وقال الحسن: (أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ) قال: كان ما أسروا أنهم كانوا إذا تولوا عن أصحاب محمد ﷺ وخلا بعضهم إلى بعض، تناهوا أن يخبر أحد منهم أصحاب محمد ﷺ بما فتح الله عليهم مما في كتابهم، خشيةَ أن يحاجهم أصحاب محمد ﷺ بما في كتابهم عند ربهم. (وَمَا يُعْلِنُونَ) يعني: حين قالوا لأصحاب محمد ﷺ: آمنا. وكذا قال أبو العالية، والربيع، وقتادة.
Hasan[-ı Basrî]: (أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ) ayeti hakkında şöyle demiştir: Gizledikleri şey şuydu: Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının yanından ayrılıp birbirleriyle baş başa kaldıklarında, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Rableri katında kendi kitaplarında bulunanlarla kendilerine karşı delil getirmesinler diye, içlerinden hiçbirinin Allah'ın kendi kitaplarında kendilerine açıkladığı şeyleri Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına haber vermemesini birbirlerine tembihlerlerdi. (وَمَا يُعْلِنُونَ) ise; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: "İman ettik" dedikleri vakittir. Ebu'l-Âliye, Rebî' ve Katâde de böyle demiştir.
{وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)}
{وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar. (78) Yazıklar olsun o kimselere ki Kitab'ı elleriyle yazarlar, sonra da az bir paraya satmak için: 'Bu Allah katındandır' derler. Elleriyle yazdıklarından ötürü vay başlarına geleceğe! Kazandıklarından ötürü vay başlarına geleceğe! (79)”
يقول تعالى: (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ) أي: ومن أهل الكتاب، قاله مجاهد: والأميون جمع أمي، وهو: الرجل الذي لا يحسن الكتابة، قاله أبو العالية، والربيع، وقتادة، وإبراهيم النَّخَعي، وغير واحد وهو ظاهر في قوله تعالى: (لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ [إِلا أَمَانِيَّ]) أي: لا يدرون ما فيه. ولهذا في صفات النبي ﷺ أنه أمي؛ لأنه لم يكن يحسن الكتابة، كما قال تعالى: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} [العنكبوت: ٤٨] وقال ﵊: "إنا أمة أمية، لا نكتب ولا نحسب، الشهر هكذا وهكذا وهكذا" الحديث. أي: لا نفتقر في عباداتنا ومواقيتها إلى كتاب ولا حساب وقال تعالى: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الأُمِّيِّينَ رَسُولا مِنْهُمْ} [الجمعة: ٢].
Yüce Allah: (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ) yani: Ehl-i Kitap'tan bir kısmı, buyurmaktadır. Bunu Mücâhid söylemiştir. Ümmîyûn (أُمِّيُّونَ), okuma yazma bilmeyen adam anlamına gelen ümmî (أُمِّيّ) kelimesinin çoğuludur; bunu Ebu'l-Âliye, Rebî', Katâde, İbrâhim en-Nehaî ve pek çok âlim söylemiştir. Bu anlam, Yüce Allah'ın: (لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ [إِلا أَمَانِيَّ]) yani: "Onun içinde ne olduğunu bilmezler" buyruğunda açıktır. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıfları arasında onun ümmî olduğu yer almıştır; zira o yazı yazmayı bilmezdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} [el-Ankebût: 48] “Sen bundan önce ne bir yazı okur, ne de elinle onu yazardın; öyle olsaydı bâtıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi.” Peygamber aleyhisselâm da: "Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız. Ay şöyle, şöyle ve şöyledir..." hadisini buyurmuştur. Yani: İbadetlerimizde ve onların vakitlerinde kitaba ve hesaba muhtaç değiliz. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الأُمِّيِّينَ رَسُولا مِنْهُمْ} [el-Cuma: 2] “O, ümmîler arasından kendilerine bir elçi gönderendir.”
وقال ابن جرير: نسبت العرب من لا يكتب ولا يَخُط من الرجال إلى أمِّه في جهله بالكتاب دون أبيه، قال: وقد روي عن ابن عباس، ﵄ قول خلاف هذا، وهو ما حدثنا به أبو كُرَيب: حدثنا عثمان بن سعيد، عن بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس، في قوله: (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ) قال: الأميون قوم لم يصدِّقوا رسولا أرسله الله، ولا كتابًا أنزله الله، فكتبوا كتابًا بأيديهم، ثم قالوا لقوم سَفلة جُهَّال: (هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) وقال: قد أخبر أنهم يكتبون بأيديهم، ثم سماهم أميين، لجحودهم كتب الله ورسله. ثم قال ابن جرير: وهذا التأويل على خلاف ما يعرف من كلام العرب المستفيض بينهم. وذلك أن الأمي عند العرب: الذي لا يكتب .
İbn Cerîr şöyle demiştir: Araplar, erkeklerden yazı yazamayan ve çizemeyen kimseyi, yazıyı bilmeyişindeki cehaletinden dolayı babasına değil annesine nispet etmişlerdir. [İbn Cerîr] devamla der ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan buna muhalif bir görüş de rivayet edilmiştir; o da bize Ebû Küreyb'in naklettiğidir: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Ümmîler, Allah'ın gönderdiği hiçbir peygamberi ve indirdiği hiçbir kitabı tasdik etmeyen, kendi elleriyle bir kitap yazıp sonra da ayak takımı cahil bir topluluğa: (هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) 'Bu Allah katındandır' diyen bir topluluktur." Dedi ki: Allah onların elleriyle yazdıklarını haber vermiş, ardından da Allah'ın kitaplarını ve peygamberlerini inkâr etmelerinden ötürü onları 'ümmîler' diye isimlendirmiştir. Sonra İbn Cerîr şöyle dedi: Bu tevil , Arapların kendi aralarında yaygın olarak bilinen konuşma diline aykırıdır. Zira Araplara göre ümmî: Yazı yazamayan kimsedir .
قلت: ثم في صحة هذا عن ابن عباس، بهذا الإسناد، نظر. والله أعلم.
Derim ki: Bu rivayetin bu isnadla İbn Abbâs'tan naklinin sıhhati konusunda şüphe (nazar) vardır. En doğrusunu Allah bilir.
قوله تعالى: (إِلا أَمَانِيَّ) قال ابن أبي طلحة عن ابن عباس: (إِلا أَمَانِيَّ) إلا أحاديث.
Yüce Allah'ın: (إِلا أَمَانِيَّ) buyruğu hakkında İbn Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklen: (إِلا أَمَانِيَّ) "Birtakım sözler müstesna" dediğini aktarmıştır.
وقال الضحاك، عن ابن عباس، في قوله: (إِلا أَمَانِيَّ) يقول: إلا قولا يقولونه بأفواههم كذبًا. وقال مجاهد: إلا كذبًا. وقال سنيد، عن حجاج، عن ابن جريج عن مجاهد: (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ) قال: أنَاس من يهود لم يكونوا يعلمون من الكتاب شيئًا، وكانوا يتكلمون بالظن بغير ما في كتاب الله، ويقولون: هو من الكتاب، أمانيّ يتمنونها. وعن الحسن البصري، نحوه.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (إِلا أَمَانِيَّ) buyruğu hakkında: "Ağızlarıyla yalan olarak söyledikleri sözler müstesna" dediğini nakletmiştir. Mücâhid: "Sadece yalanlar müstesna" demiştir. Süneyd, Haccâc'dan, o İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ) buyruğu hakkında şöyle dedi: "Yahudilerden birtakım insanlardır ki Kitap'tan hiçbir şey bilmezlerdi; Allah'ın Kitabı'nda bulunmayan şeyleri zanna dayanarak konuşurlar ve: 'Bu Kitap'tandır' derlerdi; bunlar kendi kuruntuladıkları temennileridir." Hasan-ı Basrî'den de benzeri rivayet edilmiştir.
وقال أبو العالية، والربيع وقتادة: (إِلا أَمَانِيَّ) يتمنون على الله ما ليس لهم.
Ebu'l-Âliye, Rebî' ve Katâde şöyle demişlerdir: (إِلا أَمَانِيَّ) Hakları olmayan şeyleri Allah'tan temenni ederler/kuruntulara kapılırlar.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (إِلا أَمَانِيَّ) قال: تمنوا فقالوا: نحن من أهل الكتاب. وليسوا منهم.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: (إِلا أَمَانِيَّ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: Kuruntuya kapılıp: 'Biz Ehl-i Kitab'ız' dediler, halbuki onlardan değillerdir.
قال ابن جرير: والأشبه بالصواب قول الضحاك عن ابن عباس، وقال مجاهد: إن الأميين الذين وصفهم الله أنهم لا يفقهون من الكتاب -الذي أنزل الله على موسى -شيئًا، ولكنهم يَتَخَرَّصُون الكذب ويتخرصون الأباطيل كذبًا وزورًا. والتمني في هذا الموضع هو تخلق الكذب وتخرصه. ومنه الخبر المروي عن عثمان بن عفان ﵁: "ما تغنيت ولا تمنيت". يعني ما تخرصت الباطل ولا اختلقت الكذب .
İbn Cerîr şöyle demiştir: Doğruya en yakın olanı, Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan ve Mücâhid'in söylediği şu sözdür: Allah'ın kendilerini, Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği Kitap'tan hiçbir şey anlamazlar diye nitelediği bu ümmîler, ancak yalan uydururlar ve yalan yere bâtıl sözler sarfederler. Bu makamda temennî (التمني); yalan uydurmak ve iftira etmektir. Osman b. Affân radıyallâhu anh'tan rivayet edilen: "Şarkı söylemedim ve temennîde bulunmadım" haberi de bundandır; yani: Bâtıl uydurmadım ve yalan düzmedim demektir .
وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ) ولا يدرون ما فيه، وهم يجحدون نبوتك بالظن.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ) "Onun içinde ne olduğunu bilmezler; sadece zanna dayanarak senin peygamberliğini inkâr ediyorlar ."
وقال مجاهد: (وَإِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ) يكذبون.
Mücâhid: (وَإِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ) ayeti hakkında: "Yalan söylüyorlar" demiştir.
وقال قتادة: وأبو العالية، والربيع: يظنون الظنون بغير الحق.
Katâde, Ebu'l-Âliye ve Rebî' şöyle demişlerdir: Hakka dayanmayan zanlarda bulunurlar.
وقوله: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا) الآية: هؤلاء صنف آخر من اليهود، وهم الدعاة إلى الضلال بالزور والكذب على الله، وأكل أموال الناس بالباطل.
Yüce Allah'ın: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا) ayeti kerimesine gelince: Bunlar yahudilerin bir başka sınıfıdır . Onlar hile ve Allah'a yalan uydurarak sapıklığa çağıran ve insanların mallarını bâtıl yollarla yiyen kimselerdir.
والويل: الهلاك والدمار، وهي كلمة مشهورة في اللغة. وقال سفيان الثوري، عن زياد بن فياض: سمعت أبا عياض يقول: ويل: صديد في أصل جهنم.
Veyl (الويل): Helak ve yıkım demektir; dilde meşhur bir kelimedir. Süfyân es-Sevrî, Ziyâd b. Fiyyâd'dan nakletti: Ebû İyâz'ın şöyle dediğini işittim: Veyl; cehennemin dibindeki irindir.
وقال عطاء بن يسار. الويل: واد في جهنم لو سيرت فيه الجبال لماعت.
Atâ b. Yesâr da şöyle demiştir: Veyl; cehennemde öyle bir vadidir ki, şayet dağlar orada yürütülecek olsa [hararetinden] erir giderdi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، أخبرني عمرو بن الحارث، عن دَرَّاج، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخدري، عن رسول الله ﷺ، قال: "ويل واد في جهنم، يهوي فيه الكافر أربعين خريفًا قبل أن يبلغ قعره".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, o Ebu'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu haber verdi: "Veyl; cehennemde bir vadidir, kâfir onun dibine ulaşmadan önce kırk yıl boyunca oraya yuvarlanır."
ورواه الترمذي عن عبد بن حميد، عن الحسن بن موسى، عن ابن لهيعة، عن دراج، به . وقال: هذا حديث غريب لا نعرفه إلا من حديث ابن لهيعة.
Tirmizî bunu Abd b. Humeyd'den, o el-Hasan b. Mûsâ'dan, o İbn Lehîa'dan, o Derrâc'dan aynı isnadla rivayet etti ve şöyle dedi: Bu garib bir hadistir; onu yalnızca İbn Lehîa'nın hadisinden bilmekteyiz.
قلت: لم ينفرد به ابن لهيعة كما ترى، ولكن الآفة ممن بعده، وهذا الحديث بهذا الإسناد -مرفوعًا-منكر، والله أعلم.
Derim ki: Gördüğün gibi [bu rivayette] İbn Lehîa tek kalmamıştır, lâkin kusur ondan sonraki râvidedir. Merfû olarak bu isnadla gelen bu hadis münkerdir, doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقال ابن جرير: حدثنا المثنى، حدثنا إبراهيم بن عبد السلام بن صالح العشيري حدثنا علي بن جرير، عن حماد بن سلمة، عن عبد الحميد بن جعفر، عن كنانة العدوي، عن عثمان بن عفان، عن رسول الله ﷺ: (فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ) قال: "الويل جبل في النار". وهو الذي أنزل في اليهود؛ لأنهم حَرَّفوا التوراة، زادوا فيها ما أحبوا، ومحوا منها ما يكرهون، ومحوا اسم محمد ﷺ من التوراة. ولذلك غضب الله عليهم، فرفع بعض التوراة، فقال: (فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ) .
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Müsennâ anlattı, bize İbrâhim b. Abdissselâm b. Sâlih el-Uşeyrî anlattı , bize Ali b. Cerîr, Hammâd b. Seleme'den, o Abdülhamîd b. Ca'fer'den, o Kinâne el-Adevî'den, o Osman b. Affân'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; (فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ) ayeti hakkında şöyle buyurdu: "Veyl; cehennemde bir dağdır." Bu ayet yahudiler hakkında indirilmiştir; çünkü onlar Tevrat'ı tahrif etmiş, sevdikleri şeyleri ona eklemiş, hoşlanmadıklarını ondan silmiş ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismini de Tevrat'tan silmişlerdir. Bundan dolayı Allah onlara gazap etmiş, Tevrat'ın bir kısmını kaldırmış ve şöyle buyurmuştur: (فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ) .
وهذا غريب أيضا جدًا.
Bu da son derece garibdir.
[وعن ابن عباس: الويل: السعير من العذاب، وقال الخليل بن أحمد: الويل: شدة الشر، وقال سيبويه: ويل: لمن وقع في الهلكة، وويح لمن أشرف عليها، وقال الأصمعي: الويل: تفجع والويل ترحم، وقال غيره: الويل الحزن . وقال الخليل: وفي معنى ويل: ويح وويش وويه وويك وويب، ومنهم من فرق بينها، وقال بعض النحاة: إنما جاز الابتداء بها وهي نكرة؛ لأن فيها معنى الدعاء، ومنهم من جوز نصبها، بمعنى: ألزمهم ويلا. قلت: لكن لم يقرأ بذلك أحد] .
[İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Veyl; azaptan alevli bir ateştir (saîr). Halîl b. Ahmed şöyle demiştir: Veyl; şiddetli kötülüktür. Sîbeveyh şöyle demiştir: Veyl (ويل); helake düşen kimse için, veyh (ويح) ise ona yaklaşan kimse için söylenir. el-Asmaî şöyle demiştir: Veyl; feryat ve hayıflanmadır, veyl acımadır. Başkası ise: Veyl hüzündür, demiştir . Halîl şöyle demiştir: Veyl anlamında; veyh, veyş, veyh, veyke ve veybe kelimeleri de vardır; bunlardan bazısını birbirinden ayıranlar da olmuştur. Bazı nahivciler şöyle demiştir: Nekre olduğu halde onunla başlanabilmesi (mübteda olabilmesi), onda dua anlamı bulunmasındandır. Bazıları ise onu, 'Allah onlara veyli gerekli kıldı' anlamında mansûb kılmayı caiz görmüştür. Derim ki: Lâkin bunu böyle okuyan hiç kimse olmamıştır] .
وعن عكرمة، عن ابن عباس: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ) قال: هم أحبار اليهود. وكذا قال سعيد، عن قتادة: هم اليهود.
İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ) ayeti hakkında şöyle dedi: Onlar yahudi din bilginleridir. Saîd'in Katâde'den naklettiğine göre de: Onlar yahudilerdir.
وقال سفيان الثوري، عن عبد الرحمن بن علقمة: سألت ابن عباس عن قوله تعالى: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ) قال: نزلت في المشركين وأهل الكتاب.
Süfyân es-Sevrî, Abdurrahman b. Alkame'den nakletti: İbn Abbâs'a Yüce Allah'ın: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ) buyruğunu sordum; şöyle dedi: Müşrikler ve Ehl-i Kitap hakkında inmiştir.
وقال السدي: كان ناس من اليهود كتبوا كتابًا من عندهم، يبيعونه من العرب، ويحدثونهم أنه من عند الله، ليأخذوا به ثمنًا قليلا.
es-Süddî şöyle demiştir: Yahudilerden birtakım kimseler, kendi katlarından bir kitap yazmışlardı. Karşılığında az bir paha elde etmek için onu Araplara satıyor ve bunun Allah katından olduğunu söylüyorlardı.
وقال الزهري: أخبرني عبيد الله بن عبد الله، عن ابن عباس أنه قال: يا معشر المسلمين، كيف تسألون أهل الكتاب عن شيء، وكتابكم الذي أنزل الله على نبيه، أحدث أخبار الله تقرؤونه محضًا لم يشب؟ وقد حَدَّثكم الله تعالى أن أهل الكتاب قد بدلوا كتاب الله وغيروه، وكتبوا بأيديهم الكتاب، وقالوا: هو من عند الله ليشتروا به ثمنًا قليلا؛ أفلا ينهاكم ما جاءكم من العلم عن مُسَاءلتهم؟ ولا والله ما رأينا منهم أحدًا قط سألكم عن الذي أنزل إليكم. رواه البخاري من طرق عن الزهري.
ez-Zührî dedi ki: Bana Ubeydullah b. Abdillâh, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini haber verdi: Ey Müslümanlar topluluğu! Allah'ın Peygamberine indirdiği, Allah'ın en yeni haberi olan ve içine hiçbir şey karışmamış saf halde okuduğunuz kitabınız dururken Ehl-i Kitab'a nasıl bir şey sorarsınız? Halbuki Yüce Allah size, Ehl-i Kitab'ın Allah'ın Kitabı'nı değiştirip tahrif ettiklerini, elleriyle kitap yazıp az bir paraya satmak için: "Bu Allah katındandır" dediklerini haber vermiştir; size gelen ilim onları soru yağmuruna tutmaktan sizi alıkoymaz mı ? Hayır, Allah'a yemin olsun ki onlardan hiçbir kimsenin size indirilenden bir şey sorduğunu asla görmedik. Bunu Buhârî ez-Zührî'den gelen muhtelif yollarla rivayet etmiştir.
وقال الحسن بن أبي الحسن البصري: الثمن القليل: الدنيا بحذافيرها.
el-Hasen b. Ebi'l-Hasen el-Basrî şöyle demiştir: Az paha; bütün varlığıyla dünyadır.
وقوله تعالى: (فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ) أي: فويل لهم مما كتبوا بأيديهم من الكذب والبهتان، والافتراء، وويل لهم مما أكلوا به من السحت، كما قال الضحاك عن ابن عباس: (فَوَيْلٌ لَهُمْ) يقول: فالعذاب عليهم، من الذي كتبوا بأيديهم من ذلك الكذب، (وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ) يقول: مما يأكلون به الناس السفلة وغيرهم.
Yüce Allah'ın: (فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ) buyruğu yani: Elleriyle yazdıkları o yalan , bühtan ve iftiradan ötürü vay başlarına geleceğe! Ve haram yoldan yedikleri şeylerden ötürü vay başlarına geleceğe! Nitekim Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: (فَوَيْلٌ لَهُمْ) yani: Kendi elleriyle yazdıkları o yalandan ötürü azap onlaradır; (وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ) yani: Ayak takımı insanlardan ve başkalarından yedikleri şeylerden ötürü [azap onlaradır], demiştir.
{وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٨٠)}
{وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٨٠)} “Dediler ki: 'Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır.' De ki: 'Allah'tan bir söz mü aldınız? -ki Allah sözünden asla caymaz- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?'”
يقول تعالى إخبارًا عن اليهود فيما نقلوه وادعوه لأنفسهم، من أنهم لن تمسهم النار إلا أيامًا معدودة، ثم ينجون منها، فرد الله عليهم ذلك بقوله: (قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا) أي: بذلك؟ فإن كان قد وقع عهد فهو لا يُخْلِف عهده .
Yüce Allah, yahudilerin kendilerine ateşin sadece sayılı birkaç gün dokunacağı, sonra da oradan kurtulacakları yönündeki aktarıp iddia ettikleri şeyleri haber vermekte; Allah da onların bu iddiasını şu buyruğuyla reddetmektedir: (قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا) yani: Buna dair [bir söz mü aldınız]? Şayet böyle bir ahit gerçekleşmiş olsaydı O ahdinden asla caymazdı .
ولكن هذا ما جرى ولا كان. ولهذا أتى بـ"أم" التي بمعنى: بل، أي: بل تقولون على الله ما لا تعلمون من الكذب والافتراء عليه.
Lâkin böyle bir şey ne vuku bulmuş ne de olmuştur. Bu sebeple "belki de / bilakis" (بل) anlamındaki "em" (أم) edatını getirmiştir; yani: Bilakis siz O'na yalan ve iftira atarak Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylüyorsunuz.
قال محمد بن إسحاق، عن سيف بن سليمان عن مجاهد، عن ابن عباس: أن اليهود كانوا يقولون: هذه الدنيا سبعة آلاف سنة، وإنما نُعَذَّب بكل ألف سنة يومًا في النار، وإنما هي سبعة أيام معدودة . فأنزل الله تعالى: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً) إلى قوله: {خَالِدُونَ} [البقرة: ٨٢].
Muhammed b. İshâk , Seyf b. Süleymân'dan , o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: Yahudiler şöyle derlerdi: "Bu dünya yedi bin yıldır; biz ise ateşte her bin yıla karşılık sadece bir gün azap göreceğiz. Bu da yalnızca sayılı yedi gündür ." Bunun üzerine Yüce Allah: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً) ayetinden: {خَالِدُونَ} [el-Bakara: 82] kavline kadar olan kısmı indirdi.
ثم رواه عن محمد، عن سعيد -أو عكرمة-عن ابن عباس، بنحوه.
Sonra bunu Muhammed'den, o Saîd'den -veya İkrime'den-, o da İbn Abbâs'tan benzer şekilde rivayet etti.
وقال العوفي عن ابن عباس: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً) اليهود قالوا: لن
Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: { وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً } “[Yahudiler], 'Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır' dediler.” Yahudiler dediler: [Ateş bize] asla
تمسنا النار إلا أربعين ليلة، [زاد غيره: هي مدة عبادتهم العجل، وحكاه القرطبي عن ابن عباس وقتادة] .
kırk gece dokunacaktır. [Başkası şunu eklemiştir: Bu, buzağıya taptıkları süredir; Kurtubî bunu İbn Abbâs ve Katâde'den nakletmiştir] .
وقال الضحاك: قال ابن عباس: زعمت اليهود أنهم وجدوا في التوراة مكتوبًا: أن ما بين طرفي جهنم مسيرة أربعين سنة، إلى أن ينتهوا إلى شجرة الزقوم، التي هي نابتة في أصل الجحيم. وقال أعداء الله: إنما نعذب حتى ننتهي إلى شجرة الزقوم فتذهب جهنم وتهلك. فذلك قوله تعالى: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً)
Dahhâk dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudiler Tevrat'ta, cehennemin iki ucu arasının -cehennemin dibinde biten zakkum ağacına ulaşıncaya kadar- kırk yıllık mesafe olduğunu yazılı bulduklarını iddia ettiler. Allah'ın düşmanları dediler ki: "Biz ancak zakkum ağacına ulaşıncaya kadar azap olunuruz, sonra cehennem yok olup helak olur." İşte Yüce Allah'ın: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً) buyruğu budur.
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً) يعني: الأيام التي عبدنا فيها العجل .
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً) Yani: Buzağıya taptığımız günler kadardır .
وقال عكرمة: خاصمت اليهود رسول الله ﷺ فقالوا: لن ندخل النار إلا أربعين ليلة، وسيخلفنا إليها قوم آخرون، يعنون محمدًا ﷺ وأصحابه، فقال رسول الله ﷺ بيده على رءوسهم: "بل أنتم خالدون مخلدون لا يخلفكم إليها أحد". فأنزل الله: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً) الآية.
İkrime dedi ki: Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştılar ve: "Biz ateşe ancak kırk gece gireceğiz, sonra yerimize oraya başka bir kavim geçecek" diyerek Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabını kastettiler . Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle başlarına işaret ederek: "Bilakis siz orada ebedî kalıcılarsınız, oraya sizin yerinize hiç kimse geçmeyecektir" buyurdu. Bunun üzerine Allah: (وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً) ayetini indirdi.
وقال الحافظ أبو بكر بن مردويه ﵀: حدثنا عبد الرحمن بن جعفر، حدثنا محمد بن محمد بن صخر، حدثنا أبو عبد الرحمن المقرئ، حدثنا ليث بن سعد، حدثني سعيد بن أبي سعيد، عن أبي هريرة، ﵁، قال: لما فتحت خيبر أهديت لرسول الله ﷺ شاة فيها سم، فقال رسول الله ﷺ: "اجمعوا لي من كان من اليهود هاهنا" فقال لهم رسول الله ﷺ: "من أبوكم؟ " قالوا: فلان . قال: "كذبتم، بل أبوكم فلان". فقالوا: صدقت وبَرِرْت، ثم قال لهم: "هل أنتم صادقيّ عن شيء إن سألتكم عنه؟ ". قالوا: نعم، يا أبا القاسم، وإن كذبناك عرفت كذبنا كما عرفته في أبينا. فقال لهم رسول الله ﷺ: "من أهل النار؟ " فقالوا: نكون فيها يسيرًا ثم تخلفونا فيها. فقال لهم رسول الله ﷺ: "اخسأوا، والله لا نخلفكم فيها أبدًا". ثم قال لهم رسول الله ﷺ: "هل أنتم صادقيّ عن شيء إن سألتكم عنه؟ ". قالوا: نعم يا أبا القاسم. فقال: "هل جعلتم في هذه الشاة سمًّا؟ ". فقالوا: نعم. قال : "فما حملكم على ذلك؟ ". فقالوا: أردنا إن كنت كاذبًا أن نستريح منك، وإن كنت نبيًا لم يضرك.
Hâfız Ebû Bekr b. Merdeveyh rahimehullâh dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ca'fer anlattı, bize Muhammed b. Muhammed b. Sahr anlattı, bize Ebû Abdirrahmân el-Mukrî anlattı, bize Leys b. Sa'd anlattı, bana Saîd b. Ebî Saîd, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti: Hayber fethedildiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zehirli bir koyun hediye edildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem : "Burada bulunan yahudileri yanıma toplayın" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Babanız kimdir?" diye sordu. "Filancadır" dediler . O da: "Yalan söylediniz, bilakis babanız filancadır" buyurdu. "Doğru söyledin ve dürüst çıktın" dediler. Sonra onlara: "Size bir şey sorsam bana doğruyu söyler misiniz?" buyurdu. "Evet, ey Ebu'l-Kāsım; şayet sana yalan söylersek, babamız hakkında bildiğin gibi yalanımızı anlarsın" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Cehennemlikler kimlerdir?" diye sordu. Onlar: "Biz orada az bir süre kalacağız, sonra orada yerimize siz geçeceksiniz" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Aşağılık olun! Allah'a yemin olsun ki biz orada asla sizin yerinize geçmeyeceğiz!" buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Size bir şey sorsam bana doğruyu söyler misiniz?" buyurdu. "Evet, ey Ebu'l-Kāsım" dediler. Şöyle buyurdu: "Bu koyuna zehir koydunuz mu?" "Evet" dediler. [Peygamber] : "Sizi bunu yapmaya ne sevk etti?" buyurdu. Onlar da: "Eğer yalancı isen senden kurtulup rahatlamak istedik; şayet peygambersen sana zarar vermez [diye düşündük]" dediler.
ورواه أحمد، والبخاري، والنسائي، من حديث الليث بن سعد، بنحوه.
Bunu Ahmed, Buhârî ve Nesâî de Leys b. Sa'd hadisinden benzer şekilde rivayet etmişlerdir.
{بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨٢)}
{بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨٢)} “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (81) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (82)”
يقول تعالى: ليس الأمر كما تمنيتم، ولا كما تشتهون، بل الأمر: أنه من عمل سيئة وأحاطت به خطيئته، وهو من وافى يوم القيامة وليس له حسنة، بل جميع عمله سيئات، فهذا من أهل النار، والذين آمنوا بالله ورسوله وعملوا الصالحات -من العمل الموافق للشريعة-فهم من أهل الجنة. وهذا المقام شبيه بقوله تعالى: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا * وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} [النساء: ١٢٣، ١٢٤].
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İş sizin temenni ettiğiniz gibi de arzuladığınız gibi de değildir; aksine durum şudur: Kim bir kötülük işler de günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa -ki bu, kıyamet gününe hiçbir sevabı olmaksızın, bütün amelleri kötülüklerden ibaret olarak gelen kimsedir- işte bu kimse cehennemliklerdendir. Allah'a ve elçisine iman edip salih ameller -şeriata uygun ameller- işleyen kimselere gelince, işte onlar cennetliklerdendir. Bu makam, Yüce Allah'ın şu buyruğuna benzemektedir: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا * وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} [en-Nisâ: 123-124] “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve o, kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar.”
قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن سعيد -أو عكرمة-عن ابن عباس: (بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً) أي: عمل مثل أعمالكم، وكفر بمثل ما كفرتم به، حتى يحيط به كفره فما له من حسنة.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd'den -veya İkrime'den-, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً) Yani: Sizin amelleriniz gibi amel işleyen ve küfrü kendisini çepeçevre kuşatıp da hiçbir iyiliği kalmayacak derecede sizin inkâr ettiğiniz gibi inkâr eden kimsedir.
وفي رواية عن ابن عباس، قال: الشرك.
İbn Abbâs'tan gelen bir diğer rivayette o: "Şirk" demiştir.
قال ابن أبي حاتم: وروي عن أبي وائل، وأبي العالية، ومجاهد، وعكرمة، والحسن، وقتادة، والربيع بن أنس، نحوه .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Ebû Vâil, Ebu'l-Âliye, Mücâhid, İkrime, el-Hasan, Katâde ve Rebî' b. Enes'ten de benzeri rivayet edilmiştir .
وقال الحسن -أيضًا-والسدي: السيئة: الكبيرة من الكبائر.
el-Hasan -yine- ve es-Süddî: Seyyie (kötülük); büyük günahlardan bir büyük günahtır, demişlerdir.
وقال ابن جريج، عن مجاهد: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) قال: بقلبه.
İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) "Kalbinde [kuşattı]" dedi.
وقال أبو هريرة، وأبو وائل، وعطاء، والحسن: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) قالوا: أحاط به شركه.
Ebû Hüreyre, Ebû Vâil, Atâ ve el-Hasan: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) buyruğu hakkında: "Şirki kendisini çepeçevre kuşatmıştır" demişlerdir.
وقال الأعمش، عن أبي رزين، عن الربيع بن خُثَيم: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) قال: الذي يموت على خطايا من قبل أن يتوب. وعن السدي، وأبي رزين، نحوه.
el-A'meş, Ebû Razîn'den, o Rebî' b. Huseym'den nakletti: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) buyruğu hakkında: "Tövbe etmeden önce günahlar üzere ölen kimsedir" dedi. es-Süddî ve Ebû Razîn'den de benzeri nakledilmiştir.
وقال أبو العالية، ومجاهد، والحسن، في رواية عنهما، وقتادة، والربيع بن أنس: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) الكبيرة الموجبة.
Ebu'l-Âliye, Mücâhid, el-Hasan -onlardan gelen bir rivayette-, Katâde ve er-Rebî' b. Enes: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) [ifadesi hakkında], "[Ateşe girmeyi] gerektiren büyük günahtır" demişlerdir.
وكل هذه الأقوال متقاربة في المعنى، والله أعلم. ويذكر هاهنا الحديث الذي رواه الإمام أحمد حيث قال:
Bütün bu görüşler anlam bakımından birbirine yakındır, en doğrusunu Allah bilir. Burada İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadis zikredilir:
حدثنا سليمان بن داود، حدثنا عمرو بن قتادة عن عبد ربه، عن أبي عياض، عن عبد الله
Bize Süleyman b. Dâvûd anlattı, bize Amr b. Katâde Abdrabbih'ten, o Ebû İyâd'dan, o Abdullah
بن مسعود: أن رسول الله ﷺ قال: "إيَّاكم ومحقرات الذنوب، فإنهن يجتمعن على الرجل حتى يهلكنه". وإن رسول الله ﷺ ضرب لهُنَّ مثلا كمثل قوم نزلوا بأرض فلاة، فحضر صنيع القوم، فجعل الرجل ينطلق فيجيء بالعود، والرجل يجيء بالعود، حتى جمعوا سوادًا ، وأججوا نارًا، فأنضجوا ما قذفوا فيها .
b. Mes'ûd'dan nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Küçük görülen günahlardan sakının! Çünkü onlar bir kimsede toplanır da nihayet onu helak eder." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar için şöyle bir misal verdi: Issız bir arazide konaklayan bir topluluğun yemek vakti gelmişti. Bunun üzerine bir adam gidip bir çalı çırpı getirdi, diğer bir adam bir çalı çırpı getirdi; nihayet büyük bir yığın topladılar , bir ateş tutuşturdular ve içine attıkları şeyi pişirdiler .
وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد، عن سعيد -أو عكرمة-عن ابن عباس: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) أي من آمن بما كفرتم به، وعمل بما تركتم من دينه، فلهم الجنة خالدين فيها. يخبرهم أن الثواب بالخير والشرّ مقيم على أهله، لا انقطاع له أبدًا .
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed, Saîd'den -veya İkrime'den-, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) Yani: Sizin inkâr ettiğinize iman eden ve dininden terk ettiğiniz şeylerle amel eden kimseler için, içinde ebedî kalacakları cennet vardır. [Allah] onlara, hayır ve şer karşılığındaki mükâfat ve cezanın ehline sürekli olduğunu ve asla kesintiye uğramayacağını haber vermektedir .
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلا قَلِيلا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣)}
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلا قَلِيلا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣)} “Hani İsrailoğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin; ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin' diye kesin söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna, yüz çevirerek döndünüz.”
يُذكّر ﵎ بني إسرائيل بما أمرهم به من الأوامر، وأخذ ميثاقهم على ذلك، وأنهم تولوا عن ذلك كله، وأعرضوا قصدًا وعمدًا، وهم يعرفونه ويذكرونه، فأمرهم أن يعبدوه ولا يشركوا به شيئًا. وبهذا أمر جميع خلقه، ولذلك خلقهم كما قال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥] وقال تعالى: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [النحل: ٣٦] وهذا هو أعلى الحقوق وأعظمها، وهو حق الله تعالى، أن يعبد وحده لا شريك له، ثم بعده حق المخلوقين، وآكدهم وأولاهم بذلك حق الوالدين، ولهذا يقرن الله تعالى بين حقه وحق الوالدين، كما قال تعالى: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ} [لقمان: ١٤] وقال تعالى: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} الآية إلى أن قال: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ} [الإسراء: ٢٣ - ٢٦] وفي الصحيحين، عن ابن مسعود، قلت: يا رسول الله، أي العمل أفضل؟ قال: "الصلاة على وقتها". قلت: ثم أي؟ قال: "بر الوالدين". قلت: ثم أيّ؟ قال: "الجهاد في سبيل الله". ولهذا جاء في الحديث الصحيح: أن رجلا قال: يا رسول الله، من أبر؟ قال: "أمك". قال: ثم من؟ قال: "أمك". قال: ثم من؟ قال: "أباك. ثم أدناك أدناك".
Allah Teâlâ İsrailoğullarına verdiği emirleri, bu hususta onlardan kesin söz (misak) aldığını, onların ise bunu bilip hatırladıkları halde kasten ve bile isteye tüm bunlardan yüz çevirip uzaklaştıklarını hatırlatmaktadır. Onlara yalnızca Kendisine ibadet etmelerini ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarını emretmişti. Bütün yaratılmışlara da bunu emretmiş ve onları bunun için yaratmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [el-Enbiyâ: 25] “Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse yalnız Bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım.” Yüce Allah [bir diğer ayette] şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [en-Nahl: 36] “Andolsun ki Biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan kaçının' diyen bir peygamber gönderdik.” Bu, hakların en yücesi ve en büyüğüdür; o da Yüce Allah'ın, hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca Kendisine ibadet edilme hakkıdır. Bundan sonra ise yaratılmışların hakkı gelir. Bu hakların en pekiştirilmişi ve en önceliklisi ise ana baba hakkıdır. İşte bu sebeple Yüce Allah Kendi hakkı ile ana baba hakkını yan yana zikretmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ} [Lokmân: 14] “Bana ve ana babana şükret; dönüş ancak Banadır.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} ayetinden {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ} [el-İsrâ: 23-26] “Rabbin, sadece Kendisine kulluk etmenizi ve ana babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti... Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver.” buyruğuna kadar. Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan [şöyle nakledilmiştir]: “Ey Allah'ın Resûlü, hangi amel daha üstündür?” dedim. «Vaktinde kılınan namazdır» buyurdu. “Sonra hangisi?” dedim. «Ana babaya iyilik etmektir» buyurdu. “Sonra hangisi?” dedim. «Allah yolunda cihattır» buyurdu. Bu sebeple sahih hadiste şöyle gelmiştir: Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü, kime iyilik edeyim?” dedi. «Annene» buyurdu. “Sonra kime?” dedi. «Annene» buyurdu. “Sonra kime?” dedi. «Babana, sonra da sırasıyla en yakınlarına» buyurdu.
[وقوله: (لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ) قال الزمخشري: خبر بمعنى الطلب، وهو آكد. وقيل: كان أصله: ألا تعبدوا كما قرأها بعض السلف فحذفت أن فارتفع، وحكي عن أبي وابن مسعود، ﵄، أنهما قرآها: "لا تَعْبُدُوا إِلا اللَّه". وقيل: (لا تَعْبُدُونَ) مرفوع على أنه قسم، أي: والله لا تعبدون إلا الله، ونقل هذا التوجيه القرطبي في تفسيره عن سيبويه. وقال: اختاره المبرد والكسائي والفراء] .
[Yüce Allah'ın: (لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ) buyruğu hakkında ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Talep (emir) anlamında bir haberdir ve bu [anlatım] daha pekiştiricidir. Bir görüşe göre, aslında: Bazı selefin okuduğu gibi "ألا تعبدوا" (ibadet etmemeniz için) şeklindeydi; 'en' harfi hazfedilince fiil merfû oldu. Übeyy ve İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anhümâ, onların bu ayeti: "لا تَعْبُدُوا إِلا اللَّه" şeklinde okudukları da rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de: (لا تَعْبُدُونَ) yemine dayalı olarak merfû kılınmıştır; yani: 'Vallahi ancak Allah'a ibadet edeceksiniz' demektir. Bu açıklamayı Kurtubî tefsirinde Sîbeveyh'ten nakletmiş ve: el-Müberred, el-Kisâî ve el-Ferrâ da bunu tercih etmiştir, demiştir] .
قال: (وَالْيَتَامَى) وهم: الصغار الذين لا كاسب لهم من الآباء. [وقال أهل اللغة: اليتيم في بني آدم من الآباء، وفي البهائم من الأم، وحكى الماوردي أن اليتيم أطلق في بني آدم من الأم أيضا] (وَالْمَسَاكِينَ) الذين لا يجدون ما ينفقون على أنفسهم وأهليهم، وسيأتي الكلام على هذه الأصناف عند آية النساء، التي أمرنا الله تعالى بها صريحًا في قوله: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} الآية [النساء: ٣٦].
Şöyle buyurdu: (وَالْيَتَامَى) Onlar, babalarından kendilerine kazanç sağlayan kimseleri olmayan küçüklerdir. [Dilciler şöyle demiştir: İnsanoğlunda yetim, babası ölene; hayvanlarda ise annesi ölene denir. el-Mâverdî insanoğlunda annesi ölen için de yetim kelimesinin kullanıldığını nakletmiştir] . (وَالْمَسَاكِينَ) Kendilerine ve ailelerine harcayacak bir şey bulamayan kimselerdir. Bu sınıflara dair açıklama, Nisâ suresinde Yüce Allah'ın açıkça emrettiği şu ayette gelecektir: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [en-Nisâ: 36] “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya iyilik edin...”
وقوله تعالى: (وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا) أي: كلموهم طيبًا، ولينُوا لهم جانبًا، ويدخل في ذلك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر بالمعروف، كما قال الحسن البصري في قوله: (وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا) فالحُسْن من القول: يأمُر بالمعروف وينهى عن المنكر، ويحلم، ويعفو، ويصفح، ويقول للناس حسنًا كما قال الله، وهو كل خُلُق حسن رضيه الله.
Yüce Allah'ın: (وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا) buyruğu; yani: Onlarla güzel konuşun ve onlara yumuşak davranın, demektir. İyiliği emredip kötülükten güzellikle sakındırmak da buna dâhildir; nitekim Hasan-ı Basrî, (وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا) buyruğu hakkında şöyle demiştir: Sözün güzeli; iyiliği emretmesi, kötülükten sakındırması, hilim göstermesi, affetmesi, hoş görmesi ve Allah'ın buyurduğu gibi insanlara güzel söz söylemesidir. Bu da Allah'ın razı olduğu her güzel ahlaktır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا روح، حدثنا أبو عامر الخَزَّاز، عن أبي عمران الجَوْني، عن عبد الله بن الصامت، عن أبي ذر، ﵁، عن النبي ﷺ أنه قال: "لا تحقرن من المعروف شيئًا، وإن لم تجد فَالْقَ أخاك بوجه منطلق ".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ravh anlattı, bize Ebû Âmir el-Hazzâz, Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Abdullah b. es-Sâmit'ten, o Ebû Zer'den radıyallâhu anh, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti ki, o şöyle buyurmuştur: "İyilikten hiçbir şeyi küçük görme. [Verecek bir şey] bulamazsan bile kardeşini güler yüzle karşıla ."
وأخرجه مسلم في صحيحه، والترمذي [وصححه] من حديث أبي عامر الخزّاز، واسمه صالح بن رستم، به .
Bunu Müslim Sahîh'inde, Tirmizî de [sahih olduğunu belirterek] adı Sâlih b. Rüstem olan Ebû Âmir el-Hazzâz hadisinden bu isnadla rivayet etmiştir .
وناسب أن يأمرهم بأن يقولوا للناس حسنًا، بعد ما أمرهم بالإحسان إليهم بالفعل، فجمع بين طرفي الإحسان الفعلي والقولي. ثم أكد الأمر بعبادته والإحسان إلى الناس بالمُعيّن من ذلك، وهو الصلاة والزكاة، فقال: (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ) وأخبر أنهم تولوا عن ذلك كله، أي: تركوه وراء ظهورهم، وأعرضوا عنه على عمد بعد العلم به، إلا القليل منهم، وقد أمر تعالى هذه الأمة بنظير ذلك في سورة النساء، بقوله: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا} [النساء: ٣٦]
Fiilî olarak insanlara iyilik etmelerini emrettikten sonra, onlara insanlara güzel söz söylemelerini emretmesi [gayet] uygun düşmüştür. Böylece fiilî ve kavlî (sözlü) iyiliğin iki tarafını bir arada toplamıştır. Sonra [Allah Teâlâ], kendisine kulluk etmeyi ve insanlara iyilikte bulunmayı, bunların en belirgini olan namaz ve zekât ile pekiştirerek şöyle buyurmuştur: {(وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ)} “Namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin.” Ayrıca pek azı müstesna, onların bütün bunlardan yüz çevirdiğini; yani bunu arkalarına atıp bilerek ve kasten bundan yüz çevirdiklerini haber vermiştir. Nitekim Allah Teâlâ Nisâ sûresindeki şu buyruğuyla bu ümmete de bunun bir benzerini emretmiştir: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا} “Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altında bulunanlara iyilik edin. Şüphesiz Allah, kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez.” [en-Nisâ: 36]
فقامت هذه الأمة من ذلك بما لم تقم به أمة من الأمم قبلها، ولله الحمد والمنة.
Bu ümmet, bundan önceki ümmetlerden hiçbirinin yerine getirmediği ölçüde bu emirleri yerine getirmiştir; hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
ومن النقول الغريبة هاهنا ما ذكره ابن أبي حاتم في تفسيره:
Burada nakledilen garip rivayetlerden biri de İbn Ebî Hâtim'in tefsirinde zikrettiği şu rivayettir:
حدثنا أبي، حدثنا محمد بن خلف العسقلاني، حدثنا عبد الله بن يوسف -يعني التِّنِّيسِي-حدثنا خالد بن صَبِيح، عن حميد بن عقبة، عن أسد بن وَدَاعة: أنه كان يخرج من منزله فلا يلقى يهوديًا ولا نصرانيًا إلا سلم عليه، فقيل له: ما شأنك؟ تسلم على اليهودي والنصراني. فقال: إن الله يقول: (وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا) وهو: السلام. قال: وروي عن عطاء الخراساني، نحوه.
Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, bize Abdullah b. Yûsuf -yani et-Tinnîsî- anlattı, bize Hâlid b. Sabîh, Humeyd b. Ukbe'den, o da Esed b. Vedâa'dan nakletti: O, evinden çıkar, karşılaştığı her yahudiye ve hristiyana mutlaka selam verirdi. Kendisine: "Bu ne hal? Yahudiye ve hristiyana selam veriyorsun" denildi. O da: Yüce Allah: (وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا) “İnsanlara güzel söz söyleyin” buyurmaktadır; o da selamdır, dedi. [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Atâ el-Horasânî'den de benzeri rivayet edilmiştir.
قلت: وقد ثبت في السنة أنهم لا يبدؤون بالسلام، والله أعلم .
Derim ki: Sünnette onlara önce selam verilmeyeceği sabit olmuştur, en doğrusunu Allah bilir .
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)}
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تقتلون أنفسكم وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)} “Hani sizden: 'Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye kesin söz almıştık; siz de bunu ikrar etmiş ve şahitlik etmiştiniz. Sonra siz öyle kimselersiniz ki, birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Onlar size esir olarak geldiklerinde ise fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; oysa onların [yurtlarından] çıkarılması size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? İçinizden böyle yapanların cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde de onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez.”
يقول، ﵎، منكرًا على اليهود الذين كانوا في زمان رسول الله ﷺ بالمدينة، وما كانوا يعانونه من القتال مع الأوس والخزرج، وذلك أن الأوس والخزرج، وهم الأنصار، كانوا في الجاهلية عُبَّاد أصنام، وكانت بينهم حروب كثيرة، وكانت يهود المدينة ثلاثَ قبائل: بنو قينقاع. وبنو النضير حلفاء الخزرج. وبنو قريظة حلفاء الأوس. فكانت الحرب إذا نشبت بينهم قاتل كل فريق مع حلفائه، فيقتل اليهودي أعداءه، وقد يقتل اليهوديّ الآخرُ من الفريق الآخر، وذلك حرام عليهم في دينه ونص كتابه، ويخرجونهم من بيوتهم وينهبون ما فيها من الأثاث والأمتعة والأموال، ثم إذا وضعت الحرب أوزارها استفكّوا الأسارى من الفريق المغلوب، عملا بحكم التوراة؛ ولهذا قال تعالى: أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ ولهذا قال تعالى: (وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ) أي: لا يقتل بعضكم بعضًا، ولا يخرجه من منزله، ولا يظاهر عليه، كما قال تعالى: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ} [البقرة: ٥٤]
Allah Teâlâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Medine'de bulunan Yahudileri ve onların Evs ile Hazrec kabileleriyle birlikte giriştikleri savaşları kınayarak şöyle buyurmaktadır: Evs ve Hazrec —ki onlar Ensar'dır— Câhiliye döneminde putperest idiler ve aralarında pek çok savaş cereyan etmişti. Medine Yahudileri ise üç kabileden oluşuyordu: Benû Kaynukâ‘, Hazrec'in müttefiki olan Benû Nadîr ve Evs'in müttefiki olan Benû Kurayza. Aralarında savaş patlak verdiğinde her grup kendi müttefikiyle birlikte savaşa girerdi. Böylece bir Yahudi düşmanlarını öldürür, bazen de karşı taraftaki diğer Yahudiyi katlederdi. Hâlbuki bu durum, dinlerinde ve kitaplarının açık hükmünde kendilerine haram kılınmıştı. Onları evlerinden çıkarır; evlerindeki eşyaları, malları ve mülkleri yağmalarlardı. Savaş sona erdiğinde ise Tevrat'ın hükmünü uygulayarak mağlup taraftan esir düşenlerin fidyesini ödeyip onları kurtarırlardı. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: {أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” buyurmuştur. Yine bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {(وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ)} “Hani sizden, 'birbirinizin kanlarını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye kesin söz almıştık.” Yani: Birbirinizi öldürmeyeceksiniz, birbirinizi evinden çıkarmayacaksınız ve aleyhine yardımlaşmayacaksınız. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ} [el-Bakara: 54] “Artık Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır.”
وذلك أن أهل الملة الواحدة بمنزلة النفس الواحدة، كما قال ﵊: "مثل المؤمنين في توادهم وتراحمهم وتواصلهم بمنزلة الجسد الواحد، إذا اشتكى منه عضو تداعى له سائر الجسد بالحمى والسهر".
Bunun sebebi, aynı dine mensup olan kimselerin tek bir can mesabesinde olmasıdır; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Müminlerin birbirlerini sevmede, birbirlerine merhamet etmede ve yardımlaşmadaki misali tek bir ceset gibidir; ondan bir uzuv şikâyet etse, cesedin diğer uzuvları uykusuzluk ve ateşle ona katılır."
[وقوله] (ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ) أي: ثم أقررتم بمعرفة هذا الميثاق وصحته وأنتم تشهدون به.
[Yüce Allah'ın buyruğu] : (ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ) Yani: Sonra siz bu sözleşmeyi bildiğinizi ve doğruluğunu ikrar ettiniz, siz buna şahitlik de ediyordunuz.
(ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالإثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ) قال محمد بن إسحاق بن يسار: حدثني محمد بن أبي محمد، عن سعيد بن جبير -أو عكرمة-عن ابن عباس: (ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ) الآية، قال: أنبهم الله من فعلهم، وقد حرّم عليهم في التوراة سفك دمائهم وافترض عليهم فيها فدَاء أسراهم، فكانوا فريقين: طائفة منهم بنو قينقاع وإنهم حلفاء الخزرج، والنضير، وقريظة وإنهم حلفاء الأوس، فكانوا إذا كانت بين الأوس والخزرج حرب خرجت بنو قينقاع مع الخزرج، وخرجت النضير وقريظة مع الأوس، يظاهر كل واحد من الفريقين حلفاءه على إخوانه، حتى يتسافكوا دماءهم بينهم، وبأيديهم التوراة يعرفون فيها ما عليهم وما لهم. والأوس والخزرج أهل شرك يعبدون الأوثان، ولا يعرفون جنة ولا نارًا، ولا بعثًا ولا قيامة، ولا كتابًا، ولا حلالا ولا حرامًا، فإذا وضعت الحرب أوزارها افتدوا أسراهم، تصديقًا لما في التوراة، وأخذًا به؛ بعضهم من بعض، يفتدي بنو قينقاع ما كان من أسراهم في أيدي الأوس، ويفتدي النضير وقريظة ما كان في أيدي الخزرج منهم، ويطلبون ما أصابوا من دمائهم وقتلى من قتلوا منهم فيما بينهم، مظاهرة لأهل الشرك عليهم. يقول الله تعالى ذكره حيث أَنَّبهم بذلك: (أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ) أي: يفاديه بحكم التوراة ويقتله، وفي حكم التوراة ألا يفعل، ولا يُخرج من داره، ولا يُظَاهَر عليه من يُشْرك بالله، ويعبد الأوثان من دونه، ابتغاء عرض الدنيا. ففي ذلك من فعلهم مع الأوس والخزرج -فيما بلغني-نزلت هذه القصة .
(ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالإثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ) Muhammed b. İshâk b. Yesâr dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr'den -veya İkrime'den-, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ) ayeti hakkında şöyle dedi: Allah bu yaptıklarından dolayı onları kınadı . Oysa Tevrat'ta birbirlerinin kanını dökmeyi onlara haram kılmış ve orada esirlerini fidye verip kurtarmayı onlara farz kılmıştı. Onlar iki gruptu: Bir grup Benû Kaynukâ idi ve onlar Hazrec'in müttefikleriydi; en-Nadîr ve Kurayza ise Evs'in müttefikleriydi. Evs ile Hazrec arasında bir savaş olduğunda, Benû Kaynukâ Hazrec ile birlikte savaşa çıkar, en-Nadîr ve Kurayza da Evs ile birlikte çıkardı. Her iki gruptan her biri, müttefiklerine kendi din kardeşlerine karşı yardım eder , böylece aralarında birbirlerinin kanını dökerlerdi; oysa ellerinde Tevrat vardı ve orada lehlerine ve aleyhlerine olan hükümleri biliyorlardı. Evs ve Hazrec ise putlara tapan şirk ehliydi; ne cennet ne cehennem, ne diriliş ne kıyamet, ne kitap ne de helal ve haram bilirlerdi. Savaş sona erdiğinde, Tevrat'ta olanı doğrulamak ve ona sarılmak maksadıyla birbirlerinden esirlerini fidye karşılığı kurtarırlardı. Benû Kaynukâ, Evs'in elinde bulunan esirlerini kurtarır; en-Nadîr ve Kurayza da Hazrec'in elinde bulunan esirlerini kurtarırdı. Şirk ehline arka çıkıp onlara yardım ettikleri için, aralarında döktükleri kanların ve öldürdükleri kimselerin diyetlerini de talep ederlerdi . Yüce Allah onları bununla kınadığı yerde şöyle buyurmaktadır: (أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ) Yani: Tevrat'ın hükmü gereğince esiri fidye verip kurtarıyor ama onu öldürüyor. Oysa Tevrat'ın hükmünde; bunu yapmaması, onu yurdundan çıkarmaması ve dünya menfaati uğruna Allah'a şirk koşan ve O'ndan başka putlara tapan kimselere onun aleyhine yardım etmemesi emredilmiştir. Bana ulaştığına göre bu kıssa, onların Evs ve Hazrec ile olan bu tutumları hakkında inmiştir .
وقال أسباط عن السدي: كانت قريظة حلفاء الأوس، وكانت النضير حلفاء الخزرج، فكانوا يقتتلون في حرب سُمَير، فيقاتل بنو قريظة مع حلفائها النضيرَ وحلفاءهم، وكانت النضير تقاتل قريظة
Esbât, es-Süddî'den nakletti: [Benî] Kurayza, Evs'in müttefikleri; [Benî] Nadîr ise Hazrec'in müttefikleri idi. Sümeyr Savaşı'nda birbirleriyle savaşırlardı. Benî Kurayza müttefikleriyle birlikte Nadîr'e ve onların müttefiklerine karşı savaşır, Nadîr de Kurayza'ya...
وحلفاءها، ويغلبونهم، فيخربون ديارهم، ويخرجونهم منها، فإذا أسر رجل من الفريقين كليهما، جمعوا له حتى يفدوه. فتعيرهم العرب بذلك، ويقولون: كيف تقاتلونهم وتفدونهم؟ قالوا: إنا أمرنا أن نفديهم، وحرّم علينا قتالهم، قالوا: فلم تقاتلونهم؟ قالوا: إنَّا نستحيى أن تُسْتَذلّ حلفاؤنا . فذلك حين عيَّرهم الله، فقال: (ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ)
ve müttefiklerine karşı savaşıp onlara üstün gelir, evlerini yıkıp onları yurtlarından çıkarırlardı. Her iki gruptan da bir adam esir düştüğünde, onu fidye verip kurtarmak için aralarında para toplarlardı. Araplar bu durumdan ötürü onları ayıplar ve: 'Hem onlarla savaşıyor hem de fidyelerini ödeyip kurtarıyorsunuz, bu nasıl iş?' derlerdi. Onlar da: 'Biz onların fidyesini verip kurtarmakla emrolunduk, onlarla savaşmak ise bize haram kılındı' derlerdi. 'Öyleyse niçin onlarla savaşıyorsunuz?' dediklerinde, 'Müttefiklerimizin hor ve hakir duruma düşürülmesinden utanıyoruz' derlerdi . İşte o zaman Allah onları ayıplayarak şöyle buyurdu: (ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ) “Sonra siz öyle kimselersiniz ki, birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz...”
وقال شعبة، عن السدي: نزلت هذه الآية في قيس بن الخَطيم: (ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالإثْمِ وَالْعُدْوَانِ)
Şu'be, es-Süddî'den nakletti: Şu ayet Kays b. el-Hatîm hakkında indi: (ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالإثْمِ وَالْعُدْوَانِ) “Sonra siz öyle kimselersiniz ki, birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz.”
وقال أسباط، عن السدي، عن عبد خير، قال: غزونا مع سلمان بن ربيعة الباهلي بَلَنْجَر فحاصرنا أهلها ففتحنا المدينة وأصبنا سبايا واشترى عبد الله بن سلام يهودية بسبعمائة، فلما مرّ برأس الجالوت نزل به، فقال له عبد الله: يا رأس الجالوت، هل لك في عجوز هاهنا من أهل دينك، تشتريها مني؟ قال: نعم. قال: أخذتها بسبعمائة درهم. قال: فإني أرْبحُك سبعمائة أخرى. قال: فإني قد حلفت ألا أنقصها من أربعة آلاف. قال: لا حاجة لي فيها، قال: والله لتشترينها مني، أو لتكفرن بدينك الذي أنت عليه. قال: ادن مني، فدنا منه، فقرأ في أذنه التي في التوراة: إنك لا تجد مملوكًا من بني إسرائيل إلا اشتريته فأعتقته (وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ) قال: أنت عبد الله بن سلام؟ قال: نعم. قال: فجاء بأربعة آلاف، فأخذ عبد الله ألفين، ورد عليه ألفين.
Esbât, es-Süddî'den, o da Abd Hayr'dan nakletti, dedi ki: Selmân b. Rebîa el-Bâhilî ile birlikte Belencer gazvesine çıktık . Halkını kuşattık, şehri fethettik ve esirler aldık. Abdullah b. Selâm yedi yüz [dirheme] yahudi bir kadın satın aldı. Ra'sü'l-Câlût'a uğradığında onun yanına indi. Abdullah ona: 'Ey Ra'sü'l-Câlût! Burada senin dindaşlarından yaşlı bir kadın var, onu benden satın alır mısın?' dedi. 'Evet' dedi. 'Onu yedi yüz dirheme aldım' dedi. [Ra'sü'l-Câlût]: 'Sana yedi yüz daha kâr vereyim' dedi. Abdullah: 'Onu dört binden aşağı vermemeye yemin ettim' dedi. Adam: 'Ona ihtiyacım yok' dedi. Abdullah: 'Vallahi ya onu benden satın alırsın ya da üzerinde bulunduğun dinini inkâr etmiş olursun' dedi. Adam: 'Bana yaklaş' dedi. Abdullah yaklaştı ve Tevrat'ta bulunan şu hükmü kulağına okudu: 'İsrailoğullarından bir köle gördüğünde onu mutlaka satın alıp azat edeceksin.' (وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ) Adam: 'Sen Abdullah b. Selâm mısın?' dedi. 'Evet' dedi. Bunun üzerine adam dört bin getirdi; Abdullah iki binini aldı, iki binini ise ona geri verdi.
وقال آدم بن أبي إياس في تفسيره: حدثنا أبو جعفر يعني الرازي، حدثنا الربيع بن أنس، أخبرنا أبو العالية: أن عبد الله بن سلام مر على رأس الجالوت بالكوفة، وهو يفادي من النساء من لم يقع عليها العرب، ولا يفادي من وقع عليها العرب، فقال عبد الله بن سلام: أما إنه مكتوب عندك في كتابك أن تفاديهن كلهن.
Âdem b. Ebî İyâs tefsirinde şöyle dedi: Bize Ebû Ca'fer -yani er-Râzî- anlattı, bize er-Rebî' b. Enes anlattı, bize Ebu'l-Âliye bildirdi: Abdullah b. Selâm Kûfe'de Ra'sü'l-Câlût'a uğradı. O, kadınlardan Arapların el sürmediklerinin fidyesini ödüyor, el sürdüklerinin fidyesini ise ödemiyordu. Bunun üzerine Abdullah b. Selâm: 'Bilesin ki kitabında onların tamamının fidyesini ödemen gerektiği yazılıdır' dedi.
والذي أرشدت إليه الآية الكريمة، وهذا السياق، ذم اليهود في قيامهم بأمر التوراة التي يعتقدون صحتها، ومخالفة شرعها، مع معرفتهم بذلك وشهادتهم له بالصحة، فلهذا لا يؤتمنون على ما فيها ولا على نقلها، ولا يصدقون فيما يكتمونه من صفة رسول الله ﷺ ونعته، ومبعثه ومخرجه، ومهاجره، وغير ذلك من شؤونه، التي قد أخبرت بها الأنبياء قبله. واليهود عليهم لعائن الله يتكاتمونه بينهم، ولهذا قال تعالى (فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) أي: بسبب مخالفتهم شرع الله وأمره (وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ) جزاء على ما كتموه من كتاب الله الذي بأيديهم (وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ* أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ) أي: استحبوها على الآخرة واختاروها (فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ) أي: لا يفتر عنهم ساعة واحدة (وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ)
Bu kerîm ayetin ve bu bağlamın gösterdiği husus; doğruluğuna inandıkları halde Tevrat'ın hükümlerini uygulama [iddiasında bulunmaları] ve onu bilip doğruluğuna şahitlik ettikleri halde onun şeriatına muhalefet etmeleri sebebiyle yahudilerin yerilmesidir. Bu yüzden onlar, Tevrat'ın ihtiva ettiği hususlar ve onun nakli konusunda güvenilmezler; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden önceki peygamberlerin haber verdiği sıfatı, vasfı, peygamber olarak gönderilişi, ortaya çıkışı, hicret edeceği yer ve durumuna dair diğer hususlardan gizledikleri şeyler hakkında da tasdik edilmezler (onlara inanılmaz). Allah'ın lanetleri üzerlerine olsun yahudiler, bunu kendi aralarında birbirlerinden gizlemektedirler. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Sizden bunu yapanın cezası, dünya hayatında rezillikten başka nedir ki?” Yani Allah'ın şeriatına ve emrine muhalefet etmeleri sebebiyle [böyle cezalandırılırlar]. { وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ } “Kıyamet gününde ise azabın en şiddetlisine itilirler.” [Bu], ellerindeki Allah'ın Kitabı'ndan gizlediklerinin bir karşılığıdır. { وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir.” Yani dünyayı ahirete tercih etmiş ve onu seçmişlerdir. { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ } “Onlardan azap hafifletilmez” yani onlardan bir an olsun [azap] durup gevşemez, { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “ve onlara yardım da edilmez.”
أي: وليس لهم ناصر ينقذهم مما هم فيه من العذاب الدائم السرمدي، ولا يجيرهم منه.
Yani: İçinde bulundukları sürekli ve ebedî azaptan onları kurtaracak hiçbir yardımcıları yoktur ve hiç kimse onları bu azaptan koruyamaz.
{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ (٨٧)}
{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ (٨٧)} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve ondan sonra ardı ardına elçiler gönderdik. Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle geldiyse büyüklük taslamadınız mı? Kimini yalanladınız, kimini de öldürüyordunuz!”
ينعت، ﵎، بني إسرائيل بالعتو والعناد والمخالفة، والاستكبار على الأنبياء، وأنهم إنما يتبعون أهواءهم، فذكر تعالى أنه آتى موسى الكتاب -وهو التوراة-فحرفوها وبدلوها، وخالفوا أوامرها وأولوها. وأرسل الرسل والنبيين من بعده الذين يحكمون بشريعته، كما قال تعالى: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ} الآية [المائدة: ٤٤]، ولهذا قال: (وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ) قال السدي، عن أبي مالك: أتبعنا. وقال غيره: أردفنا. والكل قريب، كما قال تعالى: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى} [المؤمنون: ٤٤] حتى ختم أنبياء بني إسرائيل بعيسى ابن مريم، فجاء بمخالفة التوراة في بعض الأحكام، ولهذا أعطاه الله من البينات، وهي: المعجزات. قال ابن عباس: من إحياء الموتى، وخلقه من الطين كهيئة الطير فينفخ فيها فتكون طيرًا بإذن الله، وإبرائه الأسقام، وإخباره بالغيوب، وتأييده بروح القدس، وهو جبريل ﵇ -ما يدلهم على صدقه فيما جاءهم به. فاشتد تكذيب بني إسرائيل له وحَسَدهم وعنادهم لمخالفة التوراة في البعض، كما قال تعالى إخبارًا عن عيسى: {وَلأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} الآية [آل عمران: ٥٠]. فكانت بنو إسرائيل تعامل الأنبياء ﵈ أسوأ المعاملة، ففريقًا يكذبونه. وفريقًا يقتلونه، وما ذاك إلا لأنهم كانوا يأتونهم بالأمور المخالفة لأهوائهم وآرائهم وبإلزامهم بأحكام التوراة التي قد تصرفوا في مخالفتها، فلهذا كان يشق ذلك عليهم، فيكذبونهم، وربما قتلوا بعضهم؛ ولهذا قال تعالى: (أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ)
Yüce Allah, İsrailoğullarını azgınlık, inatçılık, muhalefet ve peygamberlere karşı büyüklük taslamakla ve sadece nefislerinin arzularına uymakla nitelendirmektedir. Yüce Allah, Mûsâ'ya Kitab'ı -ki o Tevrat'tır- verdiğini, onların ise onu tahrif edip değiştirdiklerini, emirlerine muhalefet edip tevil ettiklerini zikretmiştir. Ondan sonra da onun şeriatıyla hükmeden elçiler ve peygamberler göndermiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ} [el-Mâide: 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır. Teslim olmuş peygamberler, yahudiler arasında onunla hükmederlerdi; kendilerini Rabb'e adamış kimseler ve âlimler de Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri için onunla hükmederler ve ona şahit idiler.” İşte bu sebeple: (وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ) buyurmuştur. es-Süddî, Ebû Mâlik'ten naklen: 'Ardı ardına getirdik' dedi. Başkası ise: 'Peş peşe ekledik' dedi. Hepsi birbirine yakındır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى} [el-Mü'minûn: 44] “Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik.” Nihayet İsrailoğulları peygamberleri Meryem oğlu Îsâ ile son buldu. O, bazı hükümlerde Tevrat'a farklılık getirerek geldi. Bu yüzden Allah ona apaçık deliller, yani mucizeler verdi. İbn Abbâs şöyle dedi: Ölüleri diriltmesi, çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıp ona üflemesi ve onun Allah'ın izniyle bir kuş olması, hastaları iyileştirmesi, gaybı haber vermesi ve Rûhu'l-Kudüs -ki o Cibrîl'dir aleyhisselâm- ile desteklenmesi gibi hususları verdi ki bunlar, getirdiği şeylerde doğru söylediğine delalet etsin . Tevrat'a bazı hususlarda muhalefet etmesinden ötürü İsrailoğullarının onu yalanlaması, ona haset ve inatları şiddetlendi; nitekim Yüce Allah Îsâ'dan haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَلأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} [Âl-i İmrân: 50] “Size haram kılınanların bir kısmını helal kılmak için ve Rabbinizden size bir ayetle geldim.” İsrailoğulları peygamberlere aleyhimüsselâm en kötü muamelede bulunurlardı; bir kısmını yalanlar, bir kısmını da öldürürlerdi. Bu da sırf peygamberlerin, onların heva ve heveslerine muhalif hükümler getirmelerinden ve muhalefet ettikleri Tevrat hükümlerini uygulamalarını zorunlu kılmalarından kaynaklanıyordu. Bu yüzden bu durum onlara ağır gelir, peygamberleri yalanlar, hatta bazen bazılarını öldürürlerdi. İşte bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ) “Ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle geldiyse büyüklük taslamadınız mı? Kimini yalanladınız, kimini de öldürüyordunuz!”
والدليل على أن روح القدس هو جبريل، كما نص عليه ابن مسعود في تفسير هذه الآية، وتابعه على ذلك [ابن عباس و] محمد بن كعب القرظي، وإسماعيل بن أبي خالد، والسدي، والربيع بن أنس، وعطية العوفي، وقتادة مع قوله تعالى: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ * [بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ]} [الشعراء: ١٩٣ - ١٩٥] ما قال البخاري: وقال ابن أبي الزناد، عن أبيه، عن عروة، عن عائشة: أن رسول الله ﷺ وضع لحسان بن ثابت منْبرًا في المسجد، فكان ينافح عن رسول الله ﷺ، فقال: رسول الله ﷺ: "اللهم أيد حسان بروح القدس كما نافح عن نبيك". وهذا من
Rûhu'l-Kudüs'ün Cibrîl olduğuna delil -bu ayetin tefsirinde İbn Mes'ûd'un açıkça belirttiği ve [İbn Abbâs ile] Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, İsmâîl b. Ebî Hâlid, es-Süddî, er-Rebî' b. Enes, Atiyye el-Avfî ve Katâde'nin de bu hususta ona tâbi olduğu görüşün yanı sıra- Yüce Allah'ın: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ * [بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ]} [Şuarâ, 193-195] “Uyarıcılardan olasın diye onu apaçık Arapça bir dille Rûhu'l-Emîn (Cibrîl) senin kalbine indirmiştir” buyruğu ile Buhârî'nin şu naklidir: İbn Ebî ez-Zinâd babasından, o Urve'den, o da Âişe'den [şöyle rivayet etmiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid'de Hassân b. Sâbit için bir minber koyardı; [Hassân] orada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [müşriklere karşı] savunurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «اللهم أيد حسان بروح القدس كما نافح عن نبيك» «Allahım! Peygamberini savunduğu müddetçe Hassân'ı Rûhu'l-Kudüs ile teyit et (destekle)!» buyurdu. Bu da [Buhârî'nin]...
البخاري تعليق .
ta'liklerindendir .
وقد رواه أبو داود في سننه، عن لُوَين، والترمذي، عن علي بن حجر، وإسماعيل بن موسى الفزاري، ثلاثتهم عن عبد الرحمن بن أبي الزناد، عن أبيه وهشام بن عروة، كلاهما عن عروة، عن عائشة به . وقال الترمذي: حسن صحيح، وهو حديث أبي الزناد .
Bunu Ebû Dâvûd Sünen'inde Lüveyn'den; Tirmizî ise Ali b. Hucr ve İsmâîl b. Mûsâ el-Fezârî'den rivayet etmiştir; her üçü de Abdurrahman b. Ebî ez-Zinâd'dan, o babasından ve Hişâm b. Urve'den, her ikisi de Urve'den, o da Âişe'den bu şekilde rivayet etmiştir . Tirmizî: Hasen sahihtir, bu Ebû ez-Zinâd'ın hadisidir, demiştir .
وفي الصحيحين من حديث سفيان بن عيينة، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة: أن عمر مر بحسان، وهو ينشد الشعر في المسجد فلحظ إليه، فقال: قد كنت أنشد فيه، وفيه من هو خير منك. ثم التفت إلى أبي هريرة، فقال: أنشدك الله أسمعت رسول الله ﷺ يقول: "أجب عني، اللهم أيده بروح القدس"؟. فقال: اللَّهُمَّ نعم .
Sahîhayn'da Süfyân b. Uyeyne'den, o ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre: Ömer, mescitte şiir okumakta olan Hassân'ın yanından geçti ve ona [dikkatle] baktı. Hassân: 'Ben bu mescitte, senden daha hayırlı olan zat varken de şiir okuyordum' dedi. Sonra Ebû Hüreyre'ye dönüp: 'Allah aşkına söyle, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: "Benim adıma cevap ver, Allah'ım onu Rûhu'l-Kudüs ile destekle!" dediğini işittin mi?' dedi. Ebû Hüreyre: 'Allah için evet' dedi .
وفي بعض الروايات: أن رسول الله ﷺ قال لحسان: "أهجهم -أو: هاجهم-وجبريل معك".
Bazı rivayetlerde ise Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Hassân'a: "Onları hicvet -veya onlarla karşılıklı hicivleş-, Cibrîl seninledir" buyurduğu yer almaktadır.
[وفي شعر حسان قوله:
[Hassân'ın şiirinde şu beyit yer almaktadır:
وجبريل رسول الله ينادي … وروح القدس ليس به خفاء]
Cibrîl Allah'ın elçisidir, nida eder … Rûhu'l-Kudüs ise asla gizli değildir]
وقال محمد بن إسحاق: حدثني عبد الله بن عبد الرحمن بن أبي حسين المكي، عن شهر بن حوشب الأشعري: أن نفرًا من اليهود سألوا رسول الله ﷺ فقالوا: أخبرنا عن الروح. فقال: "أنشدكم بالله وبأيامه عند بني إسرائيل، هل تعلمون أنه جبريل؟ وهو الذي يأتيني؟ " قالوا: نعم .
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Hüseyn el-Mekkî, Şehr b. Havşeb el-Eş'arî'den nakletti: Yahudilerden bir grup Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem soru sorup: 'Bize Ruh'tan haber ver' dediler. O da: 'Allah adına ve İsrailoğulları nezdindeki günleri adına size soruyorum; onun Cibrîl olduğunu ve bana gelenin de o olduğunu biliyor musunuz?' buyurdu. 'Evet' dediler .
[وفي صحيح ابن حبان أظنه عن ابن مسعود أن رسول الله ﷺ قال: "إن روح القدس نفخ في روعي: إن نفسًا لن تموت حتى تستكمل رزقها وأجلها فاتقوا الله وأجملوا في الطلب" ] .
[Sahîh-i İbn Hibbân'da -sanırım İbn Mes'ûd'dan- Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Rûhu'l-Kudüs kalbime şunu üfledi : Hiçbir can, rızkını ve ecelini tamamlamadıkça asla ölmez. Öyleyse Allah'tan korkun ve istemede güzel bir yol tutun" ] .
أقوال أخر:
Diğer görüşler:
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا منْجاب بن الحارث، حدثنا بشر، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس: (بِرُوحِ الْقُدُسِ) قال: هو الاسم الأعظم الذي كان عيسى يُحيي به
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Mincâb b. el-Hâris anlattı, bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan { بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Kutsal Ruh ile” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: O, Îsâ'nın kendisiyle dirilttiği İsm-i Âzam'dır
الموتى. وقال ابن جرير: حُدثت عن المنجاب. فذكره. قال ابن أبي حاتم: وروي عن سعيد بن جبير نحو ذلك. [ونقله القرطبي عن عبيد بن عمير -أيضا-قال: وهو الاسم الأعظم] .
İsm-i Âzam'dır' dedi. İbn Cerîr dedi ki: Bana Mincâb'dan nakledildi... diyerek bunu zikretti. İbn Ebî Hâtim: Saîd b. Cübeyr'den de benzeri rivayet edilmiştir, dedi. [Kurtubî bunu Ubeyd b. Umeyr'den de nakletmiş ve: 'O, İsm-i Âzam'dır' demiştir] .
وقال ابن أبي نَجِيح: الروح هو حفظة على الملائكة.
İbn Ebî Necîh dedi ki: Ruh, melekler üzerindeki koruyuculardır.
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس: القدس هو الرب ﵎. وهو قول كعب. وقال السدي: القدس: البركة. وقال العوفي، عن ابن عباس: القدس: الطهر.
Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: el-Kuds, Yüce Rab tebâreke ve teâlâ'dır. Bu, Ka'b'ın da görüşüdür. es-Süddî: el-Kuds, berekettir, demiştir. el-Avfî, İbn Abbâs'tan: el-Kuds, temizliktir, dediğini rivayet etmiştir.
[وحكى القرطبي عن مجاهد والحسن البصري أنهما قالا القدس: هو الله تعالى، وروحه: جبريل، فعلى هذا يكون القول الأول] .
[Kurtubî, Mücâhid ve Hasan-ı Basrî'den, onların: 'el-Kuds Yüce Allah'tır, O'nun ruhu ise Cibrîl'dir' dediklerini nakletmiştir; buna göre bu, birinci görüş olur] .
وقال ابن جرير: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أنبأنا ابن وهب قال: قال ابن زيد في قوله تعالى: (وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ) قال: أيد الله عيسى بالإنجيل روحًا كما جعل القرآن روحًا، كلاهما روح من الله، كما قال تعالى: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} [الشورى: ٥٢].
İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd , Yüce Allah'ın: (وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah, Kur'an'ı bir ruh kıldığı gibi İncil'i de bir ruh olarak [Îsâ'ya verip] onu desteklemiştir; her ikisi de Allah'tan bir ruhtur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} [eş-Şûrâ: 52] “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik.”
ثم قال ابن جرير: وأولى التأويلات في ذلك بالصواب قولُ من قال: الروح في هذا الموضع جبريل، لأن الله، ﷿، أخبر أنه أيد عيسى به، كما أخبر في قوله: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ} الآية [المائدة: ١١٠]. فذكر أنه أيده به، فلو كان الروح الذي أيده به هو الإنجيل، لكان قوله: (إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ) (وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإنْجِيلَ) تكرير قول لا معنى له، والله أعز أن يخاطب عباده بما لا يفيدهم به.
Sonra İbn Cerîr şöyle dedi: Bu husustaki tevillerin gerçeğe en uygun olanı; 'Buradaki Ruh Cibrîl'dir' diyenlerin sözüdür. Çünkü Yüce ve Celil olan Allah, şu buyruğunda haber verdiği gibi Îsâ'yı onunla desteklediğini bildirmiştir: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ} [el-Mâide: 110] “Hani Allah şöyle buyurmuştu: Ey Meryem oğlu Îsâ! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla; hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim, beşikte iken de yetişkin iken de insanlarla konuşuyordun. Sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim...” Allah onu bununla desteklediğini zikretmiştir. Şayet kendisiyle desteklediği ruh İncil olsaydı, (إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ) ile (وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإنْجِيلَ) sözleri anlamsız bir tekrar olurdu. Allah ise kullarına faydasız bir sözle hitap etmekten çok yücedir.
قلت: ومن الدليل على أنه جبريل ما تقدم في أول السياق؛ ولله الحمد .
Derim ki: Onun Cibrîl olduğuna dair delillerden biri de bağlamın başında geçen husustur; hamd Allah'a mahsustur .
وقال الزمخشري (بِرُوحِ الْقُدُسِ) بالروح المقدسة، كما يقول: حاتم الجود ورجل صدق ووصفها بالقدس كما قال: (وَرُوحٌ مِنْهُ) فوصفه بالاختصاص والتقريب تكرمة، وقيل: لأنه لم تضمه الأصلاب والأرحام الطوامث، وقيل: بجبريل، وقيل: بالإنجيل، كما قال في القرآن: {رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} [الشورى: ٥٢] وقيل باسم الله الأعظم الذي كان يحيي الموتى بذكره، وتضمن كلامه قولا آخر وهو أن المراد روح عيسى نفسه المقدسة المطهرة.
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: (بِرُوحِ الْقُدُسِ) Mukaddes ruh ile, demektir; nitekim 'cömertliğin Hâtim'i' ve 'sadakat adamı' denir. Yüce Allah'ın: (وَرُوحٌ مِنْهُ) “ve O'ndan bir ruhtur” buyruğunda olduğu gibi ona ruhu kuds ile nitelemiştir; ikram olmak üzere onu hususiyet ve yakınlıkla nitelemiştir. Bir görüşe göre: Beller ve hayızlı rahimler onu içine almadığı içindir. Bir görüşe göre: Cibrîl iledir. Bir görüşe göre: Kur'an hakkında: {رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} [eş-Şûrâ: 52] “emrimizden bir ruh” buyurduğu gibi İncil iledir. Bir görüşe göre de: Anılmasıyla ölüleri dirilttiği Allah'ın İsm-i Âzam'ı iledir. Onun sözü başka bir görüşü daha içermektedir ki o da, bundan maksadın Îsâ'nın kendi mukaddes ve tertemiz ruhu olduğudur.
وقال الزمخشري في قوله: (فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ) إنما لم يقل: وفريقًا قتلتم؛ لأنه أراد بذلك وصفهم في المستقبل -أيضًا-لأنهم حاولوا قتل النبي ﷺ بالسم والسحر، وقد قال، ﵇، في مرض موته: "ما زالت أكلة خيبر تعاودني فهذا أوان انقطاع أبهري"، وهذا الحديث في صحيح البخاري وغيره.
ez-Zemahşerî Yüce Allah'ın: { فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ } “Bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "[Yüce Allah'ın] 've bir kısmını öldürdünüz' [demeyip böyle demesi]; bununla onları gelecekte de [bu sıfatla] nitelemeyi murad etmesindendir. Çünkü onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i zehir ve büyü ile öldürmeye yeltendiler. Nitekim o aleyhisselâm vefat ettiği hastalığında: « مَا زَالَتْ أُكْلَةُ خَيْبَرَ تُعَاوِدُنِي فَهَذَا أَوَانُ انْقِطَاعِ أَبْهَرِي » «Hayber'de yediğim [zehirli] lokmanın tesiri bana dönüp durdu; işte şu an kalbime bağlı ana damarımın (ebher) kopma vaktidir» buyurmuştur." Bu hadis Sahîh-i Buhârî ve diğer [kaynaklar]da yer almaktadır.