وقال الضحاك، عن ابن عباس (عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ) [يقول: نصف] بين الكبيرة والصغيرة، وهي أقوى ما يكون من الدواب والبقر وأحسن ما تكون. وروي عن عكرمة، ومجاهد، وأبي العالية، والربيع بن أنس، وعطاء الخراساني، والضحاك نحو ذلك.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan (عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ) [ifadesi hakkında: 'Büyük ile küçük arasında orta yaşta] demektir; bu da hayvanların ve sığırların en güçlüsü ve en güzelidir' dediğini rivayet etmiştir. İkrime, Mücâhid, Ebu'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes, Atâ el-Horasânî ve ed-Dahhâk'tan da buna benzer görüşler rivayet edilmiştir.
وقال السدي: العوان: النصف التي بين ذلك التي ولدت، وولد ولدها.
es-Süddî şöyle demiştir: Avân (orta yaşlı), bu ikisi arasında olup doğurmuş ve yavrusu da doğurmuş olandır.
وقال هشيم، عن جويبر، عن كثير بن زياد، عن الحسن في البقرة: كانت بقرة وحشية.
Hüşeym, Cüveybir'den, o Kesîr b. Ziyâd'dan, o da el-Hasan'dan sığır hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: O yabani bir sığırdı.
وقال ابن جريج، عن عطاء، عن ابن عباس: من لبس نعلا صفراء لم يزل في سرور ما دام لابسها، وذلك قوله تعالى: (صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ) وكذا قال مجاهد، ووهب بن منبه أنها كانت صفراء.
İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: 'Kim sarı bir pabuç giyerse, onu giydiği müddetçe sevinç içinde olmaya devam eder.' Bu, Yüce Allah'ın şu kavlidir : (صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ). Mücâhid ve Vehb b. Münebbih de onun sarı olduğunu söylemişlerdir.
وعن ابن عمر: كانت صفراء الظلف. وعن سعيد بن جبير: كانت صفراء القرن والظلف.
İbn Ömer'den: 'Tırnağı sarı idi.' Saîd b. Cübeyr'den ise: 'Boynuzu ve tırnağı sarı idi' rivayeti gelmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا نصر بن علي، حدثنا نوح بن قيس، أنبأنا أبو رجاء، عن الحسن في قوله: (بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا) قال: سوداء شديدة السواد.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Nasr b. Ali anlattı, bize Nûh b. Kays anlattı, bize Ebû Recâ bildirdi; el-Hasan'dan Yüce Allah'ın: (بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا) kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Kapkara, simsiyah bir sığırdır.'
وهذا غريب، والصحيح الأول، ولهذا أكد صفرتها بأنه (فَاقِعٌ لَوْنُهَا)
Bu garip bir görüştür; doğru olan ise birincisidir. Bu sebeple onun sarılığı (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) [sapsarı] şeklinde tekit edilmiştir.
وقال عطية العوفي: (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) تكاد تسود من صفرتها.
Atiyye el-Avfî şöyle demiştir: (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) Sarılığından dolayı neredeyse siyaha çalmaktadır.
وقال سعيد بن جبير: (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) قال: صافية اللون. وروي عن أبي العالية، والربيع بن أنس، والسدي، والحسن، وقتادة نحوه.
Saîd b. Cübeyr (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) hakkında: 'Rengi berrak ve pürüzsüzdür' demiştir. Ebu'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes, es-Süddî, el-Hasan ve Katâde'den de benzeri rivayet edilmiştir.
وقال شريك، عن مَغْراء عن ابن عمر: (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) قال: صاف .
Şerîk, Mağrâ'dan , o da İbn Ömer'den: (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) hakkında 'Berraktır' dediğini nakletmiştir.
وقال العوفي في تفسيره، عن ابن عباس: (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) شديد الصفرة، تكاد من صفرتها تبيض.
el-Avfî tefsirinde İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: (فَاقِعٌ لَوْنُهَا) 'Çok sarıdır, sarılığının şiddetinden neredeyse beyaza çalacaktır.'
وقال السدي: (تَسُرُّ النَّاظِرِينَ) أي: تعجب الناظرين وكذا قال أبو العالية، وقتادة، والربيع بن أنس.
es-Süddî şöyle demiştir: (تَسُرُّ النَّاظِرِينَ) Yani: Bakanların hoşuna gider . Ebu'l-Âliye, Katâde ve er-Rebî' b. Enes de böyle demiştir.
[وفي التوراة: أنها كانت حمراء، فلعل هذا خطأ في التعريب أو كما قال الأول: إنها كانت شديدة الصفرة تضرب إلى حمرة وسواد، والله أعلم].
[Tevrat'ta ise onun kızıl olduğu [yazılıdır]. Bu durum muhtemelen Arapçaya tercüme edilirken yapılmış bir hatadır ya da önceki [âlimin] dediği gibi: Sarılığı o kadar koyuydu ki kızıla ve siyaha çalıyordu. En doğrusunu Allah bilir.]
وقال وهب بن منبه: إذا نظرت إلى جلدها يخيل إليك أن شعاع الشمس يخرج من جلدها.
Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: 'Derisine baktığında sana sanki güneş ışınları derisinden çıkıyormuş gibi gelir.'
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠)}
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠)} “'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize iyice açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. Şüphesiz Allah dilerse biz doğruyu buluruz' dediler.”
وقوله: (إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا) أي: لكثرتها، فميز لنا هذه البقرة وصفها وحِلَّها لنا (وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ) إذا بينتها لنا (لَمُهْتَدُونَ) إليها.
Ayetin: (إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا) kısmı; yani çokluğundan dolayı karıştı, bize bu sığırı ayırt et, niteliğini açıkla ve bize onu tarif et demektir. (وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ) eğer sen bize onu açıklarsan (لَمُهْتَدُونَ) şüphesiz onu buluruz.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن يحيى الأودي الصوفي، حدثنا أبو سعيد أحمد بن داود الحداد، حدثنا سرور بن المغيرة الواسطي، ابن أخي منصور بن زاذان، عن عباد بن منصور، عن الحسن، عن أبي رافع، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "لولا أن بني إسرائيل قالوا: (وَإِنَّا إِن شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ) لما أعطوا، ولكن استثنوا" .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Yahyâ el-Evdî es-Sûfî anlattı, bize Ebû Saîd Ahmed b. Dâvûd el-Haddâd anlattı, bize Mansûr b. Zâzân'ın yeğeni Sürûr b. el-Mugîre el-Vâsıtî, Abbâd b. Mansûr'dan, o el-Hasan'dan, o Ebû Râfi'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Eğer İsrailoğulları: (وَإِنَّا إِن شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ) [Şüphesiz Allah dilerse biz doğruyu buluruz] demeselerdi, [o inek] kendilerine asla verilmezdi; fakat istisna yaptılar (inşallah dediler)' buyurdu.
ورواه الحافظ أبو بكر بن مردويه في تفسيره من وجه آخر، عن سرور بن المغيرة، عن زاذان، عن عباد بن منصور، عن الحسن، عن حديث أبي رافع، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "لولا أن بني إسرائيل قالوا: (وَإِنَّا إِن شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ) ما أعطوا أبدًا، ولو أنهم اعترضوا بقرة من البقر فذبحوها لأجزأت عنهم، ولكنهم شددوا، فشدد الله عليهم" .
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bunu tefsirinde başka bir yoldan Sürûr b. el-Mugîre'den, o Zâzân'dan , o Abbâd b. Mansûr'dan, o el-Hasan'dan, Ebû Râfi'in hadisinden, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Eğer İsrailoğulları: (وَإِنَّا إِن شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ) [Şüphesiz Allah dilerse biz doğruyu buluruz] demeselerdi, onlara ebediyen verilmezdi. Şayet herhangi bir sığırı tutup kesselerdi bu onlara yeterli gelirdi; fakat onlar işi zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı' .
وهذا حديث غريب من هذا الوجه، وأحسن أحواله أن يكون من كلام أبي هريرة، كما تقدم مثله عن السدي، والله أعلم.
Bu hadis bu vecihten gariptir; en iyi ihtimalle, daha önce es-Süddî'den bir benzeri geçtiği üzere, Ebû Hüreyre'nin kendi sözü olmasıdır; en doğrusunu Allah bilir.
{قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)}
{قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)} “[Mûsâ] dedi ki: 'O diyor ki: O, yeri sürmek ve ekini sulamak için boyunduruk altına alınmamış, kusursuz, alacasız bir sığırdır.' 'İşte şimdi gerçeği getirdin' dediler ve neredeyse yapmayacakları halde onu kestiler.”
(قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ) أي: إنها ليست مذللة بالحراثة ولا معدة للسقي في السانية، بل هي مكرمة حسنة صبيحة (مُسَلَّمَةٌ) صحيحة لا عيب فيها (لا شِيَةَ فِيهَا) أي: ليس فيها لون غير لونها.
(قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ) Yani: O çift sürmekle boyunduruk altına alınmamış, su dolabında sulama yapmak için hazırlanmamış, bilakis el üstünde tutulan, güzel ve alımlı bir sığırdır. (مُسَلَّمَةٌ) Sağlamdır, hiçbir kusuru yoktur. (لا شِيَةَ فِيهَا) Yani: Kendi renginden başka hiçbir renk barındırmaz.
وقال عبد الرزاق، عن معمر، عن قتادة (مُسَلَّمَةٌ) يقول: لا عيب فيها، وكذا قال أبو العالية والربيع، وقال مجاهد (مُسَلَّمَةٌ) من الشية.
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den (مُسَلَّمَةٌ) lafzı hakkında: 'Hiçbir kusuru yoktur' dediğini nakletmiştir; Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' de böyle demiştir. Mücâhid ise (مُسَلَّمَةٌ) hakkında 'Alacadan arınmıştır' demiştir.
وقال عطاء الخراساني: (مُسَلَّمَةٌ) القوائم والخلق (لا شِيَةَ فِيهَا) قال مجاهد: لا بياض ولا سواد. وقال أبو العالية والربيع، والحسن وقتادة: ليس فيها بياض. وقال عطاء الخراساني: (لا شِيَةَ فِيهَا) قال: لونها واحد بهيم. وروي عن عطية العوفي، ووهب بن منبه، وإسماعيل بن أبي خالد، نحو ذلك. وقال السدي: (لا شِيَةَ فِيهَا) من بياض ولا سواد ولا حمرة، وكل هذه الأقوال متقاربة [في المعنى، وقد زعم بعضهم أن المعنى في ذلك قوله تعالى: (إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ) ليست بمذللة بالعمل ثم استأنف فقال: (تُثِيرُ الأرْضَ) أي: يعمل عليها بالحراثة لكنها لا تسقي الحرث، وهذا ضعيف؛ لأنه فسر الذلول التي لم تذلل بالعمل بأنها لا تثير الأرض ولا تسقي الحرث كذا قرره القرطبي وغيره]
Atâ el-Horasânî: “(مُسَلَّمَةٌ) Ayakları ve yaratılışı kusursuzdur” demiştir. (لا شِيَةَ فِيهَا) hakkında Mücâhid: “Ne beyazlık ne de siyahlık vardır” demiştir. Ebu'l-Âliye, er-Rebî', el-Hasan ve Katâde ise: “Onda hiçbir beyazlık yoktur” demişlerdir. Atâ el-Horasânî: “(لا شِيَةَ فِيهَا) yani rengi tek ve lekesizdir (katışıksızdır)” demiştir. Atiyye el-Avfî, Vehb b. Münebbih ve İsmâil b. Ebî Hâlid'den de buna benzer rivayetler nakledilmiştir. es-Süddî de: “(لا شِيَةَ فِيهَا) yani onda ne beyazlık ne siyahlık ne de kırmızılık vardır” demiştir. Bütün bu görüşler [anlamca] birbirine yakındır. [Bazıları, Yüce Allah'ın { إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ } “O, boyunduruk altına alınmamış bir sığırdır” kavlindeki mananın 'işle boyun eğdirilmemiştir' demek olduğunu, ardından [sözü] baştan alarak { تُثِيرُ الأرْضَ } “toprağı sürer” yani onunla çift sürülerek çalıştırılır fakat ekini sulamaz manasına geldiğini ileri sürmüşlerdir. Ancak bu zayıf bir görüştür; çünkü işle boyun eğdirilmemiş olan sığırı, toprağı sürmeyen ve ekini sulamayan şeklinde tefsir etmiştir. Kurtubî ve başkaları meseleyi bu şekilde açıklamıştır.]
(قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ) قال قتادة: الآن بَيَّنْتَ لنا، وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: وقبل ذلك -والله -قد جاءهم الحق.
(قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ) Katâde: 'İşte şimdi bize açıkladın' demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: 'Bundan önce de -Allah'a yemin olsun ki - onlara hak gelmişti' demiştir.
(فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ) قال الضحاك، عن ابن عباس: كادوا ألا يفعلوا، ولم يكن ذلك الذي أرادوا، لأنهم أرادوا ألا يذبحوها.
(فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ) ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: 'Neredeyse yapmayacaklardı ve istedikleri de bu değildi; çünkü onu kesmek istemiyorlardı.'
يعني أنَّهم مع هذا البيان وهذه الأسئلة، والأجوبة، والإيضاح ما ذبحوها إلا بعد الجهد، وفي هذا ذم لهم، وذلك أنه لم يكن غرضهم إلا التعنت، فلهذا ما كادوا يذبحونها.
Yani onlar bu açıklamaya , bu sorulara, cevaplara ve aydınlatmaya rağmen onu ancak büyük bir güçlükten sonra kestiler. Bunda onların yerilmesi vardır; zira onların amacı sadece işi yokuşa sürmekti; bu sebeple neredeyse onu kesmeyeceklerdi.
وقال محمد بن كعب، ومحمد بن قيس: (فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ) لكثرة ثمنها.
Muhammed b. Ka'b ve Muhammed b. Kays: '(فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ) Fiyatının yüksekliğinden dolayı [neredeyse yapmayacaklardı]' demişlerdir.
وفي هذا نظر؛ لأن كثرة ثمنها لم يثبت إلا من نقل بني إسرائيل، كما تقدم من حكاية أبي العالية والسدي، ورواه العوفي عن ابن عباس. وقال عبيدة، ومجاهد، ووهب بن منبه، وأبو العالية، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: إنهم اشتروها بمال كثير وفيه اختلاف، ثم قد قيل في ثمنها غير ذلك. وقال عبد الرزاق: أنبأنا ابن عيينة، أخبرني محمد بن سوقة، عن عكرمة، قال: ما كان ثمنها إلا ثلاثة دنانير وهذا إسناد جيد عن عكرمة، والظاهر أنه نقله عن أهل الكتاب أيضًا.
Bu görüşte tereddüt vardır; zira fiyatının yüksekliği, Ebu'l-Âliye ve es-Süddî'nin daha önce geçen anlatımlarında olduğu gibi ancak İsrailoğullarının naklinden sâbittir ve el-Avfî bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Ubeyde, Mücâhid, Vehb b. Münebbih, Ebu'l-Âliye ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, onu çok büyük bir mal karşılığında satın aldıklarını söylemişlerdir ki bu konuda ihtilaf vardır; ayrıca fiyatı hakkında bundan başkası da söylenmiştir. Abdürrezzâk dedi ki: Bize İbn Uyeyne bildirdi, bana Muhammed b. Sûka, İkrime'den naklederek şöyle dedi: 'Onun fiyatı sadece üç dinardı' . Bu, İkrime'den gelen ceyyid bir senettir ve anlaşılan o da bunu Ehl-i Kitap'tan nakletmiştir.
وقال ابن جرير: وقال آخرون: لم يكادوا أن يفعلوا ذلك خوف الفضيحة، إن اطلع الله على قاتل القتيل الذي اختصموا فيه.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir: Eğer Allah hakkında tartıştıkları maktulün katilini ortaya çıkarırsa rezil olma korkusuyla bunu neredeyse yapmayacaklardı.
ولم يسنده عن أحد، ثم اختار أن الصواب في ذلك أنهم لم يكادوا يفعلوا ذلك لغلاء ثمنها، وللفضيحة. وفي هذا نظر، بل الصواب -والله أعلم-ما تقدم من رواية الضحاك، عن ابن عباس، على ما وجهناه. وبالله التوفيق.
Bunu kimseye dayandırmamış, ardından bu konuda doğru olanın, hem fiyatının pahalılığı hem de rezil olma korkusu sebebiyle bunu neredeyse yapmayacakları görüşünü tercih etmiştir. Bu görüşte de tereddüt vardır; bilakis doğru olan -Allah en iyisini bilir- ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan daha önce geçen rivayetinde açıkladığımız veçhedir. Başarı Allah'tandır.
مسألة: استدل بهذه الآية في حصر صفات هذه البقرة حتى تعينت أو تم تقييدها بعد الإطلاق على صحة السلم في الحيوان كما هو مذهب مالك والأوزاعي والليث والشافعي وأحمد وجمهور العلماء سلفًا وخلفًا بدليل ما ثبت في الصحيحين عن النبي ﷺ: "لا تنعت المرأةُ المرأةَ لزوجها كأنه ينظر إليها". وكما وصف النبي ﷺ إبل الدية في قتل الخطأ وشبه العمد بالصفات المذكورة بالحديث، وقال أبو حنيفة والثوري والكوفيون: لا يصح السلم في الحيوان لأنه لا تنضبط أحواله، وحكي مثله عن ابن مسعود وحذيفة بن اليمان وعبد الرحمن بن سمرة وغيرهم.
Mesele: Bu sığırın niteliklerinin tahsis edilerek nihayetinde belirlenmesi yahut mutlak bırakıldıktan sonra sınırlandırılması, hayvanlarda selem akdinin geçerliliğine delil gösterilmiştir. Nitekim bu; Mâlik, Evzâî, Leys, Şâfiî, Ahmed ve selef ile haleften cumhur ulemanın mezhebidir. Bunun delili, Sahîhayn'da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan şu hadistir: «لا تنعت المرأةُ المرأةَ لزوجها كأنه ينظر إليها» «Bir kadın, diğer bir kadını kocasına sanki ona bakıyormuş gibi nitelemesin (anlatmasın).» Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hataen ve kasda benzer öldürme diyetindeki develeri de hadiste zikredilen niteliklerle vasfetmiştir. Ebû Hanîfe, Sevrî ve Kûfeliler ise: "Nitelikleri tam zaptedilemeyeceği için hayvanda selem caiz değildir" demişlerdir. Benzer bir görüş İbn Mes'ûd, Huzeyfe b. el-Yemân, Abdurrahman b. Semure ve başkalarından da rivayet edilmiştir.
{وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)}
{وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)} “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında birbiriyle çekişmiştiniz. Oysa Allah gizlemekte olduğunuzu açığa çıkaracaktı. Bunun üzerine dedik ki: 'Ona (öldürülen kişiye) [kesilen sığırın] bir parçasıyla vurun.' İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve aklınızı kullanasınız diye size ayetlerini gösterir.”
قال البخاري: (فَادَّارَأْتُمْ) اختلفتم. وهكذا قال مجاهد فيما رواه ابن أبي حاتم، عن أبيه، عن أبي حذيفة، عن شبْل عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، أنه قال في قوله تعالى: (وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا) اختلفتم.
Buhârî: '(فَادَّارَأْتُمْ) Anlaşmazlığa düştünüz' demiştir. İbn Ebî Hâtim'in babasından, onun Ebû Huzeyfe'den, onun Şibl'den, onun İbn Ebî Necîh'ten, onun da Mücâhid'den rivayet ettiğine göre Mücâhid, Yüce Allah'ın: (وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا) kavli hakkında: 'İhtilafa düştünüz' demiştir.
وقال عطاء الخراساني، والضحاك: اختصمتم فيها. وقال ابن جريج (وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا) قال: قال بعضهم أنتم قتلتموه.
Atâ el-Horasânî ve ed-Dahhâk: 'Onun hakkında çekiştiniz' demişlerdir. İbn Cüreyc ise: (وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا) ayeti hakkında: 'Bazıları siz onu öldürdünüz dedi' demiştir.
وقال آخرون: بل أنتم قتلتموه. وكذا قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
Diğerleri de: 'Hayır, siz onu öldürdünüz' dediler. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.
(وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ) قال مجاهد: ما تُغَيبُون. وقال ابن أبي حاتم: حدثنا عمرو بن مسلم البصري، حدثنا محمد بن الطفيل العبدي، حدثنا صدقة بن رستم، سمعت المسيب بن رافع يقول: ما عمل رجل حسنة في سبعة أبيات إلا أظهرها الله، وما عمل رجل سيئة في سبعة أبيات إلا أظهرها الله، وتصديق ذلك في كلام الله: (وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ* فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا) هذا البعض أيُّ شيء كان من أعضاء هذه البقرة فالمعجزة حاصلة به.
(وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ) Mücâhid: 'Gizlemekte olduğunuz şeyi' demiştir. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Amr b. Müslim el-Basrî anlattı, bize Muhammed b. et-Tufeyl el-Abdî anlattı, bize Sadaka b. Rüstem anlattı, Müseyyeb b. Râfi'in şöyle dediğini işittim: Bir adam yedi ev [içinde] bir iyilik işlese mutlaka Allah onu açığa çıkarır; bir adam yedi ev [içinde] bir kötülük işlese mutlaka Allah onu açığa çıkarır. Bunun doğrulaması Allah'ın kelamındadır: (وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ* فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا). Bu parça, bu sığırın uzuvlarından hangisi olursa olsun, mucize onunla gerçekleşmiştir.
وخرق العادة به كائن، وقد كان معينا في نفس الأمر، فلو كان في تعيينه لنا فائدة تعود علينا في أمر الدين أو الدنيا لبينه الله تعالى لنا، ولكن أبهمه، ولم يجئ من طريق صحيح عن معصوم بيانه فنحن نبهمه كما أبهمه الله.
Ve olağanüstülük onunla meydana gelmiştir. Gerçekte o belirli bir parçaydı; şayet onun bize tayin edilmesinde din veya dünya işimiz adına bize dönecek bir fayda olsaydı Yüce Allah onu bize açıklardı. Fakat onu müphem bırakmıştır ve masum [bir peygamberden] sahih bir yolla onun açıklaması gelmemiştir ; bu yüzden biz de Allah'ın müphem bıraktığı gibi onu müphem bırakırız.
ولهذا قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنان، حدثنا عفَّان بن مسلم، حدثنا عبد الواحد بن زياد حدثنا الأعمش، عن المنهال بن عمرو، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: إن أصحاب بقرة بني إسرائيل طلبوها أربعين سنة حتى وجدوها عند رجل في بقر له، وكانت بقرة تعجبه، قال: فجعلوا يعطونه بها فيأبى، حتى أعطوه ملء مَسْكها دنانير، فذبحوها، فضربوه -يعني القتيل-بعضو منها، فقام تَشْخُب أوداجه دمًا [فسألوه] فقالوا له: من قتلك؟ قال: قتلني فلان .
Bu sebeple İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Affân b. Müslim anlattı, bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, bize el-A'meş, el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: İsrailoğullarının sığırının sahipleri onu kırk yıl aradılar, nihayet sığırları olan bir adamın yanında buldular; bu adamın hoşuna giden bir sığırdı. Dedi ki: Ona sığır karşılığında vermeye başladılar, o ise derisi dolusu dinar verinceye kadar kabul etmedi. Nihayet onu kestiler ve onun bir uzvuyla -yani maktule- vurdular; bunun üzerine boyun damarlarından kan fışkırarak ayağa kalktı. [Ona sordular] ve: 'Seni kim öldürdü?' dediler. O da: 'Beni falan öldürdü' dedi.
وكذا قال الحسن، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: إنه ضرب ببعضها.
el-Hasan ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de onun bir parçasıyla vurulduğunu söylemişlerdir.
وفي رواية عن ابن عباس: إنهم ضربوه بالعظم الذي يلي الغضروف.
İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise: 'Onlar kıkırdağın bitişiğindeki kemikle vurdular' denmiştir.
وقال عبد الرزاق: أنبأنا مَعْمَر، قال: قال أيوب، عن ابن سيرين، عن عبيدة: ضربوا القتيل ببعض لحمها. وقال معمر: قال قتادة: فضربوه بلحم فخذها فعاش، فقال: قتلني فلان.
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer bildirdi, dedi ki: Eyyûb, İbn Sîrîn'den, o Ubeyde'den nakletti: Maktule sığırın etinin bir parçasıyla vurdular. Ma'mer dedi ki: Katâde: 'Onun but etiyle vurdular, o da dirildi ve: Beni falan öldürdü dedi' demiştir.
وقال أبو أسامة، عن النضر بن عربي، عن عكرمة: (فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا) [قال] فضرب
Ebû Üsâme, Nadr b. Arabî'den, o da İkrime'den nakletti: { فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا } “«Ona [maktule] o [sığır]ın bir parçasıyla vurun» dedik” [ayeti hakkında] [şöyle dedi]: Bunun üzerine vuruldu
بفخذها فقام، فقال: قتلني فلان.
Buduyla vuruldu, o da kalkıp: 'Beni falan öldürdü' dedi.
قال ابن أبي حاتم: وروي عن مجاهد، وقتادة، نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Mücâhid ve Katâde'den de benzeri rivayet edilmiştir.
وقال السدي: فضربوه بالبَضْعة التي بين الكتفين فعاش، فسألوه، فقال: قتلني ابن أخي.
es-Süddî dedi ki: Kürek kemikleri arasındaki et parçasıyla vurdular, o da dirildi; ona sordular, o da: 'Beni kardeşimin oğlu öldürdü' dedi.
وقال أبو العالية: أمرهم موسى، ﵇، أن يأخذوا عظمًا من عظامها، فيضربوا به القتيل، ففعلوا، فرجع إليه روحه، فسمى لهم قاتله ثم عاد ميتا كما كان.
Ebu'l-Âliye dedi ki: Mûsâ aleyhisselâm onlara onun kemiklerinden bir kemik alıp maktule vurmalarını emretti; onlar da yaptılar, ruhu ona geri döndü, kendilerine katilini adıyla söyledi, sonra eski hali gibi ölü olarak geri döndü.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: فضربوه ببعض آرابها [وقيل: بلسانها، وقيل: بعجب ذنبها] .
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Uzuvlarının bir parçasıyla vurdular [diliyle vurulduğu ve kuyruk sokumu kemiğiyle vurulduğu da söylenmiştir] .
وقوله: (كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى) أي: فضربوه فحيى. ونَبَّه تعالى على قدرته وإحيائه الموتى بما شاهدوه من أمر القتيل: جعل ﵎ ذلك الصنع حجة لهم على المعاد، وفاصلا ما كان بينهم من الخصومة والفساد ، والله تعالى قد ذكر في هذه السورة ما خلقه في إحياء الموتى، في خمسة مواضع: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} [البقرة: ٥٦]. وهذه القصة، وقصة الذين خرجوا من ديارهم وهم ألوف حذر الموت، وقصة الذي مرَّ على قرية وهي خاوية على عروشها، وقصة إبراهيم والطيور الأربعة.
Ayetin: (كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى) kısmı; yani vurdular ve o dirildi demektir. Yüce Allah maktulün durumunda müşahede ettikleri şeyle kudretine ve ölüleri diriltmesine dikkat çekmiştir: O celle celâluhu bu fiili, onlar için ahirete karşı bir delil ve aralarındaki husumet ile fesadı sona erdiren bir hüküm kılmıştır . Yüce Allah bu surede ölüleri diriltme konusunda yarattığı hadiseleri beş yerde zikretmiştir: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} “Ölümünüzden sonra sizi tekrar dirilttik” [Bakara: 56]. Bu kıssa, ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak yurtlarından çıkanların kıssası, çatıları çökmüş ıssız bir kasabaya uğrayan kişinin kıssası ve İbrâhim ile dört kuşun kıssası.
ونبه تعالى بإحياء الأرض بعد موتها على إعادة الأجسام بعد صيرورتها رميما، كما قال أبو داود الطيالسي: حدثنا شعبة، أخبرني يعلى بن عطاء، قال: سمعت وَكِيع بن عُدُس، يحدث عن أبي رَزِين العُقَيلي، قال: قلت: يا رسول الله، كيف يحيي الله الموتى؟ قال: "أما مررت بواد مُمْحِل، ثم مررت به خَضِرًا؟ " قال: بلى. قال: "كذلك النشور". أو قال: "كذلك يحيي الله الموتى" . وشاهد هذا قوله تعالى: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ} [يس: ٣٣ - ٣٥].
Yüce Allah, yeryüzünü ölümünden sonra diriltmek suretiyle, çürüyüp kemik yığını haline geldikten sonra bedenlerin yeniden iade edilmesine dikkat çekmiştir; nitekim Ebû Dâvûd et-Tayâlisî şöyle demiştir: Bize Şu'be anlattı, bana Ya'lâ b. Atâ bildirdi, dedi ki: Vekî' b. Udus'un, Ebû Rezîn el-Ukaylî'den naklederek şöyle dediğini işittim: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah ölüleri nasıl diriltir?' dedim. O da: 'Kurak bir vadiden geçip, sonra oradan yemyeşil halde geçtiğin olmadı mı?' buyurdu. 'Evet' dedi. 'İşte yeniden diriliş böyledir' veya 'İşte Allah ölüleri böyle diriltir' buyurdu. Bunun şahidi Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ} “Ölü toprak onlar için bir ayettir (delildir); onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler. Meyvesinden ve kendi ellerinin ürettiklerinden yesinler diye orada hurmalıklardan, üzüm bağlarından bahçeler kıldık ve içlerinde pınarlar fışkırttık. Hâlâ şükretmezler mi?” [Yâsîn: 33-35].
مسألة: استدل لمذهب مالك في كون قول الجريح: فلان قتلني لوثًا بهذه القصة؛ لأن القتيل لما حيي سئل عمن قتله فقال: قتلني فلان، فكان ذلك مقبولا منه؛ لأنه لا يخبر حينئذ إلا بالحق، ولا يتهم والحالة هذه، ورجحوا ذلك بحديث أنس: أن يهوديًا قتل جارية على أوضاح لها، فرضخ رأسها بين حجرين فقيل: من فعل بك هذا؟ أفلان؟ أفلان؟ حتى ذكر اليهودي، فأومأت برأسها، فأخذ اليهودي، فلم يزل به حتى اعترف، فأمر رسول الله ﷺ أن يرد رأسه بين حجرين وعند مالك: إذا كان لوثًا حلف أولياء القتيل قسامة، وخالف الجمهور في ذلك ولم يجعلوا قول القتيل في
Mesele: Yaralının "Beni falan öldürdü" şeklindeki sözünün levs (kuvvetli suç şüphesi) sayılması hususunda İmam Mâlik'in mezhebine bu kıssa ile delil getirilmiştir; zira maktul diriltilince kendisini kimin öldürdüğü sorulmuş, o da: "Beni falan öldürdü" demiştir ve bu beyanı kabul edilmiştir. Çünkü o esnada sadece gerçeği haber verir ve bu durumdayken töhmet altında tutulamaz. Bunu Enes'in rivayet ettiği şu hadisle de destekleyip tercih etmişlerdir: Bir yahudi, gümüş takıları uğruna bir cariyeyi öldürmüş ve başını iki taş arasında ezmişti. Bunun üzerine [kıza]: "Sana bunu kim yaptı? Falan mı, filan mı?" diye soruldu; nihayet o yahudinin adı anılınca başıyla işaret etti. Bunun üzerine yahudi yakalandı ve itiraf edene kadar sorgulandı. Nihayetinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun da başının iki taş arasında ezilmesini emretti. Mâlik'e göre bu durum bir levs teşkil ettiğinde maktulün velileri kasâme yemini ederler. Cumhûr ise bu hususta [İmam Mâlik'e] muhalefet etmiş ve maktulün sözünü bu konuda...
ذلك لوثًا. {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)}
levs saymamışlardır. {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)} “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu. Zira öyle taşlar vardır ki içinden ırmaklar fışkırır; öylesi vardır ki yarılır da ondan su çıkar; öylesi de vardır ki Allah korkusundan [yuvarlanıp] aşağı düşer. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.”
يقول تعالى توبيخًا لبني إسرائيل، وتقريعًا لهم على ما شاهدوه من آيات الله تعالى، وإحيائه الموتى: (ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ) كله (فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ) التي لا تلين أبدًا. ولهذا نهى الله المؤمنين عن مثل حالهم فقال: {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} [الحديد: ١٦].
Yüce Allah, İsrâiloğullarını azarlamak ve Yüce Allah'ın ayetlerini, ölüleri diriltmesini gördükten sonra sergiledikleri tutum sebebiyle onları kınamak üzere şöyle buyurmaktadır: Bütün (ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ) bunlardan sonra kalpleriniz katılaştı (فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ) asla yumuşamayan taşlar gibi oldu. Bu yüzden Allah müminleri onların durumuna düşmekten menederek şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} “İman edenlerin Allah'ı zikretmekten ve inen haktan dolayı kalplerinin saygı ile ürpermesi zamanı gelmedi mi? Onlar daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmasınlar; onların üzerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı. Onlardan birçoğu da yoldan çıkmış fâsıklardır.” [Hadîd: 16].
وقال العوفي، في تفسيره، عن ابن عباس: لما ضُرب المقتول ببعض البقرة جلس أحيا ما كان قط، فقيل له: من قتلك؟ فقال: بنو أخي قتلوني. ثم قبض. فقال بنو أخيه حين قبض: والله ما قتلناه، فكذبوا بالحق بعد إذا رأوا . فقال الله: (ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ) يعني: بني أخي الشيخ (فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً) فصارت قلوب بني إسرائيل مع طول الأمد قاسية بعيدة عن الموعظة بعد ما شاهدوه من الآيات والمعجزات فهي في قسوتها كالحجارة التي لا علاج للينها أو أشد قسوة من الحجارة، فإن من الحجارة ما تتفجر منها العيون الجارية بالأنهار، ومنها ما يشقق فيخرج منه الماء، وإن لم يكن جاريا، ومنها ما يهبط من رأس الجبل من خشية الله، وفيه إدراك لذلك بحسبه، كما قال: {تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} [الإسراء: ٤٤].
el-Avfî tefsirinde İbn Abbâs'tan nakletti: Maktule ineğin bir parçasıyla vurulunca, şimdiye kadar hiç olmadığı kadar diri bir halde doğrulup oturdu. Kendisine: "Seni kim öldürdü?" denildi. O da: "Beni kardeşimin oğulları öldürdü" dedi; sonra vefat etti. O vefat edince kardeşinin oğulları: "Vallahi onu biz öldürmedik" dediler ve [gerçeği] gördükten sonra hakkı yalanladılar . Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: (ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ) yani o yaşlı adamın kardeşinin oğullarının kalpleri [katılaştı], (فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً) böylece İsrâiloğullarının kalpleri, şahit oldukları ayetler ve mucizelerden sonra zamanın uzamasıyla katılaştı ve öğütten uzaklaştı; katılıkta yumuşamasının çaresi olmayan taşlar gibi veya taştan daha katı oldu. Zira öyle taşlar vardır ki içinden ırmaklar oluşturan pınarlar fışkırır; öylesi vardır ki yarılır da akmasa bile ondan su çıkar; öylesi de vardır ki Allah korkusundan dağın tepesinden aşağı düşer. Taşlarda da kendi durumlarına göre bunu idrak etme kabiliyeti vardır; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder; hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin, lakin siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, Halîm'dir, çok bağışlayandır.” [İsrâ: 44].
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد أنه كان يقول: كل حجر يتفجر منه الماء، أو يتشقق عن ماء، أو يتردى من رأس جبل، لمن خشية الله، نزل بذلك القرآن.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'in şöyle dediğini nakletmiştir: İçinden su fışkıran veya yarılıp su çıkaran yahut dağın tepesinden aşağı yuvarlanan her taş, mutlaka Allah korkusundandır; Kur'an bu hususta inmiştir.
وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ) أي وإن من الحجارة لألين من قلوبكم عَمَّا تدعون إليه من الحق (وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ)
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ) Yani şüphesiz taşlardan öylesi vardır ki, davet edildiğiniz hakka karşı sizin kalplerinizden daha yumuşaktır. (وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ)
[وقال أبو علي الجبائي في تفسيره: (وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ) هو سقوط البرد من
[Ebû Alî el-Cübbâî tefsirinde şöyle demiştir: { وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Şüphesiz onlardan öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır” [ifadesinden maksat], dolunun
السحاب. قال القاضي الباقلاني: وهذا تأويل بعيد وتبعه في استبعاده فخر الدين الرازي وهو كما قالا؛ فإن هذا خروج عن ظاهر اللفظ بلا دليل، والله أعلم] .
buluttan düşmesidir. Kādî el-Bâkıllânî dedi ki: Bu uzak bir tefsirdir. Fahreddin er-Râzî de bu tevilin uzak görülmesinde ona uymuştur. Durum onların dediği gibidir; çünkü bu, delilsiz bir şekilde lafzın zahirinden çıkmaktır. En doğrusunu Allah bilir] .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا الحكم بن هشام الثقفي، حدثني يحيى بن أبي طالب -يعني يحيى بن يعقوب-في قوله تعالى: (وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنْهَارُ) قال: هو كثرة البكاء (وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ) قال: قليل البكاء (وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ) قال: بكاء القلب، من غير دموع العين.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize el-Hakem b. Hişâm es-Sekafî anlattı, bana Yahyâ b. Ebî Tâlib -yani Yahyâ b. Ya'kūb- Yüce Allah'ın: (وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنْهَارُ) buyruğu hakkında dedi ki: Bu, çok ağlamaktır; (وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ) buyruğu hakkında: Bu, az ağlamaktır; (وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ) buyruğu hakkında ise: Bu, gözyaşı olmaksızın kalbin ağlamasıdır, dedi.
وقد زعم بعضهم أن هذا من باب المجاز؛ وهو إسناد الخشوع إلى الحجارة كما أسندت الإرادة إلى الجدار في قوله: {يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} قال الرازي والقرطبي وغيرهما من الأئمة: ولا حاجة إلى هذا فإن الله تعالى يخلق فيها هذه الصفة كما في قوله تعالى: {إِنَّا عَرَضْنَا الأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} الآية، وقال: {وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ} و {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلالُهُ} الآية، {قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ} الآية، {وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ} الآية، وفي الصحيح: "هذا جبل يحبنا ونحبه"، وكحنين الجذع المتواتر خبره، وفي صحيح مسلم: "إني لأعرف حجرًا بمكة كان يسلم علي قبل أن أبعث إني لأعرفه الآن" وفي صفة الحجر الأسود أنه يشهد لمن استلمه بحق يوم القيامة، وغير ذلك مما في معناه. وحكى القرطبي قولا أنها للتخيير؛ أي مثلا لهذا وهذا وهذا مثل جالس الحسن أو ابن سيرين .. وكذا حكاه الرازي في تفسيره وزاد قولا آخر: إنها للإبهام بالنسبة إلى المخاطب كقول القائل أكلت خبزًا أو تمرًا، وهو يعلم أيهما أكل، وقال آخر: إنها بمعنى قول القائل كل حلوًا أو حامضًا؛ أي لا يخرج عن واحد منهما؛ أي وقلوبكم صارت كالحجارة أو أشد قسوة منها لا تخرج عن واحد من هذين الشيئين. والله أعلم.
Bazıları bunun mecaz türünden olduğunu iddia etmişlerdir; bu da {يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} ayetinde duvara irade nispet edildiği gibi taşlara huşû nispet edilmesidir. Râzî, Kurtubî ve diğer önde gelen âlimler şöyle demişlerdir: Buna gerek yoktur; çünkü Yüce Allah şu ayetlerde olduğu gibi taşlarda bu sıfatı yaratır: Yüce Allah'ın: {إِنَّا عَرَضْنَا الأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} ayeti, {وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ} ve {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلالُهُ} ayeti, {قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ}, {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ} ayeti, {وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ} ayeti; sahih hadiste geçen: "Bu öyle bir dağdır ki bizi sever, biz de onu severiz" ifadesi, haberi mütevâtir olan kütüğün inlemesi ve Sahîh-i Müslim'de geçen: "Ben Mekke'de peygamber olarak gönderilmeden önce bana selam veren bir taşı biliyorum; şu anda da onu tanıyorum" hadisi ile Hacerülesved'in kıyamet günü kendisini hak ile istilâm eden kimseye şahitlik edeceğine dair vasfı ve bu anlamdaki diğer deliller böyledir. Kurtubî buradaki edatın muhayyerlik (tahyîr) ifade ettiğine dair bir görüş nakletmiştir; yani 'Hasan ile veya İbn Sîrîn ile otur' sözünde olduğu gibi buna veya şuna misaldir. Aynı şekilde Râzî de tefsirinde bunu nakletmiş ve başka bir görüş eklemiştir: Bu, kişinin ne yediğini bildiği halde 'Ekmek veya hurma yedim' demesi gibi muhataba göre kapalılık (ibhâm) içindir. Bir başkası ise şöyle demiştir: Bu, kişinin 'Tatlı veya ekşi ye' demesi anlamındadır; yani bu ikisinin dışına çıkmaz; [buna göre mana:] kalpleriniz taş gibi veya taştan daha katı olmuştur, bu iki şeyin dışına çıkmaz. En doğrusunu Allah bilir.
تنبيه:
Tenbih:
اختلف علماء العربية في معنى قوله تعالى: (فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً) بعد الإجماع على استحالة كونها للشك، فقال بعضهم: "أو" هاهنا بمعنى الواو، تقديره: فهي كالحجارة وأشد قسوة كقوله تعالى: {وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} [الإنسان: ٢٤]، وكما قال النابغة الذبياني:
Arap dili âlimleri, edatın şek (şüphe) ifade etmesinin imkânsızlığı konusunda icmâ ettikten sonra, Yüce Allah'ın: (فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً) buyruğunun manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Buradaki "ev" (أو / veya) edatı "vav" (ve) manasındadır, takdiri şöyledir: 'O taşlar gibidir ve daha da katıdır'; nitekim Yüce Allah'ın: {وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” [İnsân: 24] buyruğunda ve en-Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu beytinde olduğu gibidir:
قالت ألا ليتما هذا الحمامُ لنا … إلى حَمامتنا أو نِصفُه فَقدِ
Dedi ki: Keşke şu güvercinler bizim güvercinimize katılsaydı … yahut yarısı olsaydı da tamamlansaydı
تريد: ونصفه، قاله ابن جرير. وقال جرير بن عطية:
'Ve yarısı' demek istemiştir; bunu İbn Cerîr söylemiştir. Cerîr b. Atıyye de şöyle demiştir:
نال الخِلافَةَ أو كانت له قدرًا … كما أتى ربَّه مُوسى على قَدَرِ
Hilafeti elde etti veya o kendisine bir kader oldu … Mûsâ'nın bir kader üzere Rabbine geldiği gibi
قال ابن جرير: يعني نال الخلافة، وكانت له قدرًا.
İbn Cerîr dedi ki: Yani 'Hilafeti elde etti ve o kendisine bir kader oldu' demektir.
وحكى القرطبي قولا أنها للتخيير في مفهومها بهذا أو بهذا مثل جالس الحسن أو ابن سيرين، وكذا حكاه فخر الدين في تفسيره وزاد قولا آخر وهو: أنها للإبهام وبالنسبة إلى المخاطب، كقول القائل: أكلت خبزًا أو تمرا وهو يعلم أيهما أكل، وقولا آخر وهو أنها بمعنى قول القائل: أكلي حلو أو حامض، أي: لا يخرج عن واحد منهما، أي: وقلوبكم صارت في قسوتها كالحجارة أو أشد قسوة منها لا يخرج عن واحد من هذين الشيئين والله أعلم.
Kurtubî, bunun mefhumunda 'Hasan veya İbn Sîrîn ile otur' sözünde olduğu gibi bununla veya şununla muhayyerlik bildirdiğine dair bir görüş nakletmiştir. Fahreddin er-Râzî de tefsirinde bunu nakletmiş ve başka bir görüş eklemiştir ki o da şudur: Kişinin hangisini yediğini bildiği halde 'Ekmek veya hurma yedim' demesi gibi muhataba göre kapalılık (ibhâm) içindir. Bir diğer görüşe göre ise bu, kişinin 'Yediğim tatlıdır veya ekşidir' demesi anlamındadır; yani bu ikisinin dışına çıkmaz; [buna göre mana:] kalpleriniz katılığında taş gibi veya ondan daha katı olmuştur, bu iki şeyin dışına çıkmaz. En doğrusunu Allah bilir.
وقال آخرون: "أو" هاهنا بمعنى بل، تقديره فهي كالحجارة بل أشد قسوة، وكقوله: {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} [النساء: ٧٧] {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} [الصافات: ١٤٧] {فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى} [النجم: ٩] وقال آخرون: معنى ذلك (فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً) عندكم. حكاه ابن جرير.
Başkaları ise şöyle demiştir: Buradaki "ev" (أو), "bel" (بل / bilakis, hatta) manasındadır; takdiri: 'O taşlar gibidir, hatta daha da katıdır' şeklindedir. Nitekim şu ayetlerde de böyledir: {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} “İçlerinden bir grup, insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkarlar” [Nisâ: 77], {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Onu yüz bin kişiye, hatta daha da fazlasına peygamber gönderdik” [Sâffât: 147], {فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى} “İki yay kadar, hatta daha da yakın oldu” [Necm: 9]. Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, sizin nazarınızda (فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً) [taş gibi veya daha katıdır]. Bunu İbn Cerîr nakletmiştir.
وقال آخرون: المراد بذلك الإبهام على المخاطب، كما قال أبو الأسود:
Başkaları da şöyle demiştir: Bununla kastedilen, muhatap nezdinde kapalılık (ibhâm) bırakmaktır; nitekim Ebu'l-Esved şöyle demiştir:
أحبّ محمدًا حُبا شديدًا … وعبَّاسا وحمزةَ والوصيا
Muhammed'i pek şiddetli bir sevgiyle severim … Abbâs'ı, Hamza'yı ve vasîyi de
فإن يك حُبّهم رشدا أصبه … ولست بمخطئ إن كان غيّا
Onların sevgisi doğru yol ise ona erişmişimdir … Şayet sapıklık ise hata etmiş olmam
قال ابن جرير: قالوا: ولا شك أن أبا الأسود لم يكن شاكًّا في أن حُبّ من سَمَّى رَشَدٌ، ولكنه أبهم على من خاطبه، قال: وقد ذكر عن أبي الأسود أنه لما قال هذه الأبيات قيل له: شككت؟ فقال: كلا والله. ثم انتزع بقول الله تعالى: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} فقال: أوَ كان شاكًّا من أخبر بهذا في الهادي منهم من الضلال ؟
İbn Cerîr dedi ki: Âlimler şöyle demişlerdir: Şüphe yok ki Ebü'l-Esved, ismini saydığı kişilerin sevgisinin doğru yol olduğunda şüphe içinde değildi; lakin muhatabına karşı meseleyi müphem bıraktı. Dedi ki: Ebü'l-Esved hakkında rivayet edildiğine göre, o bu beyitleri söylediğinde kendisine: "Şüpheye mi düştün?" denildi. O da: "Asla, vallahi hayır!" dedi. Sonra Yüce Allah'ın şu buyruğunu delil getirdi: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “Doğrusu ya biz ya da siz, ya doğru yol üzerindeyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz”. Ardından şöyle dedi: Bunu haber veren zat, onlardan hidayet üzere olan ile sapıklıkta olan konusunda şüphede miydi?
وقال بعضهم: معنى ذلك: فقلوبكم لا تخرج عن أحد هذين المثلين، إما أن تكون مثل الحجارة في القسوة وإما أن تكون أشد منها قسوة.
Bazıları da şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Kalpleriniz bu iki misalden birinin dışına çıkmaz; ya katılıkta taş gibi olur ya da taştan daha katı olur.
قال ابن جرير: ومعنى ذلك على هذا التأويل: فبعضها كالحجارة قسوة، وبعضها أشد قسوة من الحجارة. وقد رجحه ابن جرير مع توجيه غيره.
İbn Cerîr dedi ki: Bu tevile göre ayetin manası şöyledir: Onların bazısı katılıkta taş gibidir, bazısı ise taştan daha katıdır. İbn Cerîr, diğer açıklamaları da yönlendirerek bu görüşü tercih etmiştir.
قلت: وهذا القول الأخير يبقى شبيها بقوله تعالى: {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} [البقرة: ١٧] مع قوله: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} [البقرة: ١٩] وكقوله: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} [النور: ٣٩] مع قوله: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ} [النور: ٤٠]، الآية أي: إن منهم من هو هكذا، ومنهم من هو هكذا، والله أعلم.
Derim ki: Bu son görüş, Yüce Allah'ın {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} [Bakara: 17] buyruğu ile {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} [Bakara: 19] buyruğuna ve {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} [Nûr: 39] buyruğu ile {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ} [Nûr: 40] ayetine benzemektedir; yani onlardan kimi böyledir, kimi de şöyledir. En doğrusunu Allah bilir.
قال الحافظ أبو بكر بن مردويه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا محمد بن أيوب، حدثنا محمد بن عبد الله بن أبي الثلج، حدثنا علي بن حفص، حدثنا إبراهيم بن عبد الله بن حاطب، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر أن رسول الله ﷺ قال: "لا تكثروا الكلام بغير ذكر الله، فإن كثرة الكلام بغير ذكر الله قسوة القلب، وإن أبعد الناس من الله القلب القاسي".
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize Muhammed b. Eyyûb anlattı, bize Muhammed b. Abdillâh b. Ebî's-Selc anlattı, bize Ali b. Hafs anlattı, bize İbrâhîm b. Abdillâh b. Hâtıb, Abdullah b. Dînâr'dan, o da İbn Ömer'den nakletti ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Allah'ın zikri dışında sözü çok uzatmayın; çünkü Allah'ın zikri dışındaki çok söz kalbe katılık verir. İnsanların Allah'tan en uzak olanı ise katı kalpli kimsedir."
رواه الترمذي في كتاب الزهد من جامعه، عن محمد بن عبد الله بن أبي الثلج، صاحب الإمام أحمد، به. ومن وجه آخر عن إبراهيم بن عبد الله بن الحارث بن حاطب، به، وقال: غريب لا نعرفه إلا من حديث إبراهيم .
Bunu Tirmizî, el-Câmi' adlı eserinin Kitâbü'z-Zühd bölümünde İmam Ahmed'in talebesi Muhammed b. Abdillâh b. Ebî's-Selc kanalıyla rivayet etmiştir. Başka bir yoldan da İbrâhîm b. Abdillâh b. el-Hâris b. Hâtıb kanalıyla rivayet etmiş ve: "Garibdir, bunu sadece İbrâhîm'in hadisinden bilmekteyiz" demiştir.
[وروى البزار عن أنس مرفوعا: "أربع من الشقاء: جمود العين، وقسي القلب، وطول الأمل، والحرص على الدنيا"]..
[Bezzâr, Enes'ten merfû olarak rivayet etmiştir: «أربع من الشقاء: جمود العين، وقسي القلب، وطول الأمل، والحرص على الدنيا» «Dört şey bedbahtlıktandır: Gözün kuruması [yaşarmaması], kalbin katılaşması, tûl-i emel (bitmek bilmeyen dünyevi arzu) ve dünyaya hırs göstermek.»].
{أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦)}
{أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦)} “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra da onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi. İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler; baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda size karşı delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyleri onlara anlatıyorsunuz? Hiç akıl erdirmiyor musunuz?' derlerdi.”
يقول تعالى: (أَفَتَطْمَعُونَ) أيها المؤمنون (أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ) أي: ينقاد لكم بالطاعة، هؤلاء الفرقة الضالة من اليهود، الذين شاهد آباؤهم من الآيات البينات ما شاهدوه ثم قست قلوبهم من بعد ذلك (وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ) أي: يتأولونه على غير تأويله (مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ) أي: فهموه على الجلية ومع هذا يخالفونه على بصيرة (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) أنهم مخطئون فيما ذهبوا إليه من تحريفه وتأويله؟ وهذا المقام شبيه بقوله تعالى: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} [المائدة: ١٣]. .
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey müminler, babalarının onca açık ayeti gördükten sonra kalpleri katılaşmış olan yahudilerden bu sapık fırkanın (أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ) size boyun eğip itaat ederek iman etmesini mi umuyorsunuz? (وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ) Oysa onlardan bir fırka vardı ki Allah'ın kelamını işitir, sonra onu tevilinden saptırarak tahrif ederlerdi; (مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ) yani onu apaçık bir şekilde anladıktan sonra buna rağmen bilerek ve isteyerek ona muhalefet ederlerdi; (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) tahrif ve tevil konusunda gittikleri yolda hatalı olduklarını biliyorlardı. Bu makam, Yüce Allah'ın şu buyruğuna benzemektedir: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik ve kalplerini katılaştırdık. Onlar kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” [Mâide: 13]. .
قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس أنه قال: ثم قال الله تعالى لنبيه ﷺ، ولمن معه من المؤمنين يؤيسهم منهم: (أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ) وليس قوله: (يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ) يسمعون التوراة. كلهم قد سمعها. ولكن الذين سألوا موسى رؤية ربهم فأخذتهم الصاعقة فيها.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Sonra Yüce Allah, Peygamberine ﷺ ve beraberindeki müminlere, onları yahudilerden ümitsiz kılmak üzere şöyle buyurdu: (أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ) Allah'ın: (يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ) buyruğu, Tevrat'ı işitiyorlar demek değildir; zira onların hepsi onu işitmişti. Bilakis onlar, Mûsâ'dan Rablerini görmeyi isteyip de bu yüzden kendilerini yıldırım çarpan kimselerdir.
قال محمد بن إسحاق: فيما حدثني بعض أهل العلم أنهم قالوا لموسى: يا موسى، قد حيل بيننا وبين رؤية الله تعالى، فأسمعنا كلامه حين يكلمك. فطلب ذلك موسى إلى ربه تعالى فقال: نعم، مُرْهم فليتطهروا، وليطهروا ثيابهم ويصوموا ففعلوا، ثم خرج بهم حتى أتوا الطور، فلما غشيهم الغمام أمرهم موسى أن يسجدوا، فوقعوا سجودًا، وكلمه ربه تعالى، فسمعوا كلامه يأمرهم وينهاهم، حتى عقلوا عنه ما سمعوا. ثم انصرف بهم إلى بني إسرائيل، فلما جاؤوهم حَرَّف فريق منهم ما أمرهم به، وقالوا حين قال موسى لبني إسرائيل: إن الله قد أمركم بكذا وكذا. قال ذلك الفريق الذين ذكرهم الله: إنما قال كذا وكذا خلافًا لما قال الله ﷿ لهم، فهم الذين عنى الله لرسوله ﷺ.
Muhammed b. İshâk dedi ki: İlim ehlinden bazılarının bana naklettiğine göre onlar Mûsâ'ya şöyle dediler: "Ey Mûsâ, bizimle Yüce Allah'ı görmemiz arasına engel konuldu; bari O seninle konuştuğunda kelamını bize işittir." Mûsâ bunu Yüce Rabbinden istedi. Rabbi de: "Evet, onlara emret temizlensinler, elbiselerini temizlesinler ve oruç tutsunlar" buyurdu. Onlar da yaptılar. Sonra Mûsâ onları alıp Tûr dağına geldi. Bulut onları kaplayınca Mûsâ onlara secde etmelerini emretti; onlar da secdeye kapandılar. Yüce Rabbi onunla konuştu ve onlar O'nun kendilerine emredip nehyeden kelamını işittiler; nihayet işittiklerini O'ndan iyice kavradılar. Sonra Mûsâ onları İsrâiloğullarına geri getirdi. Yanlarına geldiklerinde, içlerinden bir fırka Mûsâ'nın kendilerine emrettiği şeyi tahrif etti. Mûsâ İsrâiloğullarına: "Allah size şöyle şöyle emretti" dediğinde, Allah'ın bahsettiği o fırka: "Allah'ın kendilerine söylediğine muhalif olarak O ancak şöyle şöyle dedi" dediler. İşte Allah'ın Resûlüne ﷺ kastettiği kimseler bunlardır.
وقال السدي: (وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ) قال: هي التوراة، حرفوها.
es-Süddî: (وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ) ayeti hakkında şöyle dedi: O Tevrat'tır, onu tahrif etmişlerdir.
وهذا الذي ذكره السدي أعم مما ذكره ابن عباس وابن إسحاق، وإن كان قد اختاره ابن جرير لظاهر السياق. فإنه ليس يلزم من سماع كلام الله أن يكون منه كما سمعه الكليم موسى بن
es-Süddî'nin zikrettiği bu [açıklama], her ne kadar bağlamın zahirinden ötürü İbn Cerîr bunu tercih etmiş olsa da İbn Abbâs ve İbn İshâk'ın zikrettiğinden daha geneldir. Zira Allah'ın kelamını işitmiş olmak, [kelamın] bizzat O'ndan [vasıtasız] olmasını gerektirmez; nitekim Kelîmullah Mûsâ b.
عمران، ﵊ ، وقد قال الله تعالى: {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ} [التوبة: ٦]، أي: مبلَّغًا إليه؛ ولهذا قال قتادة في قوله: (ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) قال: هم اليهود كانوا يسمعون كلام الله ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه ووعوه.
işittiği gibi doğrudan O'ndan işitmiş olmasını gerektirmez . Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ} “Eğer müşriklerden biri senden eman dilerse, Allah'ın kelamını işitinceye kadar ona eman ver” [Tevbe: 6], yani tebliğ edilmiş olarak işitinceye kadar; bu sebeple Katâde: (ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: Onlar yahudilerdir; Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anlayıp kavradıktan sonra tahrif ederlerdi.
وقال مجاهد: الذين يحرفونه والذين يكتمونه هم العلماء منهم.
Mücâhid dedi ki: Onu tahrif edenler ve onu gizleyenler, onların âlimleridir.
وقال أبو العالية: عمدوا إلى ما أنزل الله في كتابهم، من نعت محمد ﷺ، فحرفوه عن مواضعه.
Ebu'l-Âliye dedi ki: Allah'ın kitaplarında Muhammed ﷺ'in vasfına dair indirdiği şeylere yöneldiler ve onu yerlerinden kaydırıp tahrif ettiler.
وقال السدي: (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) أي أنهم أذنبوا. وقال ابن وهب: قال ابن زيد في قوله: (يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ) قال: التوراة التي أنزلها الله عليهم يحرفونها يجعلون الحلال فيها حرامًا، والحرام فيها حلالا والحق فيها باطلا والباطل فيها حقًا؛ إذا جاءهم المحق برشوة أخرجوا له كتاب الله، وإذا جاءهم المبطل برشوة أخرجوا له ذلك الكتاب، فهو فيه محق، وإن جاءهم أحد يسألهم شيئًا ليس فيه حق، ولا رشوة، ولا شيء، أمروه بالحق، فقال الله لهم: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ} [البقرة: ٤٤].
es-Süddî: (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) yani günah işlediklerini bilmektedirler, dedi. İbn Vehb dedi ki: İbn Zeyd, (يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ) buyruğu hakkında şöyle dedi: Allah'ın kendilerine indirdiği Tevrat'ı tahrif ediyorlardı; onda helali haram, haramı helal, hakkı batıl, batılı da hak kılıyorlardı. Kendilerine haklı olan biri rüşvetle geldiğinde ona Allah'ın Kitabını çıkarırlardı; batıl üzere olan biri rüşvetle geldiğinde ise ona o [tahrif edilmiş] kitabı çıkarırlardı da o kişi onda haklı görünürdü. Kendilerine içinde hak, rüşvet veya herhangi bir menfaat olmayan bir şey sormaya biri geldiğinde ise ona hakkı emrederlerdi. Bunun üzerine Allah onlara şöyle buyurdu: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [Bakara: 44].
وقوله: (وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا) الآية.
Ayetin: (وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا) devamı.
قال محمد بن إسحاق: حدثنا محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا) أي بصاحبكم رسول الله، ولكنه إليكم خاصة. (وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا) لا تحدثوا العرب بهذا، فإنكم قد كنتم تستفتحون به عليهم، فكان منهم. فأنزل الله: (وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ) أي: تقرون بأنه نبي، وقد علمتم أنه قد أخذ له الميثاق عليكم باتباعه، وهو يخبرهم أنه النبي الذي كنا ننتظر، ونجد في كتابنا. اجحدوه ولا تقروا به. يقول الله تعالى: {أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ}.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: (وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا) Yani 'Arkadaşınızın Resûlullah olduğuna iman ettik, fakat o sadece size gönderilmiştir.' (وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا) 'Bunu Araplara anlatmayın; çünkü siz daha önce onlara karşı onunla zafer istiyordunuz, oysa o onlardan çıktı.' Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: (وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ) Yani: 'Onun bir peygamber olduğunu kabul ediyorsunuz, oysa ona tâbi olacağınıza dair sizden teminat alındığını ve onun beklediğimiz, kitabımızda bulduğumuz peygamber olduğunu onlara haber verdiğini biliyorsunuz. Onu inkâr edin, ikrar etmeyin.' Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Bilmiyorlar mı ki Allah gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilmektedir?”.
وقال الضحاك، عن ابن عباس: يعني المنافقين من اليهود كانوا إذا لقوا أصحاب محمد ﷺ قالوا: آمنا.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: Yani yahudilerden olan münafıklar kastedilmektedir; onlar Muhammed ﷺ'in ashabıyla karşılaştıklarında: "İman ettik" derlerdi.
وقال السدي: هؤلاء ناس من اليهود آمنوا ثم نافقوا. وكذا قال الربيع بن أنس، وقتادة وغير واحد من السلف والخلف، حتى قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، فيما رواه ابن وهب عنه: كان رسول الله ﷺ قد قال: "لا يدخلن علينا قصبة المدينة إلا مؤمن". فقال رؤساؤهم من أهل الكفر والنفاق: اذهبوا فقولوا: آمنا، واكفروا إذا رجعتم إلينا، فكانوا يأتون المدينة بالبُكَر، ويرجعون إليهم بعد العصر. وقرأ قول الله تعالى: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [آل عمران: ٧٢]
es-Süddî şöyle demiştir: "Bunlar yahudilerden iman edip ardından nifaka sapan bir gruptur." er-Rebî' b. Enes, Katâde ve Selef ile Halef'ten pek çok kişi de böyle demiştir. Hatta İbn Vehb'in kendisinden rivayet ettiğine göre Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Medine kalesine/merkezine yanımıza mümin olandan başkası kesinlikle girmesin» buyurmuştu. Bunun üzerine küfür ve nifak ehlinin elebaşları: "Gidin ve 'İman ettik' deyin, bize geri döndüğünüzde ise inkâr edin" dediler. Onlar sabah erkenden Medine'ye gelir, ikindiden sonra da onlara dönerlerdi. [Râvi] ardından Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu okudu: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başında iman edin, sonunda ise inkâr edin; belki onlar da [dinlerinden] dönerler.'” [Âl-i İmrân, 72]
وكانوا يقولون، إذا دخلوا المدينة: نحن مسلمون. ليعلموا خبر رسول الله ﷺ وأمره. فإذا رجعوا رجعوا إلى الكفر. فلما أخبر الله نبيه ﷺ قطع ذلك عنهم فلم يكونوا يدخلون. وكان المؤمنون يظنون أنهم مؤمنون فيقولون: أليس قد قال الله لكم كذا وكذا؟ فيقولون: بلى. فإذا رجعوا إلى قومهم [يعني الرؤساء] قالوا: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) الآية .
Medine'ye girdiklerinde Resûlullah ﷺ'in haberini ve durumunu öğrenmek için: "Biz müslümanız" derlerdi. Döndüklerinde ise tekrar küfre dönerlerdi. Allah Peygamberine ﷺ bunu haber verince bunu onlara yasakladı ve artık içeri giremez oldular. Müminler ise onların mümin olduklarını zanneder ve: "Allah size şöyle şöyle dememiş miydi?" derlerdi. Onlar da: "Evet" derlerdi. Kavimlerine [yani elebaşlarına] döndüklerinde ise onlar: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) ayetini söylerlerdi.
وقال أبو العالية: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) يعني: بما أنزل الله عليكم في كتابكم من نعت محمد ﷺ.
Ebu'l-Âliye dedi ki: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) yani Allah'ın kitabınızda Muhammed ﷺ'in vasfına dair size indirdiği şeyleri mi [onlara anlatıyorsunuz?].
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ) قال: كانوا يقولون: سيكون نبي. فخلا بعضهم ببعض فقالوا: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) .
Abdurrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ) ayeti hakkında dedi ki: Onlar: "Bir peygamber gelecek" derlerdi. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) dediler.
قول آخر في المراد بالفتح: قال ابن جُرَيج: حدثني القاسم بن أبي بَزَّة، عن مجاهد، في قوله تعالى: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) قال: قام النبي ﷺ يوم قريظة تحت حصونهم، فقال: "يا إخوان القردة والخنازير، ويا عبدة الطاغوت"، فقالوا: من أخبر بهذا الأمر محمدًا؟ ما خرج هذا القول إلا منكم (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) بما حكم الله، للفتح، ليكون لهم حجة عليكم. قال ابن جريج، عن مجاهد: هذا حين أرسل إليهم عليا فآذوا محمدًا ﷺ.
"Fetih" ile neyin kastedildiğine dair başka bir görüş: İbn Cüreyc dedi ki: Bana el-Kāsım b. Ebî Bezze, Mücâhid'den nakletti; Yüce Allah'ın: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) buyruğu hakkında dedi ki: Peygamber ﷺ Kurayza günü kalelerinin dibinde durup: "Ey maymunların ve domuzların kardeşleri, ey tâğûtun kulları!" buyurdu. Onlar da: "Bu işi Muhammed'e kim haber verdi? Bu söz ancak sizden çıkmıştır; Allah'ın aleyhinize fetih/hüküm olarak verdiği şeyi, Rabbinizin huzurunda size karşı bir delil olsun diye mi onlara anlatıyorsunuz?" (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) dediler. İbn Cüreyc, Mücâhid'den naklen dedi ki: Bu, Ali'yi onlara gönderdiği ve onların da Muhammed ﷺ'e eziyet ettikleri vakitti.
وقال السدي: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) من العذاب (لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ) هؤلاء ناس من اليهود آمنوا ثم نافقوا وكانوا يحدثون المؤمنين من العرب بما عُذِّبوا به. فقال بعضهم لبعض: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) من العذاب، ليقولوا: نحن أحب إلى الله منكم، وأكرم على الله منكم.
es-Süddî dedi ki: 'Rabbinizin katında size karşı delil getirsinler diye mi' (لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ) 'Allah'ın size açtığı azabı' (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) [onlara anlatıyorsunuz?]. Bunlar, yahudilerden iman edip sonra nifaka sapan birtakım kimselerdi ve Arap müminlere kendilerine verilen azapları anlatırlardı. Bunun üzerine birbirlerine: "'Biz Allah'a sizden daha sevimliyiz ve Allah katında sizden daha değerliyiz' desinler diye mi Allah'ın size açtığı azabı onlara anlatıyorsunuz?" (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) dediler.
وقال عطاء الخراساني: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) يعني: بما قضى [الله] لكم وعليكم.
Atâ el-Horasânî dedi ki: (أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) yani [Allah'ın] lehinize ve aleyhinize hükmettiği şeyleri mi [anlatıyorsunuz?].
وقال الحسن البصري: هؤلاء اليهود، كانوا إذا لقوا الذين آمنوا قالوا: آمنا، وإذا خلا بعضهم إلى بعض، قال بعضهم: لا تحدثوا أصحاب محمد بما فتح الله عليكم مما في كتابكم، فيحاجوكم به عند ربكم، فيخصموكم.
el-Hasan el-Basrî dedi ki: Bu yahudiler, iman edenlerle karşılaştıklarında: "İman ettik" derler; birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise bazısı şöyle derdi: "Kitabınızda bulunup da Allah'ın size açıkladığı şeyleri Muhammed'in ashabına anlatmayın; yoksa Rabbinizin katında bunu size karşı delil yaparlar da sizi sustururlar."
{أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٧)}
{ أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ } “Bilmezler mi ki şüphesiz Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilmektedir?”
وقوله: (أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ) قال أبو العالية: يعني ما أسروا من كفرهم بمحمد ﷺ وتكذيبهم به، وهو يجدونه مكتوبًا عندهم. وكذا قال قتادة.
Yüce Allah'ın: (أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ) buyruğu hakkında Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Yani yanlarında yazılı buldukları halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edip onu yalanlama hususunda gizledikleri şeyleri [bilmezler mi?]. Katâde de böyle demiştir.