الثاني: أن سياق الحديث إنما هو لأجل استثبات أنه يحفظ تلك السور عن ظهر قلب؛ ليمكنه تعليمها لزوجته، وليس المراد هاهنا: أن هذا أفضل من التلاوة نظرا، ولا عدمه والله ﷾ أعلم.
İkincisi: Hadisin bağlamı, hanımına öğretebilmesi için o sureleri ezberden bilip bilmediğini teyit etmek içindir. Burada kastedilen, bunun [ezberden okumanın] bakarak tilavet etmekten daha faziletli olduğu veya olmadığı değildir . Doğrusunu en iyi Allah azze ve celle bilir.
استذكار القرآن وتعاهده
Kur'an'ı Hatırda Tutmak ve Onu Düzenli Olarak Tekrarlamak (Taahhüd Etmek)
حدثنا عبد الله بن يوسف، أخبرنا مالك، عن نافع، عن ابن عمر؛ أن رسول الله ﷺ قال: " إنما مثل صاحب القرآن كمثل صاحب الإبل المعقَّلة، إن عاهد عليها أمسكها، وإن أطلقها ذهبت " هكذا رواه مسلم والنسائي من حديث مالك [به]. وقال الإمام أحمد حدثنا عبد الرزاق، حدثنا معمر، عن أيوب، عن نافع، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: " مثل القرآن إذا عاهد عليه صاحبه فقرأه بالليل والنهار، كمثل رجل له إبل، فإن عقلها حفظها، وإن أطلق عقالها ذهبت، فكذلك صاحب القرآن ". أخرجاه، قاله ابن الجوزي في جامع المسانيد، وإنما هو من أفراد مسلم من حديث عبد الرزاق به وحدثنا محمد بن عرعرة، حدثنا شعبة، عن منصور، عن أبي وائل،
Bize Abdullah b. Yûsuf anlattı, bize Mâlik, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kur'an ehlinin durumu, bağlı develerin sahibine benzer; eğer onları gözetip kontrol altında tutarsa elinde tutmuş olur, şayet salıverirse kaçıp giderler.» Bunu Müslim ve Nesâî, Mâlik hadisinden [bu lafızla] böylece rivayet etmiştir. İmam Ahmed de şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sahibi Kur'an'ı gözetip gece gündüz okuduğu takdirde Kur'an'ın durumu, develeri olan bir adamın durumu gibidir; eğer onları bağlarsa elinde tutmuş olur, bağlarını çözerse kaçıp giderler. İşte Kur'an ehli de böyledir.» Bunu İbnü'l-Cevzî Câmiu'l-Mesânîd adlı eserinde [Buhârî ve Müslim'i kastederek] “Her ikisi de tahric etmiştir” şeklinde zikretmiştir; oysa bu rivayet, Abdürrezzâk'ın hadisinden [nakledilen tarikiyle] yalnızca Müslim'in tek başına tahric ettiği (münferid) rivayetlerindendir. Bize Muhammed b. Ar'are anlattı, bize Şu'be, Mansûr'dan, o da Ebû Vâil'den anlattı...
عن عبد الله قال: قال النبي ﷺ: " بئس ما لأحدهم أن يقول: نسيت آية كيت وكيت، بل نُسِيَ، واستذكروا القرآن فإنه أشد تفصِّيًا من صدور الرجال من النَّعم " .
Abdullah'tan [nakletti;] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Onlardan birinin 'Filan ve filan ayeti unuttum' demesi ne kötüdür! Aksine o unutturulmuştur. Kur'an'ı hatırda tutup tekrarlayınız; zira o, insanların göğüslerinden develerin [bağından] boşanıp kaçmasından daha hızlı kaçar" .
تابعه بشر. هو ابن محمد السختياني، عن ابن المبارك، عن شعبة.
Bişr -ki o İbn Muhammed es-Sahtiyânî'dir- İbnü'l-Mübârek'ten, o Şu'be'den [naklederek] ona mütâbaat etmiştir.
وقد رواه الترمذي عن محمود بن غيلان، عن أبي داود الطيالسي، عن شعبة به وقال: حسن صحيح. وأخرجه النسائي من رواية شعبة .
Tirmizî bunu Mahmûd b. Gaylân'dan, o Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'den, o Şu'be'den bu isnadla rivayet etmiş ve "hasen sahihtir" demiştir. Nesâî de Şu'be'nin rivayetinden tahric etmiştir .
وحدثنا عثمان، حدثنا جرير، عن منصور مثله. وتابعه ابن جريج عن عبدة، عن شقيق: سمعت عبد الله قال: سمعت النبي ﷺ وهكذا أسنده مسلم من حديث ابن جريج به ورواه النسائي في اليوم والليلة من حديث محمد بن جحادة، عن عبدة وهو ابن أبي لُبَابة به . وهكذا رواه مسلم عن عثمان وزهير بن حرب وإسحاق بن إبراهيم عن جرير به وستأتي رواية البخاري له عن أبي نعيم، عن سفيان الثوري، عن منصور به، والنسائي من رواية ابن عيينة عن منصور به، فقد رواه هؤلاء عن منصور به مرفوعا في رواية هؤلاء كلهم وقد رواه النسائي عن قتيبة، عن حماد بن زيد، عن منصور، عن أبي وائل، عن عبد الله موقوفا وهذا غريب وفي مسند أبي يعلى فإنما هو نَسِي بالتخفيف .
Bize Osman rivayet etti, bize Cerîr, Mansûr'dan aynısını rivayet etti. İbn Cüreyc de Abde'den, o Şakîk'ten: "Abdullah'tan işittim, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem işittiğini söyledi" diyerek ona mütâbaat etti . Müslim de İbn Cüreyc'in hadisinden bu isnadla böylece müsned kıldı . Nesâî de bunu el-Yevm ve'l-Leyle'de Muhammed b. Cuhâde'nin hadisinden, Abde'den -ki o İbn Ebî Lübâbe'dir- bu isnadla rivayet etti . Müslim de Osman, Züheyr b. Harb ve İshâk b. İbrâhîm'den, onlar Cerîr'den bu isnadla böyle rivayet etti . Buhârî'nin Ebû Nuaym'dan, onun Süfyân es-Sevrî'den, onun Mansûr'dan bu isnadla rivayeti ve Nesâî'nin İbn Uyeyne'den, onun Mansûr'dan rivayeti gelecektir; nitekim bunların hepsi bu isnadla Mansûr'dan merfû olarak rivayet etmişlerdir . Nesâî ise bunu Kuteybe'den, o Hammâd b. Zeyd'den, o Mansûr'dan, o Ebû Vâil'den, o Abdullah'tan mevkûf olarak rivayet etmiştir . Bu ise gariptir. Ebû Ya'lâ'nın Müsned'inde ise şeddesiz olarak "نَسِيَ / unuttu" şeklindedir .
حدثنا محمد بن العلاء، حدثنا أبو أسامة، عن بريد، عن أبي بردة، عن أبي موسى، عن النبي ﷺ قال: " تعاهدوا القرآن، فوالذي نفسي بيده، لهو أشد تَفصِّيا من الإبل في عقلها ". وهكذا رواه مسلم عن أبي كريب محمد بن العلاء وعبد الله بن برادٍ الأشعري، كلاهما عن أبي أسامة حماد بن أسامة به .
Bize Muhammed b. el-Alâ rivayet etti, bize Ebû Üsâme rivayet etti, Büreyd'den, o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem; buyurdu ki: "Kur'an'ı düzenli olarak tekrarlayıp gözetiniz (taahhüd ediniz). Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki o, develerin bağlarından boşanıp kaçmasından daha hızlı kaçar." Müslim de Ebû Küreyb Muhammed b. el-Alâ ve Abdullah b. Berrâd el-Eş'arî'den, her ikisi Ebû Üsâme Hammâd b. Üsâme'den bu isnadla böyle rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا علي بن إسحاق، حدثنا عبد الله بن المبارك، حدثنا موسى بن علي:
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ali b. İshâk rivayet etti, bize Abdullah b. el-Mübârek rivayet etti, bize Mûsâ b. Alî rivayet etti:
سمعت أبي يقول: سمعت عقبة بن عامر يقول: [قال رسول الله ﷺ] " تعلموا كتاب الله، وتعاهدوه وتغنوا به، فوالذي نفسي بيده، لهو أشد تفلتا من المخاض في العقل " .
Babamı şöyle derken işittim: Ukbe b. Âmir'i şöyle derken işittim: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki] : "Allah'ın Kitabı'nı öğreniniz, onu düzenli olarak tekrarlayınız ve onu güzel sesle/makamla okuyunuz. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki o, gebe develerin bağlarından boşanıp kaçmasından daha hızlı kaçar" .
ومضمون هذه الأحاديث الترغيب في كثرة تلاوة القرآن واستذكاره وتعاهده؛ لئلا يعرضه حافظه للنسيان فإن ذلك خطر كبير، نسأل الله العافية منه، فإنه قال الإمام أحمد:
Bu hadislerin muhtevası, Kur'an'ı çokça tilavet etmeye, onu hatırda tutmaya ve onu ezberleyenin unutmaya maruz bırakmaması için düzenli olarak tekrarlamaya teşvik etmektir ; çünkü bu büyük bir tehlikedir. Allah'tan bundan afiyet dileriz. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا خلف بن الوليد، حدثنا خالد، عن يزيد بن أبي زياد، عن عيسى بن فائد، عن رجل، عن سعد بن عبادة قال: قال رسول الله ﷺ: " ما من أمير عشرة إلا ويؤتى به يوم القيامة مغلولا لا يفكه عن ذلك الغل إلا العدل، وما من رجل قرأ القرآن فنسيه إلا لقي الله يوم القيامة يلقاه وهو أجذم " .
Bize Halef b. el-Velîd rivayet etti, bize Hâlid rivayet etti, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Îsâ b. Fâid'den, o bir adamdan, o Sa'd b. Ubâde'den; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "On kişiye emir olan hiçbir kimse yoktur ki, kıyamet günü elleri boynuna bağlı olarak getirilmesin; onu bu bağdan ancak adalet çözer. Kur'an'ı okuyup da [sonra] unutan hiçbir adam yoktur ki, kıyamet günü cüzzamlı/eli kolu kesik (eczam) olarak Allah'a kavuşmasın" .
هكذا رواه جرير بن عبد الحميد، ومحمد بن فضيل، عن يزيد بن أبي زياد، كما رواه خالد بن عبد الله . وقد أخرجه أبو داود عن محمد بن العلاء عن ابن إدريس، عن يزيد بن أبي زياد، عن عيسى بن فائد، عن سعد بن عبادة عن النبي ﷺ بقصة نسيان القرآن، ولم يذكر الرجل المبهم .
Bunu Cerîr b. Abdilhamîd ve Muhammed b. Fudayl da Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, Hâlid b. Abdillâh'ın rivayet ettiği gibi rivayet etmişlerdir . Ebû Dâvûd ise Muhammed b. el-Alâ'dan, o İbn İdrîs'ten, o Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Îsâ b. Fâid'den, o Sa'd b. Ubâde'den, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sadece Kur'an'ı unutma kıssasıyla tahric etmiş ve mübhem adamı zikretmemiştir .
وكذا رواه أبو بكر بن عياش، عن يزيد بن أبي زياد، وقد رواه شعبة عن يزيد فوهم في إسناده، ورواه وكيع عن أصحابه، عن يزيد، عن عيسى بن فائد، عن النبي ﷺ مرسلا. وقد رواه الإمام أحمد في مسنده عن عبادة بن الصامت فقال:
Ebû Bekir b. Ayyâş da Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan böyle rivayet etmiştir. Şu'be ise Yezîd'den rivayet etmiş ve isnadında vehme düşmüştür. Vekî' de ashabından, o Yezîd'den, o Îsâ b. Fâid'den, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem mürsel olarak rivayet etmiştir. İmam Ahmed bunu Müsned'inde Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ederek şöyle demiştir:
حدثنا عبد الصمد، حدثنا عبد العزيز بن مسلم، حدثنا يزيد بن أبي زياد، عن عيسى بن فائد، عن عبادة بن الصامت قال: قال رسول الله ﷺ: " ما من أمير عشرة إلا يؤتى به يوم القيامة مغلولا لا يفكه منها إلا عدله، وما من رجل تعلم القرآن ثم نسيه إلا لقى الله يوم القيامة أجذم " .
Bize Abdussamed rivayet etti, bize Abdülazîz b. Müslim rivayet etti, bize Yezîd b. Ebî Ziyâd rivayet etti, Îsâ b. Fâid'den, o Ubâde b. es-Sâmit'ten; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "On kişiye emir olan hiçbir kimse yoktur ki, kıyamet günü elleri boynuna bağlı olarak getirilmesin; onu bundan ancak adaleti çözer. Kur'an'ı öğrenip sonra onu unutan hiçbir adam yoktur ki, kıyamet günü cüzzamlı/eli kolu kesik (eczam) olarak Allah'a kavuşmasın" .
وكذا رواه أبو عوانة، عن يزيد بن أبي زياد، ففيه اختلاف، لكن هذا في باب الترهيب مقبول -والله أعلم-لاسيما إذا كان له شاهد من وجه آخر، كما قال أبو عبيد.
Ebû Avâne de Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan böyle rivayet etmiştir; dolayısıyla onda ihtilaf vardır. Fakat bu, terhib (sakındırma) babında makbuldür -doğrusunu Allah bilir-, hele ki Ebû Ubeyd'in dediği gibi başka bir vecihten şahidi de varsa.
حدثنا حجاج، عن ابن جريج قال: حُدثت عن أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: " عرضت على أجور أمتي حتى القذاة والبعرة يخرجها الرجل من المسجد، وعرضت عليّ ذنوب أمتي فلم أر ذنبًا أكبر من آية أو سورة من كتاب الله أوتيها رجل فنسيها ". قال ابن جريج: وحُدّثت عن سلمان الفارسي قال: قال رسول الله ﷺ: " إن أكبر ذنب توافى به أمتي يوم القيامة سورة من كتاب الله أوتيها رجل فنسيها ".
Bize Haccâc rivayet etti, İbn Cüreyc'den; dedi ki: Bana Enes b. Mâlik'ten rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ümmetimin mükâfatları, hatta bir kimsenin mescitten çıkardığı çöp ve süprüntü dahi bana arz olundu. Ümmetimin günahları da bana arz olundu; bir adama verilip de unuttuğu Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet veya bir sureden daha büyük bir günah görmedim.» İbn Cüreyc dedi ki: Bana Selmân-ı Fârisî'den de rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde ümmetimin karşılaştığı en büyük günah, bir kimseye verilip de unuttuğu Allah'ın Kitabı'ndan bir suredir.»
وقد روى أبو داود والترمذي وأبو يعلى والبزار وغيرهم من حديث ابن أبي رواد، عن ابن جريج، عن المطلب بن عبد الله بن حنطب، عن أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: " عرضت عليّ أجور أمتي حتى القذاة يخرجها الرجل من المسجد، وعرضت عليّ ذنوب أمتي، فلم أر ذنبًا أعظم من سورة من القرآن أو آية أوتيها رجل ثم نسيها " .
Ebû Dâvûd, Tirmizî, Ebû Ya'lâ, Bezzâr ve başkaları, İbn Ebî Ravvâd'ın hadisinden, İbn Cüreyc'den, el-Muttalib b. Abdillâh b. Hantab'dan, Enes b. Mâlik'ten rivayet etmişlerdir; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetimin sevapları, hatta bir kimsenin mescitten çıkardığı çöp dahi bana arz olundu. Ümmetimin günahları da bana arz olundu; bir adama verilip de sonra unuttuğu bir Kur'an suresinden veya ayetinden daha büyük bir günah görmedim" .
قال الترمذي: غريب لا نعرفه إلا من هذا الوجه، وذاكرت به البخاري فاستغربه، وحكى البخاري عن عبد الله بن عبد الرحمن الدارمي أنه أنكر سماع المطلب من أنس بن مالك.
Tirmizî şöyle demiştir: Garibtir, onu sadece bu vecihten biliyoruz. Onu Buhârî ile müzakere ettim de garip karşıladı; Buhârî, Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî'den, el-Muttalib'in Enes b. Mâlik'ten işitmesini inkâr ettiğini (kabul etmediğini) nakletmiştir.
قلت: وقد رواه محمد بن يزيد الآدمي عن ابن أبي رواد، عن ابن جريج عن الزهري، عن أنس بن مالك، عن النبي ﷺ به. والله أعلم.
Derim ki: Bunu Muhammed b. Yezîd el-Âdemî de İbn Ebî Ravvâd'dan, o İbn Cüreyc'den, o ez-Zührî'den, o Enes b. Mâlik'ten, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu isnadla rivayet etmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
وقد أدخل بعض المفسرين هذا المعنى في قوله تعالى: وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى * قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا * قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى [طه: ١٢٤ - ١٢٦]، وهذا الذي قاله هذا -وإن لم يكن هو المراد جميعه-فهو بعضه، فإن الإعراض عن تلاوة القرآن وتعريضه للنسيان وعدم الاعتناء به فيه تهاون كثير وتفريط شديد، نعوذ بالله منه؛ ولهذا قال ﵇: "تعاهدوا القرآن"، وفي لفظ: " استذكروا القرآن، فإنه أشد تفصيا من صدور الرجال من النعم ".
Bazı müfessirler bu anlamı Yüce Allah'ın şu kavline dâhil etmişlerdir: { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى * قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا * قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz. O: 'Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin? Oysa ben gören biriydim' der. [Allah] buyurur ki: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun, bugün de aynı şekilde sen unutulursun'” [Tâhâ: 124-126]. Bu [müfessirin] söylediği şey -tamamı kastedilen olmasa bile- onun bir parçasıdır. Zira Kur'an tilavetinden yüz çevirmek, onu unutulmaya terk etmek ve ona özen göstermemek büyük bir gevşeklik ve şiddetli bir kusurdur/ihmaldir; bundan Allah'a sığınırız. Bundan dolayı [Peygamber] aleyhisselâm: "Kur'an'ı düzenli olarak tekrarlayıp gözetiniz" buyurmuştur; bir lafızda da: "Kur'an'ı hatırda tutup tekrarlayınız; zira o, insanların göğüslerinden develerin [bağından] boşanıp kaçmasından daha hızlı kaçar" demiştir.
التَّفَصِّي: التخلص يقال: تَفَصَّى فلان من البلية: إذا تخلص منها، ومنه: تفصى النوى من التمرة: إذا تخلص منها، أي: إن القرآن أشد تفلتا من الصدور من النعم إذا أرسلت من غير عقال.
et-Tefassî (التَّفَصِّي): Kurtulup sıyrılmak demektir. Nitekim beladan sıyrılıp kurtulduğunda "Filan beladan sıyrıldı (tefassâ)" denilir. Hurmanın çekirdeği hurmadan sıyrılıp çıktığında "Çekirdek hurmadan sıyrıldı (tefassâ)" ifadesi de bundandır. Yani: Kur'an, bağsız salıverilen develerden daha hızlı bir şekilde göğüslerden sıyrılıp kaçar.
وقال أبو عبيد: حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن إبراهيم قال: قال عبد الله -يعني ابن مسعود-: إني لأمقت القارئ أن أراه سمينا نسيا للقرآن .
Ebû Ubeyd dedi ki: Bize Ebû Muâviye rivayet etti, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den; dedi ki: Abdullah -yani İbn Mes'ûd- şöyle dedi: "Ben, bir Kur'an okuyucusunu (kāriyi) şişmanlamış ve Kur'an'ı unutmuş görmekten cidden nefret ederim" .
حدثنا عبد الله بن المبارك، عن عبد العزيز بن أبي رواد قال: سمعت الضحاك بن مزاحم يقول: ما من أحد تعلم القرآن ثم نسيه إلا بذنب يحدثه؛ لأن الله تعالى يقول: وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشورى: ٣٠]، وإن نسيان القرآن من أعظم المصائب .
Bize Abdullah b. el-Mübârek rivayet etti, Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'dan; dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'i şöyle derken işittim: Kur'an'ı öğrenip sonra onu unutan hiçbir kimse yoktur ki bu işlediği bir günahtan ötürü olmasın; çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] sebebiyledir” [Şûrâ: 30]. Şüphesiz Kur'an'ı unutmak musibetlerin en büyüklerindendir .
ولهذا قال إسحاق بن راهويه وغيره: يُكره لرجل أن يمر عليه أربعون يوما لا يقرأ فيها القرآن، كما أنه يُكره له أن يقرأ في أقل من ثلاثة أيام، كما سيأتي هذا، حيث يذكره البخاري بعد هذا، وكان الأليق أن يتبعه هذا الباب، ولكن ذكر بعد هذا قوله:
Bu sebeple İshâk b. Râhûye ve başkaları şöyle demiştir: Bir kimsenin, içersinde Kur'an okumadığı kırk günün üzerinden geçmesi mekruhtur; nitekim [Kur'an'ı] üç günden daha az bir sürede okuması da mekruhtur. Buhârî'nin bundan sonra zikredeceği yerde geleceği üzere durum böyledir. Bu babın peşinden gelmesi daha uygun olurdu; fakat bundan sonra şu sözünü [başlığını] zikretti:
القراءة على الدابة
Binek Üzerinde [Kur'an] Okumak
حدثنا حجاج، حدثنا شعبة، أخبرني أبو إياس قال: سمعت عبد الله بن مغفل، ﵁،
Bize Haccâc rivayet etti, bize Şu‘be rivayet etti, bana Ebû İyâs haber verip dedi ki: Abdullah b. Muğaffel’i radıyallâhu anh [şöyle] derken işittim:
قال: " رأيت رسول الله ﷺ يوم فتح مكة وهو يقرأ على راحلته سورة الفتح " .
Dedi ki: "Mekke'nin fethi günü Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem bineği üzerinde Fetih suresini okurken gördüm" .
وهذا الحديث قد أخرجه الجماعة سوى ابن ماجة من طرق، عن شعبة، عن أبي إياس، وهو معاوية بن قرة به وهذا -أيضا-له تعلق بما تقدم من تعاهد القرآن وتلاوته سفرا وحضرا، ولا يكره ذلك عند أكثر العلماء إذا لم يتله القارئ في الطريق، وقد نقله ابن أبي داود عن أبي الدرداء أنه كان يقرأ في الطريق، وقد روي عن عمر بن عبد العزيز أنه أذن في ذلك، وعن الإمام مالك أنه كره ذلك، كما قال ابن أبي داود: وحدثني أبو الربيع، أخبرنا ابن وهب [قال] سألت مالكا عن الرجل يصلي في آخر الليل، فيخرج إلى المسجد، وقد بقي من السورة التي كان يقرأ فيها شيء، فقال: ما أعلم القراءة تكون في الطريق.
Bu hadisi İbn Mâce dışındaki cemaat (kütüb-i sitte müellifleri), çeşitli yollardan Şu'be'den, o Ebû İyâs'tan -ki o Muâviye b. Kurre'dir- bu isnadla tahric etmişlerdir . Bunun da yolculukta ve ikamet halinde Kur'an'ı gözetip tilavet etmeye dair daha önce geçen hususlarla ilgisi vardır. Okuyucu yolda oyalanıp gaflete düşmedikçe âlimlerin çoğuna göre bu mekruh değildir. İbn Ebî Dâvûd, Ebû'd-Derdâ'dan yolda Kur'an okuduğunu nakletmiştir. Ömer b. Abdilazîz'den buna izin verdiği, İmam Mâlik'ten ise bunu mekruh gördüğü rivayet edilmiştir. Nitekim İbn Ebî Dâvûd şöyle demiştir: Bana Ebû'r-Rebî' rivayet etti, bize İbn Vehb haber verdi, [dedi ki:] Mâlik'e gecenin sonunda namaz kılıp ardından mescide çıkan ve okumakta olduğu sureden geriye bir şey kalan adam hakkında sordum; şöyle dedi: Yolda [Kur'an] okunacağını bilmiyorum.
وقال الشعبي: تكره قراءة القرآن في ثلاثة مواطن: في الحمام، وفي الحشوش، وفي الرحى وهي تدور. وخالفه في القراءة في الحمام كثير من السلف: أنها لا تكره، وهو مذهب مالك والشافعي وإبراهيم النخعي وغيرهم، وروى ابن أبي داود عن علي بن أبي طالب: أنه كره ذلك، ونقله ابن المنذر عن أبي وائل شقيق بن سلمة، والشعبي والحسن البصري ومكحول وقبيصة بن ذؤيب، وهو رواية عن إبراهيم النخعي، ومحكيّ عن أبي حنيفة، ﵏، أن القراءة في الحمام تكره وأما القراءة في الحشوش فكراهتها ظاهرة، ولو قيل بتحريم ذلك صيانة لشرف القرآن لكان مذهبا، وأما القراءة في بيت الرحى وهي تدور فلئلا يعلو غير القرآن عليه، والحق يعلو ولا يُعلى، والله أعلم.
Şa'bî şöyle demiştir: Üç yerde Kur'an okumak mekruhtur: Hamamda, helalarda ve dönerken değirmende. Selef'ten pek çok kişi hamamda okuma konusunda ona muhalefet etmiş ve mekruh olmadığını söylemiştir; bu Mâlik, Şâfiî, İbrâhîm en-Nehaî ve başkalarının mezhebidir. İbn Ebî Dâvûd, Ali b. Ebî Tâlib'den bunu mekruh gördüğünü rivayet etmiştir; İbnü'l-Münzir bunu Ebû Vâil Şakîk b. Seleme, Şa'bî, Hasen-i Basrî, Mekhûl ve Kabîsa b. Züeyb'den nakletmiştir; bu İbrâhîm en-Nehaî'den bir rivayet olup Ebû Hanîfe'den -rahimehullâh- de hamamda okumanın mekruh olduğu nakledilmiştir. Helalarda okumaya gelince, bunun mekruhluğu açıktır; Kur'an'ın şerefini korumak için bunun haram olduğu söylense bu da [geçerli] bir mezhep/görüş olurdu. Değirmen odasında değirmen dönerken okumaya gelince, Kur'an'dan başkası onun sesine baskın gelmesin diyedir; hak ise üstün gelir, ona üstün gelinmez. Doğrusunu Allah bilir.
تعليم الصبيان القرآن
Çocuklara Kur'an Öğretmek
حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا أبو عوانة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير قال: إن الذي تدعونه المفصل هو المحكم، قال: وقال ابن عباس: توفي رسول الله ﷺ وأنا ابن عشر سنين وقد قرأت المحكم .
Bize Mûsâ b. İsmâil rivayet etti, bize Ebû Avâne rivayet etti, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den; dedi ki: Sizin mufassal diye isimlendirdiğiniz şey muhkemdir. Dedi ki: İbn Abbâs da şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde ben on yaşındaydım ve muhkemi okumuştum" .
حدثنا يعقوب بن إبراهيم، حدثنا هُشَيْم، أخبرنا أبو بشر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: جمعت المحكم في عهد النبي ﷺ فقلت له: وما المحكم؟ قال: "المفصل" .
Bize Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet etti, bize Huşeym rivayet etti, bize Ebû Bişr haber verdi, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan; dedi ki: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında muhkemi cemettim (ezberleyip topladım)." Ona: "Muhkem nedir?" dedim; "Mufassaldır" dedi .
انفرد بإخراجه البخاري، وفيه دلالة على جواز تعلم الصبيان القرآن؛ لأن ابن عباس أخبر عن سنه حين موت الرسول ﷺ، وقد كان جمع المفصل، وهو من الحجرات، كما تقدم ذلك، وعمره آنذاك عشر سنين. وقد روى البخاري أنه قال: توفى رسول الله ﷺ وأنا مختون. وكانوا لا يختنون الغلام حتى يحتلم، فيحتمل أنه تجوز في هذه الرواية بذكر العشر، وترك ما زاد عليها من
Bunu yalnızca Buhârî rivayet etmiştir. Bunda çocukların Kur'an öğrenmesinin caiz olduğuna bir delil vardır; zira İbn Abbâs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatı sırasındaki yaşını haber vermiş ve daha önce geçtiği üzere o dönemde on yaşındayken Hucurât'tan [itibaren başlayan] mufassal [sureleri] cem etmişti (ezberlemişti). Nitekim Buhârî, onun şöyle dediğini de rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde ben sünnet edilmiştim». Onlar ise çocuğu ergenlik çağına gelmedikçe sünnet etmezlerdi. Bu bakımdan bu rivayette [İbn Abbâs'ın] sadece on yaşını zikretmekle yetinmiş (yuvarlama yapmış) olması ve bunun üzerindeki
الكسر، والله أعلم.
küsuratı bırakmış olması muhtemeldir. Doğrusunu Allah bilir.
وعلى كل تقدير، ففيه دلالة على جواز تعليمهم القرآن في الصبا، وهو ظاهر، بل قد يكون مستحبا أو واجبا؛ لأن الصبي إذا تعلم القرآن بلغ وهو يعرف ما يصلي به، وحفظه في الصغر أولى من حفظه كبيرا، وأشد علوقا بخاطره وأرسخ وأثبت، كما هو المعهود من حال الناس، وقد استحب بعض السلف أن يترك الصبي في ابتداء عمره قليلا للعب، ثم توفر همته على القراءة، لئلا يلزم أولا بالقراءة فيملها ويعدل عنها إلى اللعب، وكره بعضهم تعليمهم القرآن وهو لا يعقل ما يقال له، ولكن يترك حتى إذا عقل وميز علم قليلا قليلا بحسب همته ونهمته وحفظه وجودة ذهنه، واستحب عمر بن الخطاب، ﵁، أن يلقن خمس آيات خمس آيات، رويناه عنه بسند جيد .
Her halükârda bunda çocukluk çağında onlara Kur'an öğretmenin caiz olduğuna delil vardır ve bu açıktır; hatta müstehap veya vacip bile olabilir. Çünkü çocuk Kur'an'ı öğrendiği takdirde onunla namaz kılacağı şeyleri bilir halde bülûğa erer. Küçükken ezberlemesi, büyükken ezberlemesinden daha evladır; insanların halinden bilindiği üzere zihnine daha çok tutunur, daha köklü ve daha sağlam olur. Selef'ten bazıları, önce okumaya zorlanıp da bıkmaması ve oyuna yönelmemesi için çocuğun ömrünün başında biraz oyuna bırakılmasını, sonra gayretinin okumaya yoğunlaştırılmasını müstehap görmüştür. Bazıları ise kendisine söyleneni anlamayacak yaştayken çocuklara Kur'an öğretilmesini mekruh görmüş; fakat aklı erip temyiz çağına geldiğinde gayretine, iştiyakına, ezberine ve zihninin kıvraklığına göre azar azar öğretilmesi için [kendi haline] bırakılmasını uygun bulmuştur. Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu anh- beşer ayet beşer ayet telkin edilmesini müstehap görmüştür; bunu ondan ceyyid bir isnadla rivayet ettik .
نسيان القرآن
Kur'an'ı Unutmak
وهل يقول: نسيت آية كذا وكذا، وقول الله تعالى:
Ve [Kişi] "Filan ve filan ayeti unuttum" der mi? Ve Yüce Allah'ın şu kavli:
سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسَى * إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ [الأعلى: ٦، ٧]
{ سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسَى * إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ } “Sana okutacağız da Allah'ın dilediği müstesna, asla unutmayacaksın” [A'lâ: 6-7]
حدثنا الربيع بن يحيى، حدثنا زائدة، حدثنا هشام، عن عروة، عن عائشة قالت: لقد سمع النبي ﷺ رجلا يقرأ في المسجد فقال: " يرحمه الله، لقد أذكرني كذا وكذا من سورة كذا ".
Bize er-Rebî' b. Yahyâ rivayet etti, bize Zâide rivayet etti, bize Hişâm rivayet etti, Urve'den, o Âişe'den; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mescitte okuyan bir adamı işitti ve şöyle buyurdu: "Allah ona rahmet etsin; bana filan sureden filan ve filan [ayeti] hatırlattı."
وحدثني محمد بن عبيد بن ميمون، حدثنا عيسى بن يونس، عن هشام وقال: أسقطتهن من سورة كذا وكذا. انفرد به أيضا. تابعه علي بن مسهر وعبدة عن هشام .
Bana Muhammed b. Ubeyd b. Meymûn rivayet etti, bize Îsâ b. Yûnus, Hişâm'dan rivayet etti ve şöyle dedi: "[Hişâm] 'Onları filan ve filan sureden düşürmüştüm (unutmuştum)' [şeklinde rivayet etti]." [Buhârî] bunda da tek kalmıştır. Ali b. Müshir ve Abde, Hişâm'dan [naklederek] ona mütâbaat etmiştir .
وقد أسندهما البخاري في موضع آخر، ومسلم معه في عبدة .
Buhârî bu ikisini başka bir yerde müsned kılmış, Müslim de Abde rivayetinde onunla beraber tahric etmiştir .
وحدثنا أحمد بن أبي رجاء، حدثنا أبو أسامة، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة، ﵂، قالت: سمع رسول الله ﷺ رجلا يقرأ في سورة بالليل فقال: "يرحمه الله، فقد أذكرني آية كذا وكذا كنت أنسيتها من سورة كذا وكذا ". ورواه مسلم من حديث أبي أسامة حماد بن أسامة
Bize Ahmed b. Ebî Recâ rivayet etti, bize Ebû Üsâme rivayet etti, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den -radıyallâhu anhâ-; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin bir sure okuyan bir adamı işitti ve şöyle buyurdu: "Allah ona rahmet etsin; bana filan ve filan sureden unutturulmuş olduğum filan ve filan ayeti hatırlattı" . Müslim de bunu Ebû Üsâme Hammâd b. Üsâme'nin hadisinden rivayet etmiştir
.
.
الحديث الثاني: حدثنا أبو نعيم، حدثنا سفيان، عن منصور، عن أبي وائل، عن عبد الله، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: " بئس ما لأحدهم أن يقول: نسيت آية كيت وكيت، بل هو نُسِّى " ورواه مسلم والنسائي، من حديث منصور به . وقد تقدم. وفي مسند أبي يعلى: "فإنما هو نُسِيَ "، بالتخفيف، هذا لفظه.
İkinci hadis: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, bize Süfyân rivayet etti, Mansûr'dan, o Ebû Vâil'den, o Abdullah'tan -radıyallâhu anh-; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Onlardan birinin 'Filan ve filan ayeti unuttum' demesi ne kötüdür! Aksine o unutturulmuştur." Müslim ve Nesâî de bunu Mansûr'un hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir . [Bu rivayet] daha önce geçmişti. Ebû Ya'lâ'nın Müsned'inde ise şeddesiz olarak "فإنما هو نُسِيَ / O ancak unutturulmuştur" şeklindedir; lafzı böyledir.
وفي هذا الحديث -والذي قبله-دليل على أن حصول النسيان للشخص ليس بنقصٍ له إذا كان
Bu hadiste -ve bundan öncekinde- kişinin nisyan [unutma] yaşamış olmasının, şayet [bu durum] ... olması halinde onun için bir eksiklik/kusur olmadığına delil vardır.
بعد الاجتهاد والحرص، وفي حديث ابن مسعود أدب في التعبير عن حصول ذلك، فلا يقول: نسيت آية كذا، فإن النسيان ليس من فعل العبد، وقد يصدر عنه أسبابه من التناسي والتغافل والتهاون المفضي إلى ذلك، فأما النسيان نفسه فليس بفعله؛ ولهذا قال: "بل هو نُسِيَ"، مبني لما لم يسم فاعله، وأدب -أيضا-في ترك إضافة ذلك إلى الله تعالى، وقد أسند النسيان إلى العبد في قوله: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ [الكهف: ٢٤] وهو، والله أعلم، من باب المجاز السائغ بذكر المسبب وإرادة السبب؛ لأن النسيان إنما يكون عن سبب قد يكون ذنبا، كما تقدم عن الضحاك بن مزاحم، فأمر الله تعالى بذكره ليذهب الشيطان عن القلب كما يذهب عند النداء بالأذان، والحسنة تذهب السيئة، فإذا زال السبب للنسيان انزاح، فحصل الذكر لشيء بسبب ذكر الله تعالى، والله أعلم.
sonra meydana gelmesi halinde kişiye nisyanın (unutmanın) ârız olmasının onun için bir eksiklik olmadığına delil vardır. İbn Mes'ûd hadisinde bunun meydana gelişini ifade etmede bir edep [dersi] vardır; binaenaleyh "Filan ayeti unuttum" demez. Zira unutmak kulun fiilinden değildir; gerçi buna yol açan unutmuş gibi davranmak (tenâsî), gaflete dalmak ve gevşeklik göstermek gibi sebepler kuldan sadır olabilir, fakat unutmanın bizzat kendisi onun fiili değildir. Bundan dolayı meçhul fiil kipiyle: "Aksine o unutturulmuştur" buyurmuştur. Ayrıca bunu Yüce Allah'a isnad etmeyi terk etmekte de bir edep vardır. { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” [Kehf: 24] kavlinde ise unutmak kula isnad edilmiştir; bu da -doğrusunu Allah bilir- müsebbebi zikredip sebebi kastetmek kabilinden caiz olan mecaz babındandır. Çünkü unutmak ancak bir sebepten ötürü olur ki bu da Dahhâk b. Müzâhim'den daha önce geçtiği üzere bir günah olabilir. Bunun üzerine Yüce Allah, ezan okunduğunda şeytanın uzaklaştığı gibi kalpten uzaklaşması için Kendi zikrini emretmiştir; iyilik ise kötülüğü giderir. Böylece sebep ortadan kalkınca unutma zail olur ve Allah Teâlâ'nın zikri sebebiyle o şeyin hatırlanması hâsıl olur. Doğrusunu Allah bilir.
من لم ير بأسا أن يقول:
Şöyle Demekte Bir Sakınca Görmeyen Kimse:
سورة البقرة، وسورة كذا وكذا
Bakara Suresi, Filan ve Filan Sure
حدثنا عمر بن حفص بن غياث حدثنا أبي، حدثنا الأعمش، حدثني إبراهيم، عن علقمة وعبد الرحمن بن يزيد، عن أبي مسعود الأنصاري قال: قال رسول الله ﷺ: " الآيتان من آخر سورة البقرة، من قرأ بهما في ليلة كفتاه " .
Bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs rivayet etti , bize babam rivayet etti, bize el-A'meş rivayet etti, bana İbrâhîm rivayet etti, Alkame ve Abdurrahman b. Yezîd'den, onlar Ebû Mes'ûd el-Ensârî'den [naklettiler]; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bakara suresinin sonundaki iki ayeti kim bir gecede okursa, onlar ona yeter" .
وهذا الحديث قد أخرجه الجماعة من حديث عبد الرحمن بن يزيد وصاحبا الصحيح والنسائي وابن ماجة من حديث علقمة، كلاهما عن أبي مسعود عقبة بن عامر الأنصاري البكري .
Bu hadisi Abdurrahman b. Yezîd'in hadisinden cemaat (kütüb-i sitte müellifleri); Alkame'nin hadisinden ise Sahîhayn sahipleri (Buhârî ve Müslim), Nesâî ve İbn Mâce tahric etmişlerdir. Her ikisi de Ebû Mes'ûd Ukbe b. Âmir el-Ensârî el-Bekrî'den [rivayet etmiştir] .
الحديث الثاني: ما رواه من حديث الزهري، عن عروة، عن المِسْوَر وعبد الرحمن بن عبدٍ القارئ، كلاهما عن عمر قال: سمعت هشام بن حكيم [بن حزام] يقرأ سورة الفرقان … وذكر الحديث بطوله، كما تقدم، وكما سيأتي .
İkinci hadis: Zührî'nin hadisinden; Urve'den, o Misver ve Abdurrahman b. Abd el-Kārî'den, her ikisi Ömer'den [şöyle dediğini] rivayet ettiği hadistir: "Hişâm b. Hakîm'i [b. Hizâm] Furkān suresini okurken işittim..." Hadisi daha önce geçtiği ve ileride geleceği üzere uzunca zikretti .
الحديث الثالث: ما رواه من حديث هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة قالت: " سمع رسول الله ﷺ قارئا يقرأ من الليل في المسجد، فقال: "يرحمه الله، لقد أذكرني كذا وكذا آية، كنت أسقطتهن من سورة كذا وكذا " .
Üçüncü hadis: Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Âişe'den [naklen] rivayet ettiği hadistir; [Âişe] dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin mescidde okuyan bir kārîyi (okuyucuyu) işitti ve şöyle buyurdu: 'Allah ona rahmet etsin, filan ve filan sureden düşürmüş olduğum (unuttuğum) filan ve filan ayeti bana hatırlattı.'" .
وهكذا في الصحيحين عن ابن مسعود: أنه كان يرمي الجمرة من الوادي ويقول: هذا مقام الذي أنزلت عليه سورة البقرة. وكره بعض السلف ذلك، ولم يروا إلا أن يقال: السورة التي يذكر فيها كذا وكذا، كما تقدم من رواية يزيد الفارسي عن ابن عباس، عن عثمان أنه قال: إذا نزل شيء من
Aynı şekilde Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan [nakledildiğine göre] o, vadiden cemreyi taşlar ve: «Bu, kendisine Bakara suresi indirilen zatın makamıdır» derdi. Selef'ten bazıları bunu mekruh görmüş ve sadece: "İçinde filan ve filan şeyin zikredildiği sure" denilmesini uygun görmüşlerdir; nitekim daha önce Yezîd el-Fârisî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Osman'dan rivayetinde geçtiği üzere [Osman] şöyle demiştir: [Kur'an'dan] bir şey indiği zaman
القرآن يقول رسول الله ﷺ: " اجعلوا هذا في السورة التي يذكر فيها كذا وكذا "، ولا شك أن هذا أحوط وأولى، ولكن قد صحت الأحاديث بالرخصة في الآخر، وعليه عملُ الناس اليوم في ترجمة السور في مصاحفهم، وبالله التوفيق.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu içinde filan ve filan şeyin zikredildiği sureye koyun" buyururdu. Şüphesiz bu daha ihtiyatlı ve daha evladır; ancak diğerine (sure ismi verilmesine) dair ruhsat hadisleri de sahih olmuştur. Bugün insanların mushaflarındaki sure başlıklarında tatbikatı da bu doğrultudadır. Muvaffakiyet Allah'tandır.
الترتيل في القراءة
Okuyuşta Tertîl (Ağır Ağır ve Tane Tane Okumak)
وقول الله ﷿: {وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلا} [المزمل: ٤]، وقوله: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} [الإسراء: ١٠٦]، يكره أن يهذ كهذ الشعر، يفرق: يفصل، قال ابن عباس: {فَرَقْنَاهُ} فصلناه.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلا } “Ve Kur'an'ı tertil ile (tane tane, açık seçik) oku” [Müzzemmil: 4] kavli ve { وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ } “Ve onu insanlara dura dura okuyasın diye Kur'an'ı kısımlara ayırdık” [İsrâ: 106] kavli. Şiir okur gibi aceleyle ve çabucak okunması mekruh görülür. Yufraku (يفرق): Tefsîl edilir (ayrılır) demektir. İbn Abbâs: { فَرَقْنَاهُ } “Onu kısımlara ayırdık”, yani onu açıkladık/kısımlara ayırdık (fessalnâhu) demiştir.
حدثنا أبو النعمان، حدثنا مهدي بن ميمون، حدثنا واصل [وهو ابن حيان الأحدب] عن أبي وائل، عن عبد الله قال: غدونا على عبد الله، فقال رجل: قرأت المفصل البارحة، فقال: هذا كهذِّ الشعر، إنا قد سمعنا القراءة، وإني لأحفظ القراءات التي كان يقرأ بهن النبي ﷺ ثمان عشرة سورة من المفصل، وسورتين من آل حم .
Bize Ebü'n-Nu'mân rivayet etti, bize Mehdî b. Meymûn rivayet etti, bize Vâsıl [ki o İbn Hayyân el-Ahdeb'dir] Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan rivayet etti; dedi ki: Abdullah'ın yanına sabahleyin gittik. Bir adam: "Dün gece mufassal sureleri okudum" dedi. Bunun üzerine [Abdullah] şöyle dedi: "Şiir döker gibi alelacele mi? Biz [Peygamber'in] okuyuşunu işittik. Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [namazda beraberce] okuduğu kıraatleri muhakkak biliyorum; mufassaldan on sekiz sure ve Hâ-Mîm ailesinden iki sure" .
ورواه مسلم عن شيبان بن فَرُّوخ، عن مهدي بن ميمون، عن واصل -وهو ابن حيان الأحدب-عن أبي وائل شقيق بن سلمة عن ابن مسعود به .
Müslim de bunu Şeybân b. Ferrûh'tan, o Mehdî b. Meymûn'dan, o Vâsıl'dan -ki o İbn Hayyân el-Ahdeb'dir-, o Ebû Vâil Şakīk b. Seleme'den, o da İbn Mes'ûd'dan olmak üzere bu isnadla rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة، حدثنا ابن لَهِيعة، عن الحارث بن يزيد، عن زياد بن نعيم، عن مسلم بن مِخْراق، عن عائشة أنه ذكر لها أن ناسا يقرؤون القرآن في الليل مرة أو مرتين، فقالت: أولئك قرؤوا ولم يقرؤوا، كنت أقوم مع النبي ﷺ ليلة التمام، فكان يقرأ سورة البقرة وآل عمران والنساء، فلا يمر بآية فيها تخوف إلا دعا الله واستعاذ، ولا يمر بآية فيها استبشار إلا دعا الله ورغب إليه .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Kuteybe rivayet etti, bize İbn Lehîa rivayet etti, Hâris b. Yezîd'den, o Ziyâd b. Nüaym'dan, o Müslim b. Mihrâk'tan, o Âişe'den [nakletti]; ona birtakım insanların geceleyin Kur'an'ı bir veya iki defa [hatmederek] okudukları zikredildi. Bunun üzerine şöyle dedi: "Onlar okudular ama okumadılar (okumuş sayılmazlar). Ben bütün bir gece boyunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kıyama dururdum; Bakara, Âl-i İmrân ve Nisâ surelerini okurdu. İçinde korku (azap) bulunan bir ayete rastladığında mutlaka Allah'a dua eder ve O'na sığınırdı; içinde müjde bulunan bir ayete rastladığında ise mutlaka Allah'a dua eder ve O'ndan [lütfunu] dilerdi" .
الحديث الثاني: حدثنا قتيبة، حدثنا جرير، عن موسى بن أبي عائشة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله تعالى: {لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ} [القيامة: ١٦]: كان رسول الله ﷺ إذا نزل جبريل بالوحي، وكان مما يحرك به لسانه وشفتيه فيشتد عليه. وذكر تمام الحديث كما سيأتي، وهو متفق عليه، وفيه والذي قبله دليل على استحباب ترتيل القراءة والترسل فيها من غير هَذْرَمة ولا سرعة مفرطة، بل بتأمل وتفكر، قال الله تعالى: {كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ} [ص: ٢٩].
İkinci hadis: Bize Kuteybe rivayet etti, bize Cerîr rivayet etti, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ } “Onu çarçabuk almak için dilini kımıldatma” [Kıyâme: 16] kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Cibrîl vahiy ile indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [ezberlemek için] dilini ve dudaklarını kımıldatır, bu da ona ağır gelirdi. Hadisin tamamını ileride geleceği üzere zikretti. Bu hadis müttefekun aleyhtir. Bu hadiste ve ondan öncekinde, kıraatte tertîl yapmanın (tane tane okumanın) ve acele edip aşırı hızlı okumaksızın, aksine teemmül ve tefekkürle yavaş yavaş okumanın müstehap olduğuna delil vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ } “Ayetlerini düşünsünler diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” [Sâd: 29].
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن بن سفيان، عن عاصم، عن زر، عن عبد الله بن عمرو، عن النبي ﷺ: " يقال لصاحب القرآن: اقرأ وارْقَ، ورتل كما كنت ترتل في الدنيا، فإن منزلك عند آخر آية تقرؤها ".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdurrahman b. Süfyân rivayet etti, Âsım'dan, o Zirr'den, o Abdullah b. Amr'dan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [nakletti; şöyle buyurdu]: « يقال لصاحب القرآن: اقرأ وارْقَ، ورتل كما كنت ترتل في الدنيا، فإن منزلك عند آخر آية تقرؤها » «Kur'an ehline [şöyle] denilir: 'Oku ve yüksel! Dünyada tertil ile okuduğun gibi [burada da] tertil ile oku! Çünkü senin makamın, okuduğun son ayetin yanındadır.'»
وقال أبو عبيد: حدثنا جرير، عن مغيرة، عن إبراهيم قال: قرأ علقمة على عبد الله، فكأنه عجل، فقال عبد الله: فداك أبي وأمي، رتل فإنه زين القرآن. قال: وكان علقمة حسن الصوت بالقرآن .
Ebû Ubeyd dedi ki: Bize Cerîr rivayet etti, Mugīre'den, o İbrâhîm'den; dedi ki: Alkame, Abdullah'a [Kur'an] okudu; sanki acele etmiş gibiydi. Bunun üzerine Abdullah: "Anam babam sana feda olsun, tertil ile (tane tane) oku, zira o Kur'an'ın süsüdür" dedi. [Râvi] dedi ki: Alkame Kur'an'da güzel sesli idi .
وحدثنا إسماعيل بن إبراهيم، عن أيوب، عن أبي جمرة قال: قلت لابن عباس: إني سريع القراءة وإني أقرأ القرآن في ثلاث فقال: لأن أقرأ البقرة في ليلة فأدبرها وأرتلها أحب إليَّ من أن أقرأ كما تقول .
Bize İsmâil b. İbrâhîm rivayet etti, Eyyûb'dan, o Ebû Cemre'den; dedi ki: İbn Abbâs'a: "Ben hızlı okurum ve Kur'an'ı üç günde okurum" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: "Bir gecede Bakara'yı okuyup onu tefekkür etmem ve tertil ile (tane tane) okumam, senin dediğin gibi okumamdan bana daha sevimlidir" .
وحدثنا حجاج، عن شعبة وحماد بن سلمة، عن أبي جمرة، عن ابن عباس نحو ذلك، إلا أن في حديث حماد: أحب إليّ من أن أقرأ القرآن أجمع هذرمة .
Bize Haccâc rivayet etti, Şu'be ve Hammâd b. Seleme'den, onlar Ebû Cemre'den, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini [nakletti]. Ancak Hammâd'ın hadisinde: "...Kur'an'ın tamamını alelacele okumamdan bana daha sevimlidir" şeklindedir .
ثم قال البخاري، ﵀:
Sonra Buhârî rahimehullâh şöyle dedi:
مد القراءة
Kıraati Med ile (Uzatılarak) Okumak
حدثنا مسلم بن إبراهيم، حدثنا جرير بن حازم الأزدي، حدثنا قتادة قال: سألت أنس بن مالك عن قراءة النبي ﷺ فقال: كان يمد مدا .
Bize Müslim b. İbrâhîm rivayet etti, bize Cerîr b. Hâzim el-Ezdî rivayet etti, bize Katâde rivayet etti; dedi ki: Enes b. Mâlik'e Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuyuşunu sordum. "Uzatabildiğince uzatırdı (med ile okurdu)" dedi .
وهكذا رواه أهل السنن، من حديث جرير بن حازم به وحدثنا عمرو بن عاصم، حدثنا همام، عن قتادة قال: سئل أنس بن مالك: كيف كانت قراءة النبي ﷺ؟ فقال: كانت مدًا، ثم قرأ: بسم الله الرحمن الرحيم. يمد بسم الله، ويمد بالرحمن، ويمد بالرحيم. انفرد به البخاري من هذا الوجه وفي معناه الحديث الذي رواه الإمام أبو عبيد: حدثنا أحمد بن عثمان، عن عبد الله بن المبارك، عن الليث بن سعد، عن ابن أبي مُلَيْكَة، عن يعلى بن مَملك، عن أم سلمة: أنها نعتت قراءة رسول الله ﷺ قراءة مفسرة حرفًا حرفًا .
Sünen ehli de Cerîr b. Hâzim'in hadisinden bu isnadla böyle rivayet etmişlerdir . Bize Amr b. Âsım rivayet etti, bize Hemmâm rivayet etti, Katâde'den; dedi ki: Enes b. Mâlik'e: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuyuşu nasıldı?" diye soruldu. Şöyle dedi: "Medli (uzatarak) idi." Sonra "Bismillâhirrahmânirrahîm"i okudu; Bismillâh'ı uzatır, er-Rahmân'ı uzatır ve er-Rahîm'i uzatırdı. Bu vecihten [rivayette] Buhârî tek kalmıştır . İmam Ebû Ubeyd'in rivayet ettiği hadis de bu anlamdadır: Bize Ahmed b. Osmân rivayet etti, Abdullah b. el-Mübârek'ten, o Leys b. Sa'd'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o Ya'lâ b. Memlek'ten, o Ümmü Seleme'den: Ümmü Seleme, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuyuşunu harf harf açıklanan (tane tane) bir okuyuş olarak vasfetmiştir .
وهكذا رواه الإمام أحمد بن حنبل، عن يحيى بن إسحاق، وأبو داود عن يزيد بن خالد الرملي، والترمذي والنسائي، كلاهما عن قتيبة، كلهم عن الليث بن سعد به . وقال الترمذي: حسن صحيح.
İmam Ahmed b. Hanbel Yahyâ b. İshâk'tan; Ebû Dâvûd Yezîd b. Hâlid er-Remlî'den; Tirmizî ve Nesâî her ikisi Kuteybe'den; hepsi Leys b. Sa'd'dan bu isnadla böyle rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen-sahîh" demiştir.
ثم قال أبو عبيد: وحدثنا يحيى بن سعيد الأموي، عن ابن جريج، عن ابن أبي مُلَيْكة، عن أم سلمة قالت: كان رسول الله ﷺ يقطع قراءته؛ بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين. الرحمن الرحيم. مالك يوم الدين. وهكذا.
Sonra Ebû Ubeyd şöyle dedi: Bize Yahyâ b. Saîd el-Emevî rivayet etti, İbn Cüreyc'den, İbn Ebî Müleyke'den, Ümmü Seleme'den; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okuyuşunu [ayet ayet] keserdi (duraklayarak okurdu): { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Bismillâhirrahmânirrahîm”, { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur”, { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm'dir”, { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâlikidir”. Ve böylece [devam ederdi].
رواه أبو داود والترمذي من حديث ابن جريج . وقال الترمذي: غريب وليس إسناده بمتصل، يعني: أن عبد الله بن عبيد الله بن أبي مُلَيْكة لم يسمعه من أم سلمة، وإنما رواه عن يعلى بن مَمْلَك، كما تقدم، والله أعلم.
Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî, İbn Cüreyc'in hadisinden rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Garibdir ve isnadı muttasıl değildir" demiştir. Yani Abdullah b. Ubeydillâh b. Ebî Müleyke bunu bizzat Ümmü Seleme'den işitmemiş, ancak daha önce geçtiği üzere Ya'lâ b. Memlek'ten rivayet etmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
الترجيع
Tercî' (Sesi Boğazda Titreterek Okumak)
حدثنا آدم بن أبي إياس، حدثنا شعبة، حدثنا أبو إياس قال: سمعت عبد الله بن مغفل قال: رأيت النبي ﷺ وهو على ناقته -أو جمله-وهي تسير به، وهو يقرأ سورة الفتح قراءة لينة وهو يرجع .
Bize Âdem b. Ebî İyâs rivayet etti, bize Şu'be rivayet etti, bize Ebû İyâs rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Mugaffel'i şöyle derken işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i devesi -yahut erkek devesi- onu taşırken ve kendisi yumuşak bir okuyuşla ve tercî' yaparak (sesini dalgalandırarak) Fetih suresini okurken gördüm .
وقد تقدم هذا الحديث في القراءة على الدابة وأنه من المتفق عليه، وفيه أن ذلك كان يوم الفتح، وأما الترجيع: فهو الترديد في الصوت كما جاء -أيضا-في البخاري أنه جعل يقول: (آآ آ)، وكان ذلك صدر من حركة الدابة تحته، فدل على جواز التلاوة عليها، وإن أفضى إلى ذلك ولا يكون ذلك من باب الزيادة في الحروف، بل ذلك مغتفر للحاجة، كما يصلي على الدابة حيث توجهت به، مع إمكان تأخير ذلك الصلاة إلى القبلة، والله أعلم.
Bu hadis binek üzerinde okuma konusunda ve onun müttefekun aleyh olduğu daha önce geçmişti. Onda bunun Fetih günü olduğu [da belirtilmektedir]. Tercî'e gelince: Buhârî'de de onun "â, â, â" demeye başladığı şeklinde geldiği üzere, seste tekrarlamadır (titretmedir). Bu da altındaki bineğin hareketinden kaynaklanmıştı. Dolayısıyla buna yol açsa bile binek üzerinde tilavetin caiz olduğuna delalet etmiştir ve bu harflerde artırma babından sayılmaz, bilakis ihtiyaç sebebiyle bağışlanmıştır; nitekim namazı kıbleye [dönerek kılmayı] erteleme imkânı varken binek nereye yönelirse yönelsin üzerinde namaz kılması gibidir. Doğrusunu Allah bilir.
حسن الصوت بالقراءة
Kıraatte Sesi Güzelleştirmek
حدثنا محمد بن خلف أبو بكر، حدثنا أبو يحيى الحمّاني، حدثنا بريد بن عبد الله بن أبي بردة، عن جده أبي بردة، عن أبي موسى الأشعري، عن رسول الله ﷺ قال: " يا أبا موسى، لقد أوتيت مزمارا من مزامير آل داود " وهذا رواه الترمذي عن موسى بن عبد الرحمن الكندي، عن أبي يحيى الحمّاني -واسمه عبد الحميد بن عبد الرحمن-وقال: حسن صحيح. وقد رواه مسلم من حديث طلحة بن يحيى بن طلحة، عن أبي بردة، عن أبي موسى وفيه قصة، وقد تقدم الكلام على تحسين الصوت عند قول البخاري: من لم يتغن بالقرآن، وذكرنا هناك أحكاما كافية عن إعادتها هاهنا، والله أعلم.
Bize Muhammed b. Halef Ebû Bekr rivayet etti, bize Ebû Yahyâ el-Himmânî rivayet etti, bize Büreyd b. Abdillâh b. Ebî Bürde rivayet etti, dedesi Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den; şöyle buyurdu: "Ey Ebû Mûsâ! Şüphesiz sana Dâvûd hanedanının mezmurlarından (nağmelerinden) bir mezmur verilmiştir" . Bunu Tirmizî, Mûsâ b. Abdirrahmân el-Kindî'den, o Ebû Yahyâ el-Himmânî'den -ki adı Abdülhamîd b. Abdirrahmân'dır- rivayet etmiş ve: "Hasen-sahîh" demiştir . Müslim de bunu Talha b. Yahyâ b. Talha'nın hadisinden; Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ'dan [naklen] rivayet etmiştir ve içinde bir kıssa vardır. Sesi güzelleştirme konusundaki söz Buhârî'nin: "Kur'an'ı tegannî ile okumayan..." sözü bahsinde daha önce geçmişti ve orada burada tekrarlamayı gerektirmeyecek derecede yeterli hükümleri zikretmiştik. Doğrusunu Allah bilir.
من أحب أن يسمع القرآن من غيره
Kur'an'ı Başkasından Dinlemeyi Seven Kimse
حدثنا عمر بن حفص بن غياث، حدثنا أبي، حدثنا الأعمش، عن إبراهيم بن عبيدة، عن عبد الله قال: " قال لي النبي ﷺ: "اقرأ عليّ القرآن". قلت: عليك أقرأ وعليك أنزل؟! قال: "إني أحب أن أسمعه من غيري".
Bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs rivayet etti, bize babam rivayet etti, bize el-A'meş rivayet etti, İbrâhîm b. Ubeyde'den, o Abdullah'tan; dedi ki: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana: 'Bana Kur'an oku' buyurdu. 'Sana indirildiği halde sana mı okuyayım?!' dedim. 'Ben onu başkasından dinlemeyi severim' buyurdu."
وقد رواه الجماعة إلا ابن ماجه، من طرق عن الأعمش وله طرق يطول ذكرها وبسطها، وقد
[Bu hadisi] İbn Mâce hariç cemaat (kalan beş kütüb-i sitte imamı), el-A'meş'ten gelen [muhtelif] yollarla rivayet etmiştir. Bunun zikredilmesi ve tafsilatı uzun sürecek pek çok tariki (rivayet kanalı) vardır. Nitekim
تقدم فيما رواه مسلم من حديث طلحة بن يحيى بن طلحة، عن أبي بردة، عن أبي موسى: أن رسول الله ﷺ قال له: "يا أبا موسى، لو رأيتني وأنا أستمع لقراءتك البارحة". فقال: أما والله لو أعلم أنك تستمع قراءتي لحَبَّرْتها لك تحبيرا.
Müslim'in Talha b. Yahyâ b. Talha hadisinden, Ebû Bürde'den, onun da Ebû Mûsâ'dan rivayet ettiğinde daha önce geçmişti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştu: "Ey Ebû Mûsâ! Dün gece senin okuyuşunu dinlerken beni bir görseydin!" Bunun üzerine [Ebû Mûsâ]: "Vallahi, benim okuyuşumu dinlediğinizi bilseydim, onu sizin için büsbütün güzelleştirir de güzelleştirirdim!" dedi.
وقال الزهري، عن أبي سلمة: كان عمر إذا رأى أبا موسى قال: ذكرنا ربنا يا أبا موسى. فيقرأ عنده.
ez-Zührî, Ebû Seleme'den naklen dedi ki: Ömer, Ebû Mûsâ'yı gördüğünde: "Bize Rabbimizi hatırlat ey Ebû Mûsâ!" derdi, o da onun yanında [Kur'an] okurdu.
وقال أبو عثمان النهدي: كان أبو موسى يصلي بنا، فلو قلت: إني لم أسمع صوت صنج قط ولا بربط قط، ولا شيئا قط أحسن من صوته.
Ebû Osmân en-Nehdî dedi ki: Ebû Mûsâ bize namaz kıldırırdı. "Asla hiçbir çeng (zil) sesi, hiçbir berbet (ud) sesi ve hiçbir şeyi onun sesinden daha güzel işitmedim" desem [yeridir].
قول المقريء للقارئ: حسبك
Mukrî'in (Okutanın/Dinleyenin) Kārîye (Okuyana): "Yeter" Demesi
حدثنا محمد بن يوسف، حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن عبيدة، عن عبد الله قال: " قال لي رسول الله ﷺ: "اقرأ عليّ". فقلت: يا رسول الله، آقرأ عليك وعليك أنزل؟! قال: "نعم"، فقرأت عليه سورة النساء حتى أتيت إلى هذه الآية: فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا [النساء: ٤١]، قال: "حسبك الآن" [فالتفت إليه فإذا عيناه تذرفان] .
Bize Muhammed b. Yûsuf rivayet etti, bize Süfyân rivayet etti, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o Ubeyde'den, o Abdullah'tan; dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: 'Bana oku' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Sana indirildiği halde sana mı okuyayım?!' dedim. 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine ona Nisâ suresini okudum; nihayet şu ayete geldim: { فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!” [Nisâ: 41]. 'Şimdilik bu kadar yeter' buyurdu. [Ona dönüp baktım, bir de ne göreyim, iki gözünden yaşlar boşanıyordu]" .
أخرجه الجماعة إلا ابن ماجه، من رواية الأعمش به ووجه الدلالة ظاهر، وكذا الحديث الآخر: " اقرؤوا القرآن ما ائتلفت عليه قلوبكم، فإذا اختلفتم فقوموا ".
Bunu İbn Mâce hariç cemaat (kütüb-i sitte müellifleri), el-A'meş'in bu rivayetinden tahric etmiştir . Delalet yönü açıktır. Diğer hadis de böyledir: "Kalpleriniz üzerinde birleştiği (uyum sağladığı) sürece Kur'an okuyunuz; ihtilafa düştüğünüzde ise [okumayı bırakıp] kalkınız."
في كم يقرأ القرآن وقول الله تعالى: فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ [المزمل: ٢٠]
Kur'an'ın Kaç [Günde/Sürede] Okunacağı ve Allah Teâlâ'nın: { فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ } “Artık ondan kolay geleni okuyun” [Müzzemmil: 20] Kavli
حدثنا علي، حدثنا سفيان، قال: قال لي ابن شبرمة: نظرت كم يكفي الرجل من القرآن فلم أجد سورة أقل من ثلاث آيات. فقلت: لا ينبغي لأحد أن يقرأ أقل من ثلاث آيات. قال سفيان: أخبرنا منصور، عن إبراهيم، عن عبد الرحمن بن يزيد، أخبره علقمة عن أبي مسعود، فلقيته وهو يطوف بالبيت، فذكر النبي ﷺ أن من قرأ بالآيتين من آخر سورة البقرة في ليلة كفتاه .
Bize Ali rivayet etti, bize Süfyân rivayet etti; dedi ki: İbn Şübrüme bana şöyle dedi: "Kişiye Kur'an'dan ne kadarının yeteceğini inceledim ve üç ayetten daha az bir sure bulamadım. Bunun üzerine: 'Hiç kimseye üç ayetten daha azını okumak yakışmaz (uygun düşmez)' dedim." Süfyân dedi ki: Bize Mansûr haber verdi, İbrâhîm'den, o Abdurrahman b. Yezîd'den; ona Alkame Ebû Mes'ûd'dan haber vermiş; sonra onunla Beyt'i tavaf ederken karşılaştım. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Bakara suresinin sonundaki iki ayeti bir gecede kim okursa o ikisinin ona yeteceğini zikretti .
وقد تقدم أن هذا الحديث متفق عليه، وقد جمع البخاري فيما بين عبد الرحمن بن يزيد وعلقمة عن أبي مسعود وهو صحيح؛ لأن عبد الرحمن سمعه أولا من علقمة، ثم لقي أبا مسعود وهو يطوف فسمعه منه، وعليّ هذا هو ابن المديني وشيخه هو سفيان بن عيينة، وما قاله عبد الله بن شبرمة -فقيه الكوفة في زمانه-استنباط حسن، وقد جاء في حديث في السنن: " لا صلاة إلا بفاتحة الكتاب وثلاث آيات " ولكن هذا الحديث -أعني حديث أبي مسعود-أصح وأشهر وأخص، ولكن وجه مناسبته
Bu hadisin müttefekun aleyh (üzerinde ittifak edilmiş) olduğu daha önce geçmişti. Buhârî, Abdurrahman b. Yezîd ile Alkame'nin Ebû Mes'ûd'dan [yaptığı rivayetleri] bir arada zikretmiştir; bu da sahihtir. Zira Abdurrahman bunu ilk olarak Alkame'den işitmiş, daha sonra [Kâbe'yi] tavaf ederken Ebû Mes'ûd ile karşılaşmış ve [bizzat] kendisinden işitmiştir. [Senette geçen] bu Ali, İbnü'l-Medînî'dir; hocası da Süfyân b. Uyeyne'dir. Zamanında Kûfe'nin fakihi olan Abdullah b. Şübrüme'nin söylediği söz güzel bir istinbattır (hüküm çıkarmadır). Nitekim Sünen'de [geçen] bir hadiste: « لا صلاة إلا بفاتحة الكتاب وثلاث آيات » «Fâtihatü'l-Kitâb (Fâtiha Suresi) ve üç ayet [okunmadıkça] namaz olmaz» şeklinde rivayet edilmiştir. Fakat bu hadis -yani Ebû Mes'ûd hadisi- daha sahih, daha meşhur ve [konuya] daha mahsustur (özeldir). Lakin [bu hadisin] uygunluk yönü...
للترجمة التي ذكرها البخاري فيه نظر، والله أعلم .
Buhârî'nin zikrettiği bab başlığına (tercemeye) uygunluk yönünde bir kapalılık/tartışma vardır (fîhi nazar). Doğrusunu Allah bilir .
والحديث الثاني أظهر في المناسبة وهو قوله: حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا أبو عَوَانة، عن مغيرة، عن مجاهد، عن عبد الله بن عمرو قال: أنكحني أبي امرأة ذات حسب، فكان يتعاهد كِنّتَه فيسألها عن بعلها فتقول: نعم الرجل من رجل لم يطأ لنا فراشا، ولم يفتش لنا كنفا منذ أتيناه، فلما طال ذلك عليه ذكر للنبي ﷺ، فقال: "ألقنى به"، فلقيته بعد، فقال: "كيف تصوم؟ ". قلت: كل يوم. قال: "وكيف تختم؟ ". قلت: كل ليلة. قال: "صم كل شهر ثلاثة، واقرأ القرآن في كل شهر": قال: قلت: إني أطيق أكثر من ذلك. قال: "صم ثلاثة أيام في الجمعة". قلت: أطيق أكثر من ذلك. قال: "أفطر يومين وصوم يوما". قلت: أطيق أكثر من ذلك. قال: "صم أفضل الصوم صوم داود، صيام يوم وإفطار يوم، واقرأ في كل سبع ليال مرةً"، فليتني قبلت رخصة رسول الله ﷺ! وذلك أني كبرت وضعفت، فكان يقرأ على بعض أهله السبع من القرآن بالنهار والذي يقرأ يعرضه بالنهار ليكون أخف عليه بالليل، وإذا أراد أن يتقوى أفطر أياما وأحصى وصام مثلهن، كراهية أن يترك شيئا فارق عليه النبي ﷺ. وقال بعضهم: في ثلاث وفي خمس وأكثرهم على سبع .
İkinci hadis ise [bab başlığına] uygunluk bakımından daha açıktır; o da şudur: Bize Mûsâ b. İsmâil rivayet etti, bize Ebû Avâne rivayet etti, Mugīre'den, o Mücâhid'den, o Abdullah b. Amr'dan; dedi ki: Babam beni soylu bir kadınla evlendirdi. Gelinini yoklar ve ona kocasını sorardı. O da: "Ne iyi bir adamdır ki, yanına geldiğimizden beri ne yatağımıza ayak bastı ne de örtümüzü araladı!" derdi. Bu durum babama uzayıp ağır gelince konuyu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı. Bunun üzerine [Peygamber]: "Onu bana getir" buyurdu. Daha sonra onunla karşılaştım; "Nasıl oruç tutarsın?" buyurdu. "Her gün" dedim. "Nasıl hatmedersin?" buyurdu. "Her gece" dedim. "Her ay üç gün oruç tut ve Kur'an'ı her ayda [bir] oku" buyurdu. Dedim ki: "Ben bundan fazlasına güç yetiririm." "Haftada üç gün oruç tut" buyurdu. "Bundan fazlasına güç yetiririm" dedim. "İki gün ye, bir gün oruç tut" buyurdu. "Bundan fazlasına güç yetiririm" dedim. "Orucun en faziletlisi olan Dâvûd'un orucunu tut; bir gün oruç, bir gün iftar. Ve [Kur'an'ı] yedi gecede bir oku" buyurdu. Keşke Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ruhsatını kabul etseydim! Zira ben yaşlandım ve zayıf düştüm. Bundan dolayı o, gündüzleyin Kur'an'ın yedide birini ailesinden bazılarına okurdu; geceleyin kendisine daha hafif olsun diye okuyacağı kısmı gündüzden arz ederdi. Güç toplamak istediğinde ise birkaç gün yer, [sayısını] tutar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ayrıldığı bir şeyi terk etmeyi kerih gördüğü için onların sayısı kadar oruç tutardı. [Râvilerden] bazıları: "Üç günde", bazıları "beş günde" demiş; çoğunluğu ise "yedi günde" üzerinde durmuştur .
وقد رواه في الصوم، والنسائي -أيضا-عن بُنْدَار عن غُنْدَر، عن شعبة، عن مغيرة، والنسائي من حديث حصين، كلاهما عن مجاهد به .
[Buhârî] bunu Oruç bahsinde de rivayet etmiştir. Nesâî de Bundâr'dan, o Gunder'den, o Şu'be'den, o Mugīre'den; Nesâî ayrıca Husayn'ın hadisinden olmak üzere her ikisi de Mücâhid'den bu isnadla rivayet etmiştir .
ثم روى البخاري ومسلم وأبو داود من حديث يحيى بن أبي كثير، عن محمد بن عبد الرحمن -مولى بني زهرة -عن أبي سلمة: قال: وأحسبني قال: سمعت أنا من أبي سلمة، عن عبد الله بن عمرو قال: قال لي النبي ﷺ: "اقرأ القرآن في شهر". قلت: إني أجد قوة. قال: "فاقرأه في سبع ولا تزد على ذلك" . فهذا السياق ظاهره يقتضي المنع من قراءة القرآن في أقل من سبع، وهكذا الحديث الذي رواه أبو عبيد:
Sonra Buhârî, Müslim ve Ebû Dâvûd; Yahyâ b. Ebî Kesîr'in hadisinden, o Benî Zühre'nin azatlısı Muhammed b. Abdirrahmân'dan , o Ebû Seleme'den rivayet ettiler. [Râvi] dedi ki: Sanırım şöyle dedi: "Ben bizzat Ebû Seleme'den işittim", o Abdullah b. Amr'dan; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Kur'an'ı bir ayda oku" buyurdu. "Ben [kendimde daha fazla] güç buluyorum" dedim. "O halde onu yedi günde oku ve bundan daha fazlasını yapma (daha kısa sürede okuma)" buyurdu . Bu siyakın zahiri, Kur'an'ın yedi günden daha az bir sürede okunmasının nehyedildiğini gerektirmektedir. Ebû Ubeyd'in rivayet ettiği hadis de böyledir:
حدثنا حجاج وعمر بن طارق ويحيى بن بكير، كلهم عن ابن لَهِيعة، عن حبان بن واسع، عن أبيه، عن قيس بن أبي صعصعة؛ أنه قال للنبي ﷺ: يا رسول الله، في كم أقرأ القرآن؟ فقال: "في كل خمس عشرة". قال: إني أجد في أقوى من ذلك، قال: "ففي كل جمعة" .
Bize Haccâc, Ömer b. Târık ve Yahyâ b. Bükeyr rivayet etti; hepsi İbn Lehîa'dan, o Hibbân b. Vâsi'den, o babasından, o Kays b. Ebî Sa'saa'dan; o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Allah'ın Resûlü! Kur'an'ı kaç [günde] okuyayım?" dedi. "Her on beş [günde bir]" buyurdu. "Ben kendimde bundan daha fazlasına güç buluyorum" dedi. "O halde her cuma (haftada bir)" buyurdu .
وحدثنا حجاج عن شعبة، عن محمد بن ذكوان -رجل من أهل الكوفة-قال: سمعت عبد الرحمن بن عبد الله بن مسعود يقول: كان عبد الله بن مسعود يقرأ القرآن في غير رمضان من
Bize Haccâc, Şu'be'den, o Kûfe ehlinden bir adam olan Muhammed b. Zekvân'dan rivayet etti; dedi ki: Abdurrahman b. Abdillâh b. Mes'ûd'un şöyle dediğini işittim: "Abdullah b. Mes'ûd Ramazan dışındaki zamanlarda Kur'an'ı...
الجمعة إلى الجمعة .
cumadan cumaya (haftada bir) okurdu .
وعن حجاج، عن شعبة، عن أيوب: سمعت أبا قِلابة، عن أبي المهلب قال: كان أبيّ بن كعب يختم القرآن في كل ثمان.
Haccâc'dan, o Şu'be'den, o Eyyûb'dan: Ebû Kılâbe'yi işittim, Ebû'l-Mühelleb'den [naklen] dedi ki: Übey b. Ka'b Kur'an'ı her sekiz [günde bir] hatmederdi.
وحدثنا علي بن عاصم، عن خالد، عن أبي قلابة قال: كان أبيّ بن كعب يختم القرآن في كل ثمان.
Bize Ali b. Âsım rivayet etti, Hâlid'den, o Ebû Kılâbe'den; dedi ki: Übey b. Ka'b Kur'an'ı her sekiz [günde bir] hatmederdi.
وكان تميم الداري يختمه في كل سبع، وحدثنا هُشَيْم، عن الأعمش، عن إبراهيم: أنه كان يختم القرآن في كل سبع .
Temîm ed-Dârî ise onu her yedi [günde bir] hatmederdi. Bize Huşeym rivayet etti, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den: O, Kur'an'ı her yedi [günde bir] hatmederdi .
وحدثنا جرير، عن منصور، عن إبراهيم قال: كان الأسود يختم القرآن في كل ست، وكان علقمة يختمه في كل خمس .
Bize Cerîr rivayet etti, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den; dedi ki: el-Esved Kur'an'ı her altı [günde bir] hatmederdi, Alkame ise onu her beş [günde bir] hatmederdi .