وقد قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا أبان، حدثنا عاصم، عن أبي وائل، عن عبد الله -يعني ابن مسعود-أن رسول الله ﷺ قال: "أشد الناس عذابًا يوم القيامة رجل قتله نبي، أو قتل نبيًا، وإمام ضلالة وممثل من الممثلين" .
İmam Ahmed de şöyle demiştir: Bize Abdussamed anlattı, bize Ebân anlattı, bize Âsım, Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan -yani İbn Mes'ûd'dan- Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Kıyamet gününde insanların en şiddetli azap göreni; bir peygamberin öldürdüğü yahut bir peygamberi öldüren kimse, bir sapıklık önderi ve [canlıların suretlerini yapıp] şekil veren musavvirlerden biridir" .
وقوله تعالى: (ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ) وهذه علة أخرى في مجازاتهم بما جوزوا به، أنهم كانوا يعصون ويعتدون، فالعصيان فعل المناهي، والاعتداء المجاوزة في حد المأذون فيه أو المأمور به. والله أعلم.
Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir” kavli ise, kendilerine verilen bu cezanın bir diğer gerekçesidir; çünkü onlar isyan ediyor ve haddi aşıyorlardı. İsyan (ısyân), yasaklanan fiilleri işlemek; haddi aşmak (i'tidâ) ise izin verilen yahut emredilen şeylerin sınırını aşmaktır. En doğrusunu Allah bilir.
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)}
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)} “Şüphesiz iman edenler; Yahudilerden, Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden de Allah'a ve ahiret gününe inanıp salih amel işleyenler için Rableri katında mükafatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”
لما بين [الله] تعالى حال من خالف أوامره وارتكب زواجره، وتعدى في فعل ما لا إذن فيه وانتهك المحارم، وما أحلّ بهم من النكال، نبه تعالى على أن مَنْ أحسن من الأمم السالفة وأطاع، فإن له جزاء الحسنى، وكذلك الأمر إلى قيام الساعة؛ كُلّ من اتبع الرسول النبي الأمي فله السعادة الأبدية، ولا خوف عليهم فيما يستقبلونه، ولا هُمْ يحزنون على ما يتركونه ويخلفونه، كما قال تعالى: {أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} [يونس: ٦٢] وكما تقول الملائكة للمؤمنين عند الاحتضار في قوله: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [فصلت: ٣٠].
Yüce [Allah] emirlerine karşı gelen, yasaklarını çiğneyen, izin verilmeyen fiilleri işlemekte haddi aşıp haramları ihlal eden kimselerin durumunu ve onların başına gelen cezayı beyan edince; geçmiş ümmetlerden kim iyilik edip itaat ettiyse onun için en güzel mükafatın bulunduğuna dikkat çekmiştir. Bu durum kıyamet gününe kadar da böyledir; kim ümmî Peygamber elçiye tabi olursa onun için ebedî saadet vardır. Gelecekte karşılaşacakları şeyler hususunda onlara korku yoktur, arkalarında bırakıp terk ettikleri şeyler için de onlar üzülmeyeceklerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} [Yunus: ٦٢] “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına korku yoktur; onlar üzülmeyeceklerdir de.” Can çekişme anında meleklerin müminlere söylediği şu ayetteki söz de böyledir: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [Fussilet: ٣٠] “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra da dosdoğru olanların üzerine melekler iner [ve şöyle derler]: 'Korkmayın, üzülmeyin ve size vadedilen cennetle sevinin!'”
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن أبي عمر العَدني، حدثنا سفيان، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، قال: قال سلمان: سألت النبي ﷺ عن أهل دين كنت معهم، فذكرتُ من صلاتهم وعبادتهم، فنزلت: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) إلى آخر الآية.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbn Ebî Ömer el-Adenî anlattı, bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; o şöyle dedi: Selmân dedi ki: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) daha önce beraber bulunduğum bir dinin ehlini sordum ve onların namazlarından, ibadetlerinden bahsettim. Bunun üzerine: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) ayetinin sonuna kadar olan kısmı indi.
وقال السدي: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا) الآية: نزلت في أصحاب سلمان الفارسي، بينا هو يحدث النبي ﷺ إذْ ذكر أصحابه، فأخبره خبرهم، فقال: كانوا يصومون ويصلون ويؤمنون بك، ويشهدون أنك ستبعث نبيًا، فلما فرغ سلمان من ثنائه عليهم، قال له نبي الله ﷺ: "يا سلمان، هم من أهل النار". فاشتد ذلك على سلمان، فأنزل الله هذه الآية، فكان إيمان اليهود: أنه من تمسك بالتوراة وسنة موسى، ﵇؛ حتى جاء عيسى. فلما جاء عيسى كان من تمسك بالتوراة وأخذ بسنة موسى، فلم يدعها ولم يتبع عيسى، كان هالكًا. وإيمان النصارى أن من تمسك بالإنجيل منهم وشرائع عيسى كان مؤمنًا مقبولا منه حتى جاء محمد ﷺ، فمن لم يتبعْ محمدًا ﷺ منهم ويَدَعْ ما كان عليه من سنة عيسى والإنجيل -كان هالكا.
es-Süddî şöyle demiştir: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا) ayeti Selmân el-Fârisî'nin arkadaşları hakkında indi. O, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile konuşurken arkadaşlarını andı ve onların durumunu ona haber verip şöyle dedi: "Oruç tutarlardı, namaz kılarlardı, sana iman ederlerdi ve senin bir peygamber olarak gönderileceğine şahitlik ederlerdi ." Selmân onları övmeyi bitirince, Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: "Ey Selmân, onlar cehennem ehlindendir" buyurdu. Bu durum Selmân'a çok ağır geldi, bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Yahudilerin imanı; İsa gelinceye kadar Tevrat'a ve Mûsâ'nın -aleyhisselâm- sünnetine sımsıkı sarılmaktı. İsa gelince, Tevrat'a sarılıp Mûsâ'nın sünnetini tutan fakat bunu bırakmayıp İsa'ya uymayan kimse helak olmuştur. Hristiyanların imanı ise ; Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelinceye kadar onlardan İncil'e ve İsa'nın şeriatlarına sarılan kimsenin imanı kabul edilen bir mümin olmasıydı. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelince, onlardan kim Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olmayıp İsa'nın sünneti ve İncil'den üzerinde bulunduğu şeyi bırakmazsa helak olmuştur.
وقال ابن أبي حاتم: وروي عن سعيد بن جبير نحو هذا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Saîd b. Cübeyr'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.
قلت: وهذا لا ينافي ما روى عَليّ بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) الآية فأنزل الله بعد ذلك: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [آل عمران: ٨٥].
Ben derim ki: Bu durum, Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hususla çelişmez: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) ayeti [hakkında demiştir ki]: Bundan sonra Allah: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [Âl-i İmrân: 85] “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden [bu din] asla kabul edilmeyecek ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır” [ayetini] indirdi.
فإن هذا الذي قاله [ابن عباس] إخبار عن أنه لا يقبل من أحد طريقة ولا عملا إلا ما كان موافقًا لشريعة محمد ﷺ بعد أن بعثه [الله] بما بعثه به، فأما قبل ذلك فكل من اتبع الرسول في زمانه فهو على هدى وسبيل ونجاة، فاليهود أتباع موسى، ﵇، الذين كانوا يتحاكمون إلى التوراة في زمانهم.
[İbn Abbâs'ın] söylediği bu söz; [Allah] Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderdiği din ile gönderdikten sonra, hiç kimseden Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şeriatına uygun olandan başka hiçbir yolun ve amelin kabul edilmeyeceğinin haber verilmesidir. Bundan öncesine gelince; kendi zamanındaki elçiye tabi olan herkes hidayet, doğru yol ve kurtuluş üzereydi. Yahudiler, kendi zamanlarında Tevrat'ın hükmüne başvuran Mûsâ'nın -aleyhisselâm- tabileridir.
واليهود من الهوادة وهي المودة أو التهود وهي التوبة؛ كقول موسى، ﵇: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٥٦] أي: تبنا، فكأنهم سموا بذلك في الأصل لتوبتهم ومودتهم في بعضهم لبعض.
Yehûd kelimesi el-Hevâde (sevgi/dostluk) kökünden yahut et-Tehevvüd yani tövbe kökünden gelmektedir; nitekim Mûsâ'nın -aleyhisselâm- şu sözünde olduğu gibi: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} [el-A'râf: ١٥٦] “Biz sana döndük/tövbe ettik” yani tövbe ettik demektir. Sanki onlar aslen tövbeleri ve birbirlerine olan sevgileri sebebiyle bu isimle anılmışlardır.
[وقيل: لنسبتهم إلى يهوذا أكبر أولاد يعقوب ﵇، وقال أبو عمرو بن العلاء: لأنهم يتهودون، أي: يتحركون عند قراءة التوراة] .
[Şöyle de denilmiştir: Ya'kûb'un -aleyhisselâm- en büyük oğlu Yehûzâ'ya nispet edilmelerinden dolayıdır. Ebû Amr b. el-Alâ ise şöyle demiştir: Çünkü onlar Tevrat okurken 'yetehevvedûne' yani hareket ederler/sallanırlar] .
فلما بعث عيسى ﷺ وجب على بني إسرائيل اتباعه والانقياد له، فأصحابه وأهل دينه هم النصارى، وسموا بذلك لتناصرهم فيما بينهم، وقد يقال لهم: أنصار أيضًا، كما قال عيسى، ﵇: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ} [آل عمران: ٥٢] وقيل: إنهم إنما سُمّوا بذلك من أجل أنهم نزلوا أرضًا يقال لها ناصرة، قاله قتادة وابن جُرَيج، وروي عن ابن عباس أيضًا، والله أعلم.
İsa (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilince İsrâiloğullarına ona uymak ve boyun eğmek vacip oldu. Onun arkadaşları ve dininin ehli olanlar Hristiyanlardır (Nasârâ). Kendi aralarında yardımlaşmalarından (tenâsur) dolayı bu isimle anılmışlardır; nitekim onlara Ensar (yardımcılar) da denilebilir. İsa'nın -aleyhisselâm- şöyle dediği gibi: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ} [Âl-i İmrân: ٥٢] “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir? Havariler: Biz Allah'ın yardımcılarıyız, dediler.” Şöyle de denilmiştir: Onlar Nâsıra (Nazareth) denilen bir yere yerleştikleri için bu isimle anılmışlardır; bunu Katâde ve İbn Cüreyc söylemiş, İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
والنصارى: جمع نصران كنشاوى جمع نشوان، وسكارى جمع سكران، ويقال للمرأة: نصرانة، قال الشاعر:
en-Nasârâ kelimesi, Nasrân kelimesinin çoğuludur; nitekim neşvân'ın çoğulunun neşâvâ, sekrân'ın çoğulunun sekârâ gelmesi gibidir. Kadın için 'Nasrâne' denir. Şair şöyle demiştir:
نصرانة لم تَحَنَّفِ
Hanîf olmayan Hristiyan bir kadın
فلما بعث الله محمدًا ﷺ خاتمًا للنبيين، ورسولا إلى بني آدم على الإطلاق، وجب عليهم تصديقُه فيما أخبر، وطاعته فيما أمر، والانكفاف عما عنه زجر. وهؤلاء هم المؤمنون [حقا]. وسميت أمة محمد ﷺ مؤمنين لكثرة إيمانهم وشدة إيقانهم، ولأنهم يؤمنون بجميع الأنبياء الماضية والغيوب الآتية. وأما الصابئون فقد اختلف فيهم؛ فقال سفيان الثوري، عن ليث بن أبي سليم، عن
Allah, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin sonuncusu ve istisnasız bütün Âdemoğullarına bir elçi olarak gönderince, haber verdiği hususlarda onu tasdik etmek, emrettiği şeylerde ona itaat etmek ve yasakladığı şeylerden kaçınmak onlara farz oldu. İşte [gerçek] müminler bunlardır. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine; imanlarının çokluğu, yakinlerinin kuvveti, geçmiş bütün peygamberlere ve gelecekteki gayblara inandıkları için 'müminler' adı verilmiştir. Sâbiîlere gelince, onlar hakkında ihtilaf edilmiştir. Nitekim Süfyân es-Sevrî, Leys b. Ebî Süleym'den, o da
مجاهد، قال: الصابئون قوم بين المجوس واليهود والنصارى، ليس لهم دين. وكذا رواه ابن أبي نجيح، عنه وروي عن عطاء وسعيد بن جبير نحو ذلك.
Mücâhid'den nakletti; o şöyle dedi: Sâbiîler Mecûsîler, Yahudiler ve Hristiyanlar arasında bir topluluktur, belirli bir dinleri yoktur. İbn Ebî Necîh de ondan böyle rivayet etmiştir; Atâ ve Saîd b. Cübeyr'den de buna benzer bir rivayet aktarılmıştır.
وقال أبو العالية والربيع بن أنس، والسدي، وأبو الشعثاء جابر بن زيد، والضحاك [وإسحاق بن راهويه] الصابئون فرقة من أهل الكتاب يقرؤون الزبور.
Ebu'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes, es-Süddî, Ebu'ş-Şa'sâ Câbir b. Zeyd, ed-Dahhâk [ve İshâk b. Râhûye] şöyle demişlerdir: Sâbiîler Ehl-i Kitap'tan bir fırkadır, Zebûr'u okurlar.
[ولهذا قال أبو حنيفة وإسحاق: لا بأس بذبائحهم ومناكحتهم] .
[Bu sebeple Ebû Hanîfe ve İshâk: 'Onların kestiklerinin yenilmesinde ve kadınlarıyla evlenilmesinde bir beis yoktur' demişlerdir] .
وقال هشيم عن مطرف: كنا عند الحكم بن عتيبة فحدثه رجل من أهل البصرة عن الحسن أنه كان يقول في الصابئين: إنهم كالمجوس، فقال الحكم: ألم أخبركم بذلك.
Huşeym, Mutarrif'ten nakletti: el-Hakem b. Uteybe'nin yanındaydık. Basra ehlinden bir adam ona el-Hasan'dan, onun Sâbiîler hakkında: 'Onlar Mecûsîler gibidir' dediğini anlattı. Bunun üzerine el-Hakem: 'Ben size bunu haber vermemiş miydim?' dedi.
وقال عبد الرحمن بن مهدي، عن معاوية بن عبد الكريم: سمعت الحسن ذكر الصابئين، فقال: هم قوم يعبدون الملائكة.
Abdurrahmân b. Mehdî, Muâviye b. Abdilkerîm'den nakletti: el-Hasan'ın Sâbiîleri andığını ve şöyle dediğini işittim: 'Onlar meleklere tapan bir topluluktur.'
[وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن عبد الأعلى، حدثنا المعتمر بن سليمان عن أبيه، عن الحسن قال: أخبر زياد أن الصابئين يصلون إلى القبلة ويصلون الخمس. قال: فأراد أن يضع عنهم الجزية. قال: فخبر بعد أنهم يعبدون الملائكة] .
[İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, bize el-Mu'temir b. Süleymân babasından, o da el-Hasan'dan anlattı; o şöyle dedi: Ziyâd'a Sâbiîlerin kıbleye doğru namaz kıldıkları ve beş vakit namazı kıldıkları haber verildi. Dedi ki: Bunun üzerine onlardan cizyeyi kaldırmak istedi. Dedi ki: Daha sonra onların meleklere taptıkları ona bildirildi] .
وقال أبو جعفر الرازي: بلغني أن الصابئين قوم يعبدون الملائكة، ويقرؤون الزبور، ويصلون إلى القبلة.
Ebû Ca'fer er-Râzî dedi ki: Bana ulaştığına göre Sâbiîler meleklere tapan, Zebûr okuyan ve kıbleye doğru namaz kılan bir topluluktur.
وكذا قال سعيد بن أبي عروبة، عن قتادة.
Saîd b. Ebî Arûbe de Katâde'den böyle nakletmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، أخبرني ابن أبي الزناد، عن أبيه، قال: الصابئون قوم مما يلي العراق، وهم بكوثى، وهم يؤمنون بالنبيين كلهم، ويصومون من كل سنة ثلاثين يوما ويصلون إلى اليمن كل يوم خمس صلوات.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana İbn Ebî'z-Zinâd babasından bildirdi; o şöyle dedi: Sâbiîler Irak cihetinden bir topluluktur, Kûsâ'dadırlar. Bütün peygamberlere inanırlar, her yıl otuz gün oruç tutarlar ve her gün Yemen'e doğru beş vakit namaz kılarlar.
وسئل وهب بن منبه عن الصابئين، فقال: الذي يعرف الله وحده، وليست له شريعة يعمل بها ولم يحدث كفرًا.
Vehb b. Münebbih'e Sâbiîler sorulduğunda şöyle demiştir: 'Yalnızca Allah'ı tanıyan, kendisiyle amel edeceği bir şeriatı bulunmayan ve yeni bir küfür de ortaya çıkarmamış olan kimsedir.'
وقال عبد الله بن وهب: قال عبد الرحمن بن زيد: الصابئون أهل دين من الأديان، كانوا بجزيرة الموصل يقولون: لا إله إلا الله، وليس لهم عمل ولا كتاب ولا نبي إلا قول: لا إله إلا الله، قال: ولم يؤمنوا برسول، فمن أجل ذلك كان المشركون يقولون للنبي ﷺ وأصحابه: هؤلاء الصابئون، يشبهونهم بهم، يعني في قول: لا إله إلا الله.
Abdullah b. Vehb dedi ki: Abdurrahmân b. Zeyd şöyle dedi: Sâbiîler dinlerden bir dinin ehlidir; Musul adasında bulunurlardı, 'Lâ ilâhe illallâh' derlerdi. 'Lâ ilâhe illallâh' sözünden başka ne bir amelleri, ne bir kitapları ne de bir peygamberleri vardı. Dedi ki: Hiçbir peygambere inanmamışlardı. İşte bu yüzden müşrikler, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabına 'Lâ ilâhe illallâh' sözü sebebiyle onları onlara benzeterek 'Şunlar Sâbiîlerdir' derlerdi.
وقال الخليل هم قوم يشبه دينهم دين النصارى، إلا أن قبلتهم نحو مهب الجنوب، يزعمون
el-Halîl şöyle demiştir: Onlar, dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir topluluktur; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği yöne doğrudur. İddia ederler ki
أنهم على دين نوح، ﵇. وحكى القرطبي عن مجاهد والحسن وابن أبي نجيح: أنهم قوم تركب دينهم بين اليهود والمجوس، ولا تؤكل ذبائحهم، قال ابن عباس: ولا تنكح نساؤهم. قال القرطبي: والذي تحصل من مذهبهم فيما ذكره بعض العلماء أنهم موحدون ويعتقدون تأثير النجوم، وأنها فاعلة؛ ولهذا أفتى أبو سعيد الإصطخري بكفرهم للقادر بالله حين سأله عنهم، واختار فخر الدين الرازي أن الصابئين قوم يعبدون الكواكب؛ بمعنى أن الله جعلها قبلة للعبادة والدعاء، أو بمعنى أن الله فوض تدبير أمر هذا العالم إليها، قال: وهذا القول هو المنسوب إلى الكشرانيين الذين جاءهم إبراهيم الخليل، ﵇، رادًا عليهم ومبطلا لقولهم.
Nûh'un -aleyhisselâm- dini üzere olduklarını iddia ederler. el-Kurtubî; Mücâhid, el-Hasan ve İbn Ebî Necîh'ten nakletmiştir ki: Onlar dinleri Yahudilik ile Mecûsîlik arasında karmaşık olan bir topluluktur, kestikleri yenmez. İbn Abbâs: 'Kadınlarıyla da evlenilmez' demiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Bazı alimlerin zikrettiğine göre onların mezhebinden anlaşılan; muvahhid oldukları, yıldızların tesirine ve onların fail olduğuna inandıklarıdır. Bu sebeple Ebû Saîd el-İstahrî, el-Kâdir-Billâh onlara dair sorduğunda onların küfrüne fetva vermiştir. Fahreddîn er-Râzî ise Sâbiîlerin yıldızlara tapan bir kavim olduğu görüşünü tercih etmiştir; yani Allah'ın onları ibadet ve dua için kıble kıldığı yahut bu alemin idaresini onlara havale ettiği anlamında. Dedi ki: Bu görüş, İbrâhim el-Halîl'in -aleyhisselâm- kendilerine karşı çıkıp sözlerini iptal etmek üzere geldiği Keşrânîlere (Keldânîlere) nispet edilen görüştür.
وأظهر الأقوال، والله أعلم، قول مجاهد ومتابعيه، ووهب بن منبه: أنهم قوم ليسوا على دين اليهود ولا النصارى ولا المجوس ولا المشركين، وإنما هم قوم باقون على فطرتهم ولا دين مقرر لهم يتبعونه ويقتفونه؛ ولهذا كان المشركون ينبزون من أسلم بالصابئي، أي: أنه قد خرج عن سائر أديان أهل الأرض إذ ذاك.
Görüşlerin en açığı -doğrusunu en iyi Allah bilir- Mücâhid ve ona tabi olanlar ile Vehb b. Münebbih'in şu görüşüdür: Onlar ne Yahudilerin ne Hristiyanların ne Mecûsîlerin ne de müşriklerin dini üzere olan bir kavimdir; aksine onlar fıtratları üzere kalan, uyup izini sürecekleri belirlenmiş bir dinleri olmayan bir topluluktur. Bu yüzden müşrikler Müslüman olan kimseye, o dönemde yeryüzü halkının diğer bütün dinlerinden çıktığı için 'Sâbiî' lakabını takarlardı.
وقال بعض العلماء: الصابئون الذين لم تبلغهم دعوة نبي، والله أعلم.
Bazı ilim ehli de şöyle demiştir: Sâbiîler, kendilerine bir peygamberin daveti ulaşmamış olan kimselerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٤)}
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٤)} “Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve içindekini hatırda tutun ki sakınasınız.' Bundan sonra yine yüz çevirdiniz. Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı, elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.”
يقول تعالى مذكرًا بني إسرائيل ما أخذ عليهم من العهود والمواثيق بالإيمان به وحده لا شريك له واتباع رسله، وأخبر تعالى أنه لما أخذ عليهم الميثاق رفع الجبل على رؤوسهم ليقروا بما عوهدوا عليه، ويأخذوه بقوة وحزم وهمة وامتثال كما قال تعالى: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} [الأعراف: ١٧١] فالطور هو الجبل، كما فسره بآية الأعراف، ونص على ذلك ابن عباس، ومجاهد، وعطاء وعكرمة والحسن والضحاك والربيع بن أنس، وغير واحد، وهذا ظاهر .
Yüce Allah İsrâiloğullarına, yalnızca Kendisine ortak koşmaksızın iman etmeleri ve elçilerine uymaları hususunda onlardan alınan ahit ve misakları hatırlatmaktadır. Yüce Allah, onlardan misak aldığında, taahhüt ettikleri şeyi ikrar etmeleri ve onu kuvvetle, azimle, gayretle ve itaatle tutmaları için dağı başlarının üzerine kaldırdığını haber vermiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} [el-A'râf: ١٧١] “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üzerlerine çekip kaldırmıştık da onlar onun tepelerine düşeceğini sanmışlardı: 'Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve içindekini hatırda tutun ki sakınasınız!'” Tûr dağdır; nitekim A'râf ayetiyle de tefsir edilmiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, Atâ, İkrime, el-Hasan, ed-Dahhâk, er-Rebî' b. Enes ve pek çok kişi bunu açıkça belirtmiştir; açık olan da budur .
وفي رواية عن ابن عباس: الطور ما أنبت من الجبال، وما لم ينبت فليس بطور.
İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise: Tûr, dağlardan bitki bitirenidir; bitki bitirmeyen dağ ise Tûr değildir.
وفي حديث الفتون: عن ابن عباس: أنهم لما امتنعوا عن الطاعة رفع عليهم الجبل ليسمعوا [فسجدوا] .
Fitne Hadisi'nde İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Onlar itaatten kaçındıklarında, [sözü] dinlesinler diye dağ üzerlerine kaldırıldı [bunun üzerine secdeye kapandılar] .
وقال السدي: فلما أبوا أن يسجدوا أمر الله الجبل أن يقع عليهم، فنظروا إليه وقد غشيهم،
es-Süddî şöyle demiştir: Onlar secde etmekten kaçındıklarında, Allah dağa üzerlerine düşmesini emretti; onlar da [dağ] kendilerini bürüyüp kaplamış haldeyken ona baktılar,
فسقطوا سجدًا [فسجدوا] على شق، ونظروا بالشق الآخر، فرحمهم الله فكشفه عنهم، فقالوا والله ما سجدة أحب إلى الله من سجدة كشف بها العذاب عنهم، فهم يسجدون كذلك، وذلك قوله تعالى: (وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ).
secdeye kapandılar. Bir yanları üzerine [secde ettiler] , diğer yanlarıyla da [dağa] bakıyorlardı. Bunun üzerine Allah onlara merhamet edip dağı üzerlerinden kaldırdı. Onlar: 'Vallahi, Allah katında, kendisiyle üzerlerinden azabın kaldırıldığı secdeden daha sevimli bir secde yoktur' dediler; bu yüzden onlar böyle secde ederler. Yüce Allah'ın şu sözü işte budur: (وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ).
وقال الحسن في قوله: (خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ) يعني التوراة.
el-Hasan: (خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ) sözü hakkında: Yani Tevrat'ı, demiştir.
وقال أبو العالية، والربيع بن أنس: (بِقُوَّةٍ) أي بطاعة. وقال مجاهد: بقوة: بعمل بما فيه. وقال قتادة (خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ) القوة: الجد وإلا قذفته عليكم.
Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' b. Enes: (بِقُوَّةٍ) yani itaatle, demişlerdir. Mücâhid: Kuvvetle, yani içindekilerle amel ederek, demiştir. Katâde: (خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ) ifadesi hakkında: Kuvvet ciddiyettir, aksi takdirde onu üzerinize fırlatırım , demiştir.
قال: فأقروا بذلك: أنهم يأخذون ما أوتوا بقوة. ومعنى قوله: وإلا قذفته عليكم، أي أسقطه عليكم، يعني الجبل.
Dedi ki: Bunun üzerine kendilerine verileni kuvvetle tutacaklarını ikrar ettiler. 'Aksi takdirde onu üzerinize fırlatırım' sözünün anlamı; yani üzerinize düşürürüm, yani dağı, demektir.
وقال أبو العالية والربيع: (وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ) يقول: اقرؤوا ما في التوراة واعملوا به.
Ebu'l-Âliye ve er-Rebî': (وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ) sözü hakkında şöyle demişlerdir: Tevrat'ta olanları okuyun ve onunla amel edin, buyurmaktadır.
وقوله تعالى: (ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ) يقول تعالى: ثم بعد هذا الميثاق المؤكد العظيم توليتم عنه وانثنيتم ونقضتموه (فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ) أي: توبته عليكم وإرساله النبيين والمرسلين إليكم (لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ) بنقضكم ذلك الميثاق في الدنيا والآخرة.
Yüce Allah'ın: (ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ) sözü hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra bu pek pekiştirilmiş büyük misaktan sonra ondan yüz çevirdiniz, geri döndünüz ve onu bozdunuz. (فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ) yani sizin tövbenizi kabul etmesi ve size peygamberler ile elçiler göndermesi olmasaydı; (لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ) dünyada ve ahirette o misakı bozmanız sebebiyle elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.
{وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)}
{وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)} “Andolsun, içinizden cumartesi yasağını çiğneyenleri elbette bildiniz; bu yüzden onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. Biz bunu, o devirde bulunanlar ve sonradan gelecek olanlar için ibret verici bir ceza, sakınanlar için de bir öğüt kıldık.”
يقول تعالى: (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ) يا معشر اليهود، ما حل من البأس بأهل القرية التي عصت أمر الله وخالفوا عهده وميثاقه فيما أخذه عليهم من تعظيم السبت والقيام بأمره، إذ كان مشروعًا لهم، فتحيلوا على اصطياد الحيتان في يوم السبت، بما وضعوا لها من الشصوص والحبائل والبرك قبل يوم السبت، فلما جاءت يوم السبت على عادتها في الكثرة نشبت بتلك الحبائل والحيل، فلم تخلص منها يومها ذلك، فلما كان الليل أخذوها بعد انقضاء السبت. فلما فعلوا ذلك مسخهم الله إلى صورة القردة، وهي أشبه شيء بالأناسي في الشكل الظاهر وليست بإنسان حقيقة. فكذلك أعمال هؤلاء وحيلهم لما كانت مشابهة للحق في الظاهر ومخالفة له في الباطن، كان جزاؤهم من جنس عملهم. وهذه القصة مبسوطة في سورة الأعراف، حيث يقول تعالى: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} [الأعراف: ١٦٣] القصة بكمالها.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ) Ey Yahudi topluluğu! Allah'ın emrine isyan eden, cumartesi gününü yüceltmek ve onun gereğini yerine getirmek kendilerine meşru kılındığında Allah'ın onlardan aldığı ahit ve misakına muhalefet eden o kasaba halkının başına gelen azabı elbette bildiniz. Onlar, cumartesi gününden önce balıklar için oltalar, ağlar ve havuzlar hazırlayarak cumartesi günü balık avlamak için hileye başvurdular. Balıklar âdetleri üzere cumartesi günü bolca geldiklerinde bu ağlara ve tuzaklara takıldılar ve o gün oradan kurtulamadılar. Gece olunca [ise] cumartesi bittikten sonra onları aldılar. Onlar bunu yapınca, Allah onları maymunlar suretine dönüştürdü. Maymun ise dış görünüş bakımından insanlara en çok benzeyen, fakat hakikatte insan olmayan bir varlıktır. Tıpkı bunun gibi, onların amelleri ve hileleri de zahirde hakka benzer görünüp batında ona aykırı olduğu için, cezaları da amellerinin cinsinden oldu. Bu kıssa el-A‘râf Suresi'nde Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu yerde etraflıca anlatılmıştır: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} [el-A‘râf: 163] “Onlara deniz kıyısındaki o kasabanın durumunu sor; hani onlar cumartesi yasağını çiğniyorlardı. Çünkü cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları su yüzüne çıkarak akın akın onlara geliyor, tatil yapmadıkları gün ise gelmiyordu. Yoldan çıkmaları sebebiyle biz onları işte böyle sınıyorduk.” Kıssanın tamamı [oradadır].
وقال السدي: أهل هذه القرية هم أهل "أيلة". وكذا قال قتادة، وسنورد أقوال المفسرين هناك مبسوطة إن شاء الله وبه الثقة .
es-Süddî dedi ki: Bu kasabanın halkı 'Eyle' halkıdır. Katâde de böyle demiştir. İnşallah müfessirlerin görüşlerini orada etraflıca zikredeceğiz; güvenilecek olan yalnız O'dur .
وقوله: (كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو حذيفة، حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: (فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) قال: مسخت قلوبهم، ولم يمسخوا قردة، وإنما هو مثل ضربه الله {كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا} [الجمعة: ٥].
Yüce Allah'ın: (كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) sözü hakkında İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Huzeyfe anlattı, bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: (فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) ayeti hakkında dedi ki: Kalpleri mesh edildi, maymunlara dönüştürülmediler; bu ancak Allah'ın: {كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا} [el-Cuma: ٥] “Kitaplar taşıyan merkebin misali gibidir” buyruğunda olduğu gibi vurduğu bir meseldir.
ورواه ابن جرير، عن المثنى، عن أبي حذيفة. وعن محمد بن عمرو الباهلي، عن أبي عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، به.
Bunu İbn Cerîr, el-Müsennâ'dan, o Ebû Huzeyfe'den; ayrıca Muhammed b. Amr el-Bâhilî'den, o Ebû Âsım'dan, o Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynı şekilde rivayet etmiştir.
وهذا سند جيد عن مجاهد، وقول غريب خلاف الظاهر من السياق في هذا المقام وفي غيره، قال الله تعالى: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} الآية [المائدة: ٦٠].
Bu, Mücâhid'den gelen ceyyid bir senettir; ancak bu makamda ve diğer yerlerdeki bağlamın zahirine muhalif, garip bir görüştür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} [el-Mâide: ٦٠] “De ki: 'Allah katında ceza olarak bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir...'” ayeti.
وقال العوفي في تفسيره عن ابن عباس: (فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) فجعل [الله] منهم القردة والخنازير. فزعم أن شباب القوم صاروا قردة والمشيخة صاروا خنازير.
el-Avfî tefsirinde İbn Abbâs'tan nakletti: (فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) hakkında: [Allah] onlardan maymunlar ve domuzlar kıldı. Şöyle iddia etti ki: Topluluğun gençleri maymun, yaşlıları ise domuz oldu.
وقال شيبان النحوي، عن قتادة: (فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) فصار القوم قرودًا تعاوى لها أذناب بعد ما كانوا رجالا ونساء.
Şeybân en-Nahvî, Katâde'den nakletti: (فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) ayeti hakkında: Topluluk, erkekler ve kadınlar iken daha sonra kuyrukları olan, uluyan maymunlar haline geldiler, dedi.
وقال عطاء الخراساني: نودوا: يا أهل القرية، (كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) فجعل الذين نهوهم يدخلون عليهم فيقولون: يا فلان، ألم ننهكم؟ فيقولون برؤوسهم، أي بلى.
Atâ el-Horasânî dedi ki: Onlara, “Ey kasaba halkı, (كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) [Aşağılık maymunlar olun]!” diye seslenildi. Onları [kötülükten] nehyedenler yanlarına girip: “Ey falan! Biz sizi yasaklamamış mıydık?” demeye başladılar. Onlar da başlarıyla 'evet' [anlamında] işaret ediyorlardı.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين حدثنا عبد الله بن محمد بن ربيعة بالمصيصة، حدثنا محمد بن مسلم -يعني الطائفي-عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، عن ابن عباس، قال: إنما كان الذين اعتدوا في السبت فجعلوا قردة فُوَاقا ثم هلكوا. ما كان للمسخ نسل .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Massîsa'da Abdullah b. Muhammed b. Rebîa anlattı, bize Muhammed b. Müslim -yani et-Tâifî- İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Cumartesi günü haddi aşanlar sadece bir müddet maymun kılındılar, sonra da helak oldular. Mesh edilenin nesli olmaz.
وقال الضحاك، عن ابن عباس: فمسخهم الله قردة بمعصيتهم، يقول: إذ لا يحيون في الأرض إلا ثلاثة أيام، قال: ولم يعش مسخ قط فوق ثلاثة أيام، ولم يأكل ولم يشرب ولم ينسل. وقد خلق الله القردة والخنازير وسائر الخلق في الستة أيام التي ذكرها الله في كتابه، فمسخ [الله] هؤلاء القوم في صورة القردة، وكذلك يفعل بمن يشاء كما يشاء. ويحوله كما يشاء.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: Allah isyanları sebebiyle onları maymuna dönüştürdü. Şöyle der: Zira yeryüzünde ancak üç gün yaşarlar. [Dahhâk] dedi ki: Mesh edilen hiçbir kimse üç günden fazla yaşamamış, yememiş, içmemiş ve nesil vermemiştir. Allah maymunları, domuzları ve diğer yaratıkları Kitabı'nda zikrettiği altı günde yaratmıştır. [Allah] bu topluluğu maymun suretine dönüştürmüştür. O, dilediği kimseye dilediği şekilde böyle yapar ve onu dilediği gibi dönüştürür.
وقال أبو جعفر الرازي عن الربيع، عن أبي العالية في قوله: (كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) قال: يعني
Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den nakletti; O'nun: { كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “Aşağılık maymunlar olun!” kavli hakkında şöyle dedi: Yani
أذلة صاغرين. وروي عن مجاهد، وقتادة والربيع، وأبي مالك، نحوه.
Hor ve hakir olanlar, demektir. Mücâhid, Katâde, er-Rebî' ve Ebû Mâlik'ten de bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقال محمد بن إسحاق، عن داود بن الحصين، عن عكرمة، قال: قال ابن عباس: إن الله إنما افترض على بني إسرائيل اليوم الذي افترض عليكم في عيدكم -يوم الجمعة-فخالفوا إلى السبت فعظموه، وتركوا ما أمروا به. فلما أبوا إلا لزوم السبت ابتلاهم الله فيه، فحرم عليهم ما أحل لهم في غيره. وكانوا في قرية بين أيلة والطور، يقال لها: "مدين"؛ فحرم الله عليهم في السبت الحيتان: صيدها وأكلها. وكانوا إذا كان يوم السبت أقبلت إليهم شرعًا إلى ساحل بحرهم، حتى إذا ذهب السبت ذهبن، فلم يروا حوتًا صغيرًا ولا كبيرًا. حتى إذا كان يوم السبت أتين شرعًا، حتى إذا ذهب السبت ذهبن، فكانوا كذلك، حتى إذا طال عليهم الأمد وقرموا إلى الحيتان، عمد رجل منهم فأخذ حوتًا سرًا يوم السبت، فخزمه بخيط، ثم أرسله في الماء، وأوتد له وتدًا في الساحل فأوثقه، ثم تركه. حتى إذا كان الغد جاء فأخذه، أي: إني لم آخذه في يوم السبت ثم انطلق به فأكله. حتى إذا كان يوم السبت الآخر، عاد لمثل ذلك، ووجد الناس ريح الحيتان، فقال أهل القرية: والله لقد وجدنا ريح الحيتان، ثم عثروا على صنيع ذلك الرجل. قال: ففعلوا كما فعل، وصنعوا سرًا زمانًا طويلا لم يعجل الله عليهم العقوبة حتى صادوها علانية وباعوها في بالأسواق . فقالت طائفة منهم من أهل البقية: ويحكم، اتقوا الله. ونهوهم عما يصنعون. فقالت طائفة أخرى لم تأكل الحيتان، ولم تنه القوم عما صنعوا: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ} لسخطنا أعمالهم {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} [الأعراف: ١٦٤].
Muhammed b. İshâk, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Allah İsrailoğullarına ancak sizin bayramınızda farz kıldığı günü -cuma gününü- farz kılmıştı; fakat onlar buna muhalefet edip cumartesi gününe yöneldiler, onu yücelttiler ve kendilerine emredileni terk ettiler. Cumartesiyi tutmaktan başka bir şeyi kabul etmeyince Allah da onları onda imtihan etti ve diğer günlerde kendilerine helal kıldığı şeyleri o günde haram kıldı. Onlar Eyle ile Tûr arasında 'Medyen' denilen bir kasabada idiler. Allah cumartesi günü onlara balıkları avlamayı ve yemeyi haram kıldı. Cumartesi günü olduğunda [balıklar] akın akın denizlerinin sahiline gelirlerdi; cumartesi geçip gidince onlar da giderler, küçük büyük hiçbir balık göremezlerdi. Cumartesi olunca yine akın akın gelirler, cumartesi geçince giderlerdi. Uzun bir süre böyle devam ettiler; nihayet süre uzayıp da balığa karşı aşırı bir iştah duyunca içlerinden bir adam cumartesi günü gizlice bir balık yakalamaya kalkıştı, onu bir iple bağladı, sonra suya saldı ve sahile bir kazık çakıp balığı bağladı, sonra da bıraktı. Ertesi gün olunca gelip onu aldı; yani “Ben onu cumartesi günü almadım” diyordu. Sonra onu götürüp yedi. Diğer cumartesi günü olunca yine aynısını yaptı. İnsanlar balık kokusunu duyunca kasaba halkı: “Vallahi biz balık kokusu alıyoruz” dediler; sonra o adamın yaptığını fark ettiler. Dedi ki: Onlar da adamın yaptığı gibi yaptılar ve uzun bir zaman bunu gizlice yaptılar . Allah onlar için cezayı çarçabuk vermedi ; nihayet balıkları açıktan avladılar ve çarşılarda sattılar. İçlerinden geriye kalan salihlerden bir grup: “Yazıklar olsun size, Allah'tan korkun!” dedi ve onları yaptıklarından nehyettiler. Balık yemeyen ve o topluluğu yaptıklarından nehyetmeyen diğer bir grup ise şöyle dedi: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ} [el-A'râf: 164] “Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz? Dediler ki: 'Rabbinize bir mazeret olsun diye” -yaptıklarına olan öfkemiz sebebiyle- {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} [el-A'râf: 164] “ve belki de sakınırlar.'”
قال ابن عباس: فبينما هم على ذلك أصبحت تلك البقية في أنديتهم ومساجدهم وفقدوا الناس فلا يرونهم قال: فقال بعضهم لبعض: إن للناس لشأنًا! فانظروا ما هو. فذهبوا ينظرون في دورهم، فوجدوها مغلقة عليهم، قد دخلوها ليلا فغلقوها على أنفسهم، كما يغلق الناس على أنفسهم فأصبحوا فيها قردة، وإنهم ليعرفون الرجل بعينه وإنه لقرد، والمرأة بعينها وإنها لقردة، والصبي بعينه وإنه لقرد. قال: يقول ابن عباس: فلولا ما ذكر الله أنه أنجى الذين نهوا عن السوء لقلنا أهلك الجميع منهم، قال: وهي القرية التي قال الله جل ثناؤه لمحمد ﷺ: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} الآية [الأعراف: ١٦٣]. وروى الضحاك عن ابن عباس نحوًا من هذا.
İbn Abbâs dedi ki: Onlar bu halde iken, o geride kalan [salih] topluluk sabahleyin meclislerine ve mescitlerine gittiler ve insanları göremeyip onları kaybettiler. Dedi ki: Birbirlerine, “Bu insanlara bir şey oldu! Bakın bakalım ne olmuş” dediler. Gidip evlerine baktılar ve evlerin üzerlerine kilitlenmiş olduğunu gördüler; geceleyin evlerine girip insanların kendilerini kilitlediği gibi üzerlerine kilitlemişlerdi, derken içlerinde maymun olarak sabahlamışlardı. Onlar falan adamı bizzat tanıyorlardı ki o bir maymundu, falan kadını tanıyorlardı ki o bir dişi maymundu, falan çocuğu tanıyorlardı ki o bir maymundu. Dedi ki: İbn Abbâs şöyle der: Eğer Allah'ın, kötülükten nehyedenleri kurtardığını zikretmesi olmasaydı, onların hepsinin helak olduğunu söylerdik . Dedi ki: Bu, şanı yüce olan Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurduğu kasabadır: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} [el-A'râf: 163] “Onlara deniz kıyısında bulunan o kasabayı sor...” ayeti. Dahhâk da İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayette bulunmuştur.
قال السدي في قوله تعالى: (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) قال: فهم أهل "أيلة"، وهي القرية التي كانت حاضرة البحر، فكانت الحيتان إذا كان يوم السبت -وقد حرم الله على اليهود أن يعملوا في السبت شيئًا-لم يبق في البحر حوت إلا خرج،
es-Süddî, Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Şüphesiz siz, içinizden cumartesi yasağını çiğneyenleri bilmişsinizdir. Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik” buyruğu hakkında dedi ki: Onlar Eyle halkıdır; orası deniz kıyısında bulunan kasabadır. Cumartesi günü olduğunda -ki Allah Yahudilere cumartesi günü herhangi bir iş yapmalarını haram kılmıştı- denizde [yüzeye] çıkmayan hiçbir balık kalmazdı,
حتى يخرجن خراطيمهن من الماء، فإذا كان يوم الأحد لزمن مقل البحر، فلم ير منهن شيء حتى يكون يوم السبت، فذلك قوله تعالى: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ [كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ] } [الأعراف: ١٦٣]. فاشتهى بعضهم السمك، فجعل الرجل يحفر الحفيرة، ويجعل لها نهرًا إلى البحر، فإذا كان يوم السبت فتح النهر فأقبل الموج بالحيتان يضربها حتى يلقيها في الحفيرة، فيريد الحوت أن يخرج، فلا يطيق من أجل قلة ماء النهر، فيمكث فإذا كان يوم الأحد جاء فأخذه، فجعل الرجل يشوي السمك فيجد جاره ريحه فيسأله فيخبره، فيصنع مثل ما صنع جاره، حتى فشا فيهم أكل السمك، فقال لهم علماؤهم: ويحكم! إنما تصطادون يوم السبت، وهو لا يحل لكم، فقالوا: إنما صدناه يوم الأحد حين أخذناه. فقال العلماء لا ولكنكم صدتموه يوم فتحكم الماء فدخل، قال: وغلبوا أن ينتهوا. فقال بعض الذين نهوهم لبعض: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} يقول: لم تعظوهم، وقد وعظتموهم فلم يطيعوكم؟ فقال بعضهم: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} [الأعراف: ١٦٤] فلما أبوا قال المسلمون: والله لا نساكنكم في قرية واحدة. فقسموا القرية بجدار، ففتح المسلمون بابًا والمعتدون في السبت بابًا، ولعنهم داود، ﵇، فجعل المسلمون يخرجون من بابهم، والكفار من بابهم، فخرج المسلمون ذات يوم، ولم يفتح الكفار بابهم، فلما أبطأوا عليهم تسور المسلمون عليهم الحائط، فإذا هم قردة يثب بعضهم على بعض، ففتحوا عنهم، فذهبوا في الأرض، فذلك قول الله تعالى: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} [الأعراف: ١٦٦] وذلك حين يقول: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} [المائدة: ٧٨]. فهم القردة.
Hatta burunlarını sudan dışarı çıkarırlardı. Pazar günü olduğunda ise denizin derinliklerine çekilirler, cumartesi gününe kadar onlardan hiçbir şey görülmezdi . İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ [كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ] } [el-A'râf: 163] “Onlara deniz kıyısında bulunan o kasabayı sor; hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı. Çünkü cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın onlara geliyor, cumartesi tatili yapmadıkları gün ise gelmiyorlardı. [Yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle sınıyorduk.]” İçlerinden bazılarının canı balık istedi. Bir adam bir çukur kazmaya ve oradan denize bir kanal açmaya başladı. Cumartesi günü olunca kanalı açıyor, dalgalar balıkları sürükleyip çukura atıyordu; balık çıkmak istiyor fakat kanalın suyunun azlığından dolayı buna güç yetiremeyip orada kalıyordu. Pazar günü olunca gelip onu alıyordu. Adam balığı kızartmaya başladı; komşusu onun kokusunu alıp ona sordu, o da haber verdi; derken komşusu da onun yaptığı gibi yaptı; nihayet aralarında balık yemek yaygınlaştı. Âlimleri onlara: “Yazıklar olsun size! Siz ancak cumartesi günü avlanıyorsunuz, bu ise size helal değildir” dediler. Onlar da: “Biz onu ancak pazar günü, aldığımız vakit avladık” dediler. Âlimler: “Hayır, bilakis siz suyu açıp balığın girdiği gün onu avladınız” dediler. Dedi ki: Vazgeçmemekte direndiler. Onları nehyedenlerin bir kısmı diğer bir kısmına: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} [el-A'râf: 164] “Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” dedi. Yani: Kendilerine vaaz ettiğiniz halde size itaat etmediklerine göre onlara niçin öğüt veriyorsunuz? Bazıları da: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} [el-A'râf: 164] “Rabbinize bir mazeret olsun diye ve belki de sakınırlar” dediler. Kabul etmeyip direnince Müslümanlar: “Vallahi sizinle aynı kasabada oturmayız” dediler ve kasabayı bir duvarla böldüler. Müslümanlar bir kapı açtı, cumartesi günü haddi aşanlar da bir kapı açtı. Dâvûd aleyhisselâm onlara lanet etti. Müslümanlar kendi kapılarından, kâfirler de kendi kapılarından çıkıyorlardı. Bir gün Müslümanlar çıktı, kâfirler ise kapılarını açmadılar. Gecikince Müslümanlar duvarın üzerinden onların tarafına tırmandılar; bir de baktılar ki onlar birbirlerinin üzerine sıçrayan maymunlar olmuşlar. Onların kapısını açtılar, onlar da yeryüzüne dağılıp gittiler. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} [el-A'râf: 166] “Yasaklandıkları şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” Bu, O'nun şöyle buyurduğu andır: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} [el-Mâide: 78] “İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlendiler.” İşte onlar o maymunlardır.
قلت: والغرض من هذا السياق عن هؤلاء الأئمة بيان خلاف ما ذهب إليه مجاهد، ﵀، من أن مسخهم إنما كان معنويًا لا صوريًا بل الصحيح أنه معنوي صوري، والله أعلم.
Derim ki: Bu imamlardan gelen bu aktarımın gayesi, Mücâhid'in rahimehullâh onların mesh edilmesinin suret olarak değil sadece manevi olduğu yönündeki görüşüne muhalefeti açıklamaktır. Doğru olan ise bunun hem manevi hem de sureti kapsadığıdır; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله تعالى: (فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) قال بعضهم: الضمير في (فَجَعَلْنَاهَا) عائد على القردة، وقيل: على الحيتان، وقيل: على العقوبة، وقيل: على القرية؛ حكاها ابن جرير.
Yüce Allah'ın: (فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) sözü hakkında bazısı dedi ki: (فَجَعَلْنَاهَا) ifadesindeki zamir maymunlara racidir. Balıklara racidir de denilmiştir; cezaya racidir de denilmiştir; kasabaya racidir de denilmiştir; bunları İbn Cerîr aktarmıştır.
والصحيح أن الضمير عائد على القرية، أي: فجعل الله هذه القرية، والمراد أهلها بسبب اعتدائهم في سبتهم (نَكَالا) أي: عاقبناهم عقوبة، فجعلناها. عبرة، كما قال الله عن فرعون: {فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الآخِرَةِ وَالأُولَى} [النازعات: ٢٥].
Doğru olan ise zamirin kasabaya raci olduğudur. Yani: Cumartesi gününde haddi aşmaları sebebiyle Allah bu kasabayı -ki kastedilen onun halkıdır- (نَكَالا) [bir ibret cezası] kıldı; yani onları öyle bir cezalandırdık ve onu bir ibret yaptık. Nitekim Allah Teâlâ Firavun hakkında şöyle buyurmuştur: {فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الآخِرَةِ وَالأُولَى} [en-Nâziât: 25] “Bunun üzerine Allah onu âhiret ve dünya azabıyla yakalayıverdi.”
وقوله: (لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا) أي من القرى. قال ابن عباس: يعني جعلناها بما أحللنا بها من العقوبة عبرة لما حولها من القرى. كما قال تعالى: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الأحقاف: ٢٧]، ومنه قوله تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} الآية [الرعد: ٤١]، على أحد الأقوال، فالمراد: لما بين يديها وما خلفها في المكان، كما قال محمد بن إسحاق، عن داود بن الحصين، عن عكرمة، عن ابن عباس: لما بين يديها من القرى وما خلفها من القرى. وكذا قال سعيد بن جبير (لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا) [قال] من بحضرتها من الناس يومئذ.
Yüce Allah'ın: (لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا) sözü, yani kasabalardan [önünde ve arkasında olanlara] demektir. İbn Abbâs dedi ki: Yani başlarına indirdiğimiz ceza ile onu çevresindeki kasabalara bir ibret kıldık. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [el-Ahkâf: 27] “Andolsun, çevrenizdeki kasabaları helak ettik ve dönsünler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.” Görüşlerden birine göre Yüce Allah'ın şu ayeti de bu kabildendir: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} [er-Ra'd: 41] “Görmediler mi ki biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” ayeti. Kastedilen: Mekân bakımından önünde ve arkasında olanlaradır; nitekim Muhammed b. İshâk, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Önündeki kasabalara ve arkasındaki kasabalara demektir. Saîd b. Cübeyr de: (لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا) hakkında şöyle demiştir: [Dedi ki] O gün onun yakınında bulunan insanlara demektir.
وروي عن إسماعيل بن أبي خالد، وقتادة، وعطية العوفي: (فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْها [وَمَا خَلْفَهَا]) قال: ما [كان] قبلها من الماضين في شأن السبت.
İsmâil b. Ebî Hâlid, Katâde ve Atıyye el-Avfî'den şöyle rivayet edilmiştir: (فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْها [وَمَا خَلْفَهَا]) hakkında: Cumartesi konusunda ondan önce geçmiş olanlara, dedi.
وقال أبو العالية والربيع وعطية: (وَمَا خَلْفَهَا) لما بقي بعدهم من الناس من بني إسرائيل أن يعملوا مثل عملهم.
Ebu'l-Âliye, er-Rebî' ve Atıyye: (وَمَا خَلْفَهَا) hakkında: Onlardan sonra kalan İsrailoğullarının da onların yaptığı gibi yapmaması için, dediler.
وكان هؤلاء يقولون: المراد بما بين يديها وما خلفها في الزمان.
Bunlar şöyle diyorlardı: Kastedilen, zaman bakımından önünde ve arkasında olanlardır.
وهذا مستقيم بالنسبة إلى من يأتي بعدهم من الناس أن يكون أهل تلك القرية عبرة لهم، وأما بالنسبة إلى من سلف قبلهم من الناس فكيف يصح هذا الكلام أن تفسر الآية به وهو أن يكون عبرة لمن سبقهم؟ هذا لعل أحدًا من الناس لا يقوله بعد تصوره، فتعين أن المراد بما بين يديها وما خلفها في المكان، وهو ما حولها من القرى؛ كما قاله ابن عباس وسعيد بن جبير، والله أعلم.
Bu [açıklama], o kasaba halkının kendilerinden sonra gelecek insanlar için ibret olması bakımından tutarlıdır; ancak kendilerinden önce gelip geçmiş olan insanlar açısından ayetin 'onlardan öncekiler için bir ibret olması' şeklinde tefsir edilmesi nasıl sahih olabilir? Bunu herhalde kavradıktan sonra hiçbir kimse söylemez. Dolayısıyla kastedilenin -İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'in dediği gibi- mekân bakımından önünde ve arkasında olanlar, yani etrafındaki kasabalar olduğu sabit olur; en doğrusunu Allah bilir.
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع عن أبي العالية: (فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا) أي: عقوبة لما خلا من ذنوبهم.
Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den: (فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا) sözü hakkında: Yani geçmiş günahlarına bir ceza [kıldık], dediğini nakletti.
وقال ابن أبي حاتم وروي عن عكرمة، ومجاهد، والسدي، والحسن، وقتادة، والربيع بن أنس، نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: İkrime, Mücâhid, es-Süddî, el-Hasan, Katâde ve er-Rebî' b. Enes'ten de bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وحكى القرطبي، عن ابن عباس والسدي، والفراء، وابن عطية (لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا) بين ذنوب القوم (وَمَا خَلْفَهَا) لمن يعمل بعدها مثل تلك الذنوب، وحكى فخر الدين ثلاثة أقوال:
Kurtubî, İbn Abbâs, es-Süddî, Ferrâ ve İbn Atıyye'den nakletti: (لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا) topluluğun günahlarına, (وَمَا خَلْفَهَا) ise onlardan sonra o günahların benzerini işleyecek olanlara [ceza kıldık, demektir]. Fahreddin [er-Râzî] ise üç görüş zikretmiştir:
أحدها: أن المراد بما بين يديها وما خلفها: من تقدمها من القرى، بما عندهم من العلم بخبرها، بالكتب المتقدمة ومن بعدها.
Birincisi: Önündekiler ve arkasındakilerden kastedilen, önceki kitaplarda onların haberine dair bilgi bulunması sebebiyle onlardan önceki ve onlardan sonraki kasabalardır.
الثاني: المراد بذلك من بحضرتها من القرى والأمم.
İkincisi: Bununla kastedilen, onların civarındaki kasabalar ve topluluklardır.
والثالث: أنه جعلها تعالى عقوبة لجميع ما ارتكبوه من قبل هذا الفعل وما بعده، قال: وهذا قول الحسن. قلت: وأرجح الأقوال أن المراد بما بين يديها وما خلفها: من بحضرتها من القرى التي يبلغهم خبرها، وما حل بها، كما قال: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الأحقاف: ٢٧] وقال تعالى: {وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} [الرعد: ٣١]، وقال {أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} [الأنبياء: ٤٤]، فجعلهم عبرة ونكالا لمن في زمانهم، وعبرة لمن يأتي بعدهم بالخبر المتواتر عنهم، ولهذا قال: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ)
Üçüncüsü: Yüce Allah onu, bu fiilden önce ve sonra işledikleri her şeye bir ceza kılmıştır; [Fahreddin] dedi ki: Bu, el-Hasan'ın görüşüdür. Derim ki: Görüşlerin en tercihe şayan olanı, önündekiler ve arkasındakilerden kastedilenin; haberleri ve başlarına gelenler kendilerine ulaşan çevredeki kasabalar olduğudur. Nitekim O şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [el-Ahkâf: 27] “Andolsun, çevrenizdeki kasabaları helak ettik ve dönsünler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.” Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} [er-Ra'd: 31] “Yaptıkları işler sebebiyle inkâr edenlerin başlarına ansızın büyük bir bela gelmeye veya yurtlarının yakınına inmeye devam edecektir” ve şöyle buyurmuştur: {أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} [el-Enbiyâ: 44] “Görmüyorlar mı ki biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” Böylece onları kendi zamanlarındakiler için bir ibret ve ceza, kendilerinden sonra mütevatir haberle gelecek olanlar için de bir ibret kılmıştır. Bu sebeple: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) buyurmuştur.
وقوله تعالى: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) قال محمد بن إسحاق، عن داود بن الحصين، عن عكرمة، عن ابن عباس: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) الذين من بعدهم إلى يوم القيامة.
Yüce Allah'ın: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) sözü hakkında Muhammed b. İshâk, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) Kıyamet gününe kadar onlardan sonra gelecek olan [takva sahipleri] içindir.
وقال الحسن وقتادة: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) بعدهم، فيتقون نقمة الله، ويحذرونها.
el-Hasan ve Katâde dediler ki: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) kendilerinden sonrakiler içindir; böylece Allah'ın intikamından sakınır ve ondan çekinirler.
وقال السدي، وعطية العوفي: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) قال: أمة محمد ﷺ.
es-Süddî ve Atıyye el-Avfî: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) hakkında: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir, dediler.
قلت: المراد بالموعظة هاهنا الزاجر، أي: جعلنا ما أحللنا بهؤلاء من البأس والنكال في مقابلة ما ارتكبوه من محارم الله، وما تحيلوا به من الحيل، فليحذر المتقون صنيعهم لئلا يصيبهم ما أصابهم، كما قال الإمام أبو عبد الله بن بطة: حدثنا أحمد بن محمد بن مسلم، حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح الزعفراني، حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا محمد بن عمرو [عن أبي سلمة] عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ قال: "لا ترتكبوا ما ارتكب اليهود، فتستحلوا محارم الله بأدنى الحيل" .
Derim ki: Buradaki mev'izadan maksat caydırıcıdır; yani Allah'ın haram kıldıklarını çiğnemeleri ve başvurdukları hileler karşılığında bu kimselerin başına indirdiğimiz şiddetli azap ve cezayı kıldık ki takva sahipleri onların başına gelenlerin kendi başlarına da gelmemesi için onların yaptıklarından sakınsınlar. Nitekim İmâm Ebû Abdillâh b. Batta şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Muhammed b. Müslim anlattı, bize el-Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh ez-Za'ferânî anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Muhammed b. Amr [Ebû Seleme'den] o Ebû Hüreyre'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Yahudilerin işlediğini işlemeyin; sonra en basit hilelerle Allah'ın haramlarını helal sayarsınız” .
وهذا إسناد جيد، وأحمد بن محمد بن مسلم هذا وثقه الحافظ أبو بكر الخطيب البغدادي، وباقي رجاله مشهورون على شرط الصحيح. والله أعلم.
Bu ceyyid bir senettir; bu Ahmed b. Muhammed b. Müslim'i Hâfız Ebû Bekr el-Hatîb el-Bağdâdî sika kabul etmiştir; senedin diğer ricali ise Sahîh'in şartına göre meşhur kimselerdir. En doğrusunu Allah bilir.
{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٦٧)}
{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٦٧)} “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor' demişti. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. [Mûsâ da]: 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi.”
يقول تعالى: واذكروا -يا بني إسرائيل-نعمتي عليكم في خرق العادة لكم في شأن البقرة، وبيان القاتل من هو بسببها وإحياء الله المقتول، ونصه على من قتله منهم. [مسألة الإبل تنحر والغنم تذبح واختلفوا في البقر فقيل: تذبح، وقيل: تنحر، والذبح أولى لنص القرآن ولقرب منحرها من مذبحها. قال ابن المنذر: ولا أعلم خلافا صحيحًا بين ما ينحر أو نحر ما يذبح، غير أن مالكا كره ذلك. وقد يكره الإنسان ما لا يحرم، وقال أبو عبد الله: أعلم أن نزول قصة البقرة على موسى،
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Ey İsrâiloğulları! İnek meselesinde sizin için harikulade bir durum meydana getirmem, onun vesilesiyle katilin kim olduğunu açıklamam, Allah'ın maktulü diriltmesi ve onlardan kendisini öldüren kimseyi bizzat belirtmesi hususunda üzerinizdeki nimetimi hatırlayın. [Mesele: Deve nahr edilir (göğüs çukurundan kesilir), koyun ise zebh edilir (boğazlanır). Sığır konusunda ise ihtilaf etmişlerdir; "zebh edilir" de denmiş, "nahr edilir" de denilmiştir. Ancak Kur'an'ın açık nassı ve menharının (göğüs üstü kesim yeri) mezbahına (çene altı boğazlama yeri) yakın olması sebebiyle zebh edilmesi daha evladır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Nahr edilecek olanın zebh edilmesi veya zebh edilecek olanın nahr edilmesi hususunda sahih bir ihtilaf bilmiyorum; ne var ki Mâlik bunu mekruh görmüştür. İnsan haram olmayan bir şeyi de mekruh görebilir. Ebû Abdullâh şöyle demiştir: Bil ki inek kıssasının Mûsâ,
﵇، في أمر القتيل قبل نزول القسامة في التوراة.
aleyhisselâm'a maktul hakkındaki inek kıssasının inişi, Tevrat'taki kasâme hükmünün inişinden öncedir.
بسط القصة] -كما قال ابن أبي حاتم-:
Kıssanın ayrıntısı] -İbn Ebî Hâtim'in dediği gibi- şöyledir:
حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا يزيد بن هارون، أنبأنا هشام بن حسان، عن محمد بن سيرين، عن عبيدة السلماني، قال: كان رجل من بني إسرائيل عقيمًا لا يولد له، وكان له مال كثير، وكان ابن أخيه وارثه، فقتله ثم احتمله ليلا فوضعه على باب رجل منهم، ثم أصبح يدعيه عليهم حتى تسلحوا، وركب بعضهم إلى بعض، فقال ذوو الرأي منهم والنهى: علام يقتل بعضكم بعضًا وهذا رسول الله فيكم؟ فأتوا موسى، ﵇، فذكروا ذلك له، فقال: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ) قال: فلو لم يعترضوا [البقر] لأجزأت عنهم أدنى بقرة، ولكنهم شددوا فشدد عليهم، حتى انتهوا إلى البقرة التي أمروا بذبحها فوجدوها عند رجل ليس له بقرة غيرها، فقال: والله لا أنقصها من ملء جلدها ذهبا، فأخذوها بملء جلدها ذهبًا فذبحوها، فضربوه ببعضها فقام فقالوا: من قتلك؟ فقال: هذا، لابن أخيه. ثم مال ميتًا، فلم يعط من ماله شيئًا، فلم يورث قاتل بعد.
Bize el-Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Hişâm b. Hassân, Muhammed b. Sîrîn'den, o Ubeyde es-Selmânî'den nakletti; o dedi ki: İsrailoğullarından kısır, çocuğu olmayan bir adam vardı, çok malı vardı ve erkek kardeşinin oğlu onun varisiydi. Onu öldürdü, sonra geceleyin taşıyıp onlardan bir adamın kapısına koydu. Sabah olunca onların aleyhine iddiada bulundu; hatta silahlandılar ve birbirlerinin üzerine yürüdüler. İçlerindeki akıl ve basiret sahipleri: “İçinizde Allah'ın elçisi varken ne diye birbirinizi öldürüyorsunuz?” dediler. Mûsâ aleyhisselâm'a gelip durumu ona anlattılar. O da: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ) [Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor. Onlar: Bizimle alay mı ediyorsun? dediler. Dedi ki: Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım] dedi. Dedi ki: Eğer [sığır konusunda] itiraz etmeyip rastgele bir sığır kesselerdi bu onlara yeterli gelirdi; fakat onlar işi yokuşa sürdüler, Allah da onlara zorlaştırdı. Nihayet kesilmesi emredilen ineğe ulaştılar; onu, kendisinden başka ineği olmayan bir adamın yanında buldular. Adam: “Vallahi derisinin dolusu altın olmadıkça onu eksik fiyata vermem” dedi. Onu derisinin dolusu altın karşılığında alıp kestiler. Onun bir parçasıyla ölüye vurdular; maktul doğrulup kalktı. “Seni kim öldürdü?” dediler. Kardeşinin oğlunu kastederek: “Bu!” dedi. Sonra tekrar ölü olarak düştü; malından [katile] hiçbir şey verilmedi ve bundan sonra hiçbir katil varis kılınmadı.
ورواه ابن جرير من حديث أيوب، عن محمد بن سيرين، عن عبيدة بنحو من ذلك والله أعلم.
Bunu İbn Cerîr, Eyyûb'un hadisinden, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ubeyde'den buna benzer şekilde rivayet etmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
ورواه عبد بن حميد في تفسيره: أنبأنا يزيد بن هارون، به.
Bunu Abd b. Humeyd de tefsirinde: Bize Yezîd b. Hârûn aynı senetle haber verdi, diye rivayet etmiştir.
ورواه آدم بن أبي إياس في تفسيره، عن أبي جعفر -هو الرازي-عن هشام بن حسان، به. وقال آدم بن أبي إياس في تفسيره: أنبأنا أبو جعفر الرازي، عن الربيع، عن أبي العالية، في قول الله تعالى: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) قال: كان رجل من بني إسرائيل، وكان غنيًا، ولم يكن له ولد، وكان له قريب وكان وارثه، فقتله ليرثه، ثم ألقاه على مجمع الطريق، وأتى موسى، ﵇، فقال له: إن قريبي قتل وإني إلى أمر عظيم، وإني لا أجد أحدًا يبين [لي] من قتله غيرك يا نبي الله. قال: فنادى موسى في الناس، فقال: أنشد الله من كان عنده من هذا علم إلا بينه لنا، [قال]: فلم يكن عندهم علم، فأقبل القاتل على موسى ﵇، فقال له: أنت نبي الله فاسأل لنا ربك أن يبين لنا، فسأل ربه فأوحى الله إليه: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) فعجبوا من
Âdem b. Ebî İyâs da tefsirinde, Ebû Ca'fer'den -ki o er-Râzî'dir-, Hişâm b. Hassân'dan aynı isnadla rivayet etmiştir. Âdem b. Ebî İyâs tefsirinde şöyle demiştir: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Şüphesiz Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: İsrailoğullarından bir adam vardı; zengindi ve çocuğu yoktu. Bir akrabası vardı ve onun vârisiydi. Ona vâris olmak için onu öldürdü, ardından onu yolların kesiştiği yere attı. Mûsâ aleyhisselâm'a gelip ona: "Benim akrabam öldürüldü ve ben büyük bir musibetle karşı karşıyayım. Ey Allah'ın peygamberi! Onu kimin öldürdüğünü [bana] açıklayacak senden başka kimse bulamıyorum" dedi. [Râvî] dedi ki: Mûsâ insanlar arasında seslenip şöyle dedi: "Bu konuda bir bilgisi olup da bunu bize açıklamayan kişiye Allah adına yemin verdiriyorum!" [Râvî] [dedi ki]: Yanlarında hiçbir bilgi yoktu. Bunun üzerine katil Mûsâ aleyhisselâm'a yönelip ona: "Sen Allah'ın peygamberisin, bunu bize açıklaması için bizim adımıza Rabbine dua et" dedi. O da Rabbine sordu, Allah da ona: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Şüphesiz Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor” diye vahyetti. Onlar bundan dolayı hayrete düştüler...
ذلك، فقالوا: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ * قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ} يعني: لا هرمة {وَلا بِكْرٌ} يعني: ولا صغيرة {عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} أي: نصف بين البكر والهرمة {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} أي: صاف لونها {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} أي: تعجب الناظرين {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ * قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ} أي: لم يذللها العمل {تُثِيرُ الأَرْضَ} يعني: وليست بذلول تثير الأرض {وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ} يقول: ولا تعمل في الحرث {مُسَلَّمَةٌ} يعني: مسلمة من العيوب {لا شِيَةَ فِيهَا} يقول: لا بياض فيها {قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} قال: ولو أن القوم حين أمروا أن يذبحوا بقرة، استعرضوا بقرة من البقر فذبحوها، لكانت إياها، ولكنهم شددوا على أنفسهم فشدد عليهم، ولولا أن القوم استثنوا فقالوا: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ} لما هدوا إليها أبدًا. فبلغنا أنهم لم يجدوا البقرة التي نعتت لهم إلا عند عجوز عندها يتامى، وهي القيمة عليهم، فلما علمت أنه لا يزكو لهم غيرها، أضعفت عليهم الثمن. فأتوا موسى فأخبروه أنهم لم يجدوا هذا النعت إلا عند فلانة، وأنها سألتهم أضعاف ثمنها. فقال لهم موسى: إن الله قد كان خفف عليكم فشددتم على أنفسكم فأعطوها رضاها وحكمها. ففعلوا، واشتروها فذبحوها، فأمرهم موسى، ﵇، أن يأخذوا عظمًا منها فيضربوا به القتيل، ففعلوا، فرجع إليه روحه، فسمى لهم قاتله، ثم عاد ميتًا كما كان، فأخذ قاتله -وهو الذي كان أتى موسى فشكا إليه [مقتله] -فقتله الله على أسوأ عمله.
Bunun üzerine dediler ki: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ * قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ} yani ne yaşlı {وَلا بِكْرٌ} yani ne de küçük {عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} yani körpe ile yaşlı arasında orta yaşta {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} yani rengi parlak, sapsarı {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} yani bakanların hoşuna giden {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ * قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ} yani iş boyunduruğu vurulmamış {تُثِيرُ الأَرْضَ} yani toprağı sürecek kadar boyunduruk altında kalmamış {وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ} buyuruyor ki: ekin sulamada kullanılmamış {مُسَلَّمَةٌ} yani kusurlardan salim {لا شِيَةَ فِيهَا} buyuruyor ki: içinde hiçbir beyazlık bulunmayan bir inektir. {قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. [Mûsâ da]: 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi. 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ]: 'O diyor ki: O, ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası dinç bir sığırdır. Haydi, size emredileni yapın' dedi. 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ]: 'O diyor ki: O, bakanların içini açan sapsarı bir sığırdır' dedi. 'Bizim için Rabbine dua et de onun nasıl bir şey olduğunu bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. İnşallah biz doğruyu buluruz' dediler. [Mûsâ]: 'O diyor ki: O, boyunduruk yememiş, ne toprağı süren ne de ekini sulayan, kusursuz, alacasız bir sığırdır' dedi. 'İşte şimdi gerçeği getirdin' dediler ve onu kestiler; neredeyse yapmayacaklardı.” Dedi ki: Bu topluluk bir sığır kesmeleri emredildiğinde sığırlardan herhangi birini öne sürüp kesselerdi o geçerli olurdu; fakat kendi kendilerine işi zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı. Eğer bu topluluk: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ} “ve inşallah biz doğruyu buluruz” diye istisna yapmasalardı ona asla hidayet bulamazlardı. Bize ulaştığına göre kendilerine nitelenen ineği, yanında yetimleri olan ve onların bakımını üstlenen yaşlı bir kadından başkasında bulamadılar. Kadın, başka hiçbir ineğin onların işine yaramayacağını anlayınca fiyatını kat kat artırdı. Mûsâ'ya gelip bu niteliği ancak falan kadının yanında bulabildiklerini ve kadının kat kat bedel istediğini haber verdiler. Mûsâ onlara: “Allah size kolaylaştırmıştı, siz kendinize zorlaştırdınız; onun rızasını ve istediği bedeli verin” dedi. Onlar da öyle yaptılar, onu satın aldılar ve kestiler. Mûsâ aleyhisselâm ondan bir kemik alıp onunla öldürülene vurmalarını emretti. Vurdular, ruhu ona geri döndü ve kendisini öldürenin adını verdi, sonra eskisi gibi tekrar ölü haline döndü. Mûsâ'ya gelip [öldürülüşünden] şikâyet eden kimse olan katili yakalandı ve Allah onu en kötü ameli üzere öldürdü.
وقال محمد بن جرير: حدثني ابن سعد حدثني أبي، حدثني عمي، حدثني أبي، عن أبيه [عن جده] عن ابن عباس، في قوله في شأن البقرة: وذلك أن شيخًا من بني إسرائيل على عهد موسى، ﵇، كان مكثرًا من المال، وكان بنو أخيه فقراء لا مال لهم، وكان الشيخ لا ولد له وبنو أخيه ورثته فقالوا: ليت عمنا قد مات فورثنا ماله، وإنه لما تطاول عليهم ألا يموت عمهم، أتاهم الشيطان فقال لهم: هل لكم إلى أن تقتلوا عمكم، فترثوا ماله، وَتُغْرِمُوا أهل المدينة التي لستم بها ديته، وذلك أنهما كانتا مدينتين، كانوا في إحداهما وكان القتيل إذا قتل فطرح بين المدينتين قيس ما بين القتيل والقريتين فأيهما كانت أقرب إليه غرمت الدية، وأنهم لما سول لهم الشيطان ذلك، وتطاول عليهم ألا يموت عمهم عمدوا إليه فقتلوه، ثم عمدوا فطرحوه على باب المدينة التي ليسوا فيها. فلما أصبح أهل المدينة جاء بنو أخي الشيخ، فقالوا: عمنا قتل على باب مدينتكم، فوالله
Muhammed b. Cerîr dedi ki: Bana İbn Sa‘d anlattı, [o dedi ki:] bana babam anlattı, [o dedi ki:] bana amcam anlattı, [o dedi ki:] bana babam, babasından, [dedesinden], o da İbn Abbâs'tan [naklen] sığır meselesi hakkındaki sözünde şöyle anlattı: Mûsâ aleyhisselâm zamanında İsrailoğullarından bir ihtiyar vardı; çok malı vardı. Erkek kardeşinin oğulları ise fakirdiler, hiç malları yoktu. Yaşlı adamın çocuğu yoktu ve kardeşinin oğulları onun vârisleriydi. Bunun üzerine: “Keşke amcamız ölse de malına vâris olsak” dediler. Amcalarının bir türlü ölmemesi onlara uzun gelince, şeytan yanlarına gelip onlara şöyle dedi: “Amcanızı öldürüp malına vâris olmaya ve sizin bulunmadığınız şehir halkına da diyetini ödetmeye ne dersiniz?” Bu durum şundan ileri geliyordu: İki şehir vardı; onlar bu iki şehirden birindeydiler. Bir maktul öldürülüp iki şehir arasına atıldığında, maktul ile iki köy arasındaki mesafe ölçülür ve hangisi ona daha yakınsa diyeti o öderdi. Şeytan bunu onların gözünde süsleyip amcalarının bir türlü ölmemesi de kendilerine uzun gelince, amcalarına kastedip onu öldürdüler. Sonra da götürüp içinde bulunmadıkları şehrin kapısına attılar. Sabah olunca şehir halkının yanına yaşlı adamın kardeşinin oğulları gelip şöyle dediler: “Amcamız şehrinizin kapısında öldürülmüş; Allah'a yemin olsun ki...
لتغرمن لنا دية عمنا. قال أهل المدينة: نقسم بالله ما قتلنا ولا علمنا قاتلا ولا فتحنا باب مدينتنا منذ أغلق حتى أصبحنا. وإنهم عمدوا إلى موسى، ﵇، فلما أتوه قال بنو أخي الشيخ: عمنا وجدناه مقتولا على باب مدينتهم. وقال أهل المدينة: نقسم بالله ما قتلناه ولا فتحنا باب المدينة من حين أغلقناه حتى أصبحنا، وإنه جبريل جاء بأمر السميع العليم إلى موسى، ﵇، فقال: قل لهم: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) فتضربوه ببعضها.
Amcamızın diyetini bize mutlaka ödeyeceksiniz” dediler. Şehir halkı dedi ki: “Allah'a yemin ederiz ki biz öldürmedik, bir katil de bilmedik ve kapatıldığından beri sabahlayıncaya kadar şehrimizin kapısını açmadık.” Onlar Mûsâ aleyhisselâm'a başvurdular. Yanına geldiklerinde yaşlı adamın kardeşinin oğulları: “Amcamızı onların şehrinin kapısında öldürülmüş olarak bulduk” dediler. Şehir halkı da: “Allah'a yemin ederiz ki onu biz öldürmedik ve kapattığımız andan sabahlayıncaya kadar şehrin kapısını açmadık” dediler. Cibrîl Semî' ve Alîm olanın emriyle Mûsâ aleyhisselâm'a geldi ve: Onlara de ki: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) [Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor], sonra da onun bir parçasıyla ölüye vurun, dedi.
وقال السدي: (وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) قال: كان رجل من بني إسرائيل مكثرًا من المال وكانت له ابنة، وكان له ابن أخ محتاج، فخطب إليه ابن أخيه ابنته، فأبى أن يزوجه، فغضب الفتى، وقال: والله لأقتلن عمي، ولآخذن ماله، ولأنكحن ابنته، ولآكلن ديته. فأتاه الفتى وقد قدم تجار في بعض أسباط بني إسرائيل، فقال: يا عم انطلق معي فخذ لي من تجارة هؤلاء القوم، لعلي أن أصيب منها فإنهم إذا رأوك معي أعطوني. فخرج العم مع الفتى ليلا فلما بلغ الشيخ ذلك السبط قتله الفتى، ثم رجع إلى أهله. فلما أصبح جاء كأنه يطلب عمه، كأنه لا يدري أين هو، فلم يجده. فانطلق نحوه، فإذا هو بذلك السبط مجتمعين عليه، فأخذهم وقال: قتلتم عمي، فأدوا إليّ ديته فجعل يبكي ويحثو التراب على رأسه، وينادي: واعماه. فرفعهم إلى موسى، فقضى عليهم بالدية، فقالوا له: يا رسول الله، ادع الله لنا حتى يبين لنا من صاحبه، فيؤخذ صاحب الجريمة فوالله إن ديته علينا لهينة، ولكنا نستحيي أن نعير به فذلك حين يقول الله تعالى: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} فقال لهم موسى، ﵇: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) قالوا: نسألك عن القتيل وعمن قتله، وتقول: اذبحوا بقرة. أتهزأ بنا! (قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ) قال ابن عباس: فلو اعترضوا بقرة فذبحوها لأجزأت عنهم، ولكنهم شددوا وتعنتوا [على] موسى فشدد الله عليهم. فقالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} والفارض: الهرمة التي لا تلد، والبكر التي لم تلد إلا ولدًا واحدًا. والعوان: النصف التي بين ذلك، التي قد ولدت وولد ولدها {فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ * قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} قال: نقي لونها {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} قال: تعجب الناظرين {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ * قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيهَا} من بياض ولا سواد ولا حمرة {قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} فطلبوها فلم يقدروا عليها.
Süddî: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor' demişti” [ayeti hakkında] şöyle dedi: İsrailoğullarından çok malı olan bir adam vardı ve bir kızı bulunuyordu. Bir de muhtaç bir erkek kardeşinin oğlu (yeğeni) vardı. Yeğeni kızını istemek için ona dünür oldu, fakat adam [kızını] onunla evlendirmeyi reddetti. Bunun üzerine genç kızdı ve: "Allah'a yemin olsun ki amcamı kesinlikle öldüreceğim, malını alacağım, kızıyla evleneceğim ve diyetini de yiyeceğim" dedi. İsrailoğullarının kabilelerinden birine tüccarlar geldiği bir sırada genç amcasına gelip: "Ey amca! Benimle gel de bu kavmin ticaret mallarından benim için [bir miktar mal] al, umulur ki ondan bir kazanç elde ederim. Çünkü onlar seni benimle gördüklerinde bana verirler" dedi. Amca, geceleyin gençle birlikte yola çıktı. Yaşlı adam o kabilenin bulunduğu yere vardığında genç onu öldürdü, sonra da ailesinin yanına döndü. Sabah olunca sanki amcasını arıyormuş ve nerede olduğunu bilmiyormuş gibi geldi, fakat onu bulamadı. [Bunun üzerine] o tarafa doğru yöneldi; bir de baktı ki o kabile amcasının [cesedinin] başına toplanmış. Onları yakalayıp: "Amcamı siz öldürdünüz, onun diyetini bana ödeyin!" dedi. Ağlamaya, başına toprak saçmaya ve: "Vah amcam!" diye feryat etmeye başladı. Onları Mûsâ'ya götürdü. [Mûsâ] diyeti onların ödemesine hükmetti. Bunun üzerine onlar ona: "Ey Allah'ın elçisi! Bizim için Allah'a dua et de katilin kim olduğunu bize açıklasın ve suçun sahibi yakalansın. Allah'a yemin ederiz ki onun diyeti bizim için önemsizdir; ancak biz bununla ayıplanmaktan hayâ ederiz" dediler. İşte bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğunu indirdiği andır: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَADَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Hani bir kimseyi öldürmüştünüz de suçu birbirinizin üstüne atmıştınız. Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuz şeyi ortaya çıkaracaktı.” Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm onlara: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” dedi. Onlar: "Biz sana maktulü ve onu kimin öldürdüğünü soruyoruz, sen ise 'Bir sığır boğazlayın' diyorsun. Bizimle alay mı ediyorsun?" dediler. [Mûsâ]: {قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “[Mûsâ:] 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi.” İbn Abbâs dedi ki: "Eğer herhangi bir sığırı tutup kesselerdi bu onlara yeterli olurdu. Fakat onlar Mûsâ'ya karşı [işi yokuşa sürüp] zorlaştırdılar, Allah da onların işini zorlaştırdı." Onlar dediler ki: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} “'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o ne yaşlı ne de çok genç, ikisi arası orta yaşta bir sığırdır.'” el-Fârid (فَارِض), doğurmayan yaşlı [inek]; el-bikr (بِكْر), sadece bir yavru doğurmuş olandır. el-Avân (عَوَان) ise bu ikisi arasında orta yaşta olan, doğurmuş ve yavrusu da doğurmuş olandır. {فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ * قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “'Artık size emredileni yapın.' Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun renginin ne olduğunu bize açıklasın.' [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o bakanların içini açan sapsarı bir sığırdır.'” [Süddî]: "Rengi pürüzsüzdür" dedi. {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “Bakanların içini açan” [ifadesi hakkında da]: "Bakanların hoşuna giden" dedi. {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ * قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيهَا} “Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun nasıl bir şey olduğunu bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. İnşallah biz doğruyu buluruz.' [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o henüz boyunduruk altına alınmamış, yer sürmeyen, ekin sulamayan, kusursuz, alacasız bir sığırdır.'” Yani onda beyazlık, siyahlık veya kırmızılık yoktur. {قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “'İşte şimdi gerçeği getirdin' dediler.” Onu aradılar ancak bulmaya güç yetiremediler.
وكان رجل في بني إسرائيل، من أبر الناس بأبيه، وإن رجلا مر به معه لؤلؤ يبيعه، وكان أبوه نائمًا تحت رأسه المفتاح، فقال له الرجل: تشتري مني هذا اللؤلؤ بسبعين ألفًا؟ فقال له الفتى: كما أنت حتى يستيقظ أبي فآخذه منك بثمانين ألفًا. فقال الآخر: أيقظ أباك وهو لك بستين ألفًا، فجعل التاجر يحط له حتى بلغ ثلاثين ألفًا، وزاد الآخر على أن ينتظر أباه حتى يستيقظ حتى بلغ مائة ألف، فلما أكثر عليه قال: والله لا أشتريه منك بشيء أبدًا، وأبى أن يوقظ أباه، فعوضه الله من ذلك اللؤلؤ أن جعل له تلك البقرة، فمرت به بنو إسرائيل يطلبون البقرة وأبصروا البقرة عنده، فسألوه أن يبيعهم إياها بقرة ببقرة، فأبى، فأعطوه ثنتين فأبى، فزادوه حتى بلغوا عشرا، فأبى، فقالوا: والله لا نتركك حتى نأخذها منك. فانطلقوا به إلى موسى، ﵇، فقالوا: يا نبي الله، إنا وجدناها عند هذا فأبى أن يعطيناها وقد أعطيناه ثمنًا فقال له موسى: أعطهم بقرتك. فقال: يا رسول الله، أنا أحق بمالي. فقال: صدقت. وقال للقوم: أرضوا صاحبكم، فأعطوه وزنها ذهبًا، فأبى، فأضعفوا له مثل ما أعطوه وزنها، حتى أعطوه وزنها عشر مرات ذهبًا، فباعهم إياها وأخذ ثمنها، فذبحوها. قال: اضربوه ببعضها، فضربوه بالبضعة التي بين الكتفين، فعاش، فسألوه: من قتلك؟ فقال لهم: ابن أخي، قال: أقْتُلُهُ، فآخذُ مالَه، وأنكح ابنتَه. فأخذوا الغلام فقتلوه .
İsrailoğulları içinde babasına karşı insanların en hayırlısı olan bir adam vardı. Yanında satılık inci bulunan bir adam ona uğradı; babası ise anahtar başının altında uyuyordu. Adam ona: “Bu inciyi benden yetmiş bine satın alır mısın?” dedi. Genç: “Babam uyanıncaya kadar bekle, onu senden seksen bine alayım” dedi. Diğeri: “Babanı uyandır, o sana altmış bine olsun” dedi. Tüccar fiyatı otuz bine kadar indirmeye başladı, diğer genç ise babasının uyanmasını beklemek şartıyla yüz bine kadar fiyatı artırdı. Tüccar çok ısrar edince: “Vallahi onu senden asla hiçbir şey karşılığında satın almayacağım” dedi ve babasını uyandırmayı reddetti. Allah o incinin yerine karşılık olarak ona o ineği nasip etti. İsrailoğulları ineği arayarak onun yanından geçtiler ve ineği onun yanında gördüler. Bire bir inek karşılığında onu kendilerine satmasını istediler, o kabul etmedi. İki inek verdiler, kabul etmedi; nihayet ona kadar artırdılar, yine kabul etmedi. “Vallahi onu senden alıncaya kadar seni bırakmayız” dediler. Onu Mûsâ aleyhisselâm'a götürdüler ve: “Ey Allah'ın nebisi, biz ineği bunun yanında bulduk; ona bedel verdiğimiz halde bize vermeyi reddetti” dediler. Mûsâ ona: “İneğini onlara ver” dedi. Adam: “Ey Allah'ın elçisi, ben malıma daha layığım” dedi. [Mûsâ]: “Doğru söyledin” dedi ve topluluğa: “Arkadaşınızı razı edin” dedi. Ona ağırlığınca altın verdiler, kabul etmedi; verdikleri ağırlığınca altını iki katına çıkardılar ; nihayet ona ağırlığının on katı altın verdiler. O da ineği onlara sattı ve bedelini aldı; onlar da onu kestiler. [Mûsâ]: “Onun bir parçasıyla ölüye vurun” dedi. İki kürek kemiği arasındaki et parçasıyla vurdular; adam dirildi. Ona: “Seni kim öldürdü?” diye sordular. Onlara: “Kardeşimin oğlu; beni öldürüp malımı almak ve kızımla evlenmek istedi” dedi. Genci yakalayıp öldürdüler .
وقال سنيد: حدثنا حجاج، هو ابن محمد، عن ابن جريج، عن مجاهد، وحجاج، عن أبي معشر، عن محمد بن كعب القرظي ومحمد بن قيس -دخل حديث بعضهم في حديث بعض-قالوا: إن سبطًا من بني إسرائيل لما رأوا كثرة شرور الناس، بنوا مدينة فاعتزلوا شرور الناس، فكانوا إذا أمسوا لم يتركوا أحدًا منهم خارجًا إلا أدخلوه، وإذا افتتحوا قام رئيسهم فنظر وأشرف، فإذا لم ير شيئًا فتح المدينة، فكانوا مع الناس حتى يمسوا. قال: وكان رجل من بني إسرائيل له مال كثير، ولم يكن له وارث غير أخيه، فطال عليه حياته فقتله ليرثه، ثم حمله فوضعه على باب المدينة، ثم كمن في مكان هو وأصحابه. قال: فأشرف رئيس المدينة على باب المدينة فنظر، فلم ير شيئًا ففتح الباب، فلما رأى القتيل رد الباب، فناداه أخو المقتول وأصحابه: هيهات! قتلتموه ثم تردون الباب. وكان موسى لما رأى القتل كثيرًا في أصحابه بني إسرائيل، كان إذا رأى القتيل بين ظهراني القوم أخذهم، فكاد يكون بين أخى المقتول وبين أهل المدينة قتال، حتى لبس الفريقان السلاح، ثم كف بعضهم عن بعض، فأتوا موسى فذكروا له شأنهم. قالوا: يا رسول الله، إن هؤلاء قتلوا قتيلا ثم ردوا الباب، وقال أهل المدينة: يا رسول الله قد عرفت اعتزالنا الشرور وبنينا مدينة، كما رأيت، نعتزل شرور الناس، والله ما قتلنا ولا علمنا قاتلا. فأوحى الله تعالى إليه أن يذبحوا بقرة فقال لهم موسى:
Süneyd dedi ki: Bize Haccâc -ki o İbn Muhammed’dir-, İbn Cüreyc’den, [o da] Mücâhid’den; ve Haccâc, Ebû Ma‘şer’den, [o da] Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî ve Muhammed b. Kays’tan -birbirlerinin rivayetleri birbiri içine girmiş olarak- nakletti ki onlar şöyle dediler: “İsrailoğullarından bir boy, insanların kötülüklerinin çoğaldığını görünce bir şehir inşa edip insanların kötülüklerinden uzak durdular/inzivaya çekildiler. Akşam olunca dışarıda hiç kimseyi bırakmayıp içeri alırlardı. [Gündüze] başladıklarında ise reisleri kalkar, bakar ve gözetlerdi; bir şey görmezse şehri açardı. Akşama kadar da insanların arasında olurlardı. [Ravi] dedi ki: İsrailoğullarından çok malı olan bir adam vardı ve kardeşinden başka bir varisi yoktu. [Kardeşine] onun ömrü uzun geldi ve ona varis olmak için onu öldürdü. Sonra onu taşıyıp şehrin kapısına bıraktı, ardından kendisi ve arkadaşları bir yere pusup gizlendiler. [Ravi] dedi ki: Şehrin reisi şehrin kapısına çıkıp gözetledi ve baktı, bir şey göremeyince kapıyı açtı. Öldürüleni görünce kapıyı kapattı. Bunun üzerine maktulün kardeşi ve arkadaşları ona şöyle seslendi: ‘Heyhat! Onu öldürdünüz, sonra da kapıyı kapatıyorsunuz!’ Mûsâ, İsrailoğullarından olan kavmi arasında öldürme olaylarının çokluğunu görünce, bir topluluk içinde öldürülmüş birini gördüğü zaman onları sorumlu tutardı. Maktulün kardeşi ile şehir halkı arasında neredeyse savaş çıkacaktı, hatta iki taraf da silahlarını kuşandılar. Sonra birbirlerine [saldırmaktan] vazgeçip Mûsâ’ya geldiler ve durumu ona anlattılar. ‘Ey Allah’ın Resûlü! Şunlar bir adamı öldürdüler, sonra da kapıyı kapattılar’ dediler. Şehir halkı ise: ‘Ey Allah’ın Resûlü! Sen bizim kötülüklerden uzak durduğumuzu ve gördüğün gibi insanların kötülüklerinden sakınmak için bir şehir inşa ettiğimizi bilirsin. Vallahi ne biz öldürdük ne de katili biliyoruz’ dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona bir sığır boğazlamalarını vahyetti. Mûsâ da onlara şöyle dedi:
(إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) .
(إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) [Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor] dedi.
وهذه السياقات [كلها] عن عبيدة وأبي العالية والسدي وغيرهم، فيها اختلاف ما، والظاهر أنها مأخوذة من كتب بني إسرائيل وهي مما يجوز نقلها ولكن لا نصدق ولا نكذب فلهذا لا نعتمد عليها إلا ما وافق الحق عندنا، والله أعلم.
Ubeyde, Ebu'l-Âliye, es-Süddî ve diğerlerinden gelen bu aktarımların [hepsinde] bazı farklılıklar vardır. Zahir olan odur ki bunlar İsrailoğullarının kitaplarından alınmıştır ve nakledilmesi caiz olan şeylerdendir; ancak biz bunları ne doğrularız ne de yalanlarız . Bu sebeple yanımızdaki hakka uygun olanı müstesna bunlara itimat etmeyiz; en doğrusunu Allah bilir.
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن، ْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩)}
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩)} “'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ]: 'O diyor ki: O, ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası dinç bir sığırdır. Haydi, size emredileni yapın' dedi. 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ]: 'O diyor ki: O, bakanların içini açan sapsarı bir sığırdır' dedi.”
أخبر تعالى عن تعنت بني إسرائيل وكثرة سؤالهم لرسولهم. ولهذا لما ضيقوا على أنفسهم ضيق عليهم، ولو أنهم ذبحوا أي بقرة كانت لوقعت الموقع عنهم، كما قال ابن عباس وعبيدة وغير واحد، ولكنهم شددوا فشدد عليهم، فقالوا: (ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ) ما هذه البقرة؟ وأي شيء صفتها؟
Yüce Allah, İsrailoğullarının taassubunu ve peygamberlerine çokça soru sormalarını haber vermektedir. Bu sebeple kendilerine daralttıklarında üzerlerine daraltıldı. İbn Abbâs, Ubeyde ve pek çok kimsenin dediği gibi, herhangi bir ineği kesselerdi bu onların yerine geçerdi; fakat onlar işi yokuşa sürdüler, Allah da onlara zorlaştırdı. Onlar: (ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ) [Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın] dediler; yani bu inek nedir ve niteliği nasıldır?
قال ابن جرير: حدثنا أبو كريب، حدثنا عثام بن علي، عن الأعمش، عن المنهال بن عمرو، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: لو أخذوا أدنى بقرة اكتفوا بها، ولكنهم شددوا فشدد الله عليهم .
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize İsâm b. Ali, A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Herhangi bir sığırı alsalardı bu onlara yeterdi; fakat onlar işi yokuşa sürdüler, Allah da onlara zorlaştırdı .
إسناد صحيح، وقد رواه غير واحد عن ابن عباس. وكذا قال عبيدة، والسدي، ومجاهد، وعكرمة، وأبو العالية وغير واحد.
Bu sahih bir senettir; bunu İbn Abbâs'tan birden fazla kişi rivayet etmiştir. Ubeyde, es-Süddî, Mücâhid, İkrime, Ebu'l-Âliye ve birden fazla kişi de böyle demiştir.
وقال ابن جريج: قال [لي] عطاء: لو أخذوا أدنى بقرة كفتهم. قال ابن جريج: قال رسول الله ﷺ: "إنما أمروا بأدنى بقرة، ولكنهم لما شددوا على أنفسهم شدد الله عليهم؛ وايم الله لو أنهم لم يستثنوا ما بينت لهم آخر الأبد" .
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ [bana] dedi ki: Herhangi bir ineği alsalardı onlara yeterdi. İbn Cüreyc dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Onlara sadece herhangi bir ineği kesmeleri emredilmişti; fakat kendilerine zorlaştırdıklarında Allah da onlara zorlaştırdı. Allah'a yemin olsun ki eğer istisna yapmasalardı ebediyen onlara açıklanmazdı” .
(قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ وَلا بِكْرٌ) أي: لا كبيرة هرمة ولا صغيرة لم يلحقها
{قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ وَلا بِكْرٌ} “[Mûsâ] dedi ki: 'O [Allah] buyuruyor ki: Şüphesiz o; ne yaşlı ne de körpe [bir sığırdır]'” Yani: Ne pek yaşlanıp çökmüş büyük, ne de henüz kendisine [erkek hayvan] aşmamış
الفحل، كما قاله أبو العالية، والسدي، ومجاهد، وعكرمة، وعطية العوفي، وعطاء الخراساني ووهب بن منبه، والضحاك، والحسن، وقتادة، وقاله ابن عباس أيضًا.
Ebu'l-Âliye, es-Süddî, Mücâhid, İkrime, Atiyye el-Avfî, Atâ el-Horasânî , Vehb b. Münebbih, ed-Dahhâk, el-Hasan ve Katâde'nin dediği gibi; ayrıca İbn Abbâs da böyle demiştir.