Binûn

Ahzâb Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والأحاديث في الحث عليها كثيرة جدا، له موضع بذاته.

Ona teşvik eden hadisler pek çoktur; bunun müstakil bir yeri vardır.

(وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ): في الحديث الذي رواه ابن ماجه: "والصوم زكاة البدن" أي: تزكيه وتطهره وتنقيه من الأخلاط الرديئة طبعا وشرعا.

(وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ) [Oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar]: İbn Mâce'nin rivayet ettiği hadiste: "Oruç bedenin zekâtıdır" [buyrulmuştur]. Yani: Onu hem fıtraten hem de şer'an kötü karışımlardan temizler, arındırır ve saflaştırır.

قال سعيد بن جبير: من صام رمضان وثلاثة أيام من كل شهر، دخل في قوله: (وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ).

Sa‘îd b. Cübeyr şöyle dedi: "Kim Ramazan'ı ve her aydan üç günü oruçlu geçirirse, { وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ } “Oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar” kavlinin kapsamına girmiş olur."

ولما كان الصوم من أكبر العون على كسر الشهوة -كما قال رسول الله ﷺ: "يا معشر الشباب، مَنْ استطاع منكم الباء فليتزوج، فإنه أغَضُّ للبصر، وأحْصَن للفرج، ومَنْ لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وِجَاء" -ناسب أن يذكر بعده: (وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ) أي: عن المحارم والمآثم إلا عن المباح، كما قال تعالى: {وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ * إِلا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ * فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ} [المؤمنون: ٥ - ٧].

Oruç, şehveti kırmada en büyük yardımcılardan biri olduğu için -nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey gençler topluluğu! Sizden kimin evlenmeye gücü yetiyorsa evlensin; çünkü o, gözü haramdan daha çok sakındırır ve iffeti daha iyi korur. Kimin de buna gücü yetmezse oruca sarılsın; zira o, kendisi için bir kalkandır" buyurmuştur- bundan sonra (وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ) [İffetlerini koruyan erkekler ve iffetlerini koruyan kadınlar] ifadesinin zikredilmesi uygun düşmüştür; yani: Mübah olanlar hariç, haramlardan ve günahlardan [koruyanlar], nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ * إِلا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ * فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ} [el-Mü'minûn: 5-7] “Onlar ki, ırzlarını korurlar; ancak eşleri veya ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesnadır, bundan dolayı kınanmazlar. Fakat kim bundan ötesini ararsa, işte onlar haddi aşanların ta kendileridir.”

وقوله: (وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ) قال ابن أبي حاتم:

(وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ) [Allah'ı çokça zikreden erkekler ve çokça zikreden kadınlar] kavline dair İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:

حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عبيد الله، حدثنا محمد بن جابر، عن علي بن الأقمر، عن الأغَرِّ أبي مسلم ، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "إذا أيقظ الرجل امرأته من الليل، فصليا ركعتين، كتبا تلك الليلة من الذاكرين الله كثيرا والذاكرات".

Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Ubeydullah anlattı, bize Muhammed b. Câbir, Ali b. el-Akmer'den, o el-Ağar Ebû Müslim'den , o da Ebû Saîd el-Hudrî -radıyallâhu anh-'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kişi geceleyin hanımını uyandırır da beraber iki rekât namaz kılarlarsa, o gece Allah'ı çokça zikreden erkekler ve çokça zikreden kadınlar arasına yazılırlar ."

وقد رواه أبو داود، والنسائي، وابن ماجه، من حديث الأعمش، [عن علي بن الأقمر] ، عن الأغر أبي مسلم، عن أبي سعيد وأبي هريرة، عن النبي ﷺ، بمثله .

Bunu Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce; A'meş'in hadisinden, [Ali b. el-Akmer'den] , o el-Ağar Ebû Müslim'den, o Ebû Saîd ve Ebû Hüreyre'den, onlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etmişlerdir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثنا دَرَّاج، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخُدْري، ﵁، أنه قال: قلت: يا رسول الله، أي العباد أفضل درجة عند الله يوم القيامة؟ قال: "الذاكرون الله كثيرا والذاكرات".

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hasan anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Derrâc, Ebu'l-Heysem'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî -radıyallâhu anh-'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü, kıyamet günü Allah katında derece bakımından hangi kullar daha faziletlidir?' diye sordum. "Allah'ı çokça zikreden erkekler ve çokça zikreden kadınlardır" buyurdu.

قال: قلت: يا رسول الله، ومن الغازي في سبيل الله؟ قال: "لو ضرب بسيفه في الكفار والمشركين حتى ينكسر ويختضب دما لكان الذاكرون الله أفضل منه" .

[Ebû Saîd] dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah yolunda gaza eden de mi [onlardan geridedir]?' dedim. "Kılıcı kırılıncaya ve kana boyanıncaya kadar kâfirlere ve müşriklere kılıç vursa bile, Allah'ı zikredenler ondan daha faziletli olurdu" buyurdu .

وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا عبد الرحمن بن إبراهيم، عن العلاء، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁، قال: كان النبي ﷺ يسير في طريق مكة، فأتى على جُمْدان فقال: "هذا جُمْدان، سيروا فقد سبق المُفَرّدون". قالوا: وما المُفَرّدون ؟ قال: "الذاكرون الله كثيرا ". ثم قال: "اللهم اغفر للمحلقين". قالوا: والمقصرين؟ قال: "اللهم، اغفر للمحلقين". قالوا: والمقصرين؟ قال: "والمقصرين".

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Abdurrahman b. İbrâhîm, Alâ'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre -radıyallâhu anh-'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke yolunda yürüyordu, Cümdân [dağına] geldi ve: "Bu Cümdân'dır; yürüyün, müferridûn öne geçti!" buyurdu. Onlar: 'Müferridûn nedir?' dediler. "Allah'ı çokça zikredenlerdir " buyurdu. Sonra: "Allahım, saçlarını kazıtanları bağışla!" buyurdu. 'Kısaltanları da mı [ey Allah'ın Resûlü]?' dediler. "Allahım, saçlarını kazıtanları bağışla!" buyurdu. 'Kısaltanları da mı?' dediler. "Ve kısaltanları da" buyurdu.

تفرد به من هذا الوجه، ورواه مسلم دون آخره.

[İmâm Ahmed] bu [hadisi] bu tarikten tek başına rivayet etmiştir; Müslim ise hadisin son kısmı olmaksızın rivayet etmiştir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا حُجَيْن بن المثنى، حدثنا عبد العزيز بن أبي سلمة، عن زياد بن أبي زياد -مولى عبد الله بن عَيَّاش بن أبي ربيعة -أنه بلغه عن معاذ بن جبل، ﵁، أنه قال: قال رسول الله ﷺ: "ما عمل آدمي عملا قط أنجى له من عذاب الله من ذكر الله". وقال معاذ: قال رسول الله ﷺ: "ألا أخبركم بخير أعمالكم، وأزكاها عند مليككم، وأرفعها في درجاتكم، وخير لكم من تعاطي الذهب والفضة، ومن أن تلقوا عدوكم غدا فتضربوا أعناقهم ويضربوا أعناقكم"؟ قالوا: بلى يا رسول الله. قال: "ذكر الله ﷿" .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Huceyn b. el-Müsennâ anlattı, bize Abdülazîz b. Ebî Seleme, Ziyâd b. Ebî Ziyâd'dan -ki o Abdullah b. Ayyâş b. Ebî Rebîa'nın azatlısıdır- nakletti; ona Muâz b. Cebel -radıyallâhu anh-'dan ulaştığına göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Âdemoğlu, kendisini Allah'ın azabından Allah'ı zikretmekten daha çok kurtaracak hiçbir amel işlememiştir" buyurdu. Muâz dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Size amellerinizin en hayırlısını, Melik'inizin katında en temiz olanını, derecelerinizde en yükseğini, sizin için altın ve gümüş dağıtmaktan ve yarın düşmanınızla karşılaşıp onların boyunlarını vurmanızdan, onların da sizin boyunlarınızı vurmasından daha hayırlı olanını haber vereyim mi?" buyurdu. 'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dediler. "Azîz ve Celîl olan Allah'ı zikretmektir" buyurdu .

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثنا زَبَّان بن فائد، عن سهل بن معاذ بن أنس الجُهَنيّ، عن أبيه، عن رسول الله ﷺ: أن رجلا سأله فقال: أي المجاهدين أعظم أجرًا يا رسول الله؟ فقال: "أكثرهم لله ذكرًا". قال: فأي الصائمين أكثر أجرًا؟ قال: "أكثرهم لله ذكرا". ثم ذكر الصلاة والزكاة والحج والصدقة، كل ذلك يقول رسول الله ﷺ: "أكثرهم لله ذكرا". فقال أبو بكر لعمر، ﵄: ذهب الذاكرون بكل خير. فقال رسول الله ﷺ: "أجل" .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hasan anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Zebbân b. Fâid, Sehl b. Muâz b. Enes el-Cühenî'den, o da babasından, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti: Bir adam ona sorup: 'Hangi mücahidlerin ecri daha büyüktür ey Allah'ın Resûlü?' dedi. "Allah'ı en çok zikredenleridir" buyurdu. 'Peki hangi oruçluların ecri daha çoktur?' dedi. "Allah'ı en çok zikredenleridir" buyurdu. Sonra namazı, zekâtı, haccı ve sadakayı zikretti; bunların hepsinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ı en çok zikredenleridir" buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bekir, Ömer'e -radıyallâhu anhümâ-: 'Zikredenler bütün hayrı alıp götürdü' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Evet" buyurdu .

وسنذكر بقية الأحاديث الواردة في كثرة الذكر عند قوله تعالى في هذه السورة: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا * وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا} الآية [الأحزاب: ٤١، ٤٢]، إن شاء الله تعالى.

Çokça zikir hakkında gelen diğer hadisleri, inşâallahu Teâlâ bu sûredeki şu ayette zikredeceğiz: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا * وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا} [el-Ahzâb: 41, 42] “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin ve O'nu sabah akşam tesbih edin.”

وقوله: (أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا) أي: هيأ لهم منه لذنوبهم مغفرة وأجرا عظيما وهو الجنة.

(أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا) [Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır] kavli ise; yani: Onlar için Kendi katından günahlarına karşı bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır ki o da cennettir.

{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا (٣٦)}.

{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا (٣٦)} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadın için kendi işlerinde bir seçme hakkı yoktur. Kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, muhakkak ki o, apaçık bir sapıklıkla sapmıştır.”

قال العوفي، عن ابن عباس: قوله: (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ) الآية، وذلك أن رسول الله ﷺ انطلق ليخطب على فتاه زيد بن حارثة، فدخل على زينب بنت جحش الأسدية فخطبها، فقالت: لست بناكحته، فقال رسول الله ﷺ: "بل فانكحيه". قالت: يا رسول الله، أؤامر في نفسي. فبينما هما يتحدثان أنزل الله هذه الآية على رسوله ﷺ: (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا) الآية، قالت: قد رضيته لي منكحا يا رسول الله؟ قال: "نعم". قالت: إذًا لا أعصي رسول الله ﷺ، قد أنكحته نفسي.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ} “Hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadın için yoktur...” ayeti [hakkında şöyle demiştir]: Şöyle ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, azatlısı Zeyd b. Hârise'ye dünürcü olmak üzere gitti. Zeyneb bint Cahş el-Esediyye'nin yanına girip onu [Zeyd'e] istedi. Zeyneb: "Ben onunla evlenmem" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bilakis, onunla evlen» buyurdu. Zeyneb: "Ey Allah'ın Resûlü, kendi nefsim hakkında düşüneyim (istişare edeyim)" dedi. İkisi konuşurlarken Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayeti indirdi: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadın için... yoktur” ayeti. Zeyneb: "Ey Allah'ın Resûlü, onu bana eş olarak uygun gördün mü?" dedi. Resûlullah: «Evet» buyurdu. Zeyneb: "Öyleyse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı gelmem; kendimi onunla evlendirdim" dedi.

وقال ابن لَهِيعة، عن ابن أبي عمرة، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: خطب رسول الله ﷺ زينب بنت جحش لزيد بن حارثة، فاستنكفت منه، وقالت: أنا خير منه حسبا -وكانت امرأة فيها حدة -فأنزل الله، ﷿: (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ) الآية كلها.

İbn Lehîa, İbn Ebî Amre'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb bint Cahş'ı Zeyd b. Hârise'ye istedi; o ise bundan kaçındı ve: 'Ben soyca ondan daha üstünüm' dedi -ki kendisi celalli bir kadındı-. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah ayetin tamamını indirdi: (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ).

وهكذا قال مجاهد، وقتادة، ومقاتل بن حيان: أنها نزلت في زينب بنت جحش [الأسدية] حين خطبها رسول الله ﷺ على مولاه زيد بن حارثة، فامتنعت ثم أجابت.

Mücâhid, Katâde ve Mukâtil b. Hayyân da böyle söylemişlerdir: Ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem azatlısı Zeyd b. Hârise'ye [kız istemek için] dünürcü olduğunda Zeyneb bint Cahş [el-Esediyye] hakkında inmiştir; o önce çekimser davranmış, sonra kabul etmiştir.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، نزلت في أم كلثوم بنت عقبة بن أبي مُعَيْط، وكانت أول مَنْ هاجر من النساء -يعني: بعد صلح الحديبية -فوهبت نفسها للنبي ﷺ، فقال: قد قبلت. فزوجها زيد بن حارثة -يعني والله أعلم بعد فراقه زينب -فسخطت هي وأخوها وقالا إنما أردنا رسول الله ﷺ فزوّجَنا عبده. قال: فنزل القرآن: (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا) إلى آخر الآية. قال: وجاء أمر أجمع من هذا: (النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِم) قال: فذاك خاص وهذا جماع.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: Ayet, Ümmü Külsûm bint Ukbe b. Ebî Muayt hakkında inmiştir; o hicret eden kadınların ilkiydi -yani Hudeybiye barışından sonra- ve kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmişti. O da: 'Kabul ettim' buyurdu ve onu Zeyd b. Hârise ile evlendirdi -yani Allahu a'lem Zeyneb'den ayrıldıktan sonra-. Kendisi ve kardeşi buna kızıp: 'Biz sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i istemiştik, o ise bizi kölesiyle evlendirdi' dediler. Dedi ki: Bunun üzerine Kur'an indi: (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا) ayetin sonuna kadar. Dedi ki: Bundan daha kapsamlı bir emir geldi: (النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِم) [Peygamber, müminlere kendi canlarından daha önceliklidir]. Dedi ki: Şu özeldi, bu ise genel ve toplayıcıdır.

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن ثابت البُنَاني، عن أنس قال: خطب النبي ﷺ على جُلَيْبيب امرأة من الأنصار إلى أبيها، فقال: حتى أستأمر أمها. فقال النبي ﷺ: فنعم إذًا. قال: فانطلق الرجل إلى امرأته، [فذكر ذلك لها] ، فقالت: لاها الله ذا ، ما وجد رسول الله ﷺ إلا جلَيبيبا، وقد منعناها من فلان وفلان؟ قال: والجارية في سترها تسمع. قال: فانطلق الرجل يريد أن يخبر النبي ﷺ بذلك. فقالت الجارية: أتريدون أن تَرُدّوا على رسول الله ﷺ أمره؟ إن كان قد رضيه لكم فأنكحوه. قال: فكأنها جَلَّت عن أبويها، وقالا صدقت. فذهب أبوها إلى رسول الله ﷺ فقال: إن كنت رضيته فقد رضيناه. قال: "فإني قد رضيته". قال: فزوجها ، ثم فزع أهل المدينة، فركب جُلَيْبيب فوجدوه قد قتل، وحوله ناس من المشركين قد قتلهم، قال أنس: فلقد رأيتها [وإنها] لمن أنفق بيت بالمدينة .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer haber verdi, Sâbit el-Bünânî'den, o Enes'ten; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cüleybîb için Ensar'dan bir kadını babasından istedi. Adam: 'Annesine danışayım' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Öyleyse peki " buyurdu. Adam hanımına gitti [ve durumu ona anlattı] . Hanımı: 'Allah'a yemin olsun ki hayır ! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cüleybîb'den başkasını bulamadı mı? Biz onu falan ve falana vermemişken mi?' dedi. Genç kız da perdesinin arkasında dinliyordu. Adam bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vermek üzere çıktı. Bunun üzerine genç kız: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini geri mi çevirmek istiyorsunuz? Eğer o sizin için buna razı olduysa onunla evlendirin' dedi. Sanki anne babasının üzerinden bir ağırlığı kaldırmış gibi oldu ve: 'Doğru söyledin' dediler. Babası Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: 'Sen razı olduysan biz de razı olduk' dedi. O da: "Ben ona razı oldum" buyurdu. [Adam da kızını] onunla evlendirdi . Sonra Medine halkına bir baskın/korku haberi geldi. Cüleybîb [hemen atına] bindi; sonra onu şehit edilmiş olarak buldular, etrafında da öldürdüğü bir grup müşrik vardı. Enes dedi ki: 'Ben o kadını gördüm, gerçekten de Medine'de [taliplisi] en çok olan evlerden biriydi .'

وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا حماد -يعني: ابن سلمة -عن ثابت، عن كنانة بن نعيم العدوي، عن أبي برزة الأسلمي أن جليبيبا كان امرأ يدخل على النساء يَمُرّ بهن ويلاعبهن، فقلت لامرأتي: لا يدخلن اليوم عليكم جُليبيبُ، فإنه إن دخل عليكم لأفعلن ولأفعلن. قال: وكانت الأنصار إذا كان لأحدهم أيّم لم يزوجها حتى يعلم: هل لنبي الله ﷺ فيها حاجة أم لا؟ فقال رسول الله ﷺ لرجل من الأنصار: "زوجني ابنتك". قال: نعم، وكرامة يا رسول الله، ونُعْمَة عين. فقال: إني لست أريدها لنفسي. قال: فلمن يا رسول الله؟ قال: لجليبيب.

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hammâd -yani İbn Seleme- anlattı, Sâbit'ten, o Kinâne b. Nuaym el-Adevî'den, o da Ebû Berze el-Eslemî'den [rivayet ettiğine göre] Cüleybîb, kadınların yanına giren, onlara uğrayıp kendileriyle şakalaşan bir kimseydi. [Ebû Berze şöyle devam etti:] Hanımıma: «Bugün Cüleybîb kesinlikle yanınıza girmesin; zira şayet yanınıza girerse muhakkak şöyle şöyle yaparım!» dedim. Dedi ki: Ensâr'dan birinin evlenmemiş kızı/kadını olduğunda, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onunla evlenmeye bir arzusu olup olmadığını öğrenmedikçe onu asla evlendirmezdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'dan bir adama: «Kızını benimle evlendir» buyurdu. Adam: «Evet, baş üstüne ey Allah'ın Resûlü, seve seve, gözümüz aydın!» dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ben onu kendim için istemiyorum» buyurdu. Adam: «Öyleyse kimin için ey Allah'ın Resûlü?» diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de]: «Cüleybîb için» buyurdu.

فقال: يا رسول الله، أشاور أمها. فأتى أمها فقال: رسول الله ﷺ يخطب ابنتك؟ فقالت: نعم ونُعمة عين. فقال: إنه ليس يخطبها لنفسه، إنما يخطبها لجليبيب. فقالت: أَجُلَيبيب إنيه ؟ أجليبيب إنيِه ؟ لا لعمر الله لا تزَوّجُه. فلما أراد أن يقوم ليأتي رسول الله ﷺ فيخبره بما قالت أمها، قالت الجارية: مَنْ خطبني إليكم؟ فأخبرتها أمها. قالت: أتردون على رسول الله ﷺ أمره؟! ادفعوني إليه، فإنه لن يضيعني. فانطلق أبوها إلى رسول الله ﷺ فقال: شأنَك بها. فَزَوّجها جليبيبا. قال: فخرج رسول الله ﷺ في غزاة له، فلما أفاء الله عليه قال لأصحابه: "هل تفقدون من أحد"؟ قالوا: نفقد فلانا ونفقد فلانا. قال: "انظروا هل تفقدون من أحد؟ " قالوا: لا. قال: "لكني أفقد جليبيبا". قال: "فاطلبوه في القتلى". فطلبوه فوجدوه إلى جنب سبعة قد قتلهم ثم قتلوه. [فقالوا: يا رسول الله، ها هو ذا إلى جنب سبعة قد قتلهم ثم قتلوه] . فأتاه رسول الله ﷺ فقام عليه، فقال: قتل سبعة [وقتلوه] ، هذا مني وأنا منه. مرتين أو ثلاثا، ثم وضعه رسول الله ﷺ على ساعديه [وحفر له، ما له سرير إلا ساعد النبي ﷺ] . ثم وضعه في قبره، ولم يذكر أنه غسله، ﵁. قال ثابت: فما كان في الأنصار أيّم أنفق منها. وحدث إسحاق بن عبد الله بن أبي طلحة ثابتا: هل تعلم ما دعا لها رسول الله ﷺ؟ فقال: "اللهم، صب عليها [الخير] صبا، ولا تجعل عيشها كدا" كذا قال، فما كان في الأنصار أيم أنفق منها.

Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, annesine danışayım' dedi. Kızın annesine gelip: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kızını istiyor' dedi. Kadın: 'Evet, seve seve, gözümüz aydın!' dedi. Adam: 'O, kendisi için istemiyor; ancak Cüleybîb için istiyor' dedi. Kadın: 'Cüleybîb'e mi ha ? Cüleybîb'e mi ha ? Hayır, Allah'ın ömrüne andolsun ki onu onunla evlendiremezsin!' dedi. Adam kalkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e giderek annesinin söylediğini bildirmek isteyince genç kız: 'Beni size kim istedi?' dedi. Annesi ona haber verdi. Kız: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini geri mi çeviriyorsunuz?! Beni ona verin; zira o beni asla zayi etmez' dedi. Babası Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: 'Kız senin emrindedir' dedi. O da kızı Cüleybîb ile evlendirdi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye çıktı; Allah ona fethi/ganimeti nasip edince ashabına: "Kaybettiğiniz kimse var mı?" buyurdu. 'Falanı ve falanı kaybettik' dediler. "Bakın, kaybettiğiniz kimse var mı?" buyurdu. 'Hayır' dediler. "Fakat ben Cüleybîb'i kaybettim" buyurdu. "Onu öldürülenler arasında arayın" dedi. Onu aradılar ve öldürdüğü, sonra da kendisini öldüren yedi kişinin yanında buldular. [Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, işte o öldürdüğü sonra da kendisini öldüren yedi kişinin yanındadır'] . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına gelip başında durdu ve: "Yedi kişiyi öldürdü [ve onu öldürdüler] , bu bendendir, ben de ondanım" buyurdu; bunu iki veya üç defa söyledi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu kolları üzerine aldı [ve onun için mezar kazıldı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kollarından başka sedyesi yoktu] . Sonra onu kabrine koydu; onu yıkadığını zikretmedi -radıyallâhu anh-. Sâbit dedi ki: 'Ensar içinde ondan daha çok taliplisi olan hiçbir dul/bekâr kadın yoktu.' İshâk b. Abdillâh b. Ebî Talha, Sâbit'e: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona ne dua ettiğini bilir misin?' diye sordu ve şöyle dedi: "Allahım, onun üzerine [hayrı] sağanak sağanak akıt ve onun geçimini meşakkatli kılma!" İşte böyle dedi; Ensar içinde ondan daha çok taliplisi olan hiçbir dul/bekâr kadın yoktu.

هكذا أورده الإمام أحمد بطوله ، وأخرج منه مسلم والنسائي في الفضائل قصة قتله . وذكر الحافظ أبو عمر بن عبد البر في "الاستيعاب" أن الجارية لما قالت في خدرها: أتردون على رسول الله ﷺ أمره؟ تلت هذه الآية: (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ) .

Bunu İmâm Ahmed uzunca bu şekilde rivayet etmiş , Müslim ve Nesâî ise Fezâil bölümünde onun şehit edilişi kıssasını tahric etmişlerdir . Hâfız Ebû Ömer b. Abdilberr "el-İstîâb" adlı eserinde zikrettiğine göre, genç kız odasında: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini geri mi çeviriyorsunuz?' dediğinde şu ayeti okumuştur : (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ) .

وقال ابن جُرَيْج [أخبرني عامر بن مصعب، عن طاوس قال: إنه سأل ابن عباس عن ركعتين بعد العصر، فنهاه، وقرأ ابن عباس، ﵁ : (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ)] .

İbn Cüreyc dedi ki: [Bana Âmir b. Mus'ab, Tâvûs'tan haber verdi; o şöyle dedi: O, İbn Abbâs'a ikindiden sonraki iki rekât namazı sordu, o da onu bundan nehyetti ve İbn Abbâs -radıyallâhu anhümâ- şu ayeti okudu : (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ)] .

فهذه الآية عامة في جميع الأمور، وذلك أنه إذا حكم الله ورسوله بشيء، فليس لأحد مخالفته ولا اختيار لأحد هاهنا، ولا رأي ولا قول، كما قال تعالى: {فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} [النساء: ٦٥] وفي الحديث: "والذي نفسي بيده، لا يؤمن أحدكم حتى يكون هواه تبعًا لما جئت به". ولهذا شدد في خلاف ذلك، فقال: (وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا)، كقوله تعالى: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [النور: ٦٣].

İşte bu ayet bütün meselelerde umumîdir (kapsayıcıdır). Şöyle ki: Allah ve Resûlü bir şeye hükmettiğinde, artık hiç kimsenin O'na muhalefet etme hakkı yoktur; bu hususta hiç kimse için bir seçim hakkı, bir görüş veya bir söz olamaz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılıp sonra da senin verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.” [en-Nisâ: 65]. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «والذي نفسي بيده، لا يؤمن أحدكم حتى يكون هواه تبعًا لما جئت به» «Nefsim elinde olan [Allah]a yemin ederim ki, hiçbiriniz heva ve hevesi benim getirdiğime tâbi olmadıkça [kâmil manada] iman etmiş olmaz.» İşte bu sebeple buna muhalefet etme hususunda [tehdidi] şiddetli tutarak şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا) “Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır.” Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Bu sebeple O'nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azabın dokunmasından sakınsınlar.” [en-Nûr: 63].

{وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا (٣٧)}.

{وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا (٣٧)} “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği, senin de kendisine iyilikte bulunduğun kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!' diyordun; Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa çekinmene Allah daha lâyıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde, müminlere onların eşleriyle evlenmede bir güçlük olmasın diye seni onunla evlendirdik. Allah'ın emri yerine getirilmiştir.”

يقول تعالى مخبرا عن نبيه، صلوات الله وسلامه عليه، إنه قال لمولاه زيد بن حارثة وهو الذي أنعم الله عليه، أي: بالإسلام، ومتابعة الرسول، عليه أفضل الصلاة والسلام: (وَأَنْعَمْتَ عَلَيْه) أي: بالعتق من الرق، وكان سيدًا كبير الشأن جليل القدر، حبيبًا إلى النبي ﷺ، يقال له: الحِبّ، ويقال لابنه أسامة: الحِبّ ابن الحِبّ. قالت عائشة، ﵂: ما بعثه رسول الله ﷺ في سرية إلا أمره عليهم، ولو عاش بعده لاستخلفه. رواه أحمد عن سعيد بن محمد الوراق ومحمد بن عبيد، عن وائل بن داود، عن عبد الله البهي عنها .

Yüce Allah, Peygamberi'nden -salât ve selâm O'nun üzerine olsun- haber vererek, onun azatlısı Zeyd b. Hârise'ye -ki o Allah'ın kendisine nimet verdiği kimsedir; yani İslâm ve Resûl'e -üzerine salât ve selâmın en faziletlisi olsun- tâbi olmakla- şöyle dediğini bildirir: (وَأَنْعَمْتَ عَلَيْه) yani: Kölelikten azat ederek [iyilik ettiğin kimse]. O, şanı yüce, kadr-i celîl bir efendi idi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çok sevdiği biriydi; kendisine 'el-Hıbb' (sevgili), oğlu Üsâme'ye de 'el-Hıbb ibnü'l-Hıbb' (sevgilinin oğlu sevgili) denilirdi. Âişe -radıyallâhu anhâ- şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bir müfrezeye gönderdiğinde mutlaka başlarına komutan yapardı; şayet ondan sonra yaşasaydı onu yerine halife tayin ederdi.' Bunu Ahmed, Saîd b. Muhammed el-Varrâk ve Muhammed b. Ubeyd'den, onlar Vâil b. Dâvûd'dan, o Abdullah el-Behiyy'den, o da Âişe'den rivayet etmiştir .

وقال البزار: حدثنا خالد بن يوسف، حدثنا أبو عَوَانة (ح)، وحدثنا محمد بن مَعْمَر، حدثنا أبو داود، حدثنا أبو عوانة، أخبرني عمران بن أبي سلمة ، عن أبيه: حدثني أسامة بن زيد قال: كنت في المسجد، فأتاني العباس وعلي بن أبي طالب، ﵄، فقالا يا أسامة، استأذن لنا على رسول الله ﷺ. قال: فأتيتُ رسولَ الله فأخبرته، فقلت: علي والعباس يستأذنان؟ فقال: "أتدري ما حاجتهما؟ " قلت: لا يا رسول الله. فقال: "لكني أدري"، قال: فأذن لهما. قالا يا رسول الله، جئناك لتخبرنا: أيُّ أهلك أحبُّ إليك؟ فقال: "أحب أهلي إليَّ فاطمة بنت محمد" قالا يا رسول الله، ما نسألك عن فاطمة. قال: "فأسامة بن زيد بن حارثة، الذي أنعم الله عليه وأنعمت عليه" .

el-Bezzâr dedi ki: Bize Hâlid b. Yûsuf anlattı, bize Ebû Avâne anlattı (h). Bize Muhammed b. Ma'mer anlattı, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Ebû Avâne anlattı, bana İmrân b. Ebî Seleme babasından haber verdi: Bana Üsâme b. Zeyd anlattı; dedi ki: Mescitteydim, Abbâs ve Ali b. Ebî Tâlib -radıyallâhu anhümâ- yanıma geldiler ve: 'Ey Üsâme, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmemiz için bizim adımıza izin iste' dediler. Resûlullah'a gelip haber verdim ve: 'Ali ve Abbâs izin istiyorlar' dedim. "İhtiyaçlarının ne olduğunu biliyor musun?" buyurdu. 'Hayır ey Allah'ın Resûlü' dedim. "Fakat ben biliyorum" buyurdu ve onlara izin verdi. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, ehlinin hangisinin sana daha sevimli olduğunu bize haber vermen için geldik' dediler. O da: "Ehlimin bana en sevimli olanı Fâtıma bint Muhammed'dir" buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, sana Fâtıma'yı sormuyoruz' dediler. "Öyleyse Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine iyilikte bulunduğun Üsâme b. Zeyd b. Hârise'dir" buyurdu .

وكان رسول الله ﷺ قد زَوّجه بابنة عمته زينب بنت جحش الأسدية -وأمها أميمة بنت عبد المطلب -وأصدقها عشرة دنانير، وستين درهما، وخِمارا، ومِلْحَفة، ودرْعًا، وخمسين مُدّا من طعام، وعشرة أمداد من تمر. قاله مقاتل بن حيان، فمكثت عنده قريبا من سنة أو فوقها، ثم وقع بينهما، فجاء زيد يشكوها إلى رسول الله ﷺ فجعل رسول الله يقول له: "أمسك عليك زوجك، واتق الله". قال الله تعالى: (وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ).

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu halasının kızı el-Esediyye soyundan Zeyneb bint Cahş ile evlendirmişti -annesi de Ümeyme bint Abdilmuttalib idi-. Mehir olarak da ona on dinar, altmış dirhem, bir başörtüsü, bir çarşaf/örtü, bir gömlek/zırh, elli müdd yiyecek ve on müdd hurma vermişti. Bunu Mukâtil b. Hayyân söylemiştir. Zeyneb onun yanında yaklaşık bir yıl veya biraz daha fazla kaldı, sonra aralarında anlaşmazlık çıktı. Zeyd gelip onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti; Resûlullah da ona: "Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!" demeye başladı. Yüce Allah şöyle buyurdu: (وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ) [Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa çekinmene Allah daha lâyıktı].

ذكر ابن جرير، وابن أبي حاتم هاهنا آثارًا عن بعض السلف، ﵃، أحببنا أن نضرب

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim burada selef-i sâlihînden -radıyallâhu anhüm- bazı rivayetler zikretmişlerdir ki bunlardan

عنها صفَحا لعدم صحتها فلا نوردها.

sahih olmadıkları için yüz çevirip aktarmamayı tercih ettik.

وقد روى الإمام أحمد هاهنا أيضا حديثًا، من رواية حماد بن زيد، عن ثابت، عن أنس فيه غرابة تركنا سياقه أيضا .

İmâm Ahmed de burada Hammâd b. Zeyd'in rivayetinden, Sâbit'ten, o Enes'ten içinde gariplik bulunan bir hadis rivayet etmiştir ki onun metnini aktarmayı da terk ettik .

وقد روى البخاري أيضا بعضه مختصرا فقال: حدثنا محمد بن عبد الرحيم، حدثنا مُعَلَّى بن منصور، عن حماد بن زيد، حدثنا ثابت، عن أنس بن مالك قال: إن هذه الآية: (وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ) نزلت في شأن زينب بنت جحش، وزيد بن حارثة، ﵄ .

Buhârî de bunun bir kısmını muhtasar olarak rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdirrahîm anlattı, bize Muallâ b. Mansûr, Hammâd b. Zeyd'den anlattı, bize Sâbit, Enes b. Mâlik'ten anlattı; o dedi ki: Şüphesiz bu (وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ) ayeti, Zeyneb bint Cahş ile Zeyd b. Hârise -radıyallâhu anhümâ- hakkında inmiştir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن هاشم بن مرزوق، حدثنا ابن عيينة، عن علي بن زيد بن جُدْعان قال: سألني علي بن الحسين ما يقول الحسن في قوله: (وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ [وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ]) ؟ فذكرت له فقال: لا ولكن الله أعلم نبيه أنها ستكون من أزواجه قبل أن يتزوجها، فلما أتاه زيد ليشكوها إليه قال: اتق الله، وأمسك عليك زوجك. فقال: قد أخبرتك أني مُزَوّجكها، وتخفي في نفسك ما الله مبديه.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. Hâşim b. Merzûk anlattı, bize İbn Uyeyne, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan anlattı; o şöyle dedi: Ali b. el-Hüseyin bana: 'Hasan, (وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ [وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ]) kavli hakkında ne diyor?' diye sordu. Ben de ona aktardım. Bunun üzerine o şöyle dedi: 'Hayır, bilakis Allah, daha Peygamber onunla evlenmeden önce Zeyneb'in onun zevcelerinden olacağını Peygamberi'ne bildirmişti. Zeyd onu şikâyet etmek için Peygamber'e geldiğinde [Peygamber]: Allah'tan sakın ve eşini yanında tut, dedi. Bunun üzerine [Allah]: Sana onu nikâhlayacağımı haber vermiştim, sen ise Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyorsun, buyurdu.'

وهكذا رُوي عن السُّدِّي أنه قال نحو ذلك.

Süddî'den de buna benzer bir söz rivayet edilmiştir.

وقال ابن جرير: حدثني إسحاق بن شاهين، حدثني خالد، عن داود عن عامر، عن عائشة، ﵂، أنها قالت: لو كتم محمد ﷺ شيئًا مما أوحي إليه من كتاب الله، لكتم: (وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ) .

İbn Cerîr dedi ki: Bana İshâk b. Şâhîn anlattı, bana Hâlid, Dâvûd'dan, o Âmir'den, o da Âişe -radıyallâhu anhâ-'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: 'Eğer Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın Kitabı'ndan kendisine vahyedilen bir şeyi gizleyecek olsaydı, şu ayeti gizlerdi: (وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ) [Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa çekinmene Allah daha lâyıktı] .'

وقوله: (فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا): الوطر: هو الحاجة والأرب، أي: لما فَرَغ منها، وفارقها، زَوّجناكها، وكان الذي وَلي تزويجها منه هو الله، ﷿، بمعنى: أنه أوحى إليه أن يدخل عليها بلا ولي ولا مهر ولا عقد ولا شهود من البشر.

(فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا) [Zeyd o kadından ilişiğini kesince seni onunla evlendirdik] kavline gelince: 'el-Vatar' (وَطَر), ihtiyaç ve istek demektir. Yani: Zeyd onunla işini bitirip ondan ayrılınca seni onunla evlendirdik. Onun Peygamber'le evliliğini bizzat üstlenen Azîz ve Celîl olan Allah idi; şu manada ki: İnsanlardan hiçbir veli, mehir, nikâh akdi ve şahit olmaksızın onun yanına girmesini Peygamber'e vahyetmiştir.

قال الإمام أحمد: حدثنا هاشم -يعني: ابن القاسم أبو النضر -حدثنا سليمان بن المغيرة، عن ثابت، عن أنس، ﵁، قال: لما انقضت عدة زينب قال رسول الله ﷺ لزيد بن حارثة: "اذهب فاذكرها علي". فانطلق حتى أتاها وهي تُخَمِّر عَجينها، قال: فلما رأيتها عظمت في صدري -حتى ما أستطيع أن أنظر إليها -أن رسول الله ﷺ ذكرها، فوليتها ظهري ونكصت على عقبي، وقلت: يا زينب، أبشري، أرسلني رسول الله ﷺ يذكرك. قالت: ما أنا بصانعة شيئا حتى

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hâşim -yani İbnu'l-Kâsım Ebu'n-Nadr- anlattı, bize Süleymân b. el-Muğîre, Sâbit'ten, o da Enes -radıyallâhu anh-'dan nakletti; o şöyle demiştir: Zeyneb'in iddeti tamamlanınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyd b. Hârise'ye: «Git ve beni ona an (benden ona söz et)» buyurdu. [Zeyd] yola çıkıp yanına vardı; o sırada Zeyneb hamurunu yoğurup mayalamaktaydı. [Zeyd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu andığı (istediği) için onu gördüğümde gözümde öyle büyüdü ki ona bakmaya dahi güç yetiremedim. Bunun üzerine arkamı ona döndüm ve ökçelerim üzerinde geri çekildim. Ardından: "Ey Zeyneb! Müjde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni seni anarak (sana talip olarak) gönderdi" dedim. O da şöyle dedi: "Ben...

أؤامر ربي، ﷿. فقامت إلى مسجدها، ونزل القرآن، وجاء رسول الله ﷺ فدخل عليها بغير إذن. ولقد رأيتنا حين دَخَلَتْ على رسول الله ﷺ أطعمنا عليها الخبز واللحم، فخرج الناس وبقي رجال يتحدثون في البيت بعد الطعام، فخرج رسول الله ﷺ [واتبعته] فجعل يتتبع حُجر نسائه يسلم عليهن، ويقلن: يا رسول الله، كيف وجدت أهلك؟ فما أدري أنا أخبرته أن القوم قد خرجوا أو أخبر. قال: فانطلق حتى دخل البيت، فذهبت أدخل معه، فألقي الستر بيني وبينه، ونزل الحجاب، ووعظ القوم بما وعظوا به: {لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} الآية.

'Azîz ve Celîl olan Rabbime danışmadıkça hiçbir şey yapmam' dedi. Hemen namazgâhına yöneldi; Kur'an nazil oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip izinsiz olarak onun yanına girdi. Zeyneb Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdiği vakit, onun adına insanlara ekmek ve et ikram ettiğimizi gördüm. Sonra insanlar çıktı, ancak birkaç adam yemekten sonra evde konuşup durdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıktı [ben de peşinden gittim] ; hanımlarının odalarını tek tek dolaşıp onlara selâm vermeye başladı. Onlar da: 'Ey Allah'ın Resûlü, ehlini nasıl buldun?' diyorlardı. O topluluğun çıktığını ona ben mi haber verdim yoksa başkası mı haber verdi bilmiyorum. [Enes] dedi ki: Resûlullah eve girmek üzere gitti; ben de onunla beraber girmeye davrandım, derken arama bir perde çekildi ve hicab ayeti indi. Topluluk da kendilerine verilen şu öğütle uyarıldı: {لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} ayeti “Peygamber'in evlerine size izin verilmedikçe girmeyin...”

ورواه مسلم والنسائي من طرق، عن سليمان بن المغيرة، به.

Bunu Müslim ve Nesâî farklı yollardan Süleymân b. el-Muğîre'den bu isnadla rivayet etmişlerdir .

وقد روى البخاري، ﵀، عن أنس بن مالك، ﵁، أن زينب بنت جحش كانت تفخر على أزواج النبي ﷺ فتقول: زوجكن أهاليكن وزوجني الله من فوق سبع سموات .

Buhârî -rahimehullâh-, Enes b. Mâlik -radıyallâhu anh-'dan şöyle rivayet etmiştir: Zeyneb bint Cahş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcelerine karşı övünür ve: 'Sizi aileleriniz evlendirdi, beni ise yedi kat göğün üstünden Allah evlendirdi' derdi .

وقد قدمنا في "سورة النور" عن محمد بن عبد الله بن جحش قال: تفاخرت زينب وعائشة، فقالت زينب، ﵂ : أنا التي نزل تزويجي من السماء، وقالت عائشة: أنا التي نزل عُذْري من السماء، فاعترفت لها زينب، ﵂.

"Nûr Sûresi"nde Muhammed b. Abdillâh b. Cahş'tan naklettiğimiz üzere o şöyle demiştir: Zeyneb ile Âişe karşılıklı övündüler. Zeyneb -radıyallâhu anhâ- : 'Benim evliliğim semadan inmiştir' dedi. Âişe ise: 'Benim masumiyetim semadan inmiştir' dedi; bunun üzerine Zeyneb -radıyallâhu anhâ- onun bu üstünlüğünü kabul etti .

وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا جرير، عن المغيرة، عن الشعبي قال: كانت زينب تقول للنبي ﷺ إني لأدل عليك بثلاث، ما من نسائك امرأة تدل بهن: إن جدي وجدك واحد، وإني أنكحنيك الله من السماء، وإن السفير جبريل ﵇.

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Cerîr, Muğîre'den, o da Şa'bî'den anlattı; dedi ki: Zeyneb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle derdi: 'Sana karşı kadınlarından hiçbirinin nazlanamayacağı / övünemeyeceği üç şeyle nazlanırım: Benim dedem ile senin deden birdir, beni sana semadan Allah nikâhlamıştır ve aradaki elçi de Cibrîl -aleyhisselâm-'dır' .

وقوله: (لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا) أي: إنما أبحنا لك تزويجها وفعلنا ذلك؛ لئلا يبقى حرج على المؤمنين في تزويج مطلقات الأدعياء، وذلك أن رسول الله ﷺ كان قبل النبوة قد تبنى زيد بن حارثة، فكان يقال له: "زيد بن محمد"، فلما قطع الله هذه النسبةبقوله تعالى: {وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْوَاهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ * ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ}، ثم زاد ذلك بيانا وتأكيدا بوقوع تزويج رسول الله ﷺ بزينب بنت جحش لما طلقها زيد بن حارثة؛ ولهذا قال في آية التحريم: {وَحَلائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ} [النساء: ٢٣] ليحترز من الابن الدَّعِي؛ فإن ذلك كان كثيرًا فيهم.

(لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا) [Evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde, müminlere onların eşleriyle evlenmede bir güçlük olmasın diye] kavli; yani: Evlatlıkların boşadıkları kadınlarla evlenme hususunda müminlerin üzerinde hiçbir darlık/vebal kalmasın diye onunla evlenmeyi sana mübah kıldık ve bunu yaptık. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetten önce Zeyd b. Hârise'yi evlat edinmişti ve ona "Muhammed oğlu Zeyd" deniliyordu. Allah: {وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْوَاهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ * ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ} “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır. Bu, sizin ağızlarınızla söylediğiniz sözünüzdür. Allah ise hakkı söyler ve doğru yola iletir. Onları babalarına nisbet ederek çağırın; bu, Allah katında daha adaletlidir.” kavliyle bu bağı kesti; ardından Zeyd b. Hârise boşadığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb bint Cahş ile evlenmesiyle bu hükmü daha da açıkladı ve pekiştirdi. İşte bu sebeple haram kılınanlarla ilgili ayette: {وَحَلائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ} [en-Nisâ: 23] “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri...” buyurarak evlatlığı hariç tutmuştur; çünkü bu durum aralarında pek yaygındı.

وقوله: (وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا) أي: وكان هذا الأمر الذي وقع قد قدره الله تعالى وحَتَّمه، وهو كائن لا محالة، كانت زينب في علم الله ستصير من أزواج النبي ﷺ.

{ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا } “Allah'ın emri yerine getirilmiştir.” kavli; yani: Meydana gelen bu işi Yüce Allah takdir etmiş ve kesinleştirmiştir; o mutlaka vuku bulacaktı. Zira Zeyneb, Allah'ın ezelî ilminde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinden biri olacaktı.

{مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا (٣٨)}.

{مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا (٣٨)} “Allah'ın kendisine takdir edip farz kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir güçlük yoktur. Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti böyledir. Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir.”

يقول تعالى: (مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ) أي: فيما أحل له وأمره به من تزويج زينب التي طلقها دَعِيُّه زيد بن حارثة.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ) [Allah'ın kendisine takdir edip farz kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir güçlük yoktur]; yani: Evlatlığı Zeyd b. Hârise'nin boşadığı Zeyneb ile evlenmesi hususunda Allah'ın kendisine helal kıldığı ve emrettiği şeyde [hiçbir vebal yoktur].

وقوله: (سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ) أي: هذا حكم الله في الأنبياء قبله، لم يكن ليأمرهم بشيء وعليهم في ذلك حَرج، وهذا رَدٌّ على مَنْ تَوَهَّم مِن المنافقين نقصًا في تزويجه امرأة زيد مولاه ودَعيه، الذي كان قد تبناه.

(سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ) [Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti böyledir] kavli; yani: Ondan önceki peygamberler hakkındaki Allah'ın hükmü de böyledir; Allah onlara bir şey emredip de bunda onlar için bir vebal/güçlük bırakacak değildi. Bu, azatlısı ve evlat edindiği evlatlığı Zeyd'in hanımıyla evlenmesinde bir kusur vehmeden münafıklara bir reddiyedir.

(وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا) أي: وكان أمره الذي يقدِّره كائنًا لا محالة، وواقعًا لا محيد عنه ولا معدل، فما شاء [الله] كان، وما لم يشأ لم يكن.

(وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا) [Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir] kavli; yani: O'nun takdir ettiği emri mutlaka meydana gelecektir; ondan kaçış ve sapış olmaksızın vuku bulacaktır. [Allah'ın] dilediği olur, dilemediği ise olmaz.

{الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٣٩) مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٤٠)}.

{الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٣٩) مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٤٠)} “Onlar, Allah'ın gönderdiklerini tebliğ edenler, O'ndan korkanlar ve Allah'tan başka kimseden korkmayanlardır. Hesap görücü olarak Allah yeter. Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

يمدح تعالى : (الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ) أي: إلى خلقه ويؤدونها بأمانتها (وَيَخْشَوْنَهُ) أي: يخافونه ولا يخافون أحدًا سواه فلا تمنعهم سطوة أحد عن إبلاغ رسالات الله، (وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا) أي: وكفى بالله ناصرًا ومعينًا. وسيد الناس في هذا المقام -بل وفي كل مقام -محمد رسول الله ﷺ؛ فإنه قام بأداء الرسالة وإبلاغها إلى أهل المشارق والمغارب، إلى جميع أنواع بني آدم، وأظهر الله كلمته ودينه وشرعه على جميع الأديان والشرائع، فإنه قد كان النبي يبعث إلى قومه خاصة، وأما هو، صلوات الله عليه، فإنه بُعث إلى جميع الخلق عَرَبهم وعجمهم، {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [الأعراف: ١٥٨]، ثم ورث مقام البلاغ عنه أمته من بعده، فكان أعلى مَنْ قام بها بعده أصحابه، ﵃، بلغوا عنه كما أمرهم به في جميع أقواله وأفعاله وأحواله، في ليله ونهاره، وحَضَره وسفره، وسره وعلانيته، فرضي الله عنهم وأرضاهم. ثم ورثه كل خلف عن سلفهم إلى زماننا هذا، فبنورهم يقتدي المهتدون، وعلى منهجهم يسلك الموفقون. فنسأل الله الكريم المنان أن يجعلنا من خلفهم.

Yüce Allah : (الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ) [Onlar, Allah'ın gönderdiklerini tebliğ edenler...] kavliyle, yani mesajlarını kullarına ulaştıran ve onları hakkıyla eda eden kimseleri över. (وَيَخْشَوْنَهُ) [ve O'ndan korkarlar]; yani O'ndan korkarlar ve O'ndan başka kimseden korkmazlar, dolayısıyla hiçbir kimsenin baskı ve zorbalığı onları Allah'ın mesajlarını tebliğ etmekten alıkoyamaz. (وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا) [Hesap görücü olarak Allah yeter]; yani yardımcı ve destekçi olarak Allah yeter. Bu makamda -hatta her makamda- insanların efendisi, Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Zira o, risaleti eda etme ve onu doğunun ve batının ehline, Âdemoğullarının bütün zümrelerine tebliğ etme görevini yerine getirmiş; Allah da O'nun kelimesini, dinini ve şeriatını bütün dinlere ve şeriatlara üstün kılmıştır. Nitekim [önceki] bir peygamber sadece kendi kavmine gönderilirdi ; o ise -Allah'ın salâtı üzerine olsun- Arap olsun acem olsun bütün yaratılmışlara gönderilmiştir: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [el-A'râf: 158] “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, sizin hepinize [gönderilen] Allah'ın elçisiyim...”. Sonra ondan sonra tebliğ makamını ümmeti devralmıştır. Ondan sonra bu görevi yerine getirenlerin en üstünleri ise ashabıdır -radıyallâhu anhum-. Kendilerine emrettiği gibi gece ve gündüzünde, hazarda ve seferinde, gizlisinde ve açığında bütün söz, fiil ve hallerinde ondan [öğrendiklerini] tebliğ etmişlerdir; Allah onlardan razı olsun ve onları hoşnut kılsın. Sonra bu mirası, zamanımıza kadar her sonraki nesil öncekilerden devralmıştır. Hidayete erenler onların nuruna uyar, muvaffak kılınanlar da onların yolu üzere yürür. Kerîm ve Mennân olan Allah'tan bizi onların haleflerinden kılmasını dileriz.

قال الإمام أحمد: حدثنا ابن نُمَيْر، أخبرنا الأعمش، عن عمرو بن مُرَّة، عن أبي البَخْتَري، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يحقرن أحدكم نفسه أن يرى أمر الله فيه مقال ثم لا يقوله، فيقول الله: ما يمنعك أن تقول فيه؟ فيقول: رب، خشيت الناس. فيقول: فأنا أحق أن يخشى ".

İmam Ahmed dedi ki: Bize İbn Nümeyr rivayet etti, bize A'meş, Amr b. Mürre'den, o Ebu'l-Bahterî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh) haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «لا يحقرن أحدكم نفسه أن يرى أمر الله فيه مقال ثم لا يقوله، فيقول الله: ما يمنعك أن تقول فيه؟ فيقول: رب، خشيت الناس. فيقول: فأنا أحق أن يخشى» «Sizden biri, Allah'ın [hakkı olan] bir hususta söylenecek bir söz görüp de bunu söylemeyerek sakın nefsini küçük düşürmesin! [Kıyamet günü] Allah [ona]: "O konuda konuşmaktan seni ne alıkoydu?" buyurur. O da: "Rabbim, insanlardan korktum" der. Bunun üzerine [Allah]: "Kendisinden korkulmaya en layık olan Ben'im" buyurur.»

ورواه أيضا عن عبد الرزاق، عن الثوري، عن زبيد، عن عمرو بن مرة .

Bunu aynı şekilde Abdürrezzâk'tan, o Sevrî'den, o Zübeyd'den, o da Amr b. Mürre'den rivayet etmiştir .

ورواه ابن ماجه، عن أبي كُرَيْب، عن عبد الله بن نمير وأبي معاوية، كلاهما عن الأعمش، به .

İbn Mâce de bunu Ebû Küreyb'den, o Abdullah b. Nümeyr ve Ebû Muâviye'den, her ikisi de A'meş'ten bu senedle rivayet etmiştir .

وقوله: (مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ)، نهى [تعالى] أن يقال بعد هذا: "زيد بن محمد" أي: لم يكن أباه وإن كان قد تبناه، فإنه، صلوات الله عليه وسلامه، لم يعش له ولد ذكر حتى بلغ الحلم؛ فإنه ولد له القاسم، والطيب، والطاهر، من خديجة فماتوا صغارا، وولد له إبراهيم من مارية القبطية، فمات أيضا رضيعا ، وكان له من خديجة أربع بنات: زينب، ورقية، وأم كلثوم، وفاطمة، ﵃ أجمعين، فمات في حياته ثلاث وتأخرت فاطمة حتى أصيبت به، صلوات الله وسلامه عليه، ثم ماتت بعده لستة أشهر.

(مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ) [Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir] kavli; [Yüce Allah] bundan sonra "Zeyd b. Muhammed" denilmesini yasaklamıştır ; yani onu evlat edinmiş olsa bile onun babası değildi. Zira o -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun-, ergenlik çağına ulaşacak kadar yaşayan hiçbir erkek evlada sahip olmamıştır. Nitekim Hatice'den Kāsım, Tayyib ve Tâhir adında oğulları doğmuş ve küçük yaşta vefat etmişlerdir. Mâriye el-Kıbtiyye'den İbrâhim doğmuş, o da henüz süt emerken vefat etmiştir . Hatice'den ise dört kızı olmuştur: Zeyneb, Rukıyye, Ümmü Külsûm ve Fâtıma -radıyallâhu anhunne- . Üçü onun hayatında vefat etmiş, Fâtıma ise onun vefat acısını yaşayacak kadar geriye kalmış -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun-, sonra da ondan altı ay sonra vefat etmiştir.

وقوله: (وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا) كقوله: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} [الأنعام: ١٢٤] فهذه الآية نص في أنه لا نبي بعده، وإذا كان لا نبي بعده فلا رسول [بعده] بطريق الأولى والأحرى؛ لأن مقام الرسالة أخص من مقام النبوة، فإن كل رسول نبي، ولا ينعكس. وبذلك وردت الأحاديث المتواترة عن رسول الله ﷺ من حديث جماعة من الصحابة.

(وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا) [fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir] kavli, O'nun şu buyruğu gibidir: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} [el-En'âm: 124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir.” Bu ayet, ondan sonra hiçbir peygamber gelmeyeceği hususunda kesin bir nastır. Ondan sonra bir peygamber gelmeyeceğine göre, öncelikle ve evleviyetle ondan sonra bir resûl de [gelmeyecektir] ; çünkü risalet makamı, nübüvvet makamından daha özeldir. Zira her resûl bir nebîdir, fakat bunun tersi geçerli değildir. Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir grup sahabenin rivayetiyle mütevatir hadisler varit olmuştur.

قال الإمام أحمد: حدثنا أبو عامر الأزدي، حدثنا زُهَيْر بن محمد، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن الطفيل بن أبيّ بن كعب ، عن أبيه، عن النبي ﷺ قال: "مثلي في النبيين كمثل رجل بنى دارًا فأحسنها وأكملها، وترك فيها موضع لَبنة لم يَضَعها، فجعل الناس يطوفون بالبنيان ويعجبون منه، ويقولون: لو تمَّ موضع هذه اللبنة؟ فأنا في النبيين موضع تلك اللبنة".

İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Ebû Âmir el-Ezdî rivayet etti, bize Züheyr b. Muhammed, Abdullah b. Muhammed b. Akīl'den, o Tufeyl b. Übey b. Ka'b'dan , o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Peygamberler arasındaki benim misalim, bir ev inşa edip onu güzelce tamamlayan ve mükemmel kılan, ancak içinde bir tuğlalık yer bırakıp onu koymayan bir adamın misali gibidir. İnsanlar o yapının etrafında dolaşmaya, ona hayran kalmaya ve 'Şu tuğlanın yeri de tamamlansaydı ya!' demeye başlarlar. İşte ben peygamberler arasında o tuğlanın yeriyim."

ورواه الترمذي، عن بُنْدَار، عن أبي عامر العقدي، به ، وقال: حسن صحيح.

Bunu Tirmizî de Bündâr'dan, o Ebû Âmir el-Akadî'den bu senedle rivayet etmiş ve: "Hasen sahihtir" demiştir.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا عبد الواحد بن زياد، حدثنا المختار بن فُلفُل، حدثنا أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الرسالة والنبوة قد انقطعت، فلا رسول بعدي ولا نبي." قال: فشَقّ ذلك على الناس قال: قال : ولكن المبشرات". قالوا: يا رسول الله، وما المبشرات؟ قال: "رؤيا الرجل المسلم، وهي جزء من أجزاء النبوة".

Diğer bir hadis: İmam Ahmed şöyle dedi : Bize Affân rivayet etti, bize Abdülvâhid b. Ziyâd rivayet etti, bize Muhtâr b. Fülfül rivayet etti, bize Enes b. Mâlik rivayet edip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz risalet ve nübüvvet kesilmiştir; artık benden sonra ne bir resûl vardır ne de bir nebî." [Râvi] dedi ki: Bu durum insanlara ağır geldi. Bunun üzerine şöyle buyurdu : "Lakin mübeşşirât (müjdeleyiciler) vardır." Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, mübeşşirât nedir?' dediler. Şöyle buyurdu: "Müslüman kişinin rüyasıdır; o, peygamberliğin cüzlerinden bir cüzdür."

وهكذا روى الترمذي عن الحسن بن محمد الزعفراني، عن عفان بن مسلم، به وقال: صحيح غريب من حديث المختاربن فُلفُل.

Tirmizî de bu [hadisi] Hasan b. Muhammed ez-Za'ferânî'den, o Affân b. Müslim'den bu senedle rivayet etmiş ve: "Muhtâr b. Fülfül'ün rivayetinden sahih garibtir" demiştir.

حديث آخر: قال أبو داود الطيالسي: حدثنا سَليم بن حَيَّان، عن سعيد بن ميناء، عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "مثلي ومثل الأنبياء كمثل رجل بنى دارًا فأكملها وأحسنها إلا موضع لَبنة، فكان مَنْ دخلها فنظر إليها قال: ما أحسنها إلا موضع هذه اللبنة! فأنا موضع اللبنة، ختم بي الأنبياء، ﵈".

Diğer bir hadis: Ebû Dâvûd et-Tayâlisî şöyle dedi: Bize Süleym b. Hayyân, Saîd b. Mînâ'dan, o da Câbir b. Abdullah'tan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benimle peygamberlerin misali, bir ev yapıp bir tuğla yeri hariç onu mükemmel ve güzel kılan bir adamın misali gibidir. Oraya giren ve bakan kimse: 'Şu tuğlanın yeri dışında ne kadar da güzel!' der. İşte ben o tuğlanın yeriyim; peygamberler -aleyhimüsselâm- benimle son bulmuştur."

ورواه البخاري، ومسلم، والترمذي من طرق، عن سليم بن حيان، به. وقال الترمذي: صحيح غريب من هذا الوجه.

Bunu Buhârî, Müslim ve Tirmizî farklı yollardan Süleym b. Hayyân'dan bu senedle rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Bu vecihten sahih garibtir" demiştir.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: مثلي ومثل النبيين [من قبلي] كمثل رجل بنى دارا فأتمها إلا لَبنَة واحدة، فجئت أنافأتممت تلك اللبنة". انفرد بإخراجه مسلم من روايةالأعمش، به .

Diğer bir hadis: İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize A'meş, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den -radıyallâhu anh- rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benim ve [benden önceki] peygamberlerin misali, bir ev inşa edip tek bir tuğla hariç onu tamamlayan bir adamın misali gibidir; derken ben geldim ve o tuğlayı tamamladım." Bunu sadece Müslim, A'meş'in bu senediyle tahriç etmiştir .

حديث آخر: قال [الإمام] أحمد: حدثنا يونس بن محمد، حدثنا حماد بن زيد، حدثنا عثمان بن عُبَيد الراسبي قال: سمعت أبا الطفيل قال: قال رسول الله ﷺ: "لا نبوة بعدي إلا المبشرات". قال: قيل: وما المبشرات يا رسول الله؟ قال: "الرؤيا الحسنة -أو قال -الرؤيا الصالحة."

Diğer bir hadis: [İmam] Ahmed şöyle dedi: Bize Yûnus b. Muhammed rivayet etti, bize Hammâd b. Zeyd rivayet etti, bize Osman b. Ubeyd er-Râsibî rivayet edip dedi ki: Ebü't-Tufeyl'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benden sonra mübeşşirât (müjdeleyiciler) dışında peygamberlik yoktur." [Râvi] dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, mübeşşirât nedir?' denildi. Şöyle buyurdu: "Güzel rüya -veya şöyle dedi:- sâlih rüyadır."

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن هَمَّام بن مُنَبِّه قال: هذا ما حدثنا أبو هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن مثلي ومثل الأنبياء من قبلي كمثل رجل ابتنى بيوتا فأحسنها وأكملها وأجملها، إلا موضع لَبنة من زاوية من زواياها، فجعل الناس يطوفون ويعجبهم البنيان ويقولون: ألا وَضَعْتَ هاهنا لبنة فيتم بنيانك؟! " قال رسول الله ﷺ: "فكنت أنا اللبنة".

Diğer bir hadis: İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi; dedi ki: Bu, Ebû Hüreyre'nin bize rivayet ettiğidir ; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benim ve benden önceki peygamberlerin misali, evler inşa edip köşelerinden bir köşedeki bir tuğla yeri hariç onları güzel, mükemmel ve cazip kılan bir adamın misali gibidir. İnsanlar etrafında dolaşmaya başlar, yapı hoşlarına gider ve: 'Şuraya bir tuğla koysaydın da yapın tamamlansaydı ya!' derler." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte ben o tuğlayım" buyurdu.

أخرجاه من حديث عبد الرزاق.

İkisi bunu Abdürrezzâk'ın hadisinden tahriç etmişlerdir .

حديث آخر: عن أبي هريرة أيضا: قال الإمام مسلم: حدثنا يحيى بن أيوب وقتيبة وعلي بن حجر قالوا: حدثنا إسماعيل بن جعفر، عن العلاء، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "فُضلت على الأنبياء بست: أعْطِيتُ جوامع الكلم، ونُصِرْتُ بالرعب، وأحِلَّت لي الغنائم، وجعلت لي الأرض طهورا ومسجدا، وأرسلت إلى الخلق كافة، وختم بي النبيون".

Diğer bir hadis: Yine Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre]: İmam Müslim şöyle dedi: Bize Yahyâ b. Eyyûb, Kuteybe ve Ali b. Hucr rivayet edip dediler ki: Bize İsmâil b. Ca'fer, el-Alâ'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «فُضلت على الأنبياء بست: أعْطِيتُ جوامع الكلم، ونُصِرْتُ بالرعب، وأحِلَّت لي الغنائم، وجعلت لي الأرض طهورا ومسجدا، وأرسلت إلى الخلق كافة، وختم بي النبيون» «Peygamberlere altı şeyle üstün kılındım: Bana cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade etme kabiliyeti) verildi, [düşmanın kalbine salınan] korku ile yardım olundum, ganimetler bana helal kılındı, yeryüzü bana temizleyici ve mescit kılındı, bütün mahlûkata [peygamber olarak] gönderildim ve peygamberler benimle son buldu.»

ورواه الترمذي وابن ماجه، من حديث إسماعيل بن جعفر، وقال الترمذي: حسن صحيح.

Bunu Tirmizî ve İbn Mâce de İsmâil b. Ca'fer'in hadisinden rivayet etmişlerdir; Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "مثلي ومثل الأنبياء من قبلي، كمثل رجل بنى دارًا فأتمها إلا موضع لبنة واحدة، فجئت أنا فأتممت تلك اللبنة".

Diğer bir hadis: İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize A'meş, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benim ve benden önceki peygamberlerin misali, bir ev inşa edip bir tek tuğla yeri hariç onu tamamlayan bir adamın misali gibidir; derken ben geldim ve o tuğlayı tamamladım."

ورواه مسلم عن أبي بكر بن أبي شيبة، وأبي كُرَيْب، كلاهما عن أبي معاوية، به.

Bunu Müslim de Ebû Bekir b. Ebî Şeybe ve Ebû Küreyb'den, her ikisi de Ebû Muâviye'den bu senedle rivayet etmiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا معاوية بن صالح عن سعيد بن سُويد الكلبي، عن عبد الأعلى بن هلال السلمي، عن العِرْباض بن سارية قال: قال النبي ﷺ: "إني عند الله لخاتم النبيين وإن آدم لمنْجَدِل في طينته."

Diğer bir hadis: İmam Ahmed şöyle dedi : Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet etti, bize Muâviye b. Sâlih, Saîd b. Süveyd el-Kelbî'den, o Abdül'alâ b. Hilâl es-Sülemî'den, o da Irbâd b. Sâriye'den rivayet etti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Âdem henüz çamurunda yoğrulmaktayken ben Allah katında peygamberlerin sonuncusu (hâtemü'n-nebiyyîn) idim."

حديث آخر: قال الزهري: أخبرني محمد بن جبير بن مطعم، عن أبيه، ﵁، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن لي أسماء: أنا محمد، وأنا أحمد، وأنا الماحي الذي يمحو الله بي الكفر، وأنا الحاشر الذي يحشر الناس على قدمي، وأنا العاقب الذي ليس بعده نبي." أخرجاه في الصحيحين .

Diğer bir hadis: Zührî şöyle dedi : Bana Muhammed b. Cübeyr b. Mut'ım, babasından -radıyallâhu anh- haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Benim isimlerim vardır: Ben Muhammed'im, ben Ahmed'im, ben Allah'ın kendisiyle küfrü yok ettiği Mâhiyim, ben insanların huzurumda haşrolunacağı Hâşirim ve ben kendisinden sonra hiçbir peygamber bulunmayan Âkıbim (sonuncuyum)." İkisi bunu Sahîhayn'da tahriç etmişlerdir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن إسحاق، حدثنا ابن لَهِيعة، عن عبد الله بن هُبَيْرة، عن عبد الرحمن بن جبير قال: سمعت عبد الله بن عمرو يقول: خرج علينا رسول الله ﷺ يوما كالمودّع، فقال: "أنا محمد النبي الأمي -ثلاثا -ولا نبي بعدي، أوتيت فواتح الكلم وجوامعه وخواتمه، وعلمت كم خزنة النار وحملة العرش، وتجوز بي، وعُوفيتُ وعُوفيتْ أمتي؛ فاسمعوا وأطيعوا ما دمت فيكم، فإذا ذُهب بي فعليكم بكتاب الله، أحلّوا حلاله، وحرّموا حرامه". تفرد به الإمام أحمد.

İmam Ahmed şöyle dedi : Bize Yahyâ b. İshâk rivayet etti, bize İbn Lehîa, Abdullah b. Hübeyre'den, o da Abdurrahman b. Cübeyr'den rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Amr'ı şöyle derken işittim: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sanki veda eden biri gibi yanımıza çıktı ve şöyle buyurdu: "Ben ümmî peygamber Muhammed'im -üç defa söyledi- ve benden sonra peygamber yoktur. Bana sözün açılışları, toplayıcı/özlü olanları ve kapanışları verildi. Cehennem bekçilerinin ve Arş'ı taşıyanların sayısını öğrendim; [kusurlarıma rağmen] bana müsamaha gösterildi, bana ve ümmetime afiyet verildi . Aranızda bulunduğum sürece dinleyin ve itaat edin; aranızdan alındığımda ise Allah'ın Kitabı'na sarılın; onun helal kıldığını helal sayın, haram kıldığını da haram sayın." Bunu sadece İmam Ahmed rivayet etmiştir .

ورواه [الإمام] أحمد أيضا عن يحيى بن إسحاق، عن ابن لَهِيعة، عن عبد الله بن هبيرة، عن عبد الله بن مريج الخولاني، عن أبي قيس -مولى عمرو بن العاص -عن عبد الله بن عمرو فذكر مثله سواء .

Bunu [İmam] Ahmed yine Yahyâ b. İshâk'tan, o İbn Lehîa'dan, o Abdullah b. Hübeyre'den, o Abdullah b. Mürreyc el-Havlânî'den, o Amr b. Âs'ın azatlısı Ebû Kays'tan, o da Abdullah b. Amr'dan aynı şekilde rivayet etmiştir .

والأحاديث في هذا كثيرة، فمن رحمة الله تعالى بالعباد إرسال محمد، صلوات الله وسلامه عليه، إليهم، ثم من تشريفه لهم ختم الأنبياء والمرسلين به، وإكمال الدين الحنيف له. وقد أخبر تعالى في كتابه، ورسوله في السنة المتواترة عنه: أنه لا نبي بعده؛ ليعلموا أن كل مَنِ ادعى هذا المقام بعده

Bu konudaki hadisler pek çoktur. Allah Teâlâ'nın kullarına olan rahmetinin bir tecellisi, Muhammed'i -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh- onlara [elçi olarak] göndermesidir. Yine onlara olan lütuf ve şereflendirmesinin bir tezahürü de nebîler ve resûller silsilesini onunla sonlandırması ve hanîf dini onun için kemale erdirmesidir. Nitekim Allah Teâlâ Kitâbı'nda, Resûlü de kendisinden mütevâtir olarak gelen sünnetinde, kendisinden sonra hiçbir peygamberin gelmeyeceğini bildirmiştir; ta ki bilsinler ki ondan sonra her kim bu makamı iddia ederse...

فهو كذاب أفاك، دجال ضال مضل، ولو تخرق وشعبذ، وأتى بأنواع السحر والطلاسم والنَيرجيَّات ، فكلها محال وضلال عند أولي الألباب، كما أجرى الله، ﷾، على يد الأسود العَنْسي باليمن، ومسيلمة الكذاب باليمامة، من الأحوال الفاسدة والأقوال الباردة، ما علم كل ذي لب وفهم وحِجى أنهما كاذبان ضالان، لعنهما الله. وكذلك كل مدع لذلك إلى يوم القيامة حتى يختموا بالمسيح الدجال، [فكل واحد من هؤلاء الكذابين] يخلق الله معه من الأمور ما يشهد العلماء والمؤمنون بكذب مَنْ جاء بها. وهذا من تمام لطف الله تعالى بخلقه، فإنهم بضرورة الواقع لا يأمرون بمعروف ولا ينهون عن منكر إلا على سبيل الاتفاق، أو لما لهم فيه من المقاصد إلى غيره، ويكون في غاية الإفك والفجور في أقوالهم وأفعالهم، كما قال تعالى: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ * تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} الآية [الشعراء: ٢٢١، ٢٢٢]. وهذا بخلاف الأنبياء، ﵈، فإنهم في غاية البر والصدق والرشد والاستقامة [والعدل] فيما يقولونه ويفعلونه ويأمرون به وينهون عنه، مع ما يؤيدون به من الخوارق للعادات، والأدلة الواضحات، والبراهين الباهرات، فصلوات الله وسلامه عليهم دائما مستمرا ما دامت الأرض والسموات.

Yalancı, iftiracı, deccâl, sapkın ve saptırıcıdır; harikuladelikler gösterse , gözbağcılık yapsa ve sihir, tılsım ve nîrenciyâtın (illüzyonların) her türlüsünü getirse bile! Zira bunların tamamı akıl sahipleri nezdinde imkânsız ve sapıklıktır. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah, Yemen'deki el-Esved el-Ansî ve Yemâme'deki Müseylimetü'l-Kezzâb'ın eliyle öyle bozuk haller ve soğuk sözler ortaya çıkarmıştır ki, akıl, anlayış ve basiret sahibi herkes onların ikisinin de yalancı ve sapkın olduğunu bilmiştir; Allah her ikisine de lanet etsin. Kıyamet gününe kadar bunu iddia eden herkesin durumu da böyledir; nihayet bu iddia Mesîh Deccâl ile son bulacaktır. [Bu yalancıların her biriyle] birlikte Allah öyle durumlar yaratır ki, âlimler ve müminler bunları ortaya koyan kimsenin yalancılığına şahitlik ederler. Bu da Yüce Allah'ın yaratılmışlarına olan lütfunun tamlığındandır. Zira onlar, eşyanın tabiatı gereği, tesadüf haricinde veya başka bir maksada ulaşma amacı gütmeksizin asla bir iyiliği emretmez, bir kötülükten de nehyetmezler. Söz ve fiillerinde son derece iftiracı ve fâsık olurlar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ * تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} [eş-Şuarâ: 221-222] “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? Onlar, günaha dadanmış her yalancı iftiracıya inerler.” Peygamberler -aleyhimüsselâm- ise bunun tam aksinedir; zira onlar söylediklerinde, yaptıklarında, emrettiklerinde ve yasakladıklarında son derece dürüst, doğru , dosdoğru ve istikamet [ve adalet] üzeredirler; bununla birlikte olağanüstü mucizeler, apaçık deliller ve göz kamaştırıcı bürhanlarla da desteklenmişlerdir. Yer ve gökler var oldukça Allah'ın salât ve selâmı daima ve kesintisiz onların üzerine olsun.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا (٤٢) هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا (٤٣)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا (٤٢) هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا (٤٣)} “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin. Ve O'nu sabah akşam tesbih edin. O, sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden (salât eden), melekleri de [sizin için bağışlanma dileyen]dir. O, müminlere çok merhametlidir.”

يقول تعالى آمرًا عباده المؤمنين بكثرة ذكرهم لربهم تعالى، المنعم عليهم بأنواع النعم وأصناف المنن، لما لهم في ذلك من جزيل الثواب، وجميل المآب.

Yüce Allah, kendilerine türlü türlü nimetler ve çeşitli ihsanlar bağışlayan Rablerini çokça zikretmelerini mümin kullarına emrederek buyurmaktadır; zira bunda onlar için büyük bir sevap ve güzel bir varış yeri vardır.

قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، عن عبد الله بن سعيد ، حدثني مولى بن عياش عن أبي بَحرية ، عن أبي الدرداء، ﵁، قال: قالرسول الله ﷺ: "ألا أنبئكم بخير أعمالكم وأزكاها عند مليككم، وأرفعها في درجاتكم، وخير لكم من إعطاء الذهب والوَرق، وخير لكم من أن تلقوا عدوكم فتضربوا أعناقهم، ويضربوا أعناقكم؟ " قالوا: وما هو يا رسول الله؟ قال: "ذكر الله ﷿".

İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Yahyâ b. Saîd, Abdullah b. Saîd'den rivayet etti, bana İbn Ayyâş'ın azatlısı , Ebû Bahriyye'den , o da Ebü'd-Derdâ'dan -radıyallâhu anh- rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Amellerinizin en hayırlısını, Melîk'iniz katında en temiz olanını, derecelerinizde en yükseğini, sizin için altın ve gümüş infak etmekten daha hayırlı olanını ve düşmanınızla karşılaşıp sizin onların boyunlarını vurmanızdan, onların da sizin boyunlarınızı vurmasından sizin için daha hayırlı olanını size haber vereyim mi?" 'O nedir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: "Azîz ve Celîl olan Allah'ı zikretmektir."

وهكذا رواه الترمذي وابن ماجه، من حديث عبد الله بن سعيد بن أبي هند، عن زياد -مولى ابن عياش -عن أبي بَحرية -واسمه عبد الله بن قيس التراغمي -عن أبي الدرداء، به. قال الترمذي: ورواه بعضهم عنه فأرسله.

Tirmizî ve İbn Mâce de bu hadisi Abdullah b. Saîd b. Ebî Hind hadisinden; o, Ziyâd'dan -İbn Ayyâş'ın azatlısı-; o, Ebû Bahriyye'den -ki adı Abdullah b. Kays et-Terâğumî'dir-; o da Ebü'd-Derdâ'dan bu şekilde rivayet etmişlerdir. Tirmizî şöyle demiştir: Bazıları da bunu ondan mürsel olarak rivayet etmiştir.

قلت: وقد تقدم هذا الحديث عند قوله تعالى: {وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ} في مسند [الإمام] أحمد، من حديث زياد بن أبي زياد مولى عبد الله بن عَيَّاش: أنه بلغه عن معاذ بن جبل، عن رسول الله ﷺ، بنحوه، فالله أعلم.

Derim ki: Bu hadis daha önce Yüce Allah'ın: {وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ} “...Allah'ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlar...” kavlinin tefsirinde [İmam] Ahmed'in Müsned'inde Abdullah b. Ayyâş'ın azatlısı Ziyâd b. Ebî Ziyâd'ın hadisinden geçmişti; ona Muâz b. Cebel'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde ulaştığı rivayet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا فرج بن فَضَالة، عن أبي سعد الحِمْصي قال: سمعت أبا هريرة يقول: دعاء سمعته من رسول الله ﷺ لا أدعه: "اللهم، اجعلني أعظم شكرك، وأتبع نصيحتك، وأكثر ذكرك، وأحفظ وصيتك".

İmam Ahmed şöyle dedi : Bize Vekî' rivayet etti, bize Ferec b. Fadâle, Ebû Sa'd el-Hımsî'den rivayet etti; dedi ki: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir dua vardır ki onu hiç bırakmam: "Allah'ım! Beni sana şükrümü en büyük kılan, öğüdüne uyan, zikrini çokça yapan ve tavsiyeni koruyan kimselerden eyle."

ورواه الترمذي عن يحيى بن موسى، عن وكيع، عن أبي فضالة الفرج بن فضالة، عن أبي سعيد الحمصي، عن أبي هريرة، فذكر مثله وقال: غريب.

Bunu Tirmizî de Yahyâ b. Mûsâ'dan, o Vekî'den, o Ebû Fadâle el-Ferec b. Fadâle'den, o Ebû Saîd el-Hımsî'den, o da Ebû Hüreyre'den benzer şekilde rivayet etmiş ve: "Garibtir" demiştir .

وهكذا رواه الإمام أحمد أيضا عن أبي النضر هاشم بن القاسم، عن فرج بن فضالة، عن أبي سعيد المدني عن أبي هريرة فذكره.

Bunu İmam Ahmed de aynı şekilde Ebu'n-Nadr Hâşim b. el-Kāsım'dan, o Ferec b. Fadâle'den, o Ebû Saîd el-Medenî'den , o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن بن مَهْدِي، عن معاوية بن صالح، عن عمرو بن قيس قال: سمعت عبد الله بن بُسْر يقول: جاء أعرابيان إلى رسول الله ﷺ، فقال أحدهما: يا رسول الله، أي الناس خير؟ قال: "مَنْ طال عمره وحسن عمله". وقال الآخر: يا رسول الله، إن شرائع الإسلام قد كثرت علينا ، فمرني بأمر أتشبث به. قال: "لا يزال لسانك رَطْبًا بذكر الله".

İmam Ahmed şöyle dedi : Bize Abdurrahman b. Mehdî, Muâviye b. Sâlih'ten, o Amr b. Kays'tan rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Büsr'ü şöyle derken işittim: İki bedevî Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Biri: 'Ey Allah'ın Resûlü, insanların hangisi daha hayırlıdır?' dedi. [Resûlullah]: "Ömrü uzun ve ameli güzel olan kimsedir" buyurdu. Diğeri ise: 'Ey Allah'ın Resûlü, İslam'ın hükümleri bize çok geldi , bana sımsıkı sarılacağım bir şey emret' dedi. [Resûlullah]: "Dilin daima Allah'ın zikriyle ıslak kalsın" buyurdu.

وروى الترمذي وابن ماجه [منه] الفصل الثاني، من حديث معاوية بن صالح، به. وقال الترمذي: حسن غريب.

Tirmizî ve İbn Mâce [bu rivayetten] ikinci kısmı Muâviye b. Sâlih'in hadisinden bu senedle rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen garibtir" demiştir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا سُرَيج ، حدثنا ابن وهب، عن عمرو بن الحارث قال: إنّ دَرّاجا أبا السمح حدثه، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخدري؛ أن رسول الله ﷺ قال: "أكثروا ذكر الله حتى يقولوا: مجنون."

İmam Ahmed şöyle dedi : Bize Süreyc rivayet etti , bize İbn Vehb, Amr b. el-Hâris'ten rivayet etti; o Derrâc Ebü's-Semh'in kendisine Ebü'l-Heysem'den, onun Ebû Saîd el-Hudrî'den haber verdiğini söyledi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ı öylesine çok zikredin ki [insanlar sizin için]: 'Mecnundur' desinler."

وقال الطبراني: حدثنا عبد الله بن أحمد، حدثنا عقبة بن مُكرم العَمِّي، حدثنا سعيد بن سفيان الجَحْدَرِي، حدثنا الحسن بن أبي جعفر، عن عقبة بن أبي ثُبَيت الراسبي، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "اذكروا الله ذكرا كثيرا [حتى] يقول

Taberânî şöyle dedi: Bize Abdullah b. Ahmed rivayet etti, bize Ukbe b. Mükrem el-Ammî rivayet etti, bize Saîd b. Süfyân el-Cahderî rivayet etti, bize el-Hasan b. Ebî Ca'fer, Ukbe b. Ebî Sübeyt er-Râsibî'den, o Ebü'l-Cevzâ'dan, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ı çokça zikredin, [tâ ki]

المنافقون: تراءون."

münafıklar: 'Gösteriş yapıyorsunuz' desinler."

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم، حدثنا شداد أبو طلحة الراسبي، سمعت أبا الوازع جابر بن عمرو يحدث عن عبد الله بن عمروقال: قال رسول الله ﷺ: "ما من قوم جلسوا مجلسا لم يذكروا الله فيه، إلا رأوه حسرة يوم القيامة."

İmam Ahmed şöyle dedi : Bize Hâşimoğullarının azatlısı Ebû Saîd rivayet etti, bize Şeddâd Ebû Talha er-Râsibî rivayet etti, Ebü'l-Vâzi' Câbir b. Amr'ın Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğini işittim; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İçinde Allah'ı zikretmedikleri bir mecliste oturan hiçbir topluluk yoktur ki, kıyamet gününde bunu bir pişmanlık (hasret) olarak görmesinler."

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله تعالى: (اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا): إن الله لم يفرض [على عباده] فريضة إلا [جعل لها حدا معلوما، ثم] عذر أهلها في حال عذر، غير الذكر، فإن الله لم يجعل له حدًّا ينتهي إليه، ولم يعذر أحدًا في تركه، إلا مغلوبا على تركه، فقال: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} [النساء: ١٠٣]، بالليل والنهار، [في البر والبحر] ، وفي السفر والحضر، والغنى والفقر، والصحة والسقم، والسر والعلانية، وعلى كل حال، وقال: (وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا) فإذا فعلتم ذلك صلى عليكم هو وملائكته.

Ali b. Ebî Talha, Yüce Allah'ın: (اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا) [Allah'ı çokça zikredin] kavli hakkında İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: Allah [kullarına] farz kıldığı her farza mutlaka [belirli bir sınır koymuş, sonra da] mazeret anında onun ehlini mazur görmüştür; zikir hariç. Zira Allah ona sona ereceği bir sınır koymamış, onu terk etmeye mecbur kalan kimse dışında hiç kimseyi onu terk etmekte mazur saymamıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} [en-Nisâ: 103] “...ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin.” Yani gece ve gündüz, [karada ve denizde] , seferde ve hazarda, zenginlikte ve fakirlikte, sağlıkta ve hastalıkta, gizlide ve açıkta ve her halükarda. Ve: (وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا) [Ve O'nu sabah akşam tesbih edin] buyurmuştur. Siz bunu yaptığınızda, O ve melekleri sizin üzerinize salât eder.

والأحاديث والآيات والآثار في الحث على ذكر الله كثيرة جدا، وفي هذه الآية الكريمة الحث على الإكثار من ذلك.

Allah'ın zikrine teşvik eden hadisler, ayetler ve rivayetler pek çoktur. Bu kerîm ayette de bunu çoğaltmaya teşvik vardır.

وقد صنف الناس في الأذكار المتعلقة بآناء الليل والنهار كالنسائي والمعمري وغيرهما، ومن أحسن الكتب المؤلفة في ذلك كتاب الأذكار للشيخ محيي الدين النووي، رحمه الله تعالى

İnsanlar; Nesâî, Ma'merî ve diğerleri gibi gece ve gündüz vakitleriyle ilgili zikirler konusunda [müstakil eserler] telif etmişlerdir. Bu hususta telif edilen kitapların en güzellerinden biri de Şeyh Muhyiddîn en-Nevevî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- el-Ezkâr adlı kitabıdır.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

وقوله: (وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا) أي: عند الصباح والمساء، كقوله: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ * وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ} [الروم: ١٧، ١٨]

(وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا) [Ve O'nu sabah akşam tesbih edin] kavli; yani sabahleyin ve akşamleyin [tesbih edin]. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ * وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ} [er-Rûm: 17-18] “Öyleyse akşama girdiğinizde ve sabaha erdiğinizde Allah'ı tesbih edin. Göklerde ve yerde, günün sonunda (ikindide) ve öğleye erdiğinizde de hamd O'na mahsustur.”

وقوله: (هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ): هذا تهييج إلى الذكر، أي: إنه سبحانه يذكركم فاذكروه أنتم، كقوله تعالى: {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ * فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ} [البقرة: ١٥١، ١٥٢]. وقال النبي ﷺ: "يقول الله: مَنْ ذكرني في نفسه ذكرته في نفسي، ومَنْ ذكرني في مَلأ ذكرته في ملأ خير منهم"

(هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ) [O, sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize salât eden, melekleri de...] kavli; bu, zikre bir teşviktir; yani: Şüphesiz O -Sübhânehu- sizi zikretmektedir, öyleyse siz de O'nu zikredin. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ * فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ} [el-Bakara: 151-152] “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitab'ı ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik. Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin ve nankörlük etmeyin.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ buyurur ki: Kim beni kendi içinde zikrederse, ben de onu kendi nefsimde zikrederim. Kim de beni bir topluluk içinde zikrederse, ben onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde zikrederim."

والصلاة من الله ثناؤه على العبد عند الملائكة، حكاه البخاري عن أبي العالية. ورواه أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عنه.

Allah'ın salât etmesi, meleklerin yanında kulunu övmesidir. Bunu Buhârî, Ebü'l-Âliye'den nakletmiştir. Ebû Ca'fer er-Râzî de bunu Rebî' b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den rivayet etmiştir.

وقال غيره: الصلاة من الله: الرحمة [ورد بقوله: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ}]

Başkaları ise şöyle demiştir: Allah'ın salât etmesi rahmettir. [Bu görüş O'nun şu buyruğuyla reddedilmiştir: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ} “İşte Rablerinden bağışlanmalar (salavat) ve rahmet hep onlaradır.”]