريق فقال بعضهم لبعض: لا نبرح حتى نتعاهد لا نعود، فتعاهدوا على ذلك، ثم تفرقوا.
...dinlemek üzere bir yer tuttu; hiçbiri diğerinin yerinden haberdar değildi. Gece boyunca onu dinlediler. Fecir doğunca ayrıldılar; yolda karşılaştıklarında birbirlerini kınadılar ve birbirlerine şöyle dediler: "Bir daha yapmayın! Zira ayak takımınızdan (akılsızlarınızdan) biri sizi görse, aklına bir şey sokmuş olursunuz." Sonra ayrılıp gittiler. İkinci gece olunca, her biri yine yerine döndü ve gece boyunca onu dinlediler. Fecir doğunca ayrıldılar; yolda karşılaştıklarında birbirlerine ilk sefer söylediklerinin aynısını söylediler, sonra ayrıldılar. Üçüncü gece olunca, her biri yine yerini aldı ve gece boyunca onu dinlediler. Fecir doğunca ayrıldılar; yolda karşılaştıklarında birbirlerine: "Bir daha gelmeyeceğimize dair sözleşmedikçe buradan ayrılmayalım" dediler. Bunun üzerine sözleştiler ve sonra dağıldılar.
فلما أصبح الأخنس بن شَريق أخذ عصاه، ثم خرج حتى أتى أبا سفيان بن حرب في بيته، فقال: أخبرني يا أبا حنظلة عن رأيك فيما سمعت من محمد؟ قال: يا أبا ثعلبة، والله لقد سمعتُ أشياء أعرفها وأعرف ما يُراد بها، وسمعتُ أشياء ما عرفتُ معناها، ولا ما يراد بها. قال الأخنس: وأنا والذي حَلفت به. قال: ثم خرج من عنده حتى أتى أبا جهل، فدخل عليه بيته، فقال: يا أبا الحكم، ما رأيك فيما سمعت من محمد؟ قال: ماذا سمعتُ؟! تنازعنا نحن وبنو عبد مناف الشرف: أطعموا فأطعمنا، وحملوا فحملنا، وأعطوا فأعطينا، حتى إذا تجاثينا على الرُّكب، وكنا كفَرَسي رِهان قالوا: منا نبي يأتيه الوحي من السماء، فمتى ندرك هذه؟ والله لا نؤمن به أبدا ولا نصدقه. قال: فقام عنه الأخنس وتركه .
Sabah olunca el-Ahnes b. Şerîk bastonunu alıp çıktı ve Ebû Süfyân b. Harb'in evine vardı. Dedi ki: "Ey Ebû Hanzala! Muhammed'den dinlediklerin hakkında görüşün nedir, bana söyle?" Ebû Süfyân: "Ey Ebû Sa'lebe! Vallahi öyle şeyler dinledim ki onları da ne kastedildiğini de biliyorum; öyle şeyler de dinledim ki ne manasını ne de ne kastedildiğini anladım" dedi. el-Ahnes: "Yemin ettiğin Zât'a andolsun ki ben de öyleyim!" dedi. el-Ahnes onun yanından çıkıp Ebû Cehil'e geldi, evine girdi ve: "Ey Ebü'l-Hakem! Muhammed'den dinlediklerin hakkında ne dersin?" dedi. Ebû Cehil şöyle dedi: "Ne mi duydum?! Biz ve Abdümenâfoğulları şeref konusunda yarıştık durduk: Onlar yemek yedirdi, biz de yedirdik; onlar [insanların yükünü] yüklendi, biz de yüklendik; onlar ihsanda bulundu, biz de bulunduk. Nihayet diz dize geldik ve yarış atı gibi baş başa olduğumuz bir anda dediler ki: 'Bizden, kendisine gökten vahiy gelen bir peygamber çıktı!' Biz buna ne zaman yetişebiliriz? Vallahi ona asla inanmayız ve onu asla tasdik etmeyiz!" el-Ahnes onun yanından kalkıp onu bıraktı .
{وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٤٩)}
{وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٤٩)} “Ve dediler ki: 'Biz bir kemik ve ufalanmış toprak yığını haline geldikten sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' (49)”
يقول تعالى مخبرًا عن الكفار المستبعدين وقوع المعاد، القائلين استفهام إنكار منهم لذلك: (أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا) أي: ترابًا. قاله مجاهد.
Allah Teâlâ, öldükten sonra dirilmeyi (meâd) uzak gören ve bunu inkâri bir soruyla dile getiren kâfirleri haber vererek şöyle buyurmaktadır: (أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا) Yani: Toprak [olduğumuz zaman mı?] Bunu Mücâhid söylemiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: غبارًا.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [bunun]: "Toz toprak" [anlamına geldiğini] nakletmiştir.
(أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ) أي: يوم القيامة (خَلْقًا جَدِيدًا) أي: بعد ما بلينا وصرنا عدمًا لا يذكر. كما أخبر عنهم في الموضع الآخر: {يَقُولُونَ أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ * أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً * قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ} [النازعات: ١٠ - ١٢] قال تعالى : {وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} [يس: ٧٨، ٧٩].
(أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ) Yani: Kıyamet günü [mü diriltileceğiz?] (خَلْقًا جَدِيدًا) Yani: Çürüyüp yok olduktan ve anılmaz hale geldikten sonra. Nitekim başka bir yerde onlar hakkında şöyle haber vermiştir: {يَقُولُونَ أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ * أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً * قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ} “Derler ki: 'Biz gerçekten eski halimize mi döndürüleceğiz? Çürümüş kemikler haline geldikten sonra mı?' 'O takdirde bu, ziyanlı bir dönüştür' dediler.” [Nâziât: 10 - 12]. Teâlâ şöyle buyurmuştur : {وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi: 'Çürümüş gitmiş kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecek. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.'” [Yâsîn: 78, 79].
{قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا (٥٠) أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا (٥١) يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا (٥٢)}.
{قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا (٥٠) أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا (٥١) يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا (٥٢)} “De ki: 'İster taş olun, ister demir! Yahut gönlünüzde [yeniden dirilmesi] imkânsız gibi büyüyen başka bir yaratık olun!' Diyecekler ki: 'Bizi kim [hayata] geri döndürecek?' De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!' Bunun üzerine sana [alaylı bir tavırla] başlarını sallayacak ve: 'Ne zaman o?' diyecekler. De ki: 'Belki de pek yakındır! Sizi çağıracağı gün, O'na hamdederek [çağrısına] icabet edersiniz ve [dünyada] ancak pek az bir süre kaldığınızı zannedersiniz.'”
وهكذا أمر رسوله ههنا أن يجيبهم فقال: (قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا) وهما أشد امتناعا من العظام والرفات (أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ)
Burada da Resûlü'ne onlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurmuştur: (قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا) Bu ikisi , kemik ve ufalanmış topraktan [dirilmeye] çok daha uzaktır. (أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ)
قال ابن إسحاق عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: سألت ابن عباس عن ذلك فقال: هو الموت.
İbn İshâk, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: İbn Abbâs'a bunu sordum, o da: "O ölümdür" dedi.
وروى عطية، عن ابن عمر أنه قال في تفسير هذه الآية: لو كنتم موتى لأحييتكم. وكذا قال سعيد بن جبير، وأبو صالح، والحسن، وقتادة، والضحاك.
Atıyye, İbn Ömer'den naklettiğine göre o bu ayetin tefsirinde: "Ölüm dahi olsaydınız sizi diriltirdim" demiştir. Saîd b. Cübeyr, Ebû Sâlih, Hasan, Katâde ve Dahhâk da böyle söylemişlerdir.
ومعنى ذلك: أنكم لو فرضتم أنكم لو صِرْتُم مَوْتًا الذي هو ضد الحياة لأحياكم الله إذا شاء، فإنه لا يمتنع عليه شيء إذا أراده.
Bunun manası şudur: Farzımuhal siz hayatın zıddı olan ölüme dönüşmüş olsaydınız bile, Allah dilediğinde sizi yine diriltirdi; çünkü O bir şeyi dilediği zaman O'na hiçbir şey engel olamaz .
وقد ذكر بن جرير [هاهنا] حديث: "يجاء بالموت يوم القيامة كأنه كَبْش أملح، فيوقف بين الجنة والنار، ثم يقال: يا أهل الجنة، أتعرفون هذا؟ فيقولون: نعم. ثم يقال: يا أهل النار، أتعرفون هذا؟ فيقولون: نعم. فيذبح بين الجنة والنار، ثم يقال: يا أهل الجنة، خلود بلا موت، ويا أهل النار، خلود بلا موت" .
İbn Cerîr [burada] şu hadisi zikretmiştir: "Kıyamet günü ölüm, alaca bir koç suretinde getirilir; Cennet ile Cehennem arasında durdurulur. Sonra: 'Ey Cennet ehli! Bunu tanıyor musunuz?' denilir. Onlar: 'Evet' derler. Sonra: 'Ey Cehennem ehli! Bunu tanıyor musunuz?' denilir. Onlar da: 'Evet' derler. Bunun üzerine Cennet ile Cehennem arasında boğazlanır. Sonra şöyle denilir: 'Ey Cennet ehli! Artık ölüm olmaksızın ebediyet vardır. Ey Cehennem ehli! Artık ölüm olmaksızın ebediyet vardır'" .