قلت: وقد غلب هذا في عبارة كثير من النساخ للكتب، أن يفرد علي، ﵁، بأن يقال: "﵇"، من دون سائر الصحابة، أو: "كرم الله وجهه" وهذا وإن كان معناه
Derim ki: Birçok kitap müstensihinin ifadelerinde, diğer sahâbîler müstesna tutularak yalnızca Ali radıyallâhu anh için «aleyhisselâm» veya «kerremallâhu vecheh» (Allah yüzünü ak etsin/şereflendirsin) denilmesi yaygınlık kazanmıştır. Bu, her ne kadar anlamı itibarıyla
صحيحا، لكن ينبغي أن يُسَاوى بين الصحابة في ذلك؛ فإن هذا من باب التعظيم والتكريم، فالشيخان وأمير المؤمنين عثمان [بن عفان] أولى بذلك منه، ﵃ أجمعين.
doğru olsa da, bu hususta sahâbîler arasında eşit davranılması gerekir; zira bu, tâzim ve tekrîm (yüceltme ve saygı) kabilindendir. Şeyhayn (Ebû Bekir ve Ömer) ile Müminlerin Emîri Osman [b. Affân] ise buna ondan daha layıktır, [Allah] hepsinden razı olsun.
قال إسماعيل القاضي: حدثنا عبد الله بن عبد الوهاب، حدثنا عبد الواحد بن زياد، حدثني عثمان بن حكيم بن عَبَّاد بن حُنَيف، عن عكرمة، عن ابن عباس أنه قال: لا تصح الصلاة على أحد إلا على النبي ﷺ، ولكن يدعى للمسلمين والمسلمات بالمغفرة .
Kādî İsmâil dedi ki: Bize Abdullah b. Abdilvehhâb rivayet etti, bize Abdülvâhid b. Ziyâd rivayet etti, bana Osmân b. Hakîm b. Abbâd b. Huneyf, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dışında hiç kimseye salât getirmek sahih olmaz; ancak mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dilenir .'
وقال أيضا: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا حسين بن علي، عن جعفر بن بَرْقان قال: كتب عمر بن عبد العزيز، ﵀: أما بعد، فإن أناسا من الناس قد التمسوا الدنيا بعمل الآخرة، وإن ناسا من القصاص قد أحدثوا في الصلاة على خلفائهم وأمرائهم عدْلَ الصلاة على النبي ﷺ، فإذا جاءك كتابي هذا فمُرْهم أن تكون صلاتهم على النبيين ودعاؤهم للمسلمين عامة، ويدعوا ما سوى ذلك. أثر حسن .
Yine [Kādî İsmâil] dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Hüseyn b. Ali, Ca'fer b. Burkān'dan rivayet etti, o dedi ki: Ömer b. Abdilazîz rahimehullâh şöyle yazdı: 'Emmâ ba'd, insanlardan bazı kimseler âhiret ameliyle dünyayı talep etmişlerdir. Kıssacılardan bazıları da halifelerine ve emirlerine salât getirme konusunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirilen salâta denk bir uygulama ihdas etmişlerdir. Bu mektubum sana ulaştığında, onlara salâtlarının peygamberlere, dualarının ise genel olarak bütün Müslümanlara olmasını ve bunun dışındakileri bırakmalarını emret.' Hasen bir eserdir .
قال إسماعيل القاضي: حدثنا معاذ بن أسد، حدثنا عبد الله بن المبارك، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثني خالد بن يَزيد، عن سعيد بن أبي هلال، عن نُبَيه بن وهب؛ أن كعبا دخل على عائشة، ﵂، فذكروا رسول الله ﷺ فقال كعب: ما من فجر يطلع إلا نزل سبعون ألفا من الملائكة حتى يحفوا بالقبر يضربون بأجنحتهم ويصلون على النبي ﷺ، سبعون ألفا بالليل، وسبعون ألفا بالنهار، حتى إذا انشقت عنه الأرض خرج في سبعين ألفا من الملائكة يزفونه .
Kādî İsmâil dedi ki: Bize Muâz b. Esed rivayet etti, bize Abdullah b. el-Mübârek rivayet etti, bize İbn Lehîa rivayet etti, bana Hâlid b. Yezîd, Saîd b. Ebî Hilâl'den, o da Nübeyh b. Vehb'den rivayet etti; Ka'b, Âişe radıyallâhu anhâ'nın yanına girdi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i andılar. Ka'b dedi ki: 'Doğan hiçbir şafak yoktur ki yetmiş bin melek inip kabri kuşatmasın, kanatlarını çırparak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât etmesinler; yetmiş bini geceleyin, yetmiş bini de gündüzleyin [iner]. Nihayet yeryüzü kendisinden yarıldığında [Peygamber], kendisini düğün alayı gibi uğurlayan yetmiş bin melek eşliğinde çıkar .'
[فرع] :
[Bir Tali Mesele] :
قال النووي: إذا صلى على النبي ﷺ فليجمع بين الصلاة والتسليم، فلا يقتصر على أحدهما فلا يقول: "صلى الله عليه فقط"، ولا "﵇" فقط، وهذا الذي قاله منتزع من هذه الآية الكريمة، وهي قوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا)، فالأولى أن يقال: ﷺ تسليما.
Nevevî şöyle demiştir: Bir kimse Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirdiği zaman, salât ile selâmı bir arada toplasın; ikisinden yalnızca birisiyle yetinmesin. Dolayısıyla sadece 'sallallâhu aleyh' demesin, sadece 'aleyhisselâm' da demesin. Onun bu söylediği husus, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا } “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin” âyet-i kerîmesinden çıkarılmıştır. Bu sebeple en evlâ olanı: Sallallâhu aleyhi ve selleme teslîmâ denilmesidir.
{إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا (٥٧) وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٥٨)}
{ إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا (٥٧) وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٥٨) } “Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere gelince; Allah onlara dünyada ve âhirette lânet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. Mümin erkekleri ve mümin kadınları, işlemedikleri bir günah yüzünden incitenler ise şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir.”
يقول تعالى: متهددا ومتوعدا مَنْ آذاه، بمخالفة أوامره وارتكاب زواجره وإصراره على ذلك، وأذَى رسوله بعيب أو تنقص، عياذا بالله من ذلك.
Allah Teâlâ; emirlerine muhalefet etmek, yasaklarını çiğnemek ve bunda ısrar etmek suretiyle Kendisini incitenleri ve ayıplamak veya küçümsemek suretiyle Resûlü'nü inciten kimseleri tehdit edip uyararak şöyle buyurmaktadır -böyle bir şeyden Allah'a sığınırız-:
قال عِكْرِمة في قوله: (إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ): نزلت في المصوّرين.
İkrime { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } kavli hakkında: 'Suret/resim yapanlar (musavvirler) hakkında indi' demiştir.
وفي الصحيحين، من حديث سفيان بن عيينة، عن الزهري، عن سعيد بن المسيَّب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "يقول الله، ﷿: يؤذيني ابن آدم، يَسُبّ الدهر، وأنا الدهر، أقلب ليله ونهاره" .
Sahîhayn'da Süfyân b. Uyeyne'den, ez-Zührî'den, Saîd b. el-Müseyyeb'den, Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Allah azze ve celle buyurur ki: Âdemoğlu dehre (zamana) söverek beni incitir. Halbuki dehr benim; geceyi ve gündüzü ben evirip çeviririm .'
ومعنى هذا: أن الجاهلية كانوا يقولون: يا خيبة الدهر، فعل بنا كذا وكذا. فيسندون أفعال الله تعالى إلى الدهر، ويسبونه، وإنما الفاعل لذلك هو الله، ﷿، فنهى عن ذلك. هكذا قرره الشافعي وأبو عبيد وغيرهما من العلماء، ﵏.
Bunun anlamı şudur: Câhiliye ehli: 'Yazıklar olsun şu zamana, bize şöyle şöyle yaptı' derlerdi. Böylece Allah Teâlâ'nın fiillerini zamana nispet eder ve ona söverlerdi. Halbuki bunu yapan ancak Allah azze ve celle'dir. Bu sebeple bundan nehyetti. Şâfiî, Ebû Ubeyd ve diğer âlimler -rahimehumullâh- bunu bu şekilde açıklamışlardır.
وقال العَوْفي، عن ابن عباس في قوله: (يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ): نزلت في الذين طعنوا [على النبي ﷺ] في تزويجه صفية بنت حُيَي بن أخطب.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakille { يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } kavli hakkında: 'Huyey b. Ahtab'ın kızı Safiyye ile evlenmesi konusunda [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e] dil uzatanlar hakkında indi' demiştir.
والظاهر أن الآية عامة في كل من آذاه بشيء، ومن آذاه فقد آذى الله، ومن أطاعه فقد أطاع الله، كما قال الإمام أحمد:
Zahir olan şu ki bu ayet, onu herhangi bir şekilde inciten herkes hakkında geneldir. Onu inciten kimse şüphesiz Allah'ı incitmiştir, ona itaat eden de şüphesiz Allah'a itaat etmiştir. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا يونس، حدثنا إبراهيم بن سعد، عن عَبيدة بن أبي رائطة الحذاء التميمي، عن عبد الرحمن [بن زياد] ، عن عبد الله بن المغفل المزني قال: قال النبي ﷺ: "الله الله في أصحابي، لا تتخذوهم غَرَضا بعدي، فمن أحبهم فبحبي أحبهم، ومن أبغضهم فببغضي أبغضهم، ومن آذاهم فقد آذاني، ومن آذاني فقد آذى الله، ومن آذى الله يوشك أن يأخذه".
Bize Yûnus rivayet etti, bize İbrâhim b. Sa'd, Ubeyde b. Ebî Râita el-Hazzâ et-Temîmî'den, Abdurrahman [b. Ziyâd]'dan, Abdullah b. Mugaffel el-Müzenî'den rivayet etti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ashabım konusunda Allah'tan korkun, Allah'tan korkun! Benden sonra onları hedef tahtası edinmeyin. Kim onları severse beni sevdiği için sever, kim de onlara buğzederse bana buğzettiği için buğzeder. Kim onları incitirse beni incitmiş olur; kim beni incitirse Allah'ı incitmiş olur; kim de Allah'ı incitirse çok geçmeden [Allah] onu cezalandırır.'
وقد رواه الترمذي من حديث عَبيدة بن أبي رائطة، عن عبد الرحمن بن زياد، عن عبد الله بن المغفل، به. ثم قال: وهذا حديث غريب، لا نعرفه إلا من هذا الوجه .
Tirmizî bu hadisi Ubeyde b. Ebî Râita'dan, Abdurrahman b. Ziyâd'dan, Abdullah b. Mugaffel'den bu isnadla rivayet etti. Sonra da: 'Bu garîb bir hadistir, onu sadece bu vecihten bilmekteyiz' dedi .
وقوله: (وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا) أي: ينسبون إليهم ما هم بُرَآء منه لم يعملوه ولم يفعلوه، (فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا) وهذا هو البهت البين أن يحكى أو ينقل عن المؤمنين والمؤمنات ما لم يفعلوه، على سبيل العيب والتنقص لهم، ومَنْ أكثر مَنْ يدخل في هذا الوعيد الكفرةُ بالله ورسوله، ثم الرافضة الذين يتنقصون الصحابة ويعيبونهم بما قد بَرَّأهم الله منه، ويصفونهم بنقيض ما أخبر الله عنهم؛ فإن الله، ﷿، قد أخبر أنه قد رضي عن المهاجرين
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları, hak etmedikleri bir şey sebebiyle incitenler” buyruğu; yani işlemedikleri, yapmadıkları ve tamamen berî oldukları şeyleri onlara isnat edenler, { فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا } “muhakkak ki apaçık bir iftirayı ve günahı yüklenmişlerdir.” Mümin erkekler ve mümin kadınları ayıplamak ve küçümsemek maksadıyla, yapmadıkları şeylerin onlar hakkında anlatılması veya nakledilmesi işte bu apaçık iftiradır. Bu tehdidin kapsamına en çok girenler; Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr eden kâfirler, ardından da Allah'ın kendilerini temize çıkardığı hususlarda sahabeleri küçümseyip ayıplayan ve Allah'ın haklarında bildirdiğinin tam zıddıyla niteleyen Râfizîlerdir. Zira aziz ve celil olan Allah, Muhacirlerden
والأنصار ومدحهم، وهؤلاء الجهلة الأغبياء يسبونهم ويتنقصونهم ، ويذكرون عنهم ما لم يكن ولا فعلوه أبدا، فهم في الحقيقة منكوسو القلوب يذمون الممدوحين، ويمدحون المذمومين.
ve Ensâr'dan razı olduğunu bildirmiş ve onları övmüştür. Bu cahil ve ahmaklar ise onlara sövmekte, onları küçümsemekte ve onlar hakkında hiç olmamış ve asla yapmadıkları şeyleri zikretmektedirler. Hakikatte onlar kalpleri tersyüz edilmiş kimselerdir ; övülenleri yerer, yerilenleri överler.
وقال أبو داود: حدثنا القَعْنَبِيّ، حدثنا عبد العزيز -يعني: ابن محمد -عن العلاء، عن أبيه، عن أبي هريرة، أنه قيل: يا رسول الله، ما الغيبة؟ قال: "ذكرُكَ أخاك بما يكره". قيل: أفرأيت إن كان في أخي ما أقول؟ قال: "إن كان فيه ما تقول فقد اغتبته، وإن لم يكن فيه ما تقول فقد بَهَتَّه".
Ebû Dâvûd dedi ki : Bize el-Ka'nebî rivayet etti, bize Abdülazîz -yani İbn Muhammed- el-Alâ'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre şöyle soruldu: 'Ey Allah'ın Resûlü, gıybet nedir?' Şöyle buyurdu: 'Kardeşini hoşlanmayacağı bir şeyle anmandır.' Denildi ki: 'Ya kardeşimde söylediğim şey varsa ne dersin?' Şöyle buyurdu: 'Eğer söylediğin şey onda varsa onun gıybetini yapmış olursun; şayet onda yoksa ona iftira etmiş (bühtanda bulunmuş) olursun.'
وهكذا رواه الترمذي، عن قتيبة، عن الدراوردي، به. قال: حسن صحيح .
Tirmizî de bu hadisi Kuteybe'den, ed-Derâverdî'den bu isnadla rivayet etti ve: 'Hasen sahihtir' dedi .
وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سلمة، حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا معاوية بن هشام، عن عمار بن أنس، عن ابن أبي مُلَيْكَة، عن عائشة، قالت: قال رسول الله ﷺ لأصحابه: "أيُّ الربا أربى عند الله؟ " قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "أربى الربا عند الله استحلالُ عرض امرئ مسلم"، ثم قرأ: (وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize Ahmed b. Seleme rivayet etti, bize Ebû Küreyb rivayet etti, bize Muâviye b. Hişâm, Ammâr b. Enes'ten, İbn Ebî Müleyke'den, Âişe'den rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına şöyle buyurdu: 'Allah katında faizin en katmerlisi hangisidir?' Dediler ki: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir.' Buyurdu ki: 'Allah katında faizin en katmerlisi, bir Müslümanın ırzını [saldırıya] helal saymaktır.' Sonra şu ayeti okudu: { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا } .
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٩) لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا (٦٢)}.
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٩) لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا (٦٢) } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle: Cilbaplarını üzerlerine salsınlar (örtünsünler). Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Andolsun ki münafıklar, kalplerinde bir hastalık bulunanlar ve şehirde asılsız haber yayanlar (bu hareketlerinden) vazgeçmezlerse mutlaka seni onların üzerine sevk ederiz (musallat ederiz); sonra orada sana ancak pek az bir süre komşuluk edebilirler. Lânete uğramış olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve öldürüldükçe öldürülürler. Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünneti (kanunu) budur. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.”
يقول تعالى آمرا رسوله، ﷺ تسليما، أن يأمر النساء المؤمنات -خاصة أزواجه وبناته لشرفهن -بأن يدنين عليهن من جلابيبهن، ليتميزن عن سمات نساء الجاهلية وسمات الإماء. والجلباب هو: الرداء فوق الخمار. قاله ابن مسعود، وعبيدة، وقتادة، والحسن البصري، وسعيد بن جبير، وإبراهيم النخعي، وعطاء الخراساني، وغير واحد. وهو بمنزلة الإزار اليوم.
Allah Teâlâ Resûlü'ne -sallallâhu aleyhi ve selleme teslîmâ-, mümin kadınlara -şereflerinden ötürü bilhassa eşlerine ve kızlarına- Câhiliye kadınlarının ve cariyelerin alametlerinden ayırt edilmeleri için cilbaplarını üzerlerine salmalarını emretmesini buyurmaktadır. Cilbap ise: Hımârın (başörtüsünün) üstündeki ridadır (dış örtüdür). Bunu İbn Mes'ûd, Ubeyde, Katâde, Hasen-i Basrî, Saîd b. Cübeyr, İbrâhim en-Nehaî, Atâ el-Horasânî ve birçok kimse söylemiştir. Bu, günümüzdeki izâr (çarşaf/bütün beden örtüsü) mesabesindedir.
قاله الجوهري: الجلباب: الملحفة، قالت امرأة من هذيل ترثي قتيلا لها:
el-Cevherî dedi ki: 'Cilbap: Milhafedir (çarşaf/geniş örtü).' Hüzeyl kabilesinden bir kadın, öldürülen bir yakını için yaktığı ağıtta şöyle demiştir:
تَمْشي النُّسور إليه وَهْيَ لاهيةٌ … مَشْيَ العَذَارى عَلَيْهِنَّ الجَلابيبُ
Akbabalar ona doğru salına salına yürür … Üzerlerinde cilbapları olan genç kızların yürüyüşü gibi
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: أمر الله نساء المؤمنين إذا خرجن من بيوتهن في
Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: 'Allah, müminlerin kadınlarına evlerinden bir ihtiyaç için çıktıklarında
حاجة أن يغطين وجوههن من فوق رؤوسهن بالجلابيب، ويبدين عينًا واحدة.
başlarının üstünden cilbaplarıyla yüzlerini örtmelerini ve tek bir gözlerini açıkta bırakmalarını emretmiştir.'
وقال محمد بن سيرين: سألت عَبيدةَ السّلماني عن قول الله تعالى: (يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ)، فغطى وجهه ورأسه وأبرز عينه اليسرى.
Muhammed b. Sîrîn dedi ki: 'Ubeyde es-Selmânî'ye Allah Teâlâ'nın: { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ } kavlini sordum; o da yüzünü ve başını örttü, sol gözünü açıkta bıraktı.'
وقال عكرمة: تغطي ثُغْرَة نحرها بجلبابها تدنيه عليها.
İkrime dedi ki: 'Cilbapını üzerine salarak göğsünün üst kısmını (boyun çukurunu) örter.'
وقال ابن أبي حاتم: أخبرنا أبو عبد الله الظَّهراني فيما كتب إليّ، حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن ابن خُثَيْم، عن صفية بنت شيبة، عن أم سلمة قالت: لما نزلت هذه الآية: (يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ)، خرج نساء الأنصار كأن على رؤوسهن الغربان من السكينة، وعليهن أكسية سود يلبسنها .
İbn Ebî Hâtim dedi ki : Ebû Abdillâh ez-Zahrânî bana yazdığı mektubunda haber verdi, bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, İbn Huseym'den, Safiyye bnt. Şeybe'den, Ümmü Seleme'den haber verdi; o dedi ki: '{ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ } ayeti indiğinde Ensâr kadınları, ağırbaşlılıklarından ötürü sanki başlarında kargalar varmış gibi çıktılar; üzerlerinde giydikleri siyah giysiler vardı .'
وقال ابن أبي حاتم، حدثنا أبي، حدثنا أبو صالح، حدثني الليث، حدثنا يونس بن يزيد قال: وسألناه يعني: الزهري -: هل على الوليدة خمار متزوجة أو غير متزوجة؟ قال: عليها الخمار إن كانت متزوجة، وتنهى عن الجلباب لأنه يكره لهن أن يتشبهن بالحرائر إلا محصنات . وقد قال الله تعالى: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ).
İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize babam rivayet etti, bize Ebû Sâlih rivayet etti, bana Leys rivayet etti, bize Yûnus b. Yezîd rivayet etti, dedi ki: Ona -yani ez-Zührî'ye- sorduk : 'Evli olsun veya evli olmasın cariyenin başörtüsü takması gerekir mi?' Dedi ki: 'Evli ise başörtüsü takması gerekir, cilbap giymekten ise nehyedilir; çünkü hür kadınlar gibi muhsan olmadıkça onlara benzemeleri hoş görülmez . Halbuki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ }.'
وروي عن سفيان الثوري أنه قال: لا بأس بالنظر إلى زينة نساء أهل الذمة، إنما ينهى عن ذلك لخوف الفتنة؛ لا لحرمتهن، واستدل بقوله تعالى: (وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ).
Süfyân es-Sevrî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Zimmîlerin kadınlarının zînetlerine bakmakta bir beis yoktur; bundan ancak fitne korkusundan dolayı nehyedilir, onların hürmetinden (dokunulmazlığından) dolayı değil.' Ve o, Allah Teâlâ'nın: { وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ } kavlini delil getirmiştir.
وقوله: (ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ) أي: إذا فعلن ذلك عُرِفْنَ أنَّهن حرائر، لسن بإماء ولا عواهر، قال السدي في قوله تعالى: ([يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ] قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ) قال: كان ناس من فساق أهل المدينة يخرجون بالليل حين يختلط الظلام إلى طرق المدينة، يتعرضون للنساء، وكانت مساكن أهل المدينة ضَيِّقة، فإذا كان الليل خرج النساء إلى الطرق يقضين حاجتهن، فكان أولئك الفساق يبتغون ذلك منهن، فإذا رأوا امرأة عليها جلباب قالوا: هذه حرة، كفوا عنها. وإذا رأوا المرأة ليس عليها جلباب، قالوا: هذه أمة. فوثبوا إليها .
Onun: { ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ } kavli; yani bunu yaptıkları takdirde hür kadınlar oldukları, cariye ve iffetsiz kadınlar olmadıkları bilinir demektir. es-Süddî, Allah Teâlâ'nın: { [يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ] قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ } kavli hakkında şöyle demiştir: 'Medine ehlinin fasıklarından bazı kimseler geceleyin karanlık bastığında Medine yollarına çıkar, kadınlara sataşırlardı. Medine ehlinin evleri dardı; gece olunca kadınlar ihtiyaçlarını gidermek için yollara çıkarlardı. İşte o fasıklar onlardan bunu (kötülük) kollarlardı. Üzerinde cilbap olan bir kadın gördüklerinde: 'Bu hür bir kadındır' der, ondan vazgeçerlerdi. Üzerinde cilbap olmayan bir kadın gördüklerinde ise: 'Bu bir cariyedir' der, üzerine atlarlardı .'
وقال مجاهد: يتجلببن فيعلم أنهن حرائر، فلا يتعرض لهن فاسق بأذى ولا ريبة.
Mücâhid dedi ki: 'Cilbaplarına bürünürler, böylece hür kadınlar oldukları bilinir ve hiçbir fasık onlara eziyet ve şüpheyle sataşmaz.'
وقوله: (وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا) أي: لما سلف في أيام الجاهلية حيث لم يكن عندهن علم بذلك.
Onun: { وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } kavli; yani Câhiliye günlerinde geçen ve bu hususta bilgileri olmadığı döneme ait şeyler içindir.
ثم قال تعالى متوعدًا للمنافقين، وهم الذين يظهرون الإيمان ويبطنون الكفر: (وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) قال عكرمة وغيره: هم الزناة هاهنا (وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ) يعني: الذين يقولون: "جاء
Sonra Teâlâ, imanı açığa vurup küfrü gizleyen kimseler olan münafıkları tehdit ederek şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “ve kalplerinde bir hastalık bulunanlar”. İkrime ve başkaları: “Burada [kastedilenler] zina edenlerdir” dedi. { وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ } “ve Medine'de yalan haber yayanlar”; yani: “[Düşmanlar] geldi
الأعداء" و"جاءت الحروب"، وهو كذب وافتراء، لئن لم ينتهوا عن ذلك ويرجعوا إلى الحق (لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: أي: لنسلطنَّك عليهم. وقال قتادة، ﵀: لنحرّشَنَّك بهم. وقال السدي: لنعلمنك بهم.
geldi' ve 'Savaşlar çıktı' diyenler ki bu bir yalan ve iftiradır. Eğer bundan vazgeçmez ve hakka dönmezlerse { لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ } Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: 'Yani mutlaka seni onlara musallat ederiz.' Katâde rahimehullâh: 'Seni mutlaka onlara karşı kışkırtırız' dedi. es-Süddî: 'Seni mutlaka onlardan haberdar ederiz' dedi.
(ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا) أي: في المدينة (إِلا قَلِيلا * مَلْعُونِينَ) حال منهم في مدة إقامتهم في المدينة مدة قريبة مطرودين مبعدين، (أَيْنَمَا ثُقِفُوا) أي: وجدوا، (أُخِذُوا) لذلتهم وقلتهم، (وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا).
{ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا } yani orada, Medine'de { إِلا قَلِيلا * مَلْعُونِينَ } kovulmuş ve uzaklaştırılmış kimseler olarak pek az bir süre kalışları esnasında onların halini belirten bir hâldir. { أَيْنَمَا ثُقِفُوا } yani nerede bulunurlarsa, { أُخِذُوا } zilletleri ve azlıkları sebebiyle yakalanırlar, { وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا }.
ثم قال: (سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ) أي: هذه سنته في المنافقين إذا تمردوا على نفاقهم وكفرهم ولم يرجعوا عما هم فيه، أن أهل الإيمان يسلطون عليهم ويقهرونهم، (وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا) أي: وسنة الله في ذلك لا تبدل ولا تغير.
Sonra şöyle buyurdu: { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } yani nifaklarında ve küfürlerinde diretip içinde bulundukları durumdan vazgeçmedikleri takdirde münafıklar hakkındaki sünneti; iman ehlinin onlara musallat kılınması ve onları kahretmesidir. { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا } yani bu husustaki Allah'ın sünneti asla başkasıyla değiştirilmez ve dönüştürülmez.
{يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا (٦٣) إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا (٦٤) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (٦٥) يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا (٦٨)}.
{ يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا (٦٣) إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا (٦٤) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (٦٥) يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا (٦٨) } “İnsanlar sana kıyamet vaktini sorarlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsin, belki de o kıyamet yakındır! Şüphesiz ki Allah kâfirlere lânet etmiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. Orada ebediyen kalacaklardır; ne bir dost bulabilirler ne de bir yardımcı. Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: 'Eyvah bize! Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e de itaat etseydik!' derler. Ve derler ki: 'Rabbimiz! Doğrusu biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lânetle lânetle!'”
يقول تعالى مخبرا لرسوله ﷺ: أنه لا علم له بالساعة، وإن سأله الناس عن ذلك. وأرشده أن يرد علمها إلى الله، ﷿، كما قال له في سورة "الأعراف"، وهي مكية وهذه مدنية، فاستمر الحال في رَدّ علمها إلى الذي يقيمها، لكن أخبره أنها قريبة بقوله: (وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا)، كَمَا قَالَ: {اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ} [القمر: ١]، وقال {اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ} [الأنبياء: ١]، وقال {أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ} [النحل: ١].
Allah Teâlâ, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e; insanlar bunu kendisine sorsalar bile onun kıyamet vaktine dair bilgisinin bulunmadığını haber vermekte ve Mekkî olan 'el-A'râf' sûresinde söylediği gibi -ki bu Medenî bir sûredir- onun bilgisini Allah azze ve celle'ye havale etmesini emretmektedir. Böylece onun bilgisini onu gerçekleştirecek olana havale etme durumu devam etmiştir. Lakin { وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا } buyurarak onun yakın olduğunu bildirmiştir. Nitekim: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } [el-Kamer: 1] “Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı”, { اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ } [el-Enbiyâ: 1] “İnsanların hesabı yaklaştı, oysa onlar gaflet içinde yüz çevirmektedirler” ve { أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } [en-Nahl: 1] “Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin” buyurmuştur.
ثم قال: (إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ) أي: أبعدهم عن رحمته (وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا) أي: في الدار الآخرة.
Sonra: { إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ } yani onları rahmetinden uzaklaştırdı; { وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا } yani âhiret yurdunda [hazırladı] buyurdu.
(خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا) أي: ماكثين مستمرين، فلا خروج لهم منها ولا زوال لهم عنها، (لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) أي: وليس لهم مغيث ولا معين ينقذهم مما هم فيه.
{ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا } yani sürekli kalıcıdırlar; oradan çıkışları da ondan ayrılışları da yoktur. { لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا } yani içinde bulundukları durumdan kendilerini kurtaracak ne bir imdatçıları ne de bir yardımcıları vardır.
ثم قال: (يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا) أي: يسحبون في النار على وجوههم، وتلوى وجوههم على جهنم، يقولون وهم كذلك، يتمنون أن لو كانوا في الدار الدنيا ممن أطاع الله وأطاع الرسول، كما أخبر الله عنهم في حال العرصات بقوله: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا * يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلانًا خَلِيلا * لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلإِنْسَانِ خَذُولا} [الفرقان: ٢٧ - ٢٩]،
Sonra: { يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا } “Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği gün: 'Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e de itaat etseydik!' derler” buyurdu. Yani yüzüstü ateşte sürüklenirler ve yüzleri cehennemin üzerinde çevrilir. Onlar bu hâldeyken, dünya yurdunda Allah'a itaat eden ve Resûl'e itaat eden kimselerden olmuş olmayı temenni ederek [böyle] söylerler; nitekim Allah Teâlâ mahşer meydanındaki durumları hakkında şöyle haber vermiştir: { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا * يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلانًا خَلِيلا * لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلإِنْسَانِ خَذُولا } [el-Furkân: 27-29] “O gün, zâlim kimse ellerini ısırıp şöyle der: 'Keşke Peygamber ile birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana, keşke falanı dost edinmeseydim! Andolsun ki bana geldikten sonra beni Zikir'den o saptırdı. Zaten şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır.'”
وقال تعالى: {رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ} [الحجر: ٢]، وهكذا أخبر عنهم في حالتهم هذه أنهم يودون أن لو كانوا أطاعوا الله، وأطاعوا الرسول في الدنيا.
Ve Allah Teâlâ: { رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ } [el-Hicr: 2] “İnkâr edenler, zaman zaman 'Keşke Müslüman olsaydık' diye çok arzu ederler” buyurmuştur. İşte bu durumlarında da onların dünyada iken Allah'a ve Resûl'e itaat etmiş olmayı arzu ettiklerini haber vermiştir.
(وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا). وقال طاوس: سادتنا: يعني الأشراف، وكبراءنا: يعني العلماء. رواه ابن أبي حاتم.
{ وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا } Tâvûs: 'Efendilerimiz: Yani eşraf; büyüklerimiz: Yani âlimler' demiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etti.
أي: اتبعنا السادة وهم الأمراء والكبراء من المشيخة، وخالفنا الرسل واعتقدنا أن عندهم شيئا، وأنهم على شيء فإذا هم ليسوا على شيء.
Yani efendilere -ki onlar emirlerdir- ve ileri gelen yaşlı büyüklere uyduk, peygamberlere muhalefet ettik; onların katında bir şey olduğunu ve doğru bir yol üzere bulunduklarını sandık, meğer hiçbir şey üzere değillermiş.
(رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ) أي: بكفرهم وإغوائهم إيانا، (وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا) . قرأ بعض القراء بالباء الموحدة. وقرأ آخرون بالثاء المثلثة، وهما قريبا المعنى، كما في حديث عبد الله بن عمرو: أن أبا بكر قال: يا رسول الله، علمني دعاء أدعو به في صلاتي. قال: "قل: اللهم، إني ظلمت نفسي ظلمًا كثيرًا، ولا يغفر الذنوب إلا أنت، فاغفر لي مغفرة من عندك، وارحمني إنك أنت الغفور الرحيم". أخرجاه في الصحيحين ، يُروى "كبيرا" و"كثيرا"، وكلاهما بمعنى صحيح.
{ رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ } yani inkârları ve bizi saptırmaları sebebiyle; { وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا } . Bazı kurrâ tek noktalı bâ ile [kebîran] okumuştur. Başkaları ise üç noktalı se ile [kesîran] okumuştur. Bu ikisi anlam bakımından birbirine yakındır; nitekim Abdullah b. Amr'ın hadisinde rivayet edildiğine göre Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana namazımda okuyacağım bir dua öğret' demiştir. O da: 'Şöyle de: Allâhümme innî zalemtü nefsî zulmen kesîran (Allah'ım, ben nefsime çokça zulmettim), günahları ise ancak Sen bağışlarsın. Katından bir mağfiretle beni bağışla ve bana merhamet et, şüphesiz Sen Gafûr'sun, Rahîm'sin' buyurdu. Sahîhayn'da tahric etmişlerdir ; 'kebîran' ve 'kesîran' olarak rivayet edilmiştir ve her ikisi de doğru bir anlama sahiptir.
واستحب بعضهم أن يجمع الداعي بين اللفظين في دعائه، وفي ذلك نظر، بل الأولى أن يقول هذا تارة، وهذا تارة، كما أن القارئ مخير بين القراءتين أيتهما قرأ فَحَسَن، وليس له الجمع بينهما، والله أعلم.
Bazıları, dua edenin duasında iki lafzı birden birleştirmesini müstehap görmüşlerdir; bunda ise bir kapalılık/tartışma vardır. Bilakis evlâ olan, bazen bunu bazen de diğerini söylemesidir; nitekim kārî (okuyucu) iki kıraat arasında muhayyerdir, hangisini okursa güzeldir; ikisini bir araya getirme hakkı yoktur, Allah en iyisini bilir.
وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا محمد بن عثمان بن أبي شيبة، حدثنا ضِرَار بن صُرَد، حدثنا علي بن هاشم، عن [محمد بن] عبيد الله بن أبي رافع، عن أبيه ، في تسمية مَنْ شهد مع علي، ﵁: الحجاج بن عمرو بن غَزيَّة، وهو الذي كان يقول عند اللقاء: يا معشر الأنصار، أتريدون أن تقولوا لربنا إذا لقيناه: (رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا)؟ .
Ebü'l-Kāsım et-Taberânî dedi ki: Bize Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Dırâr b. Surad rivayet etti, bize Ali b. Hâşim, [Muhammed b.] Ubeydullâh b. Ebî Râfi'den, babasından , Ali radıyallâhu anh ile birlikte hazır bulunanların isimleri arasında rivayet etti: Haccâc b. Amr b. Gaziyye; [savaşta] karşılaşıldığında şöyle diyen kişi oydu: 'Ey Ensâr topluluğu! Rabbimize kavuştuğumuzda O'na: { رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا } mı demek istiyorsunuz?' .
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا (٦٩)}.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا } “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın. Nihayet Allah onu, dedikleri şeyden temize çıkardı. O, Allah katında pek itibarlı idi.” (69).
قال البخاري عند تفسير هذه الآية: حدثنا إسحاق بن إبراهيم، حدثنا روح بن عبادة، حدثنا عوف، عن الحسن [ومحمد] وخلاس، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: إن موسى كان رجلا حَيِيا، وذلك قوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا).
Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize İshâk b. İbrâhîm rivayet etti, bize Ravh b. Ubâde rivayet etti, bize Avf; el-Hasan, [Muhammed] ve Hılâs'tan, onlar da Ebû Hüreyre'den naklettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إِنَّ مُوسَى كَانَ رَجُلًا حَيِيًّا» «Şüphesiz Mûsâ çok hayâ sahibi bir adamdı.» [Yüce Allah'ın] şu buyruğu buna [işarettir]: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا } “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın. Nihayet Allah onu, dedikleri şeyden temize çıkardı. O, Allah katında pek itibarlı idi.”
هكذا أورد هذا الحديث هاهنا مختصرًا جدًا، وقد رواه في أحاديث "الأنبياء" بهذا السند بعينه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن موسى، ﵇، كان رجلا حَيِيا سِتِّيرا، لا يُرَى من جلده شَيء استحياء منه، فآذاه من آذاه من بني إسرائيل، فقالوا: ما يتستر هذا التستر إلا من عيب بجلده، إما برص وإما أدْرَة وإما آفة، وإن الله، ﷿، أراد أن يُبرئَه مما قالوا لموسى ﵇، فخلا يوما وحده، فخلع ثيابه على حجر، ثم اغتسل، فلمَّا فرغ أقبل إلى ثيابه ليأخذها، وإن الحجر عدا بثوبه، فأخذ موسى عصاه وطلب الحجر، فجعل يقول: ثوبي حَجَر، ثوبي حَجَر، حتى انتهى إلى ملأ من بني إسرائيل، فرأوه عُريانا أحسن ما خلق الله، ﷿، وأبرأه مما يقولون، وقام الحجر، فأخذ ثوبَه فلبسه، وطَفقَ بالحجر ضربًا بعصاه، فوالله إن بالحجر لَنَدبًا من أثر ضربه ثلاثًا أو أربعًا أو خمسًا -قال: فذلك قوله تعالى: (يا أيها الذين آمنوا لا تكونوا كالذين آذوا موسى فبرأه الله مما قالوا وكان عند الله وجيها).
Bu hadisi burada bu şekilde çok muhtasar olarak zikretmiştir; nitekim onu "el-Enbiyâ" hadislerinde bu senedin bizzat aynısıyla Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: “Mûsâ aleyhisselâm hayâ sahibi, [vücudunu] son derece örten bir kimseydi; hayâsından dolayı teninden hiçbir yer görülmezdi. İsrâiloğullarından eziyet eden kimseler ona eziyet edip: 'Vücudundaki bir kusur sebebiyle bu derece örtünüyor; ya alaca hastalığı vardır ya hayâ fıtığı (edre) vardır ya da bir âfeti vardır' dediler. Allah azze ve celle ise onu Mûsâ aleyhisselâm hakkında söyledikleri şeyden temize çıkarmayı diledi. Bir gün yalnız başına tenhaya çekildi, elbiselerini bir taşın üzerine koydu, sonra yıkandı. Yıkanmayı bitirince elbiselerini almak üzere yöneldi, taş ise onun elbisesiyle birlikte koşup kaçtı. Mûsâ asasını alıp taşın peşine düştü ve: 'Elbisem ey taş! Elbisem ey taş!' demeye başladı; nihayet İsrâiloğullarından bir topluluğun yanına vardı. Onu çıplak vaziyette, Allah azze ve celle'nin yarattığı en güzel şekilde gördüler ve onu söyledikleri şeyden temize çıkardı. Taş durdu, o da elbisesini alıp giydi ve asasıyla taşa vurmaya başladı. Allah'a yemin olsun ki taşta onun vuruşunun izinden üç veya dört ya da beş yara izi [çizik] kaldı.” Dedi ki: “İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يا أيها الذين آمنوا لا تكونوا كالذين آذوا موسى فبرأه الله مما قالوا وكان عند الله وجيها }.”
وهذا سياق حسن مطول، وهذا الحديث من أفراد البخاري دون مسلم
Bu, güzel ve tafsilatlı bir siyak olup, bu hadis Müslim hariç sadece Buhârî'nin ferdî rivayetlerindendir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا روح، حدثنا عوف، عن الحسن، عن النبي ﷺ -وخلاس، ومحمد، عن أبي هريرة عن النبي ﷺ أنه قال في هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا) قال: قال النبي ﷺ: "إن موسى كان رجلا حَيِيا ستِّيرا، لا يكاد يُرَى من جلده شَيء استحياء منه" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ravh rivayet etti, bize Avf, Hasan'dan, Nebî ﷺ'den; Hılâs ve Muhammed'den, Ebû Hüreyre'den, Nebî ﷺ'in şu ayet hakkında: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا } şöyle buyurduğunu rivayet etti: Nebî ﷺ buyurdu ki: “Mûsâ hayâ sahibi, [vücudunu] örten bir kimseydi; hayâsından dolayı teninden neredeyse hiçbir yer görülmezdi” .
ثم ساق الحديث كما رواه البخاري مطولا ورواه في تفسيره . عن روح، عن عوف، به. ورواه ابن جرير من حديث الثوري، عن جابر الجعفي، عن عامر الشعبي، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ بنحو هذا . وهكذا رواه من حديث سليمان بن مِهْرَان الأعمش، عن المنْهَال بن عمرو، عن سعيد بن جُبَيْر، وعبد الله بن الحارث، عن ابن عباس في قوله: (لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى) قال: قال قومه له: إنك آدر. فخرج ذات يوم يغتسل، فوضع ثيابه على صخرة، فخرجت الصخرة تشتد بثيابه، وخرج يتبعها عريانا حتى انتهت به مجالس بني إسرائيل، قال: فرأوه ليس بآدر، فذلك قوله: (فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا).
Sonra hadisi Buhârî'nin uzunca rivayet ettiği gibi sevk etti ve onu tefsirinde Ravh'tan, Avf'tan aynı şekilde rivayet etti. İbn Cerîr de bunu Sevrî'nin hadisinden, Câbir el-Cu'fî'den, Âmir eş-Şa'bî'den, Ebû Hüreyre'den, Nebî ﷺ'den bunun benzeri olarak rivayet etti . Yine bunu Süleymân b. Mihrân el-A'meş'in hadisinden, el-Minhâl b. Amr'dan, Saîd b. Cübeyr ve Abdullah b. el-Hâris'ten, İbn Abbâs'ın: { لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kavmi ona: 'Sen hayâ fıtığısın (âder)' dedi. Bir gün yıkanmak için çıktı, elbiselerini bir kayanın üzerine koydu. Kaya onun elbiseleriyle birlikte hızla kaçmaya başladı. O da çıplak olarak onun peşinden çıktı; nihayet İsrâiloğullarının meclislerine kadar vardı. Dedi ki: Onu hayâ fıtığı olmadığını gördüler; işte bu, O'nun şu buyruğudur: { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا }.”
وهكذا رواه العوفي، عن ابن عباس سواء.
el-Avfî de İbn Abbâs'tan tıpatıp aynısını rivayet etmiştir.
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا روح بن حاتم وأحمد بن المعلى الآدميّ قالا حدثنا يحيى بن حماد، حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن أنس، عن النبي ﷺ قال: "كان موسى، ﵇، رجلا حَيِيا، وإنه أتى -أحسبه قال: الماء -ليغتسل، فوضع ثيابه على صخرة، وكان لا يكاد تبدو عورته، فقال بنو إسرائيل: إن موسى آدر -أو: به آفة، يعنون: أنه لا يضع ثيابه -
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Ravh b. Hâtim ve Ahmed b. el-Muallâ el-Âdemî rivayet edip dediler ki: Bize Yahyâ b. Hammâd rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, [o da] Enes'ten, [o da] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki [şöyle] buyurdu: «Mûsâ aleyhisselâm pek hayâ sahibi bir adamdı. Yıkanmak üzere -sanırım: suya, dedi- geldi ve elbiselerini bir kayanın üzerine koydu. Onun avret yeri neredeyse hiç görünmezdi. Bunun üzerine İsrâiloğulları dediler ki: "Mûsâ hayaları şiş [bir kimsedir] -veya: onda bir illet vardır-" -bununla onun elbisesini çıkarmamasını kastediyorlardı-.»
فاحتملت الصخرة ثيابه حتى صارت بحذاء مجالس بني إسرائيل، فنظروا إلى موسى كأحسن الرجال، أو كما قال، فذلك قوله: (فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا) .
“Kaya elbiselerini alıp taşıdı; nihayet İsrâiloğullarının meclislerinin hizasına geldi. Mûsâ'ya baktılar, insanların en güzeli gibiydi -yahut [Resûlullah'ın] buyurduğu gibi-. İşte bu, O'nun şu buyruğudur: { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا }” .
وقال ابن أبي حاتم، حدثنا أبي، حدثنا سعيد بن سليمان، حدثنا عباد بن العوام، عن سفيان بن حسين، حدثنا الحكم، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس عن علي بن أبي طالب، ﵃، في قوله: (فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا) قال: صعد موسى وهارون الجبل، فمات هارون، ﵇، فقال بنو إسرائيل لموسى، ﵇: أنت قتلته، كان ألين لنا منك وأشد حياء. فآذوه من ذلك، فأمر الله الملائكة فحملته، فمروا به على مجالس بني إسرائيل، فتكلمت بموته، فما عرف موضع قبره إلا الرَّخَم، وإن الله جعله أصم أبكم.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Saîd b. Süleymân rivayet etti, bize Abbâd b. el-Avvâm, Süfyân b. Hüseyn'den rivayet etti, bize el-Hakem, Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'tan , Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan O'nun: { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Mûsâ ve Hârûn dağa çıktılar, Hârûn aleyhisselâm vefat etti. İsrâiloğulları Mûsâ aleyhisselâm'a: 'Onu sen öldürdün; o bize karşı senden daha yumuşak ve daha çok hayâ sahibiydi' dediler. Bu sebeple ona eziyet ettiler. Bunun üzerine Allah meleklere emretti, onlar da onu taşıdılar ve İsrâiloğullarının meclisleri üzerinden geçirdiler ; onun vefat ettiğini konuştular/söylediler. Onun kabrinin yerini akbaba (rahem) dışında kimse bilemedi ve şüphesiz Allah onu sağır ve dilsiz kıldı.
وهكذا رواه ابن جرير، عن علي بن موسى الطوسي، عن عباد بن العوام، به .
İbn Cerîr de bunu Ali b. Mûsâ et-Tûsî'den, Abbâd b. el-Avvâm'dan aynı şekilde rivayet etmiştir .
ثم قال: وجائز أن يكون هذا هو المراد بالأذى، وجائز أن يكون الأول هو المراد، فلا قول أولى من قول الله، ﷿.
Sonra şöyle demiştir: Eziyetle kastedilenin bu olması caizdir, birincinin kastedilmiş olması da caizdir; Allah azze ve celle'nin sözünden daha evlâ bir söz yoktur.
قلت: يحتمل أن يكون الكل مرادا، وأن يكون معه غيره، والله أعلم.
Derim ki: Hepsine işaret edilmiş olması ve beraberinde başka şeylerin de bulunması muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir.
قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن شَقيق، عن عبد الله قال: قسم رسول الله ﷺ ذات يوم قسما، فقال رجل من الأنصار: إن هذه القسمة ما أريد بها وجه الله. قال: فقلت: يا عدو الله، أما لأخبرن رسول الله ﷺ بما قلت. قال: فذكر ذلك للنبي ﷺ فاحمرَّ وجهه، ثم قال: "رحمة الله على موسى، فقد أوذي بأكثر من هذا فصبر".
İmam Ahmed dedi ki : Bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize el-A'meş, Şakīk'tan, Abdullah'tan şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah ﷺ bir gün bir taksimat yaptı. Ensâr'dan bir adam: 'Şüphesiz bu taksimatla Allah'ın rızası murad edilmedi' dedi. [Abdullah] dedi ki: Ben de: 'Ey Allah'ın düşmanı! Söylediğin şeyi mutlaka Resûlullah ﷺ'e haber vereceğim' dedim. Dedi ki: Bu durum Nebî ﷺ'e zikredilince yüzü kızardı, sonra şöyle buyurdu: “Allah'ın rahmeti Mûsâ'nın üzerine olsun; muhakkak ki o bundan daha fazlasıyla eziyete uğradı da sabretti.”
أخرجاه في الصحيحين من حديث سليمان بن مهران الأعمش، به .
İkisi bunu Sahîhayn'da Süleymân b. Mihrân el-A'meş'in hadisinden aynı şekilde tahric etmişlerdir .
طريق أخرى: قال الإمام أحمد: حدثنا حجاج، سمعت إسرائيل بن يونس، عن الوليد بن أبي هاشم -مولى الهمداني، عن زيد بن زائد، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ لأصحابه: "لا يبلِّغني أحد من أصحابي عن أحد شيئا، فإني أحب أن أخرج إليكم وأنا [سليم الصدر] ". فأتى رسول الله ﷺ مالٌ فقسمه، قال: فمررت برجلين وأحدهما يقول لصاحبه: والله ما أراد محمد بقسمته وجه الله ولا الدار الآخرة. قال: فَتَثَبَّتُ حتى سمعت ما قالا ثم أتيت رسول الله ﷺ فقلت: يا رسول الله، إنك قلت لنا: "لا يبلغني أحد عن أصحابي شيئا"، وإني مررت بفلان وفلان، وهما يقولان كذا وكذا. فاحمر وجه رسول الله ﷺ وشَقَّ عليه، ثم قال: "دعنا منك، لقد أوذي موسى بأكثر من هذا، فصبر".
Diğer bir tarik: İmam Ahmed dedi ki: Bize Haccâc rivayet etti, İsrâîl b. Yûnus'tan işittim, o Hemdânî'nin mevlâsı el-Velîd b. Ebî Hâşim'den, o Zeyd b. Zâid'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Ashabımdan hiç kimse bana bir başkası hakkında bir şey ulaştırmasın; zira ben yanınıza [içimde hiçbir kırgınlık olmaksızın / gönlüm rahat olarak] çıkmayı arzu ederim» buyurdu. Derken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir mal getirildi ve onu taksim etti. [Abdullah b. Mes'ûd] dedi ki: Ben de iki adama rastladım, biri arkadaşına: "Vallahi Muhammed bu taksimatıyla ne Allah'ın rızasını ne de ahiret yurdunu murad etti" diyordu. Dedi ki: İyice emin olmak için bekledim ve nihayet dedikleri şeyi işittim. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Sen bize: «Ashabımdan hiç kimse bana bir şey ulaştırmasın» buyurmuştun. Ancak ben falan ve falan kişiye rastladım, onlar şöyle şöyle söylüyorlardı" dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzü kızardı ve bu durum ona pek ağır geldi. Sonra: «Bırak bunları; Mûsâ'ya bundan daha fazlasıyla eziyet edildi de sabretti» buyurdu.
وقد رواه أبو داود في الأدب، عن محمد [بن يحيى الذُّهْلي، عن محمد بن يوسف الفريابي، عن إسرائيل عن الوليد] بن أبي هاشم به مختصرًا: "لا يبلغني أحد [من أصحابي] عن أحد شيئا؛ إني أحب أن أخرج إليكم وأنا سليم الصدر"
Ebû Dâvûd bunu el-Edeb'de Muhammed [b. Yahyâ ez-Zühlî'den, Muhammed b. Yûsuf el-Firyâbî'den, İsrâîl'den, Velîd] b. Ebî Hâşim'den bu isnadla muhtasar olarak rivayet etmiştir: “Ashabımdan hiç kimse bir başkası hakkında bana bir şey ulaştırmasın; zira ben yanınıza içim rahat olarak çıkmayı severim” .
وكذا رواه الترمذي في "المناقب"، عن الذهلي سواء، إلا أنه قال: "زيد بن زائدة". ورواه أيضا عن محمد بن إسماعيل، عن عبد الله بن محمد، عن عبيد الله بن موسى وحسين بن محمد كلاهما عن إسرائيل، عن السدي، عن الوليد بن أبي هاشم، به مختصرا أيضا، فزاد في إسناده السدي، ثم قال: غريب من هذا الوجه .
Aynı şekilde Tirmizî de "el-Menâkıb"da ez-Zühlî'den aynen rivayet etmiş, ancak 'Zeyd b. Zâide' demiştir. Yine bunu Muhammed b. İsmâîl'den, Abdullah b. Muhammed'den, Ubeydullâh b. Mûsâ ve Hüseyn b. Muhammed'den, her ikisi de İsrâîl'den, es-Süddî'den, el-Velîd b. Ebî Hâşim'den aynı şekilde muhtasar olarak rivayet etmiş ve senedine es-Süddî'yi ziyade etmiştir; sonra: Bu vecihten gariptir, demiştir .
وقوله: (وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا) أي: له وجاهة وجاه عند ربه، ﷿.
O'nun: { وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا } buyruğu ise; Rabbi azze ve celle katında bir itibarı, mevkii vardı demektir.
قال الحسن البصري: كان مستجابَ الدعوة عند الله. وقال غيره من السلف: لم يسأل الله شيئا إلا أعطاه. ولكن منع الرؤية لما يشاء الله، ﷿.
Hasan-ı Basrî dedi ki: Allah katında duası müstecab (kabul olunan) biriydi. Selef'ten başkası da: Allah'tan ne istediyse mutlaka ona verdi; ancak Allah azze ve celle'nin dilediği hikmet gereği [O'nu dünyada] görmekten menedildi, demiştir.
وقال بعضهم: من وجاهته العظيمة [عند الله] : أنه شفع في أخيه هارون أن يرسله الله معه، فأجاب الله سؤاله، وقال: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا} [مريم: ٥٣].
Bazıları da şöyle demiştir: [Allah katındaki] büyük itibarındandır ki: Kardeşi Hârûn hakkında Allah'ın onu kendisiyle birlikte peygamber olarak göndermesi için şefaatte bulunmuş, Allah da onun bu isteğine icabet etmiş ve: { وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا } “Rahmetimizden ona, kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak ihsan ettik” [Meryem: 53] buyurmuştur.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧١)}
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧١)} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin. (Böyle davranırsanız) Allah sizin amellerinizi düzeltir ve günahlarınızı bağışlar. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, muhakkak ki büyük bir kurtuluşa ermiştir.”
يقول تعالى آمرا عباده المؤمنين بتقواه، وأن يعبدوه عبادة مَنْ كأنه يراه، وأن يقولوا (قَوْلا سَدِيدًا) أي: مستقيما لا اعوجاج فيه ولا انحراف. ووعدهم أنهم إذا فعلوا ذلك، أثابهم عليه بأن يصلح لهم أعمالهم، أي: يوفقهم للأعمال الصالحة، وأن يغفر لهم الذنوب الماضية. وما قد يقع منهم في المستقبل يلهمهم التوبة منها.
Allah Teâlâ mümin kullarına Kendisinden sakınmalarını, Kendisini görüyormuş gibi O'na kulluk etmelerini ve { قَوْلا سَدِيدًا } yani içinde hiçbir eğrilik ve sapma bulunmayan dosdoğru söz söylemelerini emretmektedir. Onlara, bunu yaptıkları takdirde amellerini ıslah etmek, yani onları salih amellere muvaffak kılmak ve geçmiş günahlarını bağışlamak suretiyle mükâfat vereceğini vadetmiştir. Gelecekte kendilerinden sadır olabilecek şeylerden de onlara tövbe etmeyi ilham edecektir.
ثم قال: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا): وذلك أنه يجار من النار، ويصير إلى النعيم المقيم.
Sonra: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا } buyurmuştur; çünkü o kimse cehennemden kurtarılır ve ebedî nimetlere kavuşur.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عمرو بن عَوْن، حدثنا خالد، عن لَيْث، عن أبي بُرْدَة، عن أبي موسى الأشعري قال: صلى بنا رسول الله ﷺ صلاة الظهر، فلما انصرف أومأ إلينا بيده فجلسنا، فقال: "إن الله أمرني أن آمركم، أن تتقوا الله وتقولوا قولا سديدا". ثم أتى النساء فقال: "إن الله أمرني أن آمركن: أن تتقين الله وتقلن قولا سديدا" .
İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize babam rivayet etti, bize Amr b. Avn rivayet etti, bize Hâlid, Leys'ten, Ebû Bürde'den, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah ﷺ bize öğle namazını kıldırdı, namazı bitirince eliyle bize işaret etti ve oturduk. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah, size Allah'tan korkmanızı ve doğru söz söylemenizi emretmemi bana emretti.” Sonra kadınların yanına varıp: “Şüphesiz Allah, size Allah'tan korkmanızı ve doğru söz söylemenizi emretmemi bana emretti” buyurdu .
وقال ابن أبي الدنيا في كتاب "التقوى": حدثنا محمد بن عباد بن موسى، حدثنا عبد
İbn Ebi'd-Dünyâ Kitâbü't-Takvâ'da şöyle dedi: Bize Muhammed b. Abbâd b. Mûsâ rivayet etti, bize Abd
العزيز بن عمران الزهري، حدثنا عيسى بن سَمُرة، عن هشام بن عُرْوَة، عن أبيه ، عن عائشة ﵂، قالت: ما قام رسول الله ﷺ على المنبر إلا سمعته يقول: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا) الآية. غريب جدًا.
azîz b. İmrân ez-Zührî rivayet etti, bize Îsâ b. Semure, Hişâm b. Urve'den, babasından , Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ minbere her çıktığında mutlaka onun: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا } ayetini okuduğunu işitirdim. Bu son derece gariptir.
وروي من حديث عبد الرحيم بن زيد العَمِّي، عن أبيه، عن محمد بن كعب، عن ابن عباس موقوفا ، من سره أن يكون أكرم الناس، فليتق الله.
Abdürrahîm b. Zeyd el-Ammî'nin hadisinden, babasından, Muhammed b. Ka'b'dan, İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet edilmiştir : İnsanların en şereflisi olmak kimi sevindirirse, Allah'tan korksun.
قال عكرمة: القول السديد: لا إله إلا الله.
İkrime dedi ki: Doğru söz (el-kavlü's-sedîd): Lâ ilâhe illallâh'tır.
وقال غيره: السديد: الصدق. وقال مجاهد: هو السداد. وقال غيره: هو الصواب. والكل حق.
Başkası ise: Sedîd, doğruluktur (sıdk) dedi. Mücâhid: Doğruluk ve dürüstlüktür (sedâd) dedi. Başkası da: İsabetli olandır (savâb) dedi. Bunların hepsi haktır.
{إِنَّا عَرَضْنَا الأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا (٧٢) لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٣)}
{ إِنَّا عَرَضْنَا الأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا (٧٢) لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٣)} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular. Onu insan yüklendi. Şüphesiz o, pek zalimdir, pek cahildir. Tâ ki Allah, münafık erkeklerle münafık kadınları, müşrik erkeklerle müşrik kadınları azaplandırsın; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbelerini kabul buyursun. Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
قال العوفي، عن ابن عباس: يعني بالأمانة: الطاعة، وعرضها عليهم قبل أن يعرضها على آدم، فلم يطقنها ، فقال لآدم: إني قد عرضتُ الأمانة على السموات والأرض والجبال فلم يطقنها ، فهل أنت آخذ بما فيها؟ قال: يا رب، وما فيها؟ قال: إن أحسنت جزيت، وإن أسأت عوقبت. فأخذها آدم فتحمَّلها، فذلك قوله: (وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا).
el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayetle dedi ki: Emanet ile itaati kastetmektedir; onu Âdem'e teklif etmeden önce bunlara teklif etti, fakat onlar buna güç yetiremediler . Âdem'e: 'Ben emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettim de onlar buna güç yetiremediler ; sen içindekilerle birlikte onu alır mısın?' buyurdu. O: 'Ey Rabbim, onun içinde ne var?' dedi. [Allah]: 'İyilik yaparsan mükâfatlandırılırsın, kötülük yaparsan cezalandırılırsın' buyurdu. Âdem onu aldı ve yüklendi; işte bu, O'nun şu buyruğudur: { وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا }.”
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، الأمانة: الفرائض، عرضها الله على السموات والأرض والجبال، إن أدوها أثابهم. وإن ضيعوها عذبهم ، فكرهوا ذلك وأشفقوا من غير معصية، ولكن تعظيمًا لدين الله ألا يقوموا بها، ثم عرضها على آدم فقبلها بما فيها، وهو قوله: (وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا) يعني: غرًا بأمر الله.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Emanet: Farzlardır; Allah onu göklere, yere ve dağlara teklif etti: Eğer onu yerine getirirlerse onları mükâfatlandıracak, zayi ederlerse onlara azap edecekti . İsyan kastı olmaksızın, sırf Allah'ın dinine duydukları saygıdan ötürü hakkını yerine getirememekten korkup bundan çekindiler. Sonra onu Âdem'e teklif etti, o da içindekilerle birlikte kabul etti; işte bu, O'nun şu buyruğudur: { وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا } yani Allah'ın emri konusunda aldanmıştır (tecrübesizdir).
وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا محمد بن جعفر، عن أبي بشر ، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس أنه قال في هذه الآية: (إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا) قال: عرضت على آدم فقال: خذها بما فيها، فإن أطعت غَفَرت لك، وإن عَصَيت عذبتك. قال: قبلت، فما كان إلا قدر ما بين العصر إلى الليل من ذلك اليوم، حتى أصاب الخطيئة.
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr rivayet etti, bize Muhammed b. Ca'fer, Ebû Bişr'den , Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'tan onun şu ayet hakkında: { إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا } şöyle dediğini rivayet etti: Âdem'e teklif edildi ve: 'İçindekilerle birlikte onu al; şayet itaat edersen seni bağışlarım, isyan edersen sana azap ederim' buyuruldu. O da: 'Kabul ettim' dedi. Ancak o günün ikindisi ile gecesi arasındaki vakit kadar bir süre geçmişti ki günahı işleyiverdi.
وقد روى الضحاك، عن ابن عباس، قريبا من هذا. وفيه نظر وانقطاع بين الضحاك وبينه، والله أعلم. وهكذا قال مجاهد، وسعيد بن جبير، والضحاك، والحسن البصري، وغير واحد:
Dahhâk da İbn Abbâs'tan buna yakın bir rivayette bulunmuştur. Ancak bunda [sıhhat açısından] problem (nazar) ve Dahhâk ile onun (İbn Abbâs) arasında kopukluk (inkıtâ) bulunmaktadır; en doğrusunu Allah bilir. Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk, el-Hasen el-Basrî ve pek çok âlim de böyle söylemiştir:
[ألا] إن الأمانة هي الفرائض.
[Bilin ki] emanet, farzlardır.
وقال آخرون: هي الطاعة.
Başkaları da: O itaattir, demiştir.
وقال الأعمش، عن أبي الضحى، عن مسروق [قال] : قال أبي بن كعب: من الأمانة أن المرأة اؤتمنت على فرجها.
el-A'meş, Ebü'd-Duhâ'dan, Mesrûk'tan rivayet etti [ki şöyle dedi] : Übey b. Ka'b dedi ki: Emanettendir ki, kadın avret yeri hususunda kendisine güvenilmiş (emin kılınmış) bir kimsedir.
وقال قتادة: الأمانة: الدين والفرائض والحدود.
Katâde dedi ki: Emanet; din, farzlar ve hadlerdir.
وقال بعضهم: الغسل من الجنابة.
Bazıları da: Cünüplükten gusletmektir, demiştir.
وقال مالك، عن زيد بن أسلم قال: الأمانة ثلاثة: الصلاة، والصوم، والاغتسال من الجنابة.
Mâlik, Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini rivayet etti: Emanet üçtür: Namaz, oruç ve cünüplükten gusletmek.
وكل هذه الأقوال لا تنافي بينها، بل هي متفقة وراجعة إلى أنها التكليف، وقبول الأوامر والنواهي بشرطها، وهو أنه إن قام بذلك أثيب، وإن تركها عُوقِبَ، فقبلها الإنسان على ضعفه وجهله وظلمه، إلا مَنْ وفق اللَّهُ، وبالله المستعان.
Bütün bu görüşler arasında bir çelişki yoktur; bilakis bunlar birbiriyle uyumludur ve emanetin; mükellefiyet (teklif), emir ve yasakları şartıyla kabul etmek olduğu manasına dönmektedir. O da: Eğer bunu yerine getirirse mükâfatlandırılacak, terk ederse cezalandırılacaktır. Allah'ın muvaffak kıldıkları müstesna, insan zayıflığı, cehaleti ve zulmüyle birlikte bunu kabul etmiştir; yardımına sığınılacak olan yalnız Allah'tır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد العزيز بن المغيرة [البصري] ، حدثنا حماد بن واقد -يعني: أبا عمر الصفار -سمعت أبا معمر -يعني: عون بن معمر -يحدث عن الحسن -يعني: البصري -أنه تلا هذه الآية: (إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ) قال: عرضها على السبع الطباق الطرائق التي زينت بالنجوم، وحملة العرش العظيم، فقيل لها: هل تحملين الأمانة وما فيها؟ قالت: وما فيها؟ قال: قيل لها: إن أحسنت جُزِيت، وإن أسأت عوقبت. قالت: لا. ثم عرضها على الأرضين السبع الشداد، التي شدت بالأوتاد، وذللت بالمهاد، قال: فقيل لها: هل تحملين الأمانة وما فيها؟ قالت: وما فيها؟ قال: قيل لها: إن أحسنت جزيت، وإن أسأت عوقبت. قالت: لا. ثم عرضها على الجبال الشم الشوامخ الصعاب الصلاب، قال: قيل لها: هل تحملين الأمانة وما فيها؟ قالت: وما فيها؟ قال: قيل لها: إن أحسنت جزيت، وإن أسأت عوقبت. قالت: لا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Abdülazîz b. el-Mugīre [el-Basrî] rivayet etti, bize Hammâd b. Vâkıd -yani Ebû Ömer es-Saffâr- rivayet etti, Ebû Ma'mer'den -yani Avn b. Ma'mer- işittim, Hasan'dan -yani el-Basrî - şu ayeti okuduğunu rivayet ediyordu: { إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ } Dedi ki: Yıldızlarla süslenmiş yedi kat göklere ve ulu Arş'ı taşıyanlara teklif etti ve ona: 'Emaneti ve içindekileri yüklenir misin?' denildi. O: 'İçinde ne var?' dedi. Dedi ki: Ona: 'İyilik yaparsan mükâfatlandırılırsın, kötülük yaparsan cezalandırılırsın' denildi. O: 'Hayır' dedi. Sonra onu kazıklarla sağlamlaştırılmış ve döşek gibi yayılmış yedi kat sağlam yeryüzüne teklif etti. Dedi ki: Ona: 'Emaneti ve içindekileri yüklenir misin?' denildi. O: 'İçinde ne var?' dedi. Dedi ki: Ona: 'İyilik yaparsan mükâfatlandırılırsın, kötülük yaparsan cezalandırılırsın' denildi. O: 'Hayır' dedi. Sonra onu yüce , yüksek, sarp ve sert dağlara teklif etti. Dedi ki: Ona: 'Emaneti ve içindekileri yüklenir misin?' denildi. O: 'İçinde ne var?' dedi. Dedi ki: Ona: 'İyilik yaparsan mükâfatlandırılırsın, kötülük yaparsan cezalandırılırsın' denildi. O: 'Hayır' dedi.
وقال مقاتل بن حيان: إن الله حين خلق خلقه، جمع بين الإنس والجن، والسموات والأرض والجبال، فبدأ بالسموات فعرض عليهن الأمانة وهي الطاعة، فقال لهن: أتحملن هذه الأمانة، ولكن على الفضل والكرامة والثواب في الجنة … ؟ فقلن: يا رب، إنا لا نستطيع هذا الأمر، وليست بنا قوة، ولكنا لك مطيعين. ثم عرض الأمانة على الأرضين، فقال لهن: أتحملن هذه الأمانة وتقبلنها مني، وأعطيكن الفضل والكرامة؟ فقلن: لا صبر لنا على هذا يا رب ولا نطيق، ولكنا لك سامعين مطيعين، لا نعصيك في شيء تأمرنا به. ثم قرب آدم فقال له: أتحمل هذه الأمانة وترعاها حق رعايتها؟ فقال عند ذلك آدم: ما لي عندك؟ قال: يا آدم، إن أحسنت وأطعت ورعيت الأمانة، فلك عندي الكرامة والفضل وحسن الثواب في الجنة. وإن عصيت ولم ترْعَها حق رعايتها
Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: Allah mahlukatını yarattığı vakit insanları, cinleri, gökleri, yeri ve dağları bir araya getirdi. Önce göklerden başlayarak onlara -ki o itaattir- emaneti teklif etti ve onlara: “Bu emaneti -cennette lütuf, ikram ve mükâfat karşılığında- yüklenir misiniz…?” buyurdu. Onlar: “Ey Rabbimiz, biz bu işe güç yetiremeyiz, bizde buna takat yoktur; fakat biz Sana itaat edicileriz” dediler. Sonra emaneti yerlere teklif edip onlara: “Bu emaneti yüklenip benden kabul eder misiniz; [karşılığında] size lütuf ve ikramda bulunayım?” buyurdu. Onlar: “Ey Rabbimiz, buna sabrımız yetmez ve buna takat getiremeyiz; fakat biz Seni işitip itaat edicileriz, bize emrettiğin hiçbir hususta Sana isyan etmeyiz” dediler. Sonra Âdem'i yaklaştırıp ona: “Bu emaneti yüklenip onu hakkıyla gözetir misin?” buyurdu. Âdem o esnada: “Bunun karşılığında Senin katında bana ne vardır?” dedi. [Allah Teâlâ]: “Ey Âdem! Eğer güzel davranır, itaat eder ve emaneti hakkıyla gözetirsen, katımda senin için cennette ikram, lütuf ve güzel bir mükâfat vardır. Şayet isyan eder, onu hakkıyla gözetmez
وأسأت، فإني معذبك ومعاقبك وأنزلك النار. قال: رضيت [يا] رب. وتَحمَّلها ، فقال الله ﷿: قد حَمَّلْتُكَهَا. فذلك قوله: (وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ). رواه ابن أبي حاتم.
ve kötülük edersen, şüphesiz Ben sana azap eder, ceza verir ve seni ateşe koyarım' buyurdu. O da: '[Ey] Rabbim, razı oldum' dedi ve onu yüklendi . Allah azze ve celle de: 'Onu sana yükledim' buyurdu. İşte bu, O'nun şu buyruğudur: { وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ }.” Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etti.
وعن مجاهد أنه قال: عرضها على السموات فقالت: يا رب، حملتني الكواكب وسكان السماء وما ذكر، وما أريد ثوابا ولا أحمل فريضة. قال: وعرضها على الأرض فقالت: يا رب، غرست فيّ الأشجار، وأجريت فيّ الأنهار وسكان الأرض وما ذكر، وما أريد ثوابا ولا أحمل فريضة. وقالت الجبال مثل ذلك، قال الله تعالى: (وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا) في عاقبة أمره. وهكذا قال ابن جُرَيْج.
Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Onu göklere teklif etti; gökler: 'Ey Rabbim, bana yıldızları, sema ehlini ve zikredilenleri yükledin; ben ne mükâfat isterim ne de bir farz yüklenirim' dedi. Dedi ki: Onu yeryüzüne teklif etti; o da: 'Ey Rabbim, bende ağaçları diktin, ırmakları akıttın, yeryüzü ehlini ve zikredilenleri koydun; ben ne mükâfat isterim ne de bir farz yüklenirim' dedi. Dağlar da bunun benzerini söyledi. Allah Teâlâ: { وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا } işinin akıbeti hususunda buyurdu. İbn Cüreyc de böyle demiştir.
وعن ابن أشوع أنه قال: لما عرض الله عليهن حمل الأمانة، ضَجَجْنَ إلى الله ثلاثة أيام ولياليهن، وقلن: ربنا. لا طاقة لنا بالعمل، ولا نريد الثواب.
İbn Eşva'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah onlara emaneti yüklenmeyi teklif ettiğinde, üç gün üç gece Allah'a feryat ettiler ve: 'Rabbimiz! Bizim amele gücümüz yetmez, mükâfat da istemiyoruz' dediler.
ثم قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هارون بن زيد بن أبي الزرقاء الموصلي، حدثنا أبي، حدثنا هشام بن سعد، عن زيد بن أسلم في هذه الآية: (إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ) [الآية] ، فقال الإنسان: بين أذني وعاتقي فقال الله تعالى : إني مُعينك عليها، أي: معينك على عينيك بطبقتين، فإذا نازعاك إلى ما أكره فأطبق. ومعينك على لسانك بطبقتين، فإذا نازعك إلى ما أكره فأطبق. ومعينك على فرجك بلباس، فلا تكشفه إلى ما أكره.
Sonra İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize babam rivayet etti, bize Hârûn b. Zeyd b. Ebü'z-Zerkā el-Mevsılî rivayet etti, bize babam rivayet etti, bize Hişâm b. Sa'd, Zeyd b. Eslem'den şu ayet hakkında: { إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ } [el-Âye] rivayet etti: İnsan: 'Kulağım ile omzum arasında [başım üstüne]' dedi. Allah Teâlâ : 'Ben onun üzerinde sana yardım edeceğim; yani gözlerinin üzerine iki kapakla yardım edeceğim; şayet onlar seni hoşlanmadığım şeye doğru çekerse hemen kapa. Dilinin üzerine iki kapakla [dudakla] yardım edeceğim; şayet o seni hoşlanmadığım şeye doğru çekerse hemen kapa. Avret yerine bir örtü ile yardım edeceğim; sakın onu hoşlanmadığım şeye açma' buyurdu.
ثم روي عن أبي حازم نحو هذا.
Sonra Ebû Hâzim'den de bunun benzeri rivayet edildi.
وقال ابن جرير: حدثنا يونس، حدثنا ابن وهب قال: قال ابن زيد في قول الله، ﷿: (إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا) قال: إن الله عرض عليهن الأمانة أن يفترض عليهن الدين، ويجعل لهن ثوابا وعقابا، ويستأمنهن على الدين. فقلن: لا نحن مسخرات لأمرك، لا نريد ثوابا ولا عقابا. قال : وعرضها الله على آدم فقال: بين أذني وعاتقي. قال ابن زيد: فقال الله تعالى له: أما إذْ تحملت هذا فسأعينك، أجعل لبصرك حجابا، فإذا خشيت أن تنظر إلى ما لا يحل لك فأرخ عليه حجابه، واجعل للسانك بابا وغلقا، فإذا خشيت فأغلق، وأجعل لفرجك لباسا فلا تكشفه إلا على ما أحللت لك.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûnus rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti; dedi ki: İbn Zeyd, Allah azze ve celle'nin: { إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا } buyruğu hakkında şöyle dedi: Allah onlara, dini üzerlerine farz kılmak, kendileri için bir mükâfat ve ceza kılmak ve onları din üzerine emin kılmak üzere emaneti teklif etti. Onlar: 'Hayır, biz Senin emrine boyun eğmişiz; ne mükâfat isteriz ne de ceza' dediler. [İbn Zeyd] dedi ki : Allah onu Âdem'e teklif etti; o da: 'Kulağım ile omzum arasında [başım üstüne]' dedi. İbn Zeyd dedi ki: Allah Teâlâ ona: 'Mademki bunu yüklendin, Ben de sana yardım edeceğim: Gözün için bir perde yapacağım; sana helal olmayan bir şeye bakmaktan endişe ettiğinde perdesini üzerine indir. Dilin için bir kapı ve kilit yapacağım; endişe ettiğinde kilitle. Avret yerin için bir elbise yapacağım; sakın onu sana helal kıldığımın dışındakilere açma' buyurdu.