وهذا ضعيف من هذا الوجه فإن زيدا العَمِّيّ فيه ضعف، وشيخه يزيد الرقاشي أضعف منه.
Bu [rivayet], bu vecihten zayıftır. Zira Zeyd el-Ammî'de zayıflık vardır; hocası Yezîd er-Rakkâşî ise ondan daha zayıftır.
{وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)}
{وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)} “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik. Sonra onun ardından, kendinize zulmederek buzağıyı [ilah] edinmiştiniz. Bundan sonra da şükredersiniz diye sizi affetmiştik.”
يقول تعالى: واذكروا نعمتي عليكم في عفوي عنكم، لَمَّا عبدتم العجل بعد ذهاب موسى لميقات ربه، عند انقضاء أمَد المواعدة، وكانت أربعين يومًا، وهي المذكورة في الأعراف، في قوله تعالى: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} [الأعراف: ١٤٢] قيل: إنها ذو القعدة بكماله وعشر من ذي الحجة، وكان ذلك بعد خلاصهم من قوم فرعون وإنجائهم من البحر.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Mûsâ'nın, Rabbinin belirlediği vakte gitmesinden sonra -sözleşme süresi bitiminde ki bu kırk gündü ve A'râf sûresinde Allah Teâlâ'nın: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} [الأعراف: ١٤٢] “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on [gece] daha ekledik” kavlinde zikredilmiştir. Bunun Zilkade ayının tamamı ile Zilhicce'den on gün olduğu söylenmiştir- buzağıya taptığınızda sizi affetmem suretiyle üzerinizdeki nimetimi hatırlayın. Bu ise Firavun kavminden kurtulmalarından ve denizden selametle çıkarılmalarından sonra olmuştu.
{وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)}
{وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)} “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik.”
وقوله: (وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) يعني: التوراة (وَالْفُرْقَانَ) وهو ما يَفْرق بين الحق والباطل، والهدى والضلال (لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) وكان ذلك -أيضا-بعد خروجهم من البحر، كما دل عليه سياق الكلام في سورة الأعراف. ولقوله تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} [القصص: ٤٣].
(وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) kavli; Tevrat'ı, (وَالْفُرْقَانَ) hak ile batılı, hidayet ile dalâleti ayıran şeyi, (لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) [ifadesi de] doğru yolu bulasınız diye [demektir]. Bu da A'râf sûresindeki söz akışının delalet ettiği üzere yine denizden çıkışlarından sonra idi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur : {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} [القصص: ٤٣] “Andolsun biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya, insanlar için basiretler (aydınlatıcı deliller), bir hidayet ve rahmet olarak Kitab'ı verdik; ola ki düşünüp öğüt alırlar.”
وقيل: الواو زائدة، والمعنى: ولقد آتينا موسى الكتاب والفرقان وهذا غريب، وقيل: عطف عليه وإن كان المعنى واحدًا، كما في قول الشاعر:
Vav harfinin zâid olduğu ve anlamın 'Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı, yani Furkan'ı verdik' şeklinde olduğu da söylenmiştir; ancak bu garip bir görüştür. Anlam bir olsa bile onun üzerine atfedildiği de söylenmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
وقدمت الأديم لراقشيه … فألفى قولها كذبًا ومينا
Deri parçasını nakışçılarına sundum... O ise kadının sözünü yalan ve uydurma (meyn) buldu.
وقال الآخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
ألا حبذا هند وأرض بها هند … وهند أتى من دونها النأي والبعد
Ne güzeldir Hind ve Hind'in bulunduğu diyar... Oysa Hind ile arama uzaklık (ne'y) ve ıraklık (bu'd) girdi.
فالكذب هو المين، والنأي: هو البعد. وقال عنترة:
Kizb (كذب) meyn (مين) demektir; ne'y (نأي) ise bu'd (بعد) yani uzaklık demektir. Antere de şöyle demiştir:
حييت من طلل تقادم عهده … أقوى وأقفر بعد أم الهيثم
Selam olsun üzerinden uzun zaman geçmiş harabeye... Ümmü'l-Heysem'den sonra bomboş ve ıssız kalmış.
فعطف الإقفار على الإقواء وهو هو.
Burada 'ikfâr' kelimesi 'ıkvâ' kelimesine atfedilmiştir ki ikisi de aynı manadadır.
{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)}.
{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)} “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Sizler buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Gelin, Yaratanınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratanınız katında sizin için daha hayırlıdır' demişti. Bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.”
هذه صفَةُ توبته تعالى على بني إسرائيل من عبادة العجل، قال الحسن البصري، ﵀، في قوله تعالى: (وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ) فقال: ذلك حين وقع في قلوبهم من شأن عبادتهم العجل ما وقع حين قال الله تعالى: {وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا} الآية [الأعراف: ١٤٩].
Bu, Allah Teâlâ'nın İsrâiloğulları'nın buzağıya tapmaktan ötürü tövbelerini kabul edişinin keyfiyetidir. Hasan-ı Basrî rahimehullâh, Allah Teâlâ'nın: (وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ) kavli hakkında şöyle demiştir: 'Bu, Allah Teâlâ'nın: {وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا} [الأعراف: ١٤٩] “Başları elleri arasına düşüp (yaptıklarına son derece pişman olup) gerçekten sapıtmış olduklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize acımaz ve bizi bağışlamazsa...' dediler” ayetinde buyurduğu gibi, buzağıya tapma işi yüzünden kalplerine pişmanlık düştüğü vakittir.'
قال: فذلك حين يقول موسى: (يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ)
[Hasan-ı Basrî] dedi ki: İşte bu, Mûsâ'nın: (يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ) dediği andır.
وقال أبو العالية، وسعيد بن جبير، والربيع بن أنس: (فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ) أي إلى خالقكم.
Ebu'l-Âliye, Saîd b. Cübeyr ve er-Rebî' b. Enes: '(فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ) yani Yaratanınıza [tövbe edin]' demişlerdir.
قلت: وفي قوله هاهنا: (إِلَى بَارِئِكُمْ) تنبيه على عظم جرمهم، أي: فتوبوا إلى الذي خلقكم وقد عبدتم معه غيره.
Ben derim ki: [Allah Teâlâ'nın] buradaki { إِلَى بَارِئِكُمْ } “Yaratanınıza...” buyruğunda, işledikleri cürmün büyüklüğüne bir dikkat çekme vardır; yani: 'Siz O'nunla birlikte başkasına da tapmış olduğunuz hâlde, sizi yaratmış olana tövbe edin' [demektir].
وروى النسائي وابن جرير وابن أبي حاتم، من حديث يزيد بن هارون، عن الأصبغ بن زيد الوراق عن القاسم بن أبي أيوب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: قال الله تعالى: إن توبتهم أن يقتل كل رجل منهم كل من لقي من ولد ووالد فيقتله بالسيف، ولا يبالي من قتل في ذلك الموطن. فتاب أولئك الذين كانوا خفي على موسى وهارون ما اطلع الله من ذنوبهم، فاعترفوا بها، وفعلوا ما أمروا به فغفر الله تعالى للقاتل والمقتول. وهذا قطعة من حديث الفُتُون، وسيأتي في تفسير سورة طه بكماله، إن شاء الله .
Nesâî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Yezîd b. Hârûn rivayetinden, o el-Asbağ b. Zeyd el-Verrâk'tan, o el-Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir; o şöyle demiştir: Allah Teâlâ şöyle buyurdu : Onların tövbesi, her bir adamın evlat ve babadan rastladığı herkesi kılıçla öldürmesi ve o ortamda kimi öldürdüğüne aldırmamasıdır. Bunun üzerine, günahlarından Allah'ın muttali olup Mûsâ ve Hârûn'a gizli kalan kimseler tövbe edip günahlarını itiraf ettiler ve kendilerine emredileni yaptılar. Allah Teâlâ da katili de maktulü de bağışladı. Bu , Fütûn hadisinden bir parçadır; inşallah Tâhâ sûresinin tefsirinde eksiksiz olarak gelecektir .
وقال ابن جرير: حدثني عبد الكريم بن الهيثم، حدثنا إبراهيم بن بَشَّار، حدثنا سفيان بن عيينة، قال: قال أبو سعيد: عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: قال موسى لقومه: (فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) قال: أمر موسى قومه -من أمر ربه ﷿ -أن يقتلوا أنفسهم قال: واحتبى الذين عبدوا العجل فجلسوا، وقام الذين لم يعكفوا على العجل، فأخذوا الخناجر بأيديهم، وأصابتهم ظُلَّة شديدة، فجعل يقتل بعضهم بعضا، فانجلت الظلَّة عنهم، وقد أجلوا عن سبعين ألف قتيل، كل من قتل منهم كانت له توبة، وكل من بقي كانت له توبة.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, bize İbrâhîm b. Beşşâr anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne anlattı, Ebû Saîd dedi ki: İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Mûsâ kavmine: (فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) dedi. Mûsâ -Azîz ve Celîl olan Rabbinin emriyle- kavmine kendilerini öldürmelerini emretti. [İbn Abbâs] dedi ki: Buzağıya tapanlar dizlerini karınlarına çekip oturdular (ihtibâ ettiler). Buzağıya tapmamış olanlar ise kalkıp ellerine hançerleri aldılar. Üzerlerine koyu bir karanlık (zulle) çöktü ve birbirlerini öldürmeye başladılar. Bu karanlık üzerlerinden kalktığında geride yetmiş bin ölü bırakmışlardı. Onlardan öldürülen her kimse için bu bir tövbe oldu; hayatta kalan her kimse için de bu bir tövbe oldu.
وقال ابن جُرَيْج: أخبرني القاسم بن أبي بَزَّة أنه سمع سعيد بن جبير ومجاهدًا يقولان في قوله تعالى: (فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) قالا قام بعضهم إلى بعض بالخناجر فقتل بعضهم بعضًا، لا يحنو رجل على قريب ولا بعيد، حتى ألوى موسى بثوبه، فطرحوا ما بأيديهم، فكُشِفَ عن سبعين ألف قتيل. وإن الله أوحى إلى موسى: أن حَسْبي، فقد اكتفيت، فذلك حين ألوى موسى بثوبه، [وروي عن علي ﵁ نحو ذلك] .
İbn Cüreyc şöyle demiştir: Bana el-Kâsım b. Ebî Bezze, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'in Allah Teâlâ'nın: (فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) kavli hakkında şöyle dediklerini işittiğini haber verdi: 'Birbirlerine hançerlerle saldırdılar ve birbirlerini öldürdüler. Hiçbir adam ne yakınına ne de uzağına acımıyordu. Nihayet Mûsâ elbisesini sallayınca ellerindekini attılar; yetmiş bin ölü olduğu ortaya çıktı. Allah Mûsâ'ya: 'Yeter, artık bu kadarı kâfidir' diye vahyetti. İşte bu, Mûsâ'nın elbisesini salladığı andır.' [Hz. Ali radıyallâhu anh'tan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir] .
وقال قتادة: أمر القوم بشديد من الأمر، فقاموا يتناحرون بالشفار يقتل بعضهم بعضا، حتى بلغ الله فيهم نقمته، فسقطت الشفار من أيديهم، فأمسك عنهم القتل، فجعل لحيهم توبة، وللمقتول شهادة.
Katâde şöyle demiştir: 'Kavme çok çetin bir emir verildi. Kalkıp büyük bıçaklarla birbirlerinin boğazını kestiler, birbirlerini öldürdüler. Nihayet Allah onlara cezasını ulaştırınca ellerinden bıçaklar düştü ve öldürme işi durduruldu. Allah yaşayanları için bunu bir tövbe, öldürülenleri için ise şehitlik kıldı.'
وقال الحسن البصري: أصابتهم ظلمة حنْدس، فقتل بعضهم بعضا [نقمة] ثم انكشف عنهم، فجعل توبتهم في ذلك.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: 'Üzerlerine zifiri bir karanlık çöktü; birbirlerini [ceza olarak] öldürdüler, sonra karanlık açıldı. Allah onların tövbesini bunda kıldı.'
وقال السدي في قوله: (فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) قال: فاجتلد الذين عبدوه والذين لم يعبدوه بالسيوف، فكان من قُتِل من الفريقين شهيدًا، حتى كثر القتل، حتى كادوا أن يهلكوا، حتى قتل بينهم سبعون ألفًا، وحتى دعا موسى وهارون: ربنا أهلكت بني إسرائيل، ربنا البقيةَ البقيةَ،
es-Süddî, { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Nefislerinizi öldürün” kavli hakkında şöyle demiştir: [Buzağıya] tapanlar ile tapmayanlar kılıçlarla birbirleriyle çarpıştılar. İki gruptan da öldürülen kişi şehit oluyordu; nihayet öldürme o kadar çoğaldı ki neredeyse helak olacaklardı. Öyle ki aralarında yetmiş bin kişi öldürüldü. Sonunda Mûsâ ve Hârûn: 'Rabbimiz! İsrâiloğullarını helak ettin; Rabbimiz! Kalanları [bağışla], kalanları [bağışla]!' diye dua ettiler,
فأمرهم أن يضعوا السلاح وتاب عليهم، فكان من قتل منهم من الفريقين شهيدًا، ومن بقي مُكَفّرا عنه؛ فذلك قوله: (فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ)
Bunun üzerine [Allah] onlara silahı bırakmalarını emretti ve tövbelerini kabul etti. Onlardan iki gruptan da kim öldürüldüyse şehit oldu, kim kaldıysa [günahı] kefarete uğramış (bağışlanmış) oldu. İşte bu, O'nun: (فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) kavlidir.
وقال الزهري: لما أمرت بنو إسرائيل بقتل أنفسها، برزوا ومعهم موسى، فاضطربوا بالسيوف، وتطاعنوا بالخناجر، وموسى رافع يديه، حتى إذا أفنوا بعضهم ، قالوا: يا نبي الله، ادع الله لنا. وأخذوا بعضُديه يسندون يديه، فلم يزل أمرهم على ذلك، حتى إذا قبل الله توبتهم قبض أيديهم، بعضهم عن بعض، فألقوا السلاح، وحزن موسى وبنو إسرائيل للذي كان من القتل فيهم، فأوحى الله، جل ثناؤه، إلى موسى: ما يحزنك؟ أما من قتل منكم فحي عندي يرزقون، وأما من بقي فقد قبلت توبته. فسُرّ بذلك موسى، وبنو إسرائيل.
ez-Zührî şöyle demiştir: İsrâiloğulları'na nefislerini öldürmeleri emredilince meydana çıktılar, Mûsâ da yanlarındaydı. Birbirlerine kılıçlarla saldırdılar, hançerlerle vuruştular. Mûsâ ise ellerini kaldırmıştı. Birbirlerini kırıp geçirdiklerinde : 'Ey Allah'ın nebisi! Bizim için Allah'a dua et' dediler ve ellerini havada tutmak için kollarına sarılıp destek oldular. Durumları bu şekilde devam etti; nihayet Allah tövbelerini kabul edince ellerini birbirinden çekti, onlar da silahları bıraktılar. Mûsâ ve İsrâiloğulları aralarında meydana gelen bu ölümden dolayı üzüldüler. Bunun üzerine şânı yüce olan Allah, Mûsâ'ya şöyle vahyetti: 'Seni üzen nedir? Sizden öldürülen kimseye gelince, o benim katımda diridir, rızıklandırılmaktadır; geride kalana gelince, onun da tövbesini kabul ettim.' Bu duruma Mûsâ ve İsrâiloğulları sevindiler.
رواه ابن جرير بإسناد جيد عنه.
Bunu İbn Cerîr, ondan ceyyid bir senetle rivayet etmiştir.
وقال ابن إسحاق: لما رجع موسى إلى قومه، وأحرق العجل وذَرّاه في اليم، خرج إلى ربه بمن اختار من قومه، فأخذتهم الصاعقة، ثم بُعثوا، فسأل موسى ربه التوبة لبني إسرائيل من عبادة العجل. فقال: لا إلا أن يقتلوا أنفسهم قال: فبلغني أنهم قالوا لموسى: نَصبر لأمر الله. فأمر موسى من لم يكن عبد العجل أن يَقْتُل من عبده. فجلسوا بالأفنية وأصْلَتَ عليهم القومُ السيوف، فجعلوا يقتلونهم، وبكى موسى، وَبَهَش إليه النساء والصبيان، يطلبون العفو عنهم، فتاب الله عليهم، وعفا عنهم وأمر موسى أن ترفع عنهم السيوف.
İbn İshâk şöyle demiştir: Mûsâ kavmine dönüp buzağıyı yakıp denize savurunca, kavminden seçtiği kimselerle birlikte Rabbine gitti. Onları yıldırım çarptı, sonra diriltildiler. Mûsâ, İsrâiloğulları'nın buzağıya tapmalarından ötürü Rabbi'nden tövbe diledi. [Allah]: 'Hayır, ancak nefislerini öldürmeleri şartıyla' buyurdu. [İbn İshâk] dedi ki: Bana ulaştığına göre onlar Mûsâ'ya: 'Allah'ın emrine sabrederiz' dediler. Bunun üzerine Mûsâ, buzağıya tapmamış olan kimselere, tapanları öldürmelerini emretti. Avlularda oturdular ve kavim kılıçlarını sıyırıp üzerlerine yürüdü, onları öldürmeye başladılar. Mûsâ ağladı, kadınlar ve çocuklar af dileyerek ona doğru koşuştular. Sonunda Allah onların tövbelerini kabul edip onları affetti ve Mûsâ'ya kılıçların üzerlerinden kaldırılmasını emretti.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: لما رجع موسى إلى قومه، وكان سبعون رجلا قد اعتزلوا مع هارون العجل لم يعبدوه. فقال لهم موسى: انطلقوا إلى موعد ربكم. فقالوا: يا موسى، ما من توبة؟ قال: بلى، (فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ) الآية، فاخترطوا السيوف والجرزَة والخناجر والسكاكين. قال: وبعث عليهم ضبابة. قال: فجعلوا يتلامسون بالأيدي، ويقتل بعضهم بعضًا. قال: ويلقى الرجل أباه وأخاه فيقتله ولا يدري. قال: ويتنادون [فيها] : رحم الله عبدا صبر نفسه حتى يبلغ الله رضاه، قال: فقتلاهم شهداء، وتيب على أحيائهم، ثم قرأ: (فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ)
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Mûsâ kavmine döndüğünde, yetmiş adam Hârûn ile birlikte kenara çekilmiş olup buzağıya tapmamışlardı. Mûsâ onlara: 'Rabbinizin tayin ettiği vakte gidin' dedi. Onlar: 'Ey Mûsâ, hiç tövbe yok mu?' dediler. O: 'Evet, (فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ) ayeti[nce vardır]' dedi. Bunun üzerine kılıçları, topuzları, hançerleri ve bıçakları sıyırdılar. Dedi ki: Allah üzerlerine yoğun bir sis gönderdi. Birbirlerine elleriyle dokunuyor ve birbirlerini öldürüyorlardı. Kişi babasına ve kardeşine rastlıyor, farkında olmadan onu öldürüyordu. [O esnada] şöyle sesleniyorlardı: 'Allah, rızasına erinceye kadar nefsine sabreden kuluna rahmet etsin!' Dedi ki: Öldürülenleri şehit oldu, yaşayanlarının da tövbesi kabul edildi. Sonra: (فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) ayetini okudu.
{وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦)}
{وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦)} “Hani bir zamanlar siz: 'Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız' demiştiniz de, siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı. (55) Sonra, şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi tekrar diriltmiştik. (56)”
يقول تعالى: واذكروا نعمتي عليكم في بعثي لكم بعد الصعق، إذ سألتم رؤيتي جهرة عيانًا، مما لا يستطاع لكم ولا لأمثالكم، كما قال ابن جريج، قال ابن عباس في هذه الآية: (وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) قال: علانية.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ne sizin ne de sizin gibilerin güç yetiremeyeceği bir şeyi açıkça, gözle görmeyi talep ettiğinizde, yıldırım çarpmasından sonra sizi tekrar diriltmem suretiyle üzerinizdeki nimetimi hatırlayın. Nitekim İbn Cüreyc'in naklettiğine göre İbn Abbâs bu ayette geçen: (وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) hakkında: 'Alenen/açıkça' demiştir.
وكذا قال إبراهيم بن طهمان عن عباد بن إسحاق، عن أبي الحويرث، عن ابن عباس، أنه قال في قول الله تعالى: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) أي علانية، أي حتى نرى الله.
İbrâhîm b. Tahmân da Abbâd b. İshâk'tan, o Ebu'l-Hüveyris'ten, o İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) kavli hakkında şöyle demiştir: 'Yani alenen, yani Allah'ı görünceye kadar.'
وقال قتادة، والربيع بن أنس: (حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) أي عيانا.
Katâde ve er-Rebî' b. Enes de: '(حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) yani bizzat gözlerimizle görünceye kadar' demişlerdir.
وقال أبو جعفر عن الربيع بن أنس: هم السبعون الذين اختارهم موسى فساروا معه. قال: فسمعوا كلاما، فقالوا: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) قال: فسمعوا صوتًا فصعقوا، يقول: ماتوا.
Ebû Ca'fer, er-Rebî' b. Enes'ten nakleder: 'Onlar, Mûsâ'nın seçtiği ve kendisiyle birlikte yürüyen yetmiş kişiydi. Bir kelam işittiler ve: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) dediler. Ardından bir ses işittiler ve çarpıldılar; yani öldüler.'
وقال مروان بن الحكم، فيما خطب به على منبر مكة: الصاعقة: صيحة من السماء.
Mervân b. el-Hakem, Mekke minberinde yaptığı bir hutbede şöyle demiştir: Sâika (yıldırım), gökten gelen korkunç bir sestir (sayhadır).
وقال السدي في قوله: (فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ) الصاعقة: نار.
es-Süddî, (فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ) kavli hakkında: 'Sâika, ateştir' demiştir.
وقال عروة بن رويم في قوله: (وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) قال: فصعق بعضهم وبعض ينظرون ، ثم بعث هؤلاء وصعق هؤلاء.
Urve b. Ruveym, (وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) kavli hakkında şöyle demiştir: 'Bir kısmı çarpıldı, diğerleri de bakıyorlardı . Sonra bunlar diriltildi, berikiler çarpıldı.'
وقال السدي: (فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ) فماتوا، فقام موسى يبكي ويدعو الله، ويقول: رب، ماذا أقول لبني إسرائيل إذا أتيتهم وقد أهلكت خيارهم {لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} [الأعراف: ١٥٥]. فأوحى الله إلى موسى أن هؤلاء السبعين ممن اتخذوا العجل، ثم إن الله أحياهم فقاموا وعاشوا رجلٌ رجلٌ، ينظر بعضهم إلى بعض: كيف يحيون؟ قال: فذلك قوله تعالى: (ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)
es-Süddî şöyle demiştir: '(فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ) Yani öldüler. Bunun üzerine Mûsâ ağlayarak Allah'a dua etmeye başladı ve şöyle dedi: Rabbim! En hayırlılarını helak etmişken yanlarına vardığımda İsrâiloğulları'na ne derim? {لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} [الأعراف: ١٥٥] “Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin?” Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya, bu yetmiş kişinin de buzağıyı [ilah] edinenlerden olduğunu vahyetti. Sonra Allah onları diriltti; kalktılar ve teker teker yaşadılar . Birbirlerine nasıl dirildiklerine dair bakıyorlardı . [es-Süddî] dedi ki: İşte bu, Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) kavlidir.'
وقال الربيع بن أنس: كان موتهم عقوبة لهم، فبعثوا من بعد الموت ليستوفوا آجالهم. وكذا قال قتادة.
er-Rebî' b. Enes şöyle demiştir: 'Onların ölümleri kendilerine bir cezaydı; ecellerini tamamlasınlar diye ölümden sonra diriltildiler.' Katâde de böyle demiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن حميد، حدثنا سلمة بن الفضل، عن محمد بن إسحاق، قال: لما رجع موسى إلى قومه فرأى ما هم عليه من عبادة العجل، وقال لأخيه وللسامري ما قال، وحَرّق العجل وذَرّاه في اليم، اختار موسى منهم سبعين رجلا الخَيِّرَ فالخير، وقال: انطلقوا إلى الله وتوبوا إلى الله مما صنعتم وسلوه التوبة على من تركتم وراءكم من قومكم، صوموا وتطهروا وطهروا ثيابكم. فخرج بهم إلى طور سيناء لميقات وقَّتَه له ربه، وكان لا يأتيه إلا بإذن منه وعِلْم، فقال له السبعون، فيما ذكر لي، حين صنعوا ما أمروا به وخرجوا للقاء الله، قالوا: يا موسى، اطلب لنا إلى ربك نسمع كلام ربنا، فقال: أفعل. فلما دنا موسى من الجبل، وقع عليه الغمام حتى تغشى الجبل كله، ودنا موسى فدخل فيه، وقال للقوم: ادنوا. وكان موسى إذا كلمه الله وقع على جبهته نور ساطع،
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan naklen anlattı; o şöyle dedi: Mûsâ kavmine dönüp de onların buzağıya tapmakta olduklarını görünce, kardeşine ve Sâmirî'ye söyleyeceğini söyledi, buzağıyı yakıp küllerini denize savurdu. Mûsâ onların en hayırlılarından yetmiş adam seçti ve şöyle dedi: "Allah'a gidin, yaptıklarınızdan dolayı Allah'a tövbe edin ve geride bıraktığınız kavminiz adına da O'ndan tövbe [kabulü] dileyin. Oruç tutun, temizlenin ve elbiselerinizi tertemiz yapın." Mûsâ, Rabbinin kendisi için belirlediği vakitte onlarla birlikte Tûr-i Sînâ'ya çıktı. [Mûsâ] O'nun izni ve bilgisi olmadan oraya gitmezdi. Bana aktarıldığına göre, bu yetmiş kişi kendilerine emredilenleri yapıp Allah ile buluşmak üzere çıktıklarında Mûsâ'ya: "Ey Mûsâ! Rabbinden bizim için talepte bulun da Rabbimizin kelamını işitelim" dediler. O da: "Yaparım" dedi. Mûsâ dağa yaklaştığında, bütün dağı kaplayacak şekilde üzerine bulut indi. Mûsâ yaklaşıp onun içine girdi ve kavme: "Yaklaşın" dedi. Allah Mûsâ ile konuştuğu zaman onun alnına parlak bir nur inerdi,
لا يستطيع أحد من بني آدم أن ينظر إليه، فضرب دونه بالحجاب، ودنا القوم حتى إذا دخلوا في الغمام وقعوا سجودا فسمعوه وهو يكلم موسى يأمره وينهاه: افعل ولا تفعل. فلما فرغ إليه من أمره انكشف عن موسى الغمام، فأقبل إليهم، فقالوا لموسى: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) فأخذتهم الرجفة ، وهي الصاعقة، فماتوا جميعًا. وقام موسى يناشد ربه ويدعوه ويرغب إليه، ويقول: {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ [وَإِيَّايَ] } [الأعراف: ١٥٥] قد سفهوا، أفتهلك من ورائي من بني إسرائيل بما يفعل السفهاء منا؟ أي: إن هذا لهم هلاك. اخترتُ منهم سبعين رجلا الخَيِّر فالخير، أرجع إليهم وليس معي منهم رجل واحد! فما الذي يصدقوني به ويأمنوني عليه بعد هذا؟ {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٥٦] فلم يزل موسى يناشد ربه ﷿، ويطلب إليه حتى ردّ إليهم أرواحهم، وطلب إليه التوبة لبني إسرائيل من عبادة العجل، فقال: لا؛ إلا أن يقتلوا أنفسهم .
Âdemoğlundan hiç kimse ona bakmaya güç yetiremezdi; bu yüzden önüne bir hicap çekildi . Kavim yaklaştı; bulutun içine girdiklerinde secdeye kapandılar ve Allah'ın Mûsâ ile konuştuğunu, ona 'Yap, yapma' diye emir ve nehiylerde bulunduğunu işittiler. [Allah] ona emrini tamamlayınca Mûsâ'dan bulut kalktı ve onlara doğru yöneldi. Bunun üzerine Mûsâ'ya: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) dediler. Onları bir sarsıntı (racfe) -ki o saikadır- yakaladı ve hepsi birden öldüler. Mûsâ kalkıp Rabbine yalvarmaya, dua edip niyazda bulunmaya başladı ve şöyle dedi: {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ [وَإِيَّايَ] } [الأعراف: ١٥٥] “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin.” Onlar beyinsizlik ettiler; içimizdeki beyinsizlerin yaptığı yüzünden arkamda bıraktığım İsrâiloğulları'nı helak mı edeceksin? Yani: 'Bu onlar için bir helaktir. İçlerinden en hayırlılarından başlayarak yetmiş kişi seçtim; yanımda onlardan tek bir adam olmaksızın onlara nasıl dönerim? Bundan sonra bana ne hususta inanırlar ve ne hususta güvenirler? {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٥٦] “Şüphesiz biz sana yöneldik.”' Mûsâ, Allah ruhlarını onlara geri verinceye kadar Azîz ve Celîl olan Rabbine yalvarmaya ve O'ndan niyazda bulunmaya devam etti. İsrâiloğulları için buzağıya tapmalarından ötürü tövbe diledi. [Allah]: 'Hayır, ancak nefislerini öldürmeleri şartıyla' buyurdu .
هذا سياق محمد بن إسحاق.
Bu, Muhammed b. İshâk'ın aktarımıdır.
وقال إسماعيل بن عبد الرحمن السدي الكبير: لما تابت بنو إسرائيل من عبادة العجل وتاب الله عليهم بقتل بعضهم بعضا كما أمرهم به، أمر الله موسى أن يأتيه في كل أناس من بني إسرائيل، يعتذرون إليه من عبادة العجل، ووعدهم موسى، فاختار موسى قومه سبعين رجلا على عَينه، ثم ذهب بهم ليعتذروا. وساق البقية.
İsmâîl b. Abdurrahmân es-Süddî el-Kebîr şöyle demiştir: İsrâiloğulları buzağıya tapmaktan tövbe edip Allah da kendilerine emrettiği şekilde birbirlerini öldürmeleri suretiyle tövbelerini kabul buyurunca, Allah Mûsâ'ya İsrâiloğulları'nın her bir grubundan, buzağıya tapmaktan ötürü O'ndan özür dileyecek kimselerle birlikte yanına gelmesini emretti. Mûsâ onlarla sözleşti ve kavminden bizzat gözettiği yetmiş kişi seçti; sonra özür dilemeleri için onları götürdü. [Râvi] gerisini aktardı.
[وهذا السياق يقتضي أن الخطاب توجه إلى بني إسرائيل في قوله: (وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) والمراد السبعون المختارون منهم، ولم يحك كثير من المفسرين سواه، وقد أغرب فخر الدين الرازي في تفسيره حين حكى في قصة هؤلاء السبعين: أنهم بعد إحيائهم قالوا: يا موسى، إنك لا تطلب من الله شيئا إلا أعطاك، فادعه أن يجعلنا أنبياء، فدعا بذلك فأجاب الله دعوته، وهذا غريب جدا، إذ لا يعرف في زمان موسى نبي سوى هارون ثم يوشع بن نون، وقد غلط أهل الكتاب أيضًا في دعواهم أن هؤلاء رأوا الله ﷿، فإن موسى الكليم، ﵇، قد سأل ذلك فمنع منه فكيف يناله هؤلاء السبعون؟
[Bu bağlam, (وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) kavlindeki hitabın İsrâiloğulları'na yöneltildiğini ve kastedilenlerin de içlerinden seçilen yetmiş kişi olduğunu gerektirir. Müfessirlerin pek çoğu bundan başkasını zikretmemiştir. Fahreddin er-Râzî tefsirinde, bu yetmiş kişinin kıssasında diriltilmelerinden sonra: 'Ey Mûsâ, sen Allah'tan ne istersen sana verir; O'na dua et de bizi peygamber yapsın' dediklerini, Mûsâ'nın da böyle dua edip Allah'ın duasını kabul ettiğini nakletmekle çok garip bir görüş belirtmiştir. Bu son derece gariptir; zira Mûsâ zamanında Hârûn ile ardından Yûşa' b. Nûn dışında bir peygamber bilinmemektedir. Ehl-i Kitap da bu kimselerin Azîz ve Celîl olan Allah'ı gördükleri iddiasında yanılmıştır. Nitekim Kelîmullâh olan Mûsâ aleyhisselâm bunu talep ettiği halde menedilmişken, bu yetmiş kişi buna nasıl nail olsun?]
القول الثاني في الآية] قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في تفسير هذه الآية: قال لهم موسى -لما رجع من عند ربه بالألواح، قد كتب فيها التوراة، فوجدهم يعبدون العجل، فأمرهم بقتل أنفسهم، ففعلوا، فتاب الله عليهم، فقال: إن هذه الألواح فيها كتاب الله، فيه أمركم الذي أمركم به ونهيكم الذي نهاكم عنه. فقالوا: ومن يأخذه بقولك أنت؟ لا والله حتى نرى الله جهرة، حتى
[Ayet hakkındaki ikinci görüş] Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Mûsâ -içinde Tevrat yazılı olan levhalarla Rabbinin katından dönüp de onları buzağıya tapar halde bulunca kendilerine nefislerini öldürmelerini emretti, onlar da bunu yaptılar ve Allah tövbelerini kabul buyurdu- onlara şöyle dedi: "Şüphesiz bu levhalarda Allah'ın Kitabı vardır; onda size emrettiği emirleriniz ve sizi sakındırdığı yasaklarınız bulunmaktadır." Bunun üzerine onlar: "Sırf senin sözünle bunu kim kabul eder? Hayır, vallahi Allah'ı apaçık görünceye kadar, ta ki...
يطلع الله علينا فيقول: هذا كتابي فخذوه، فما له لا يكلمنا كما يكلمك أنت يا موسى! وقرأ قول الله: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) قال: فجاءت غضبة من الله، فجاءتهم صاعقة بعد التوبة، فصعقتهم فماتوا أجمعون. قال: ثم أحياهم الله من بعد موتهم، وقرأ قول الله: (ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) فقال لهم موسى: خذوا كتاب الله. فقالوا: لا فقال: أي شيء أصابكم؟ فقالوا: أصابنا أنا متنا ثم حَيِينا. قال : خذوا كتاب الله. قالوا: لا. فبعث الله ملائكة فنتقت الجبل فوقهم.
Allah karşımıza çıkıp da: «İşte bu benim kitabımdır, onu alın!» deyinceye kadar [inanmayız]. Hem ne oluyor da seninle konuştuğu gibi bizimle de konuşmuyor ey Mûsâ!' dediler ve Allah'ın: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً) kavlini okudu. Dedi ki: Bunun üzerine Allah'tan bir gazap geldi ve tövbeden sonra onları bir yıldırım çarptı; çarpılınca hepsi birden öldüler. Dedi ki: Sonra Allah onları ölümlerinin ardından diriltti ve Allah'ın: (ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) kavlini okudu. Mûsâ onlara: 'Allah'ın Kitabı'nı alın' dedi. Onlar: 'Hayır' dediler. Mûsâ: 'Başınıza ne geldi?' diye sordu. Onlar: 'Başımıza gelen şu ki biz öldük, sonra dirildik' dediler. Mûsâ : 'Allah'ın Kitabı'nı alın' dedi. Onlar: 'Hayır' dediler. Bunun üzerine Allah melekler gönderdi ve dağı üzerlerine kaldırdı.
[وهذا السياق يدل على أنهم كلفوا بعد ما أحيوا. وقد حكى الماوردي في ذلك قولين: أحدهما: أنه سقط التكليف عنهم لمعاينتهم الأمر جهرة حتى صاروا مضطرين إلى التصديق؛ والثاني: أنهم مكلفون لئلا يخلو عاقل من تكليف، قال القرطبي: وهذا هو الصحيح لأن معاينتهم للأمور الفظيعة لا تمنع تكليفهم؛ لأن بني إسرائيل قد شاهدوا أمورًا عظامًا من خوارق العادات، وهم في ذلك مكلفون وهذا واضح، والله أعلم] .
[Bu bağlam, onların diriltildikten sonra da mükellef kılındıklarına delalet eder. el-Mâverdî bu hususta iki görüş nakletmiştir: Birincisi, hadiseyi apaçık müşahede edip tasdik etmek zorunda kaldıkları (ıztırar haline geldikleri) için üzerlerinden mükellefiyetin düştüğüdür. İkincisi ise hiçbir akıl sahibinin mükellefiyetten hali kalmaması için mükellef olduklarıdır. Kurtubî şöyle demiştir: 'Doğru olan da budur; zira onların korkunç olayları müşahede etmiş olmaları mükellef olmalarına engel değildir. Çünkü İsrâiloğulları olağanüstü pek çok büyük hadiseye şahit olmuşlardır ve buna rağmen mükellef durumdaydılar.' Bu açıktır, en doğrusunu Allah bilir] .
{وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)}
{وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)} “Bulutu üstünüze gölge yaptık, size kudret helvası ve bıldırcın indirdik. 'Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin' [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı.”
لما ذكر تعالى ما دفعه عنهم من النقم، شرع يذكرهم -أيضا-بما أسبغ عليهم من النعم، فقال: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ) وهو جمع غمامة، سمي بذلك لأنه يَغُمّ السماء، أي: يواريها ويسترها. وهو السحاب الأبيض، ظُلِّلوا به في التيه ليقيهم حر الشمس. كما رواه النسائي وغيره عن ابن عباس في حديث الفُتُون، قال: ثم ظلل عليهم في التيه بالغمام.
Allah Teâlâ onlardan savdığı azapları zikredince, kendilerine bolca bahşettiği nimetleri de hatırlatmaya başlayarak şöyle buyurdu: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ) [Gamâm] 'gamâme'nin çoğuludur; semayı 'gam' ettiği, yani örtüp kapattığı için bu ismi almıştır. O beyaz buluttur; Tîh çölünde güneşin sıcağından onları korusun diye kendilerine gölge yapılmıştır. Nitekim Nesâî ve başkalarının Fütûn hadisinde İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Sonra Tîh'te bulutla üzerlerine gölge yapıldı.'
قال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن عمر، والربيع بن أنس، وأبي مجلز، والضحاك، والسدي، نحو قول ابن عباس.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: İbn Ömer, er-Rebî' b. Enes, Ebû Miclez, Dahhâk ve es-Süddî'den de İbn Abbâs'ın sözünün benzeri rivayet edilmiştir.
وقال الحسن وقتادة: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ) [قال] كان هذا في البرية ظلل عليهم الغمام من الشمس.
el-Hasan ve Katâde şöyle demiştir: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ) [dedi ki:] Bu çölde olmuştu , güneşten [korumak için] bulut üzerlerine gölge yapılmıştı.
وقال ابن جرير قال آخرون: وهو غمام أبرد من هذا، وأطيب.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Başkaları ise: "O, bundan daha serin ve daha hoştur" demişlerdir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو حذيفة، حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ) قال: ليس بالسحاب، هو الغمام الذي يأتي الله فيه يوم القيامة، ولم يكن إلا لهم.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebû Huzeyfe anlattı, bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ) Dedi ki: "[O alelade bir] bulut değildir; o, kıyamet gününde Allah'ın içinde geleceği buluttur ve sadece onlara mahsus kılınmıştır."
وهكذا رواه ابن جرير، عن المثنى بن إبراهيم، عن أبي حذيفة.
İbn Cerîr de bunu el-Müsennâ b. İbrâhîm'den, o da Ebû Huzeyfe'den bu şekilde rivayet etmiştir.
وكذا رواه الثوري، وغيره، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، وكأنه يريد، والله أعلم، أنه ليس من زِيّ هذا السحاب، بل أحسن منه وأطيب وأبهى منظرا، كما قال سنيد في تفسيره عن حجاج بن محمد، عن ابن جريج قال: قال ابن عباس: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ) قال: غمام أبرد من هذا وأطيب، وهو الذي يأتي الله فيه في قوله: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ} [البقرة: ٢١٠] وهو الذي جاءت فيه الملائكة يوم بدر. قال ابن عباس: وكان معهم في التيه.
Aynı şekilde es-Sevrî ve başkaları da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etmiştir. Mücâhid -en doğrusunu Allah bilir- sanki onun bu [bildiğimiz] bulutların şeklinde olmadığını, aksine ondan daha güzel, daha hoş ve manzarası daha parlak olduğunu kastetmektedir; nitekim Süneyd tefsirinde Haccâc b. Muhammed'den, o İbn Cüreyc'den rivayetle İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletmiştir: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ) Dedi ki: "Bundan daha serin ve daha hoş bir buluttur; Allah'ın: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ} [البقرة: ٢١٠] “Onlar, Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” kavlinde zikredilen ve Bedir günü meleklerin içinde geldiği buluttur." İbn Abbâs: "Tîh çölünde de onlarla beraberdi" demiştir.
وقوله: (وَأَنزلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ) اختلفت عبارات المفسرين في المن: ما هو؟ فقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: كان المن ينزل عليهم على الأشجار، فيغدون إليه فيأكلون منه ما شاؤوا.
Allah Teâlâ'nın: (وَأَنزلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ) kavmine gelince; müfessirlerin mennin ne olduğu konusundaki ifadeleri farklılık göstermiştir: Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Men, ağaçların üzerine onlara inerdi; sabah erkenden gidip ondan diledikleri kadar yerlerdi."
وقال مجاهد: المن: صمغة. وقال عكرمة: المن: شيء أنزله الله عليهم مثل الطل، شبه الرِّبِ الغليظ.
Mücâhid: "Men, bir ağaç sakızıdır (reçinedir)" demiştir. İkrime ise: "Men, Allah'ın çiy gibi onların üzerine indirdiği koyu bir pekmez benzeri bir şeydir" demiştir.
وقال السدي: قالوا: يا موسى، كيف لنا بما هاهنا؟ أين الطعام؟ فأنزل الله عليهم المن، فكان يسقط على شجر الزنجبيل.
es-Süddî şöyle demiştir: "Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Burada ne yapacağız? Yiyecek nerede?' Bunun üzerine Allah onların üzerine men indirdi ve o, zencefil ağaçlarının üzerine düşüyordu."
وقال قتادة: كان المن ينزل عليهم في محلتهم سقوط الثلج، أشد بياضا من اللبن، وأحلى من العسل، يسقط عليهم من طلوع الفجر إلى طلوع الشمس، يأخذ الرجل منهم قدر ما يكفيه يومه ذلك؛ فإذا تعدى ذلك فسد ولم يبق، حتى إذا كان يوم سادسه، ليوم جمعته، أخذ ما يكفيه ليوم سادسه ويوم سابعه؛ لأنه كان يوم عيد لا يشخص فيه لأمر معيشته ولا يطلبه لشيء، وهذا كله في البرية.
Katâde şöyle demiştir: "Men, konakladıkları yere kar yağar gibi inerdi; sütten daha beyaz, baldan daha tatlıydı. Fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar üzerlerine düşerdi. Herkes o gün kendisine yetecek kadarını alırdı; şayet bu miktarı aşarsa bozulur ve kalmazdı. Ancak altıncı gün yani cuma günü olduğunda, altıncı ve yedinci gününe yetecek kadar alırdı; zira yedinci gün bayram günüydü, o gün geçim işi için bir yere gitmez ve hiçbir şey aramazdı. Bütün bunlar ise çölde [cereyan etmişti]."
وقال الربيع بن أنس: المن شراب كان ينزل عليهم مثل العسل، فيمزجونه بالماء ثم يشربونه.
er-Rebî' b. Enes şöyle demiştir: "Men, bal gibi üzerlerine inen bir içecekti; onu suyla karıştırıp içerlerdi."
وقال وهب بن منبه -وسئل عن المن-فقال: خبز الرقاق مثل الذرة أو مثل النَقيِّ.
Vehb b. Münebbih'e men hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: "Darı veya has undan yapılmış ince yufka ekmeğidir."
وقال أبو جعفر بن جرير: حدثني أحمد بن إسحاق، حدثنا أبو أحمد، حدثنا إسرائيل، عن جابر، عن عامر وهو الشعبي، قال: عسلكم هذا جزء من سبعين جزءا من المن.
Ebû Ca'fer b. Cerîr şöyle demiştir: Bana Ahmed b. İshâk anlattı, bize Ebû Ahmed anlattı, bize İsrâîl, Câbir'den, o da Âmir eş-Şa'bî'den nakletti; o şöyle demiştir: "Şu sizin balınız, mennin yetmiş cüzünden bir cüzdür."
وكذا قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: إنه العسل.
Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem de onun bal olduğunu söylemiştir.
ووقع في شعر أمية بن أبي الصلت، حيث قال:
Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şiirinde de şöyle geçmektedir:
فرأى الله أنهم بمضيع … لا بذي مزرع ولا مثمورا
"Allah gördü ki onlar helak olacak bir yerdeler … Ne ekili bir tarlası ne de meyvesi olan."
فسناها عليهم غاديات … وترى مزنهم خلايا وخورا
"Sabah erkenden üzerlerine kolayca indirdi … Ve onların bulutlarını arı kovanları ve bereketli pınarlar gibi görürsün."
عسلا ناطفا وماء فراتا … وحليبا ذا بهجة مرمورا
Akan bir bal ve tatlı bir su … ve göz alıcı, süzülmüş saf bir süt.
فالناطف: هو السائل، والحليب المرمور: الصافي منه.
en-Nâtıf: Akıcı olan; el-halîbü'l-mermûr ise sütün süzülmüş saf olanıdır.
والغرض أن عبارات المفسرين متقاربة في شرح المن، فمنهم من فسره بالطعام، ومنهم من فسره بالشراب، والظاهر، والله أعلم، أنه كل ما امتن الله به عليهم من طعام وشراب ، وغير ذلك، مما ليس لهم فيه عمل ولا كد، فالمن المشهور إن أكل وحده كان طعاما وحلاوة، وإن مزج مع الماء صار شرابا طيبا، وإن ركب مع غيره صار نوعا آخر، ولكن ليس هو المراد من الآية وحده؛ والدليل على ذلك قول البخاري:
Maksat şudur ki, müfessirlerin menni açıklamadaki ifadeleri birbirine yakındır; kimi onu yiyecek, kimi de içecek olarak tefsir etmiştir. Açık olan -en doğrusunu Allah bilir- şudur ki men; kendisinde hiçbir emekleri ve zahmetleri olmaksızın Allah'ın kendilerine lütfettiği yiyecek, içecek ve benzeri her şeydir. Meşhur olan men tek başına yenirse yiyecek ve tatlı, suyla karıştırılırsa hoş bir içecek, başka bir şeyle birleştirilirse başka bir türe dönüşür; fakat ayetten kastedilen sadece o değildir. Buna delil Buhârî'nin şu rivayetidir:
حدثنا أبو نعيم، حدثنا سفيان، عن عبد الملك، عن عمر بن حريث عن سعيد بن زيد، ﵁، قال: قال النبي ﷺ: "الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين".
Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Süfyân, Abdülmelik'ten, o Amr b. Hurays'ten , o da Saîd b. Zeyd'den radıyallâhu anh nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kem'e (yer mantarı) mendendir, suyu da göze şifadır."
وهذا الحديث رواه الإمام أحمد، عن سفيان بن عيينة، عن عبد الملك، وهو ابن عمير، به .
Bu hadisi İmam Ahmed de Süfyân b. Uyeyne'den, o Abdülmelik'ten -ki o İbn Umeyr'dir- bu senetle rivayet etmiştir .
وأخرجه الجماعة في كتبهم، إلا أبا داود، من طرق عن عبد الملك، وهو ابن عمير، به . وقال الترمذي: حسن صحيح، ورواه البخاري ومسلم والنسائي من رواية الحكم، عن الحسن العُرَني، عن عمرو بن حريث، به .
Ebû Dâvûd hariç cemaat, Abdülmelik'ten -ki o İbn Umeyr'dir- gelen tarîklerle bu hadisi kitaplarında tahric etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir. Buhârî, Müslim ve Nesâî de bunu el-Hakem'den, o el-Hasan el-Urenî'den, o da Amr b. Hurays'ten bu senetle rivayet etmişlerdir .
وقال الترمذي: حدثنا أبو عبيدة بن أبي السفر ومحمود بن غَيْلان، قالا حدثنا سعيد بن عامر، عن محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "العجوة من الجنة، وفيها شفاء من السم، والكمأة من المن وماؤها شفاء للعين" .
Tirmizî şöyle demiştir: Bize Ebû Ubeyde b. Ebi's-Sefer ve Mahmûd b. Gaylân anlattılar, dediler ki: Bize Saîd b. Âmir, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Acve hurması cennettendir ve onda zehre karşı şifa vardır; kem'e mendendir ve suyu göze şifadır" .
تفرد بإخراجه الترمذي، ثم قال: هذا حديث حسن غريب، لا نعرفه إلا من حديث محمد بن عمرو، وإلا من حديث سعيد بن عامر، عنه، وفي الباب عن سعيد بن زيد، وأبي سعيد وجابر.
Bu hadisi rivayet etmekte Tirmizî teferrüd etmiş, ardından şöyle demiştir: "Bu hadis hasen gariptir; onu sadece Muhammed b. Amr'ın hadisinden ve sadece Saîd b. Âmir'in ondan rivayetiyle bilmekteyiz. Bu konuda Saîd b. Zeyd, Ebû Saîd ve Câbir'den de rivayet vardır."
كذا قال، وقد رواه الحافظ أبو بكر بن مردويه في تفسيره، من طريق آخر، عن أبي هريرة، فقال: حدثنا أحمد بن الحسن بن أحمد البصري، حدثنا أسلم بن سهل، حدثنا القاسم بن عيسى، حدثنا طلحة بن عبد الرحمن، عن قتادة عن سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين".
Tirmizî böyle demiştir; nitekim Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye de tefsirinde bunu Ebû Hüreyre'den başka bir yoldan rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ahmed b. el-Hasen b. Ahmed el-Basrî anlattı, bize Eslem b. Sehl anlattı, bize el-Kâsım b. Îsâ anlattı, bize Talha b. Abdirrahmân, Katâde'den , o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kem'e mendendir ve suyu göze şifadır."
وهذا حديث غريب من هذا الوجه، وطلحة بن عبد الرحمن هذا سلمي واسطي، يكنى بأبي
Bu, bu tarikten (vecihten) garip bir hadistir. Bu Talha b. Abdirrahmân ise Sülemî ve Vâsıtî olup künyesi Ebû
محمد، وقيل: أبو سليمان المؤدب قال فيه الحافظ أبو أحمد بن عدي: روى عن قتادة أشياء لا يتابع عليها .
Muhammed'dir; Ebû Süleymân el-Müeddib olduğu da söylenmiştir. Hâfız Ebû Ahmed b. Adî onun hakkında: "Katâde'den kendisine tabi olunmayan şeyler rivayet etmiştir" demiştir .
ثم قال [الترمذي] حدثنا محمد بن بشار، حدثنا معاذ بن هشام، حدثنا أبي، عن قتادة، عن شهر بن حوشب، عن أبي هريرة: أن ناسا من أصحاب النبي ﷺ قالوا: الكمأة جدري الأرض، فقال نبي الله ﷺ: "الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين، والعجوة من الجنة وهي شفاء من السم".
Sonra [Tirmizî] şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muâz b. Hişâm anlattı, bize babam Katâde'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım insanlar: "Kem'e yerin çiçek hastalığıdır" dediler. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kem'e mendendir ve suyu göze şifadır; Acve cennettendir ve o zehre karşı şifadır."
وهذا الحديث قد رواه النسائي، عن محمد بن بشار، به . وعنه، عن غندر، عن شعبة، عن أبي بشر جعفر بن إياس، عن شهر بن حوشب، عن أبي هريرة، به . وعن محمد بن بشار، عن عبد الأعلى، عن خالد الحذاء، عن شهر بن حوشب. بقصة الكمأة فقط .
Bu hadisi Nesâî de Muhammed b. Beşşâr'dan aynı senetle rivayet etmiştir . Yine ondan, o Gunder'den, o Şu'be'den, o Ebû Bişr Ca'fer b. İyâs'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hüreyre'den aynı şekilde rivayet etmiştir . Ve yine Muhammed b. Beşşâr'dan, o Abdül'a'lâ'dan, o Hâlid el-Hazzâ'dan, o da Şehr b. Havşeb'den sadece kem'e kıssasıyla rivayet etmiştir .
وروى النسائي -أيضا-وابن ماجه من حديث محمد بن بشار، عن أبي عبد الصمد عبد العزيز بن عبد الصمد، عن مطر الوراق، عن شهر: بقصة العجوة عند النسائي، وبالقصتين عند ابن ماجه .
Nesâî ve İbn Mâce de Muhammed b. Beşşâr'ın hadisinden; o Ebû Abdisssamed Abdülazîz b. Abdisssamed'den, o Matar el-Varrâk'tan, o da Şehr'den rivayet etmişlerdir: Nesâî'de acve kıssası, İbn Mâce'de ise iki kıssa birden yer almaktadır .
وهذه الطريق منقطعة بين شهر بن حوشب وأبي هريرة فإنه لم يسمعه منه، بدليل ما رواه النسائي في الوليمة من سننه، عن علي بن الحسين الدرهمي عن عبد الأعلى، عن سعيد بن أبي عروبة، عن قتادة، عن شهر بن حوشب، عن عبد الرحمن بن غَنْم، عن أبي هريرة، قال: خرج رسول الله ﷺ وهم يذكرون الكمأة، وبعضهم يقول جدري الأرض، فقال: "الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين" .
Bu tarîk, Şehr b. Havşeb ile Ebû Hüreyre arasında munkatıdır; zira o bunu ondan bizzat işitmemiştir . Nitekim Nesâî'nin es-Sünen'indeki Velîme bahsinde Ali b. el-Hüseyin ed-Dirhemî'den , o Abdül'a'lâ'dan, o Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Şehr b. Havşeb'den, o Abdurrahmân b. Ganm'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadis buna delildir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarına çıktı, onlar kem'eden bahsediyorlardı ve bazısı: "O yerin çiçek hastalığıdır " diyordu. Bunun üzerine: "Kem'e mendendir ve suyu göze şifadır" buyurdu .
وروي عن شهر بن حوشب عن أبي سعيد وجابر، كما قال الإمام أحمد:
İmam Ahmed'in belirttiği gibi, Şehr b. Havşeb'den, Ebû Saîd ve Câbir tarîkiyle de şöyle rivayet edilmiştir:
حدثنا أسباط بن محمد، حدثنا الأعمش، عن جعفر بن إياس، عن شهر بن حوشب، عن جابر بن عبد الله وأبي سعيد الخدري، قالا قال
Bize Esbât b. Muhammed anlattı, bize el-A'meş, Ca'fer b. İyâs'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o Câbir b. Abdillâh ve Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; ikisi dediler ki:
رسول الله ﷺ: "الكمأة من المن وماؤها شفاء للعين والعجوة من الجنة وهي شفاء من السم" .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kem'e mendendir ve suyu göze şifadır; Acve cennettendir ve o zehre karşı şifadır" buyurdu .
قال النسائي في الوليمة أيضا: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن أبي بشر جعفر بن إياس عن شهر بن حوشب، عن أبي سعيد وجابر، ﵄، أن
Nesâî de el-Velîme [bölümünde] şöyle dedi: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ebû Bişr Ca'fer b. İyâs'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o Ebû Saîd ve Câbir'den radıyallâhu anhümâ rivayet etti ki:
رسول الله ﷺ قال: "الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين" . ثم رواه -أيضا-، وابن ماجه من طرق، عن الأعمش، عن أبي بشر، عن شهر، عنهما، به .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kem'e mendendir ve suyu göze şifadır" buyurdu . Sonra Nesâî ve İbn Mâce de bunu el-A'meş'ten, o Ebû Bişr'den, o Şehr'den, o da ikisinden gelen tarîklerle bu şekilde rivayet etmişlerdir .
وقد رويا -أعني النسائي وابن ماجه-من حديث سعيد بن مسلم كلاهما عن الأعمش، عن جعفر بن إياس عن أبي نضرة، عن أبي سعيد، زاد النسائي: [وحديث] جابر، عن النبي ﷺ قال: "الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين" .
Nesâî ve İbn Mâce -ikisi de- Saîd b. Müslim'in hadisinden; her ikisi de el-A'meş'ten, o Ca'fer b. İyâs'tan, o Ebû Nadra'dan, o da Ebû Saîd'den rivayet etmişlerdir. Nesâî şu ilaveyi yapmıştır: [ve] Câbir'in Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayeti: "Kem'e mendendir ve suyu göze şifadır" buyurmuştur .
ورواه ابن مردويه، عن أحمد بن عثمان، عن عباس الدوري، عن لاحق بن صواب عن عمار بن رزيق عن الأعمش، كابن ماجه.
Bunu İbn Merdûye de Ahmed b. Osmân'dan, o Abbâs ed-Dûrî'den, o Lâhık b. Savâb'dan , o Ammâr b. Rüzeyk'ten , o da el-A'meş'ten İbn Mâce gibi rivayet etmiştir.
وقال ابن مردويه أيضا: حدثنا أحمد بن عثمان، حدثنا عباس الدوري، حدثنا الحسن بن الربيع، حدثنا أبو الأحوص، عن الأعمش، عن المنهال بن عمرو، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن أبي سعيد الخدري، قال: خرج علينا رسول الله ﷺ وفي يده كمآت، فقال: "الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين".
İbn Merdûye yine şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Osmân anlattı, bize Abbâs ed-Dûrî anlattı, bize el-Hasen b. er-Rebî' anlattı, bize Ebu'l-Ahvas, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elinde mantarlar olduğu halde yanımıza çıktı ve şöyle buyurdu: "Kem'e mendendir ve suyu göze şifadır."
وأخرجه النسائي، عن عمرو بن منصور، عن الحسن بن الربيع ثم [رواه] ابن مردويه. رواه أيضا عن عبد الله بن إسحاق عن الحسن بن سلام، عن عبيد الله بن موسى، عن شيبان عن الأعمش به، وكذا رواه النسائي عن أحمد بن عثمان بن حكيم، عن عبيد الله بن موسى [به] .
Bunu Nesâî de Amr b. Mansûr'dan, o el-Hasen b. er-Rebî'den rivayet etmiştir . Sonra İbn Merdûye [bunu rivayet etti] . Yine bunu Abdullah b. İshâk'tan, o el-Hasen b. Sellâm'dan, o Ubeydullâh b. Mûsâ'dan, o Şeybân'dan , o da el-A'meş'ten aynı şekilde rivayet etti. Nesâî de Ahmed b. Osmân b. Hakîm'den, o Ubeydullâh b. Mûsâ'dan [bunu] bu şekilde rivayet etmiştir .
وقد روي من حديث أنس بن مالك، ﵁ كما قال ابن مردويه:
İbn Merdûye'nin belirttiği üzere, Enes b. Mâlik'in radıyallâhu anh hadisinden de rivayet edilmiştir:
حدثنا محمد بن عبد الله بن إبراهيم، حدثنا حمدون بن أحمد، حدثنا حوثرة بن أشرس، حدثنا حماد، عن شعيب بن الحبحاب عن أنس: أن أصحاب رسول الله ﷺ تدارؤوا في الشجرة التي اجتثت من فوق الأرض ما لها من قرار، فقال بعضهم: نحسبه الكمأة. فقال رسول الله ﷺ: "الكمأة من المن وماؤها شفاء للعين، والعجوة من الجنة، وفيها شفاء من السم".
Bize Muhammed b. Abdillâh b. İbrâhîm anlattı, bize Hamdûn b. Ahmed anlattı, bize Havsere b. Eşres anlattı, bize Hammâd, Şuayb b. el-Habhâb'dan, o da Enes'ten [şöyle rivayet etti]: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbı, { اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ } “yerin üzerinden koparılmış, kökü tutunup duramayan” ağaç hakkında ihtilaf edip tartıştılar. Bazıları: "Biz onun kem'e (mantar) olduğunu düşünüyoruz" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «الكمأة من المن وماؤها شفاء للعين، والعجوة من الجنة، وفيها شفاء من السم» «Kem'e (mantar) menndendir (kudret helvasındandır) ve suyu göze şifadır. Acve [hurması] cennettendir ve onda zehre karşı şifa vardır» buyurdu.
وهذا الحديث محفوظ أصله من رواية حماد بن سلمة. وقد روى الترمذي والنسائي من طريقه شيئاً من هذا، والله أعلم .
Bu hadis aslı itibariyle Hammâd b. Seleme'nin rivayetinden mahfuzdur. Tirmizî ve Nesâî de onun tarîkinden bunun bir kısmını rivayet etmişlerdir; en doğrusunu Allah bilir .
[وقد] روي عن شهر، عن ابن عباس، كما رواه النسائي -أيضًا-في الوليمة، عن أبي بكر أحمد بن علي بن سعيد، عن عبد الله بن عون الخَرّاز، عن أبي عبيدة الحداد، عن عبد الجليل بن عطية، عن شهر، عن عبد الله بن عباس، عن النبيّ ﷺ قال: "الكمأة من المن، وماؤها شفاء للعين" .
[Nitekim] Şehr'den, o İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir; nasıl ki Nesâî yine Velîme bahsinde Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Saîd'den, o Abdullah b. Avn el-Harrâz'dan, o Ebû Ubeyde el-Haddâd'dan, o Abdülcelîl b. Atıyye'den, o Şehr'den, o Abdullah b. Abbâs'tan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiş ve: "Kem'e mendendir ve suyu göze şifadır" buyurduğunu nakletmiştir .
فقد اختلف -كما ترى فيه-على شهر بن حوشب، ويحتمل عندي أنه حفظه ورواه من هذه الطرق كلها، وقد سمعه من بعض الصحابة وبلغه عن بعضهم، فإن الأسانيد إليه جيدة، وهو لا يتعمد الكذب، وأصل الحديث محفوظ عن رسول الله ﷺ، كما تقدم من رواية سعيد بن زيد.
Gördüğün gibi bu hadis Şehr b. Havşeb üzerinde ihtilaflı olarak nakledilmiştir. Bana göre onun bunu ezberleyip bütün bu tarîklerle rivayet etmiş olması muhtemeldir; zira o bunu sahâbenin bazısından bizzat işitmiş, bazısından da kendisine ulaşmıştır. Çünkü ona varan isnadlar ceyyiddir ve o kasten yalan söyleyen biri değildir. Hadisin aslı ise daha önce Saîd b. Zeyd rivayetinde geçtiği üzere Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem mahfuzdur.
وأما السلوى فقال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس: السلوى طائر شبيه بالسُّمَّانى، كانوا يأكلون منه.
Selvâya gelince; Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Selvâ, bıldırcına benzer bir kuştur; ondan yerlerdi."
وقال السدي في خَبر ذكره عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس -وعن مُرّة، عن ابن مسعود، وعن ناس من الصحابة: السلوى: طائر يشبه السُّمَّانَى.
es-Süddî, Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan ve ashâbdan birtakım kişilerden zikrettiği bir haberde şöyle demiştir: "Selvâ, bıldırcına benzeyen bir kuştur."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا عبد الصمد بن عبد الوارث، حدثنا قرّة بن خالد، عن جهضم، عن ابن عباس، قال: السلوى: هو السمَّانى.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Abdussamed b. Abdilvâris anlattı, bize Kurre b. Hâlid, Cehdam'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o: "Selvâ, bıldırcındır" demiştir.
وكذا قال مجاهد، والشعبي، والضحاك، والحسن، وعكرمة، والربيع بن أنس، ﵏.
Mücâhid, eş-Şa'bî, ed-Dahhâk, el-Hasan, İkrime ve er-Rebî' b. Enes de rahimehumullâh böyle demişlerdir.
وعن عكرمة: أما السلوى فطير كطير يكون بالجنة أكبر من العصفور، أو نحو ذلك.
İkrime'den nakledildiğine göre: "Selvâya gelince; o, cennette bulunan kuşlar gibi , serçeden daha büyük veya o civarda bir kuştur ."
وقال قتادة: السلوى من طير إلى الحمرة، تحشُرها عليهم الريحُ الجنَوبُ. وكان الرجل يذبح منها قدر ما يكفيه يومه ذلك، فإذا تعدى فسد ولم يبق عنده، حتى إذا كان يوم سادسه ليوم جمعته أخذ ما يكفيه ليوم سادسه ويوم سابعه؛ لأنه كان يوم عبادة لا يشخص فيه لشيء ولا يطلبه.
Katâde şöyle demiştir: Selvâ, kırmızıya çalan bir kuştur; güney rüzgârı onları [İsrâiloğullarının] üzerlerine doğru sürükleyip toplardı. Kişi o gün kendisine yetecek miktarda keserdi; şayet [ihtiyacını] aşarsa bozulur ve yanında kalmazdı. Ancak cuma gününe denk gelen altıncı gün olunca, altıncı ve yedinci gününe yetecek kadarını alırdı ; çünkü o gün ibadet günüydü, o gün hiçbir şey için bir yere gidilmez ve [rızık] aranmazdı.