{وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلا مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)}
{وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلا مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)} “«Kalplerimiz perdelidir/örtülüdür» dediler. Hayır, küfürleri sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir. Bundan dolayı pek az inanırlar.”
قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) أي: في أكنة.
Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) yani: [Kalplerimiz] kılıflar/örtüler içindedir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) أي: لا تفقه.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayetle: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) yani: [Söz] anlamaz, demiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) [قال] هي القلوب المطبوع عليها.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) [şöyle dedi] : Onlar, üzerine mühür vurulmuş kalplerdir.
وقال مجاهد: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) عليها غشاوة.
Mücâhid şöyle dedi: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) Üzerinde perde vardır.
وقال عكرمة: عليها طابع. وقال أبو العالية: أي لا تفقه. وقال السدي: يقولون: عليها غلاف، وهو الغطاء.
İkrime: Üzerinde mühür vardır, dedi. Ebu'l-Âliye: Yani anlamaz, dedi. es-Süddî ise şöyle dedi: Onlar; "Üzerinde kılıf (gılâf) yani örtü vardır" demektedirler.
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) هو كقوله: {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ} [فصلت: ٥].
Abdurrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) [ifadesi], Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ} [Fussilet: 5] “Ve dediler ki: «Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir...»” buyruğu gibidir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، في قوله: (غُلْفٌ) قال: يقول: قلبي في غلاف فلا يَخْلُص إليه ما تقول، قرأ {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ}
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: (غُلْفٌ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Kişi] "Kalbim bir kılıf içindedir, senin söylediğin şey ona ulaşamaz" der; ve şu ayeti okumuştur: {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ} “Ve dediler ki: «Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir...»”
وهذا هو الذي رجحه ابن جرير، واستشهد مما روي من حديث عمرو بن مُرّة الجملي، عن أبي البختري، عن حذيفة، قال: القلوب أربعة. فذكر منها: وقلب أغلف مَغْضُوب عليه، وذاك قلب الكافر.
İbn Cerîr'in tercih ettiği görüş de budur. O, Amr b. Mürre el-Cemelî'nin Ebu'l-Bahterî'den, onun da Huzeyfe'den rivayet ettiği şu hadisi buna delil getirmiştir: "Kalpler dört türlüdür." Bunlar arasında şunu da zikretmiştir: "Biri de üzeri kılıflı, gazaba uğramış kalptir; o da kâfirin kalbidir."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الرحمن العَرْزَمي، أنبأنا أبي، عن جدي، عن قتادة، عن الحسن في قوله: (قُلُوبُنَا غُلْفٌ) قال: لم تختن.
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Muhammed b. Abdirrahmân el-Arzemî anlattı, bize babam dedemden, o Katâde'den, o da el-Hasan'dan naklen Yüce Allah'ın: (قُلُوبُنَا غُلْفٌ) buyruğu hakkında: Sünnet edilmemiştir (kabukludur), dediğini bildirdi.
هذا القول يرجع معناه إلى ما تقدم من عدم طهارة قلوبهم، وأنها بعيدة من الخير.
Bu görüşün anlamı, daha önce geçen kalplerinin temiz olmadığı ve hayırdan uzak bulunduğu manasına dönmektedir.
قول آخر:
Bir diğer görüş:
قال الضحاك، عن ابن عباس في قوله: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) قال قالوا: قلوبنا مملوءة علمًا لا تحتاج إلى علم محمد، ولا غيره.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: Onlar; "Kalplerimiz ilimle doludur, Muhammed'in ilmine de başkasınınkine de muhtaç değildir" dediler.
وقال عطية العوفي: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) أي: أوعية للعلم.
Atiyye el-Avfî şöyle dedi: (وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ) yani: İlim kaplarıdır.
وعلى هذا المعنى جاءت قراءة بعض الأنصار فيما حكاه ابن جرير: "وقالوا قلوبنا غُلُف" بضم اللام، أي: جمع غلاف، أي: أوعية، بمعنى أنهم ادعوا أن قلوبهم مملوءة بعلم لا يحتاجون معه إلى علم آخر. كما كانوا يَمُنُّون بعلم التوراة. ولهذا قال تعالى: (بَل لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلا مَّا يُؤْمِنُونَ)، أي: ليس الأمر كما ادعوا بل
İbn Cerîr'in naklettiğine göre ensardan bazılarının kıraati de bu anlam doğrultusunda gelmiştir: Lâm harfinin ötresiyle "وقالوا قلوبنا غُلُف" şeklinde olup gılâf (غلاف) kelimesinin çoğuludur, yani kaplardır; kalplerinin, yanında başka bir ilme ihtiyaç duymayacakları bir ilimle dolu olduğunu iddia ettikleri manasındadır. Nitekim Tevrat'ın ilmiyle de başa kakıyorlardı (minnet ediyorlardı). Bu sebeple Yüce Allah: { بَل لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلا مَّا يُؤْمِنُونَ } “Hayır, küfürleri sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; artık pek az inanırlar.” buyurmuştur. Yani: Durum iddia ettikleri gibi değildir; bilakis
قلوبهم ملعونة مطبوع عليها، كما قال في سورة النساء: {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا} [النساء: ١٥٥]. وقد اختلفوا في معنى قوله: (فَقَلِيلا مَّا يُؤْمِنُونَ) وقوله: (فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا)، فقال بعضهم: فقليل من يؤمن منهم [واختاره فخر الدين الرازي وحكاه عن قتادة والأصم وأبي مسلم الأصبهاني] وقيل: فقليل إيمانهم. بمعنى أنهم يؤمنون بما جاءهم به موسى من أمر المعاد والثواب والعقاب، ولكنه إيمان لا ينفعهم، لأنه مغمور بما كفروا به من الذي جاءهم به محمد ﷺ.
kalpleri lanetlenmiş ve mühürlenmiştir; nitekim Nisâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا} [en-Nisâ: 155] “Ve «Kalplerimiz perdelidir» demeleri sebebiyle [onları lanetledik]. Hayır, küfürleri yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir. Artık pek azı müstesna, inanmazlar.” Âlimler Yüce Allah'ın: (فَقَلِيلا مَّا يُؤْمِنُونَ) buyruğu ile: (فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا) buyruğunun manasında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Onlardan pek az kimse iman eder" demiştir [Fahreddin er-Râzî bu görüşü tercih etmiş ve Katâde, el-Esam ve Ebû Müslim el-İsfahânî'den nakletmiştir] . Bir görüşe göre de: İmanları pek azdır. Yani onlar âhiret, sevap ve ceza hususunda Mûsâ'nın kendilerine getirdiği şeylere inanırlar; fakat bu iman onlara fayda vermez, çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine getirdiği şeyleri inkâr etmeleriyle hükümsüz kalmıştır.
وقال بعضهم: إنهم كانوا غير مؤمنين بشيء، وإنما قال: (فَقَلِيلا مَا يُؤْمِنُونَ) وهم بالجميع كافرون، كما تقول العرب: قلما رأيت مثل هذا قط. تريد: ما رأيت مثل هذا قط. [وقال الكسائي: تقول العرب: من زنى بأرض قلما تنبت، أي: لا تنبت شيئًا]. .
Bazıları ise şöyle demiştir: Onlar hiçbir şeye inanmıyorlardı; ayette: (فَقَلِيلا مَا يُؤْمِنُونَ) buyrulması ise hepsini inkâr ettikleri halde [bu lafızla ifade edilmiştir]; nitekim Araplar: "Bunun gibisini pek az gördüm" derler ve "Bunun gibisini hiç görmedim" manasını kastederler. [el-Kisâî şöyle demiştir: Araplar: "Kim pek az bitki bitiren bir arazide zina ederse..." derler, yani "Hiçbir şey bitirmeyen [çorak] bir arazide" demektir] .
حكاه ابن جرير، والله أعلم.
Bunu İbn Cerîr nakletmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٨٩)}
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٨٩)} “Onlara, Allah katından yanlarındakini doğrulayan bir Kitap geldiği zaman -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım istiyorlardı- işte o bildikleri şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir.”
يقول تعالى: (وَلَمَّا جَاءَهُمْ) يعني اليهود (كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) وهو: القرآن الذي أنزل على محمد ﷺ (مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ) يعني: من التوراة، وقوله: (وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: وقد كانوا من قبل مجيء هذا الرسول بهذا الكتاب يستنصرون بمجيئه على أعدائهم من المشركين إذا قاتلوهم، يقولون: إنه سيبعث نبي في آخر الزمان نقتلكم معه قتل عاد وإرم، كما قال محمد بن إسحاق، عن عاصم بن عُمَر بن قتادة الأنصاري، عن أشياخ منهم قال: قالوا: فينا والله وفيهم -يعني في الأنصار-وفي اليهود الذين كانوا جيرانهم، نزلت هذه القصة يعني: (وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ) قالوا كنا قد علوناهم دهرًا في الجاهلية، ونحن أهل شرك وهم أهل كتاب، فكانوا يقولون: إن نبيًا من [الأنبياء] يبعث الآن نتبعه، قد أظل زمانه، نقتلكم معه قتل عاد وإرم. فلما بعث الله رسوله من قريش [واتبعناه] كفروا به. يقول الله تعالى: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ) [البقرة: ٨٩]
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَلَمَّا جَاءَهُمْ) Yani Yahudilere, (كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen Kur'an'dır, (مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ) yani yanlarındaki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak [geldiği zaman]. (وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا) buyruğu ise: Onlar, bu Peygamber bu Kitap ile gelmeden önce, müşriklerden olan düşmanlarıyla savaştıklarında onun gelişiyle zafer ve yardım talep ediyorlardı ve: "Âhir zamanda bir peygamber gönderilecek, onunla birlikte sizi Âd ve İrem kavimlerinin helaki gibi öldüreceğiz" diyorlardı. Nitekim Muhammed b. İshâk'ın Âsım b. Ömer b. Katâde el-Ensârî'den, onun da kendi [kabilesinin] yaşlılarından rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: "Vallahi hakkımızda ve onlar hakkında -yani Ensar ile onların komşusu olan Yahudiler hakkında- şu kıssa indi: (وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ)." Şöyle dediler : "Cahiliye devrinde bir müddet onlara üstün gelmiştik; biz şirk ehliydik, onlar ise Ehl-i kitaptı. Onlar bize şöyle derlerdi: 'Şu sıralarda gönderilecek [peygamberlerden] bir peygamber vardır, ona uyacağız; onun zamanı gölge gibi yaklaştı, onunla birlikte sizi Âd ve İrem gibi öldüreceğiz.' Allah Resûlü'nü Kureyş'ten gönderip de [biz ona uyunca] onlar onu inkâr ettiler." Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ) [el-Bakara: 89].
وقال الضحاك، عن ابن عباس، في قوله (وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا) قال يستظهرون يقولون: نحن نعين محمدًا عليهم، وليسوا كذلك، يكذبون.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan (وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا) “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım istiyorlardı” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Üstünlük sağlamak istiyor ve 'Biz Muhammed'e onlara karşı yardım edeceğiz' diyorlardı. Hâlbuki öyle değillerdi, yalan söylüyorlardı.”
وقال محمد بن إسحاق: أخبرني محمد بن أبي محمد، أخبرني عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: أن يَهود كانوا يستفتحون على الأوس والخزرج برسول الله ﷺ قبل مبعثه. فلما بعثه الله من العرب كفروا به، وجحدوا ما كانوا يقولون فيه. فقال لهم معاذ بن جبل، وبشر بن البراء بن مَعْرُور، أخو بني سلمة يا معشر يهود، اتقوا الله وأسلموا، فقد كنتم تستفتحون علينا بمحمد ﷺ ونحن أهل شرك، وتخبروننا بأنه مبعوث، وتصفُونه لنا بصفته. فقال سَلام بن مِشْكم أخو بني النضير: ما جاءنا بشيء نعرفه، وما هو بالذي كنا نذكر لكم فأنزل الله في ذلك من قولهم: (وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ)
Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed haber verdi, bana İkrime veya Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan nakletti ki: Yahudiler , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce onunla Evs ve Hazrec'e karşı fetih/zafer diliyorlardı. Allah onu Araplardan gönderince onu inkâr ettiler ve onun hakkında söylediklerini reddettiler. Bunun üzerine Muâz b. Cebel ile Benî Selime'nin kardeşi (mensubu) Bişr b. Berâ b. Ma'rûr onlara şöyle dedi: "Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun ve Müslüman olun! Biz şirk ehli iken siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile bize karşı zafer diliyor, onun peygamber olarak gönderileceğini bize haber veriyor ve onun sıfatlarını bize tarif ediyordunuz." Benî Nadîr'in mensubu Selâm b. Mişkem ise: "Bize bildiğimiz bir şey getirmedi; o size bahsettiğimiz kişi değildir" dedi. Allah Teâlâ da onların bu sözü hakkında şu ayeti indirdi: (وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ) .
وقال العوفي، عن ابن عباس: (وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا) يقول: يستنصرون بخروج محمد ﷺ على مشركي العرب -يعني بذلك أهل الكتاب-فلما بعث محمد ﷺ ورأوه من غيرهم كفروا به وحسدوه.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا) [buyruğu hakkında] şöyle demiştir: [Ehl-i kitap], Arap müşriklerine karşı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıkışıyla zafer ve yardım diliyorlardı. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilip de onun kendilerinden başkasından olduğunu görünce onu inkâr ettiler ve ona haset ettiler.
وقال أبو العالية: كانت اليهود تستنصر بمحمد ﷺ على مشركي العرب، يقولون: اللهم ابعث هذا النبي الذي نجده مكتوبًا عندنا حتى نعذب المشركين ونقتلهم. فلما بعث الله محمدًا ﷺ، ورأوا أنه من غيرهم، كفروا به حسدًا للعرب، وهم يعلمون أنه رسول الله ﷺ فقال الله: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ)
Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Yahudiler, Arap müşriklerine karşı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile yardım diliyor ve: "Allahım! Yanımızda yazılı bulduğumuz bu Peygamberi gönder ki müşriklere azap edelim ve onları öldürelim" diyorlardı. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderip de onun kendilerinden başkasından olduğunu gördüklerinde, onun Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu bildikleri halde Araplara haset ederek onu inkâr ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ) buyurdu.
وقال قتادة: (وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا) قال: كانوا يقولون: إنه سيأتي نبي. (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ)
Katâde: (وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا) [buyruğu hakkında] şöyle dedi: "Bir peygamber gelecek" diyorlardı. (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ) [buyruğu da bunun üzerinedir].
وقال مجاهد: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ) قال: هم اليهود.
Mücâhid: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ) [buyruğu hakkında] şöyle dedi: Onlar Yahudilerdir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، عن ابن إسحاق، حدثني صالح بن إبراهيم بن عبد الرحمن بن عوف، عن محمود بن لبيد، أخي بني عبد الأشهل عن سلمة بن سلامة بن وقش، وكان من أهل بدر قال: كان لنا جار يهودي في بني عبد الأشهل قال: فخرج علينا يومًا من بيته قبل مبعث رسول الله ﷺ بيسير، حتى وقف على مجلس بني عبد الأشهل. قال سلمة: وأنا يومئذ أحدث من فيهم سنًّا على بردة مضطجعًا فيها بفناءٍ أصلي. فذكر البعث والقيامة والحسنات والميزان والجنة والنار. قال ذلك لأهل شرك أصحاب أوثان لا يرون بعثًا كائنًا بعد الموت، فقالوا له: ويحك يا فلان، ترى هذا كائنا أن الناس يبعثون بعد موتهم إلى دار فيها جنة ونار، يجزون فيها بأعمالهم؟ فقال: نعم، والذي يحلف به، لود أن له بحظه من تلك النار أعظم تنور في الدنيا يحمونه ثم يدخلونه إياه فيطبق به عليه، وأن ينجو من تلك النار غدًا. قالوا له: ويحك وما آية ذلك؟ قال: نبي
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ya‘kūb anlattı, bize babam İbn İshâk'tan anlattı, bana Sâlih b. İbrâhîm b. Abdirrahmân b. Avf, Benî Abdileşhel'in [kardeşi] Mahmûd b. Lebîd'den, o da Bedir ehlinden olan Seleme b. Selâme b. Vakş'tan [rivayetle] anlattı; [Seleme] şöyle dedi: Benî Abdileşhel [kabilesi] içinde Yahudi bir komşumuz vardı. [Seleme] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesinden az bir süre önce bir gün evinden çıkıp yanımıza geldi ve Benî Abdileşhel'in meclisinde dikildi. Seleme dedi ki: Ben o gün onların yaşça en küçüğü idim; avluda üzerimdeki bir hırkaya bürünmüş uzanıyordum. [O Yahudi;] yeniden dirilmeyi, kıyameti, sevapları, mizanı, cenneti ve cehennemi anlattı. Bunu, ölümden sonra bir dirilişin olacağını kabul etmeyen putperest müşrik bir topluluğa söyledi. Bunun üzerine ona: "Yazık sana ey filan! İnsanların öldükten sonra içinde cennet ve cehennem bulunan, amellerinin karşılığını görecekleri bir yurda diriltileceklerini gerçek mi sanıyorsun?" dediler. O da: "Evet, adına yemin edilen [Allah]'a andolsun ki, o ateşteki payına karşılık dünyadaki en büyük tandırın yakılıp içine sokulmasını, ardından tandırın kapağının üzerine kapatılmasını ve böylece yarın o ateşten kurtulmayı temenni ederdi/ister" dedi. Ona: "Yazık sana! Peki bunun alâmeti nedir?" dediler. O da şöyle dedi: "Bir peygamber
يبعث من نحو هذه البلاد، وأشار بيده نحو مكة واليمن. قالوا: ومتى نراه؟ قال: فنظر إليّ وأنا من أحدثهم سنًّا، فقال: إن يستنفذ هذا الغلام عمره يدركه. قال سلمة: فوالله ما ذهب الليل والنهار حتى بعث الله رسوله ﷺ وهو بين أظهرنا، فآمنا به وكفر به بغيًا وحسدًا.
şu memleketler tarafından gönderilecektir" dedi ve eliyle Mekke ve Yemen tarafına işaret etti. "Onu ne zaman görürüz?" dediler. [Seleme] dedi ki: Yaşça onların en küçüğü olduğum halde bana baktı ve: "Şayet bu çocuk ömrünü tamamlarsa ona yetişir" dedi. Seleme dedi ki: "Vallahi aradan fazla zaman geçmedi ki Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdi ve o aramızda bulunuyordu. Biz ona iman ettik, o ise azgınlık ve hasedinden dolayı onu inkâr etti."
فقلنا: ويلك يا فلان، ألست بالذي قلت لنا؟ قال: بلى وليس به. تفرد به أحمد .
Biz de ona: "Yazıklar olsun sana ey filan! Bize [bunları] söyleyen sen değil miydin?" dedik. O da: "Evet, ama o bu değildir" dedi. Bu rivayeti tek başına Ahmed nakletmiştir .
وحكى القرطبي وغيره عن ابن عباس، ﵄: أن يهود خيبر اقتتلوا في زمان الجاهلية مع غطفان فهزمتهم غطفان، فدعا اليهود عند ذلك، فقالوا: اللهم إنا نسألك بحق النبي الأمي الذي وعدتنا بإخراجه في آخر الزمان، إلا نصرتنا عليهم. قال: فنصروا عليهم. قال: وكذلك كانوا يصنعون يدعون الله فينصرون على أعدائهم ومن نازلهم. قال الله تعالى: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا) أي من الحق وصفة محمد ﷺ "كَفَرُوا به" فلعنة الله على الكافرين.
el-Kurtubî ve başkaları İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle nakletmişlerdir: Hayber Yahudileri, Cahiliye devrinde Gatafân ile savaştılar ve Gatafân onları hezimete uğrattı. Bunun üzerine Yahudiler dua edip şöyle dediler: "Allahım! Âhir zamanda çıkaracağını bize vadettiğin o ümmî Peygamber hakkı için bizi onlara karşı muzaffer kılmanı diliyoruz." [İbn Abbâs] dedi ki: Onlara karşı muzaffer kılındılar. Dedi ki: İşte onlar böyle yapıyor, Allah'a dua ediyor ve düşmanlarına ve kendileriyle savaşanlara karşı muzaffer oluyorlardı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا) yani haktan ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatından [bildikleri şey kendilerine gelince], "onu inkâr ettiler." Artık Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir.
{بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ (٩٠)}
{بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ (٩٠)} “Allah'ın, kullarından dilediğine lütfundan [vahiy] indirmesini kıskanarak, Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.”
قال مجاهد: (بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ) يهودُ شَرَوُا الحقَّ بالباطل، وكتمانَ مَا جاءَ به مُحَمَّد ﷺ بأن يبينوه.
Mücâhid şöyle dedi: (بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ) Yahudiler hakkı batıl ile ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeyi açıklamaları gerekirken gizlemekle sattılar.
وقال السدي: (بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ) يقول: باعوا به أنفسهم، يعني: بئسما اعتاضوا لأنفسهم ورضوا به [وعدلوا إليه من الكفر بما أنزل الله على محمد ﷺ إلى تصديقه ومؤازرته ونصرته] .
es-Süddî şöyle dedi: (بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ) yani nefislerini sattılar; kendileri için ne kötü bir bedel seçip razı oldular [ve Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğini tasdik edip ona arka çıkmak ve yardım etmek yerine onu inkâr etmeye meylettiler] .
وإنما حملهم على ذلك البغي والحسد والكراهية (أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ) ولا حسد أعظم من هذا.
Onları buna sevk eden şey, yalnızca (أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ) yani Allah'ın lütfundan kullarından dilediğine indirmesine karşı duydukları azgınlık, haset ve hoşnutsuzluk idi. Bundan daha büyük bir haset olamaz.
قال ابن إسحاق عن محمد، عن عكرمة أو سعيد، عن ابن عباس: (بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنزلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ) أي: إن الله جعله من غيرهم (فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ) قال ابن عباس: فالغضب على الغضب، فغضبه عليهم فيما كانوا ضيعوا من التوراة وهي معهم، وغضب بكفرهم بهذا النبي الذي أحدث الله إليهم.
İbn İshâk Muhammed'den, o İkrime veya Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنزلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ) yani Allah'ın onu kendilerinden başkasına nasip etmesinden ötürü [bunu yaptılar]. (فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ) İbn Abbâs dedi ki: Gazap üstüne gazap şudur: Yanlarında bulunduğu halde Tevrat'ı zayi etmelerinden ötürü Allah'ın onlara olan gazabı ve Allah'ın kendilerine yeni gönderdiği bu Peygamberi inkâr etmelerinden ötürü olan gazaptır.
قلت: ومعنى (بَاءُوا) استوجبوا، واستحقوا، واستقروا بغضب على غضب. وقال أبو العالية: غضب الله عليهم بكفرهم بالإنجيل وعيسى، ثم غضب عليهم بكفرهم بمحمد، وبالقرآن ﵉، [وعن عكرمة وقتادة مثله].
Ben derim ki: (بَاءُوا) [ifadesinin] anlamı; gazap üstüne gazabı hak ettiler, müstahak oldular ve [bu gazapta] karar kıldılar demektir. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: "İncil'i ve İsa'yı inkâr etmeleri sebebiyle Allah onlara gazap etti, ardından Muhammed'i ve Kur'an'ı inkâr etmeleri sebebiyle de onlara gazap etti sallallâhu aleyhi ve sellem." [İkrime ve Katâde'den de benzeri rivayet edilmiştir].
وقال السدي: أما الغضب الأول فهو حين غضب عليهم في العِجْل، وأما الغضب الثاني فغضب عليهم حين كفروا بمحمد ﷺ [وعن ابن عباس مثله] .
es-Süddî şöyle dedi: Birinci gazap, buzağı [hadisesi] sebebiyle onlara gazap ettiği zamandır; ikinci gazap ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettikleri zaman onlara olan gazabıdır. [İbn Abbâs'tan da benzeri rivayet edilmiştir] .
وقوله: (وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ) لما كان كفرهم سببه البغي والحسد، ومنشأ ذلك التكبر، قوبلوا بالإهانة والصغار في الدنيا والآخرة، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [غافر: ٦٠]، [أي: صاغرين حقيرين ذليلين راغمين] .
Yüce Allah'ın: (وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ) buyruğuna gelince; onların küfürlerinin sebebi azgınlık ve haset olup bunun kaynağı da kibir olduğundan, dünyada ve âhirette alçaltılma ve horlukla karşılandılar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [Gâfir: 60] “Bana ibadet etmeyi kibirlerine yediremeyenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir.” [Yani: Küçülmüş, hakir, zelil ve burunları sürtülmüş olarak] .
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى، حدثنا ابن عَجْلان، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده، عن النبي ﷺ قال: "يحشر المتكبرون يوم القيامة أمثال الذر في صور الناس، يعلوهم كل شيء من الصغار حتى يدخلوا سجنًا في جهنم، يقال له: بُولَس فيعلوهم نار الأنيار يسقون من طينة الخبال: عصارة أهل النار" .
Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yahyâ anlattı, bize İbn Aclân, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kibirlenenler kıyamet gününde insan suretinde zerreler (küçük karıncalar) gibi haşredilirler; hor ve hakir kılan her şey onları bürür; nihayet cehennemde 'Bûles' denilen bir zindana girerler, ateşlerin ateşi onları kaplar ve cehennemliklerin irini olan habâl çamurundan içirilirler" .
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٩٢)}
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٩٢)} “Onlara: «Allah'ın indirdiğine iman edin» denildiğinde, «Bize indirilene inanırız» derler ve ondan başkasını inkâr ederler. Hâlbuki o, ellerindekini doğrulayıcı olarak gelen haktır. De ki: «Şayet inanıyor idiyseniz, daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?» Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti. Sonra onun ardından, zalimler olarak buzağıyı [ilah] edindiniz.”
يقول تعالى: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ) أي: لليهود وأمثالهم من أهل الكتاب (آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ) [أي]: على محمد ﷺ وصدقوه واتبعوه (قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا) أي: يكفينا الإيمان بما أنزل علينا من التوراة والإنجيل ولا نقر إلا بذلك، (وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ) يعنى: بما بعده (وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ) أي: وهم يعلمون أن ما أنزل على محمد ﷺ الحق (مُصَدِّقًا) منصوب على الحال، أي في حال تصديقه لما معهم من التوراة والإنجيل، فالحجة قائمة عليهم بذلك، كما قال تعالى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ} [البقرة: ١٤٦] ثم قال تعالى: ([قُلْ] فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) أي: إن كنتم صادقين في دعواكم الإيمان بما أنزل إليكم، فلم قتلتم الأنبياء الذين جاؤوكم بتصديق التوراة التي بأيديكم والحكم بها وعدم نسخها، وأنتم تعلمون صدقهم؟ قتلتموهم بغيًا [وحسدًا] وعنادًا واستكبارًا على رسل الله، فلستم تتبعون إلا مجرد الأهواء، والآراء والتشهي كما قال تعالى {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} [البقرة: ٨٧].
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ) yani Yahudilere ve Ehl-i Kitap'tan benzerlerine [denildiğinde]: (آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ) [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilene [iman edin], onu tasdik edin ve ona tabi olun; (قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا) yani: Bize Tevrat ve İncil'den indirilene iman etmemiz bize yeter, bundan başkasını kabul etmeyiz, derler. (وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ) yani: Ondan sonrakini inkâr ederler. (وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ) yani: Hâlbuki onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilenin hak olduğunu bilirler. (مُصَدِّقًا) [kelimesi] hâl (durum bildiren öge) olarak mansubdur; yani yanlarındaki Tevrat ve İncil'i doğrulayıcı olduğu hâlde. Dolayısıyla bununla delil aleyhlerine sabit olmuştur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu (Peygamberi), öz oğullarını bildikleri gibi tanırlar.” [Bakara: 146]. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: ([قُلْ] فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) yani: Şayet size indirilene iman ettiğiniz iddiasında doğru sözlü iseniz, elinizdeki Tevrat'ı tasdik edici, onunla hükmedici ve onu neshetmeksizin gelen ve sizin de doğruluklarını bildiğiniz peygamberleri niçin öldürdünüz? Onları azgınlık, [kıskançlık], inat ve Allah'ın elçilerine karşı büyüklük taslama sebebiyle öldürdünüz. Sizler ancak sırf hevalara, [şahsi] görüşlere ve nefsin arzularına uymaktasınız; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} “Demek size ne zaman bir peygamber nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirse büyüklük tasladınız; kimini yalanladınız, kimini de öldürüyorsunuz!” [Bakara: 87].
وقال السدي: في هذه الآية يعيرهم الله تعالى: (قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ)
es-Süddî şöyle dedi: Bu ayette Allah Teâlâ: (قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) [buyruğu ile] onları kınamaktadır.
وقال أبو جعفر بن جرير: قل يا محمد ليهود بني إسرائيل -[الذين] إذا قلت لهم: آمنوا بما أنزل الله قالوا: (نُؤْمِنُ بِمَا أُنزلَ عَلَيْنَا) -: لم تقتلون -إن كنتم يا معشر اليهود مؤمنين بما أنزل الله عليكم-أنبياءه وقد حرم الله في الكتاب الذي أنزل عليكم قتلهم، بل أمركم فيه باتباعهم وطاعتهم وتصديقهم، وذلك من الله تكذيب لهم في قولهم: (نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا) وتعيير لهم.
Ebû Ca'fer b. Cerîr şöyle dedi: Ey Muhammed! Kendilerine "Allah'ın indirdiğine iman edin" dediğinde: (نُؤْمِنُ بِمَا أُنزلَ عَلَيْنَا) diyen İsrâiloğulları Yahudilerine de ki: "Ey Yahudi topluluğu! Şayet Allah'ın size indirdiğine gerçekten inanıyorsanız, Allah size indirdiği Kitap'ta onları öldürmeyi haram kılmış, bilakis o Kitap'ta onlara uymayı, itaat etmeyi ve onları tasdik etmeyi emretmişken O'nun peygamberlerini niçin öldürüyorsunuz ?" Bu, Yüce Allah'ın onların: (نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا) sözünü yalanlaması ve onları kınamasıdır.
(وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ) أي: بالآيات الواضحات والدلائل القاطعة على أنه رسول الله، وأنه لا إله إلا الله. والبينات هي: الطوفان، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم، والعصا، واليد، وفَلْق البحر، وتظليلهم بالغمام، والمن والسلوى، والحجر، وغير ذلك من الآيات التي شاهدوها (ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ) أي: معبودًا من دون الله في زمان موسى وآياته. وقوله (مِنْ بَعْدِهِ) أي: من بعد ما ذهب عنكم إلى الطور لمناجاة الله كما قال تعالى: {وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ} [الأعراف: ١٤٨]، (وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ) [أي وأنتم ظالمون] في هذا الصنيع الذي صنعتموه من عبادتكم العجل، وأنتم تعلمون أنه لا إله إلا الله، كما قال تعالى: {وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [الأعراف: ١٤٩].
(وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ) Yani kendisinin Allah'ın elçisi olduğuna ve Allah'tan başka ilah bulunmadığına dair apaçık mucizeler ve kesin delillerle [geldi]. Beyyineler (açık deliller) ise şunlardır: Tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, asâ, el, denizin yarılması, bulutla gölgelendirilmeleri, kudret helvası ile bıldırcın, taş ve bizzat müşahede ettikleri diğer ayetlerdir. (ثثمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ) Yani Mûsâ'nın ve mucizelerinin bulunduğu zamanda Allah'ı bırakıp [buzağıyı] ilah edindiniz. (مِنْ بَعْدِهِ) buyruğu ise: O, Allah ile münacatta bulunmak üzere Tûr'a aranızdan ayrılıp gittikten sonra demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ} [el-A'râf: 148] “Mûsâ'nın ardından kavmi, ziynet eşyalarından böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler.” (وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ) [yani siz] Allah'tan başka ilah olmadığını bildiğiniz halde buzağıya taparak yaptığınız bu fiilde [zalimler idiniz] ; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [el-A'râf: 149] “Başları elleri arasına düşüp (pişman olup) gerçekten sapmış olduklarını görünce: «Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz» dediler.”
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣)}
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣)} “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: «Size verdiğimiz [Kitab]'a sımsıkı sarılın ve dinleyin» [demiştik]. Onlar: «İşittik ve isyan ettik» dediler. İnkârları yüzünden buzağı [sevgisi] kalplerine içirildi (sindirildi). De ki: «Eğer inanıyorsanız, imanınız size ne kötü şey emrediyor!»”
يعدد، ﵎، عليهم خطأهم ومخالفتهم للميثاق وعتوهم وإعراضهم عنه، حتى رفع الطور عليهم حتى قبلوه ثم خالفوه؛ ولهذا قال: (قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا) وقد تقدم تفسير ذلك.
Allah tebâreke ve teâlâ onların hatalarını, ahde muhalefetlerini, azgınlıklarını ve ondan yüz çevirmelerini tek tek saymaktadır; öyle ki Tûr üzerlerine kaldırılmış, nihayet onu kabul etmişler, sonra da ona muhalefet etmişlerdir. Bundan dolayı: (قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا) buyurmuştur. Bunun tefsiri daha önce geçmişti.
(وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ) قال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة: (وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ [بِكُفْرِهِمْ] ) قال: أشربوا [في قلوبهم] حبه، حتى خلص ذلك إلى قلوبهم. وكذا قال أبو العالية، والربيع بن أنس.
(وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ) Abdurrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: (وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ [بِكُفْرِهِمْ] ) [buyruğu hakkında] şöyle demiştir: [Kalplerine] onun sevgisi içirildi, öyle ki bu sevgi kalplerinin derinliklerine işledi. Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' b. Enes de böyle söylemişlerdir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عصام بن خالد، حدثني أبو بكر بن عبد الله بن أبي مريم الغساني، عن خالد بن محمد الثقفي، عن بلال بن أبي الدرداء، عن أبي الدرداء، عن النبي ﷺ قال: "حُبُّك
İmâm Ahmed dedi ki: Bize İsâm b. Hâlid rivayet etti, bana Ebû Bekr b. Abdillâh b. Ebî Meryem el-Gassânî, Hâlid b. Muhammed es-Sekafî'den, o Bilâl b. Ebi'd-Derdâ'dan, o Ebu'd-Derdâ'dan [radıyallâhu anh], o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki şöyle buyurmuştur: «[Bir şeyi] sevmen
الشيء يُعْمِي ويُصم".
sevmen [seni] kör ve sağır eder."
ورواه أبو داود عن حيوة بن شريح عن بَقِيَّة، عن أبي بكر بن عبد الله بن أبي مريم به وقال السدي: أخذ موسى، ﵇، العجل فذبحه ثم حرقه بالمبرد، ثم ذراه في البحر، فلم يبق بحر يجري يومئذ إلا وقع فيه شيء منه، ثم قال لهم موسى: اشربوا منه. فشربوا، فمن كان يحبه خرج على شاربيه الذهب. فذلك حين يقول الله تعالى: (وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ)
Bunu Ebû Dâvûd, Hayve b. Şüreyh'ten, o Bakıyye'den, o Ebû Bekr b. Abdillâh b. Ebî Meryem'den aynı isnadla rivayet etmiştir. es-Süddî ise şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm buzağıyı aldı, onu kesti, sonra törpü ile törpüleyip yaktı, ardından onu denize savurdu. O gün akıp giden ve içine ondan bir parça düşmeyen hiçbir deniz kalmadı. Sonra Mûsâ onlara: "Ondan için!" dedi. Onlar da içtiler; kim onu seviyor idiyse bıyıklarının üzerinde altın [kalıntısı] belirdi. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: (وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ) buyurduğu andır.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن رجاء، حدثنا إسرائيل عن أبي إسحاق، عن عمارة بن عبد وأبي عبد الرحمن السلمي، عن علي بن أبي طالب، قال: عمد موسى إلى العجل، فوضع عليه المبارد، فبرده بها، وهو على شاطئ نهر، فما شرب أحد من ذلك الماء ممن كان يعبد العجل إلا اصفر وجهه مثل الذهب .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abdullah b. Recâ anlattı, bize İsrâîl , Ebû İshâk'tan, o Umâre b. Abd ile Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, onlar da Ali b. Ebî Tâlib'den nakletti; o şöyle demiştir: Mûsâ buzağıya yöneldi, üzerine eğeleri koyup bir nehrin kenarında onu törpüledi. Buzağıya tapanlardan hiç kimse o sudan içmedi ki yüzü altın gibi sararmış olmasın.
وقال سعيد بن جبير: (وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ) قال: لما أحرق العجل بُرِدَ ثم نسف، فحسوا الماء حتى عادت وجوههم كالزعفران.
Saîd b. Cübeyr: (وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ) [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Buzağı yakılınca törpülendi, sonra savruldu; onlar da sudan yudumladılar, öyle ki yüzleri safran gibi sarardı.
وحكى القرطبي عن كتاب القشيري: أنه ما شرب منه أحد ممن عبد العجل إلا جنَّ [ثم قال القرطبي] وهذا شيء غير ما هاهنا؛ لأن المقصود من هذا السياق، أنه ظهر النقير على شفاههم ووجوههم، والمذكور هاهنا: أنهم أشربوا في قلوبهم حب العجل، يعني: في حال عبادتهم له، ثم أنشد قول النابغة في زوجته عثمة:
Kurtubî, Kuşeyrî'nin kitabından nakletti ki: Buzağıya tapanlardan o sudan içen herkes mutlaka delirdi. [Sonra Kurtubî şöyle dedi:] Bu, buradakinden farklı bir durumdur. Çünkü bu bağlamdan kastedilen, dudaklarında ve yüzlerinde izin belirmesidir. Burada zikredilen ise: Onların kalplerine buzağı sevgisinin içirilmiş olmasıdır; yani ona ibadet ettikleri sırada. Sonra Nâbiğa'nın eşi Asme hakkındaki şu beytini inşad etti:
تغلغل حب عثمة في فؤادي … فباديه مع الخافي يسير
Asme'nin sevgisi gönlüme öyle işledi ki … açığı da gizlisi de onun yanında önemsiz kalır.
تغلغل حيث لم يبلغ شراب … ولا حزن ولم يبلغ سرور
Öyle bir yere işledi ki ne bir içecek oraya ulaşabilir, … ne bir hüzün ne de bir sevinç oraya varabilir.
أكاد إذا ذكرت العهد منها … أطير لو أن إنسانا يطير
Ondan aldığım sözü hatırladığımda neredeyse … uçacak gibi olurum, şayet bir insan uçabilirse.
وقوله: (قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) أي: بئسما تعتمدونه في قديم الدهر وحديثه، من كفركم بآيات الله ومخالفتكم الأنبياء، ثم اعتمادكم في كفركم بمحمد ﷺ -وهذا أكبر ذنوبكم، وأشد الأمور عليكم-إذ كفرتم بخاتم الرسل وسيد الأنبياء والمرسلين المبعوث إلى الناس أجمعين، فكيف تدّعون لأنفسكم الإيمان وقد فعلتم هذه الأفاعيل القبيحة، من نقضكم المواثيق، وكفركم بآيات الله، وعبادتكم العجل؟!
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “De ki: Eğer inanıyorsanız, imanınız size ne kötü şey emrediyor!” sözü; yani: Geçmişte ve günümüzde Allah’ın âyetlerini inkâr etmeniz, peygamberlere muhalefet etmeniz ve sonra da -ki bu, günahlarınızın en büyüğü ve aleyhinize olan işlerin en çetinidir- bütün insanlığa gönderilmiş peygamberlerin sonuncusu, nebî ve rasûllerin efendisi olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i inkâr etmeye dayanıp sarılmanız ne kötü bir şeydir! Sizler antlaşmaları bozmak, Allah’ın âyetlerini inkâr etmek ve buzağıya tapmak gibi bunca çirkin işleri yapmışken, nasıl olur da kendinizin iman ettiğini iddia edebilirsiniz?!
{قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٩٦)}
{قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٩٦)} “De ki: «Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de yalnızca size ait ise ve bu iddianızda doğru sözlü iseniz haydi ölümü temenni edin!» Fakat onlar, ellerinin önceden işledikleri [günahlar] sebebiyle onu asla temenni edemezler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. Yemin olsun ki sen onları, yaşamaya karşı insanların en hırslısı olarak bulursun; müşriklerden bile daha hırslıdırlar. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular. Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”
قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: يقول الله لنبيه ﷺ: (قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: ادعوا بالموت على أي الفريقين أكذب. فأبوا ذلك على رسول الله ﷺ (وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ) أي: بِعِلْمِهِم بما عندهم من العلم بك، والكفر بذلك، ولو تمنوه يوم قال لهم ذلك ما بقي على الأرض يهودي إلا مات.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: (قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) yani: İki gruptan hangisi daha yalancıysa onun aleyhine ölümle beddua edin. Onlar ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bunu yapmaktan kaçındılar. (وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ) yani: Senin hakkındaki bilgileri ve bunu inkâr ettiklerini bildiği için [ölümü temenni edemezler]. Şayet kendilerine bu söylendiği gün ölümü temenni etselerdi, yeryüzünde ölmeyen hiçbir yahudi kalmazdı.
وقال الضحاك، عن ابن عباس: (فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ) فسلوا الموت.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ) [ifadesi hakkında] "Ölümü isteyin" dediğini nakletti.
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن عبد الكريم الجزري، عن عكرمة، قوله: (فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) قال: قال ابن عباس: لو تمنى اليهود الموت لماتوا.
Abdurrezzâk, Ma'mer'den, o Abdülkerîm el-Cezerî'den, o İkrime'den naklettiğine göre: (فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: "Yahudiler ölümü temenni etselerdi mutlaka ölürlerdi."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن محمد الطَّنَافِسِي، حدثنا عثام، سمعت الأعمش -قال: لا أظنه إلا عن المِنْهال، عن سعيد بن جبير-عن ابن عباس، قال: لو تمنوا الموت لشرق أحدهم بريقه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. Muhammed et-Tanâfisî anlattı, bize Assâm anlattı, A'meş'ten işittim -ancak Minhal'den, o da Saîd b. Cübeyr'den olduğunu sanıyorum- o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: "Şayet ölümü temenni etselerdi, her biri kendi tükürüğünde boğulurdu."
وهذه أسانيد صحيحة إلى ابن عباس.
Bunlar İbn Abbâs'a ulaşan sahih senetlerdir.
وقال ابن جرير في تفسيره: وبلغنا أن رسول الله ﷺ قال: "لو أن اليهود تمنوا الموت لماتوا. ولرأوا مقاعدهم من النار. ولو خرج الذين يُباهلون رسول الله ﷺ لرجعوا لا يجدون أهلا ولا مالا". حدثنا بذلك أبو كُرَيْب، حدثنا زكريا بن عدي، حدثنا عبيد الله بن عمرو، عن عبد الكريم، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن رسول الله ﷺ.
İbn Cerîr tefsirinde şöyle dedi: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şayet Yahudiler ölümü temenni etselerdi mutlaka ölürlerdi ve ateşteki oturacakları yerleri görürlerdi. Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile lânetleşmeye (mübâhele) çıkanlar olsaydı, geri döndüklerinde ne bir aile ne de bir mal bulabilirlerdi." Bunu bize Ebû Küreyb anlattı, bize Zekeriyyâ b. Adiy anlattı, bize Ubeydullâh b. Amr, Abdülkerîm'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti.
ورواه الإمام أحمد عن إسماعيل بن يزيد الرقي [أبي يزيد] حدثنا فرات، عن عبد الكريم، به .
Bunu İmam Ahmed de İsmâil b. Yezîd er-Rakkî'den [Ebû Yezîd] , bize Furât anlattı, Abdülkerîm'den bu isnadla rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن أحمد [قال]: حدثنا إبراهيم بن عبد الله بن بشار،
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize el-Hasan b. Ahmed anlattı, [dedi ki]: Bize İbrâhîm b. Abdillâh b. Beşşâr anlattı,
حدثنا سرور بن المغيرة، عن عباد بن منصور، عن الحسن، قال: قول الله ما كانوا ليتمنوه بما قدمت أيديهم. قلت: أرأيتك لو أنهم أحبوا الموت حين قيل لهم: تمنوا، أتراهم كانوا ميتين؟ قال: لا والله ما كانوا ليموتوا ولو تمنوا الموت، وما كانوا ليتمنوه، وقد قال الله ما سمعت: (وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ)
bize Sürûr b. el-Mugîre, Abbâd b. Mansûr'dan, o da el-Hasan'dan nakletti; o şöyle demiştir: Allah'ın buyruğu şudur ki, ellerinin önceden işledikleri sebebiyle onu asla temenni edecek değillerdi. Dedim ki: "Kendilerine: 'Ölümü temenni edin' denildiğinde ölümü sevselerdi, onların öleceğini mi düşünürdün?" Şöyle dedi: "Hayır, vallahi ölümü temenni etseler bile ölecek değillerdi ve zaten onu temenni de edemezlerdi. Nitekim Allah işittiğin gibi şöyle buyurmuştur: (وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ)"
وهذا غريب عن الحسن. ثم هذا الذي فسر به ابن عباس الآية هو المتعين، وهو الدعاء على أي الفريقين أكذب منهم أو من المسلمين على وجه المباهلة، ونقله ابن جرير عن قتادة، وأبي العالية، والربيع بن أنس، ﵏.
Bu rivayet el-Hasan'dan garip olarak gelmiştir. Sonra İbn Abbâs'ın ayeti tefsir ettiği bu mana tayin edici olan görüştür; o da mübâhele (lanetleşme) yoluyla iki taraftan -onlardan veya Müslümanlardan- hangisi daha yalancı ise onun aleyhine beddua etmektir. Bunu İbn Cerîr; Katâde, Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' b. Enes'ten radıyallâhu anhüm nakletmiştir.
ونظير هذه الآية قوله تعالى في سورة الجمعة: {قُلْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * وَلا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ * قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الجمعة: ٦ - ٨] فهم -عليهم لعائن الله-لما زعموا أنهم أبناء الله وأحباؤه، وقالوا: لن يدخل الجنة إلا من كان هودًا أو نصارى، دعوا إلى المباهلة والدعاء على أكذب الطائفتين منهم، أو من المسلمين. فلما نكلوا عن ذلك علم كل أحد أنهم ظالمون؛ لأنهم لو كانوا جازمين بما هم فيه لكانوا أقدموا على ذلك، فلما تأخروا علم كذبهم. وهذا كما دعا رسول الله ﷺ وفد نجران من النصارى بعد قيام الحجة عليهم في المناظرة، وعتوّهم وعنادهم إلى المباهلة، فقال تعالى: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ} [آل عمران: ٦١] فلما رأوا ذلك قال بعض القوم لبعض: والله لئن باهلتم هذا النبيّ لا يبقى منكم عين تطرف. فعند ذلك جنحوا إلى السلم وبذلوا الجزية عن يد وهم صاغرون، فضربها عليهم. وبعث معهم أبا عبيدة بن الجراح، ﵁، أمينًا. ومثل هذا المعنى أو قريب منه قوله تعالى لنبيه ﷺ أن يقول للمشركين: {قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا} [مريم: ٧٥]، أي: من كان في الضلالة منا أو منكم، فزاده الله مما هو فيه ومَدّ له، واستدرجه، كما سيأتي تقريره في موضعه، إن شاء الله .
Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın Cuma Suresi'ndeki şu buyruğudur: {قُلْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * وَلا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ * قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [el-Cuma: 6-8] “De ki: «Ey yahudiler! Eğer insanlar arasında yalnız kendinizin Allah'ın dostları olduğunuzu iddia ediyorsanız ve bu iddianızda samimi iseniz haydi ölümü temenni edin!» Fakat onlar, ellerinin önceden işledikleri [günahlar] sebebiyle onu asla temenni etmezler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. De ki: «Sizin kendisinden kaçtığınız ölüm muhakkak sizi bulacaktır. Sonra gaybı ve görünen âlemi bilen [Allah]'a döndürüleceksiniz de O size yaptıklarınızı haber verecektir.»” Onlar -Allah'ın laneti üzerlerine olsun- Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduklarını iddia edip: "Cennete ancak yahudi veya hristiyan olanlar girecektir" dediklerinde; kendilerinden veya Müslümanlardan oluşan iki gruptan daha yalancı olanının aleyhine mübâhele yapmaya ve beddua etmeye çağrıldılar. Bundan geri durduklarında herkes onların zalim olduğunu anladı; zira içinde bulundukları şeyden emin olsalardı buna kalkışırlardı; geri durduklarında ise yalancı oldukları anlaşıldı. Bu durum , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Necrân Hristiyanları heyetini münazarada aleyhlerine hüccet ikame edildikten, onların ise azgınlık ve inat göstermelerinden sonra mübâheleye davet etmesi gibidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ} [Âl-i İmrân: 61] “Sana gelen ilimden sonra kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: «Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra gönülden dua edip lanetleşelim de Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım.»” Onlar bunu görünce birbirlerine şöyle dediler: "Vallahi eğer bu Peygamberle lânetleşirseniz sizden geriye gözü açık kalan tek bir kişi bile kalmaz." İşte o zaman barışa meylettiler ve boyun eğmiş olarak kendi elleriyle cizyeyi verdiler; o da onlara cizye koydu. Onlarla birlikte Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ı radıyallâhu anh güvenilir bir temsilci olarak gönderdi. Bu mananın benzeri veya buna yakın olan bir diğer buyruk da Allah Teâlâ'nın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklere şöyle demesini emretmesidir: {قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا} [Meryem: 75] “De ki: «Kim sapıklık içindeyse Rahmân ona mühlet versin de versin!»” yani: Bizden veya sizden kim sapıklık içindeyse, Allah onun içinde bulunduğu şeyi artırsın, ona süre tanısın ve onu derece derece helake yaklaştırsın; nitekim inşallah kendi yerinde açıklanacaktır.
فأما من فسر الآية على معنى: (قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: إن كنتم صادقين في دعواكم، فتمنوا الآن الموت. ولم يتعرض هؤلاء للمباهلة كما قرره طائفة من المتكلمين وغيرهم، ومال إليه ابن جرير بعد ما قارب القول الأول؛ فإنه قال: القول في تفسير قوله تعالى: (قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) وهذه الآية مما احتج الله به لنبيه ﷺ على اليهود الذين كانوا
Ayeti şu mana üzere tefsir edenlere gelince: { قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: 'Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de sadece size aitse ve bunda samimi iseniz, haydi ölümü temenni edin!'” yani: Eğer iddianızda samimi iseniz, haydi şimdi ölümü temenni edin! Kelâmcılardan bir zümrenin ve başkalarının benimsediği üzere, bu görüştekiler mübâheleye hiç değinmemişlerdir. İbn Cerîr de ilk görüşe yaklaştıktan sonra bu görüşe meyletmiştir; nitekim o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: 'Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de sadece size aitse ve bunda samimi iseniz, haydi ölümü temenni edin!'” buyruğunun tefsirine dair söz şudur: Bu ayet, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem lehine,
بين ظهراني مُهَاجَره، وفضح بها أحبارهم وعلماءهم؛ وذلك أن الله تعالى أمر نبيه ﷺ إلى قضية عادلة بينه وبينهم، فيما كان بينه وبينهم من الخلاف، كما أمره أن يدعو الفريق الآخر من النصارى إذ خالفوه في عيسى ابن مريم، ﵇، وجادلوه فيه، إلى فاصلة بينه وبينهم من المباهلة. فقال لفريق [من] اليهود: إن كنتم محقين فتمنوا الموت، فإن ذلك غير ضار بكم إن كنتم محقين فيما تدعون من الإيمان وقرب المنزلة من الله، بل أعطيكم أمنيتكم من الموت إذا تمنيتم، فإنما تصيرون إلى الراحة من تعب الدنيا ونصبها وكدر عيشها، والفوز بجوار الله في جناته إن كان الأمر كما تزعمون: من أن الدار الآخرة لكم خالصة دوننا. وإن لم تعطوها علم الناس أنكم المبطلون ونحن المحقون في دعوانا، وانكشف أمرنا وأمركم لهم فامتنعت اليهود من الإجابة إلى ذلك لعلمها أنها إن تمنت الموت هلكت، فذهبت دنياها وصارت إلى خزي الأبد في آخرتها، كما امتنع فريق [من] النصارى.
hicret ettiği yerde aralarında yaşadığı Yahudilere karşı getirdiği delillerdendir ve bununla onların hahamlarını ve âlimlerini rezil etmiştir. Şöyle ki: Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, aralarındaki ihtilaf konusunda kendisiyle onlar arasında adil bir hükme başvurmasını emretmiştir; tıpkı Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm hakkında kendisine muhalefet edip tartıştıklarında, diğer grup olan Hristiyanları kendisiyle onlar arasında kesin bir hüküm olan mübâheleye çağırmasını emrettiği gibi. Yahudilerden bir gruba şöyle dedi: "Eğer hak üzere iseniz ölümü temenni edin; zira iman ve Allah katında yakın bir dereceye sahip olma iddianızda haklı iseniz bu size zarar vermez ; bilakis temenni ettiğiniz takdirde ölüm dileğiniz size verilir ve böylece dünyanın yorgunluğundan, meşakkatinden ve hayatın kederinden kurtulup rahata erersiniz, iddia ettiğiniz gibi ahiret yurdu bizim değil de yalnızca sizin ise Allah'ın cennetlerindeki civarına kavuşup kurtulursunuz. Şayet bunu yapmazsanız insanlar sizin batıl üzere olduğunuzu, bizim ise iddiamızda haklı olduğumuzu anlar; bizim ve sizin durumunuz onlara açığa çıkar." Yahudiler, ölümü temenni ettikleri takdirde helak olacaklarını, dünyalarının ellerinden gideceğini ve ahiretlerinde de ebedî bir rezilliğe sürükleneceklerini bildiklerinden buna icabet etmekten kaçındılar; tıpkı Hristiyanlardan bir grubun kaçındığı gibi.
فهذا الكلام منه أوله حسن، وأما آخره فيه نظر؛ وذلك أنه لا تظهر الحجة عليهم على هذا التأويل، إذ يقال: لا يلزم من كونهم يعتقدون أنهم صادقون في دعواهم أنهم يتمنوا الموت فإنه لا ملازمة بين وجود الصلاح وتمني الموت، وكم من صالح لا يتمنى الموت، بل يود أن يعمر ليزداد خيرًا وترتفع درجته في الجنة، كما جاء في الحديث: "خيركم من طال عمره وحسن عمله" . [وجاء في الصحيح النهي عن تمني الموت، وفي بعض ألفاظه: "لا يتمنين أحدكم الموت لضر نزل به إما محسنًا فلعله أن يزداد، وإما مسيئًا فلعله أن يستعتب" ] . ولهم مع ذلك أن يقولوا على هذا: فها أنتم تعتقدون -أيها المسلمون-أنكم أصحاب الجنة، وأنتم لا تتمنون في حال الصحة الموت؛ فكيف تلزمونا بما لا نُلزمكم؟
Onun bu sözlerinin başı güzeldir, fakat sonu tartışmaya açıktır. Zira bu yoruma göre onların aleyhine delil ortaya çıkmış olmaz; çünkü şöyle denilebilir: Onların iddialarında doğru sözlü olduklarına inanmaları, ölümü temenni etmelerini gerektirmez; zira salih olmak ile ölümü temenni etmek arasında bir zorunluluk (telâzüm) yoktur. Nice salih kimse vardır ki ölümü temenni etmez, aksine hayrını artırmak ve cennetteki derecesini yükseltmek için çok yaşamayı arzular; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Sizin en hayırlınız, ömrü uzun ve ameli güzel olandır." [Sahih'te ölümü temenni etmekten nehiy vârid olmuştur; bazı lafızlarında: "Sizden hiç kimse başına gelen bir sıkıntıdan dolayı ölümü temenni etmesin; çünkü o ya iyi bir kimsedir de belki iyiliğini artırır, ya da kötü bir kimsedir de belki tevbe edip rıza diler" ] denilmektedir. Üstelik buna dayanarak onların şöyle deme hakları da doğar: "Ey Müslümanlar! İşte siz de cennetlik olduğunuza inanıyorsunuz ama sağlık durumunuzdayken ölümü temenni etmiyorsunuz; o halde bizim sizi mecbur tutmadığımız bir şeyle siz bizi nasıl mecbur tutarsınız?"
وهذا كله إنما نشأ من تفسير الآية على هذا المعنى، فأما على تفسير ابن عباس فلا يلزم شيء من ذلك، بل قيل لهم كلام نَصَف: إن كنتم تعتقدون أنكم أولياء الله من دون الناس، وأنكم أبناء الله وأحبّاؤه، وأنكم من أهل الجنة ومن عداكم [من] أهل النار، فباهلوا على ذلك وادعوا على الكاذبين منكم أو من غيركم، واعلموا أن المباهلة تستأصل الكاذب لا محالة. فلما تيقَّنوا ذلك وعرفوا صدقه نكلوا عن المباهلة لما يعلمون من كذبهم وافترائهم وكتمانهم الحق من صفة الرسول ﷺ ونعته، وهم يعرفونه كما يعرفون أبناءهم ويتحققونه. فعلم كل أحد باطلهم، وخزيهم، وضلالهم وعنادهم
Bütün bunlar, ayetin bu anlam üzere tefsir edilmesinden kaynaklanmıştır. İbn Abbâs'ın tefsirine göre ise bunlardan hiçbiri gerekmez. Bilakis onlara son derece insaflı bir söz söylenmiştir: Eğer diğer insanları dışta bırakarak yalnızca kendinizin Allah'ın dostları olduğunuza, Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduğunuza, sizin cennetlik olup sizden başkalarının ise [cehennem] ehlinden olduğuna inanıyorsanız, bu konuda mübâhele yapın (karşılıklı lanetleşin) ve ister sizden olsun ister başkalarından, yalancıların aleyhine dua edin; bilin ki mübâhele yalancının kökünü kesinlikle kazır! Onlar bundan kesin olarak emin olup onun doğruluğunu anlayınca, kendi yalanlarını, iftiralarını ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nitelik ve vasfına dair hakkı gizlediklerini bildikleri için mübâheleden geri durdular. Oysa onlar onu, öz oğullarını bildikleri gibi biliyor ve tanıyorlardı. Böylece herkes onların bâtılını, rüsvaylığını, sapıklığını ve inatçılığını öğrenmiş oldu.
-عليهم لعائن الله المتتابعة إلى يوم القيامة.
-Allah'ın birbirini izleyen lanetleri kıyamet gününe kadar onların üzerine olsun.
[وسميت هذه المباهلة تمنيًا؛ لأن كل محق يود لو أهلك الله المبطل المناظر له ولا سيما إذا كان في ذلك حجة له فيها بيان حقه وظهوره، وكانت المباهلة بالموت؛ لأن الحياة عندهم عظيمة عزيزة لما يعلمون من سوء مآلهم بعد الموت] .
[Bu mübâhele temenni olarak isimlendirilmiştir; çünkü hak üzere olan her kimse, kendisiyle tartışan batıl ehlinin Allah tarafından helak edilmesini arzu eder; özellikle de bunda kendi hakkının beyanı ve ortaya çıkışı hususunda bir delil varsa. Mübâhele ölüm üzerine yapılmıştır; çünkü ölümden sonraki kötü akıbetlerini bildikleri için hayat onların katında çok büyük ve kıymetlidir.]
ولهذا قال تعالى: (وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ* وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ): أي: [أحرص الخلق على حياة أي] : على طول عُمْر، لما يعلمون من مآلهم السيئ وعاقبتهم عند الله الخاسرة؛ لأن الدنيا سجن المؤمن وجنة الكافر، فهم يودون لو تأخروا عن مقام الآخرة بكل ما أمكنهم. وما يحذرون واقع بهم لا محالة، حتى وهم أحرص [الناس] من المشركين الذين لا كتاب لهم. وهذا من باب عطف الخاص على العام.
Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ* وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ): yani: [yaratılmışların yaşamaya en hırslısıdırlar, yani] : kötü akıbetlerini ve Allah katındaki hüsran verici sonlarını bildikleri için uzun bir ömre [en düşkündürler]; çünkü dünya müminin zindanı, kâfirin ise cennetidir. Bu yüzden ellerinden geldiğince ahiret durağından geri kalmayı arzularlar. Oysa sakındıkları şey kaçınılmaz olarak başlarına gelecektir; öyle ki onlar kendilerine ait bir kitabı olmayan müşriklerden bile daha hırslıdırlar [insanların] . Bu ise özel olanın genel olana atfedilmesi kabilindendir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنان، حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، عن سفيان، عن الأعمش، عن مسلم البطين، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا) قال: الأعاجم.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Abdurrahmân b. Mehdî, Süfyân'dan, o A'meş'ten, o Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا) [ifadesi hakkında] "Acemlerdir (Arap olmayanlar)" demiştir.
ورواه الحاكم في مستدركه من حديث الثوري، وقال: صحيح على شرطهما، ولم يخرجاه. قال: وقد اتفقا على سند تفسير الصحابي . وقال الحسن البصري: (وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ) قال: المنافق أحرص الناس على حياة، وهو أحرص على الحياة من المشرك (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ) أي: أحد اليهود كما يدل عليه نظم السياق.
Bunu Hâkim el-Müstedrek'inde Sevrî'nin hadisinden rivayet etti ve: "Her ikisinin şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir. Sahabî tefsirinin senedi üzerinde ittifak etmişlerdir" dedi. Hasan-ı Basrî ise: (وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Münafık yaşamaya karşı insanların en hırslısıdır ve o hayata müşrikten daha hırslıdır." (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ) yani bağlamın akışının da delalet ettiği üzere: Yahudilerden biri.
وقال أبو العالية: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ) يعني: المجوس، وهو يرجع إلى الأول.
Ebu'l-Âliye: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ) ifadesini Mecûsîler olarak açıklamıştır ki bu da ilkine dönmektedir.
(لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ) قال الأعمش، عن مسلم البطين، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ) قال: هو كقول الفارسي: "زه هزارسال" يقول: عشرة آلاف سنة. وكذا روي عن سعيد بن جبير نفسه أيضًا.
(لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ) A'meş, Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ) [ayeti hakkında] şöyle dedi: Bu, Farsça'daki "Zih hezâr sâl" sözü gibidir; yani on bin yıl demektir. Aynı rivayet Saîd b. Cübeyr'in kendisinden de rivayet edilmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن علي بن الحسن بن شقيق قال: سمعت أبي يقول: حدثنا أبو حمزة، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس، في قوله تعالى: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ) قال: هو قول الأعاجم: "هزارسال نوروز مهرجان".
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Alî b. el-Hasan b. Şakîk anlattı, dedi ki: Babamı şöyle derken işittim: Bize Ebû Hamza, A'meş'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; Allah Teâlâ'nın: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu, Acemlerin: "Hezâr sâl nevrûz mihricân" sözüdür.
وقال مجاهد: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ) قال: حببت إليهم الخطيئة طول العمر.
Mücâhid dedi ki: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılsın ister”, [bunun hakkında] şöyle dedi: Günah, onlara uzun ömrü sevdirdi.
وقال محمد بن إسحاق، عن محمد، عن سعيد أو عكرمة، عن ابن عباس: (وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ) أي: ما هو بمنجيه من العذاب. وذلك أن المشرك لا يرجو بعثًا بعد الموت، فهو يحب طول الحياة وأن اليهودي قد عرف ما له في الآخرة من الخزي بما صنع بما عنده من العلم.
Muhammed b. İshâk, Muhammed'den, o Saîd veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ) yani: [Uzun ömür] onu azaptan kurtaracak değildir. Çünkü müşrik ölümden sonra dirilmeyi ummaz, bu yüzden uzun yaşamayı sever; Yahudi ise sahip olduğu bilgi sebebiyle yaptıkları yüzünden ahirette kendisini bekleyen rezilliği bilmektedir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: (وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ) قال: هم الذين عادوا جبريل.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ) [ayeti hakkında]: "Onlar Cibrîl'e düşmanlık edenlerdir" dedi.
وقال أبو العالية وابن عمر فما ذاك بمغيثه من العذاب ولا منجيه منه.
Ebu'l-Âliye ve İbn Ömer şöyle demişlerdir: Bu [uzun ömür] onu azaptan kurtarıcı ve ondan çekip çıkarıcı değildir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم [في هذه الآية] يهود أحرص على [هذه] الحياة من هؤلاء، وقد ود هؤلاء أن يعمر أحدهم ألف سنة، وليس ذلك بمزحزحه من العذاب لو عمر، كما أن عمر إبليس لم ينفعه إذ كان كافرًا.
Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem [bu ayet hakkında] şöyle demiştir: Yahudiler [bu] hayata bunlardan daha hırslıdır; bunlar da her birinin bin yıl yaşamasını istemiştir, oysa yaşatılsa bile bu onu azaptan uzaklaştıracak değildir; tıpkı kâfir olduğu için İblis'in ömrünün kendisine fayda vermediği gibi.
(وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ) أي: خبير بصير بما يعمل عباده من خير وشر، وسيجازي كل عامل بعمله.
(وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ) yani: Kullarının hayır ve şerden işledikleri her şeyi hakkıyla bilendir, görendir ve her amel edene amelinin karşılığını verecektir.
{قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (٩٨)}
{قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (٩٨)} “De ki: «Kim Cibrîl'e düşman ise bilsin ki, kendinden öncekileri doğrulayıcı, inananlar için bir hidayet ve müjde olarak onu senin kalbine Allah'ın izniyle o indirmiştir.» Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e düşman olursa bilsin ki, muhakkak Allah da kâfirlerin düşmanıdır.”
قال الإمام أبو جعفر بن جرير الطبري ﵀: أجمع أهل العلم بالتأويل جميعًا [على] أن هذه الآية نزلت جوابًا لليهود من بني إسرائيل، إذ زعموا أن جبريل عدو لهم، وأن ميكائيل ولي لهم، ثم اختلفوا في السبب الذي من أجله قالوا ذلك. فقال بعضهم: إنما كان سبب قيلهم ذلك من أجل مناظرة جَرَت بينَهم وبين رسول الله ﷺ في أمر نبوته.
İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr et-Taberî rahimehullâh dedi ki: Tevil ehli âlimlerin tümü, İsrailoğullarından olan Yahudilerin Cibrîl'in kendilerine düşman, Mîkâîl'in ise kendilerine dost olduğunu iddia etmeleri üzerine bu ayetin onlara bir cevap olarak indiği [hususunda] icma etmişlerdir. Ancak bunu söylemelerinin sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunu söylemelerinin sebebi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında onun peygamberlik meselesi hakkında geçen bir münazaradan dolayı idi.
ذكر من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا يونس بن بُكَيْر، عن عبد الحميد بن بَهرام، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن ابن عباس أنه قال: حضرت عصابة من اليهود رسول الله ﷺ، فقالوا: يا أبا القاسم، حدثنا عن خلال نسألك عنهن، لا يعلمهن إلا نبي، فقال رسول الله ﷺ: "سلوا عما شئتم، ولكن اجعلوا لي
Bize Ebû Kureyb anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr, Abdülhamîd b. Behrâm'dan, o Şehr b. Havşeb'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Yahudilerden bir grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelerek şöyle dediler: "Ey Ebu'l-Kâsım! Sana soracağımız, sadece bir peygamberin bilebileceği bazı hususları bize anlat." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dilediğinizi sorun; fakat bana...»
ذمة وما أخذ يعقوب على بنيه، لئن أنا حدثتكم شيئًا فعرفتموه لتتابِعُنِّي على الإسلام". فقالوا: ذلك لك. فقال رسول الله ﷺ: "سلوني عما شئتم". فقالوا: أخبرنا عن أربع خلال نسألك عنهن: أخبرنا أيّ الطعام حرم إسرائيل على نفسه من قبل أن تنزل التوراة؟ وأخبرنا كيف ماء المرأة وماء الرجل؟ وكيف يكون الذكر منه والأنثى؟ وأخبرنا بهذا النبي الأمي في النوم ووليه من الملائكة؟ فقال رسول الله ﷺ: "عليكم عهد الله لئن أنا أنبأتكم لتتابعنِّي؟ " فأعطوه ما شاء الله من عهد وميثاق. فقال: "نشدتكم بالذي أنزل التوراة على موسى، هل تعلمون أن إسرائيل يعقوب مرض مرضًا شديدًا فطال سقمه منه، فنذر لله نذرًا لئن عافاه الله من سقمه ليحرّمن أحب الطعام والشراب إليه، وكان أحب الطعام إليه لحوم الإبل وأحب الشراب إليه ألبانها؟ ". فقالوا: اللهم نعم. فقال رسول الله ﷺ: "اللهم اشهد عليهم. وأنشدكم بالله الذي لا إله إلا هو، الذي أنزل التوراة على موسى، هل تعلمون أن ماء الرجل أبيض غليظ، وأن ماء المرأة أصفر رقيق، فأيهما علا كان له الولد والشبه بإذن الله، وإذا علا ماء الرجل ماء المرأة كان الولد ذكرًا بإذن الله، وإذا علا ماء المرأة ماء الرجل كان الولد أنثى بإذن الله؟ ". قالوا: اللهم نعم. قال: "اللهم اشهد". قال: "وأنشدكم بالله الذي أنزل التوراة على موسى، هل تعلمون أن هذا النبي الأمي تنام عيناه ولا ينام قلبه؟ ". قالوا: اللهم نعم. قال: "اللهم اشهد". قالوا: أنت الآن، فحدثنا من وليك من الملائكة، فعندها نجامعك أو نفارقك. قال: "فإن وليي جبريل، ولم يبعث الله نبيًا قط إلا وهو وليُّه". قالوا: فعندها نفارقك، لو كان وليّك سواه من الملائكة تابعناك وصدقناك. قال: "فما مَنَعكم أن تصدقوه؟ " قالوا: إنه عدونا. فأنزل الله ﷿: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) إلى قوله: {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} [البقرة: ١٠٣] فعندها باؤوا بغضب على غضب .
bir ahit ve Ya'kûb'un oğullarından aldığı söz gibi bir söz verin ki; eğer size bir şey anlatır da siz de onu tanırsanız, İslâm üzere bana tabi olacaksınız" buyurdu. "Bu senindir" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Dilediğinizi bana sorun" buyurdu. Onlar şöyle dediler: "Sana soracağımız dört hususu bize haber ver: Tevrat indirilmeden önce İsrâîl'in kendi nefsine haram kıldığı yiyeceğin hangisi olduğunu bize haber ver? Kadının suyunun ve erkeğin suyunun nasıl olduğunu ve erkek ile dişinin bundan nasıl meydana geldiğini bize haber ver? Bu ümmî peygamberin uykudaki halini ve meleklerden dostunun kim olduğunu bize haber ver?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer size haber verirsem bana tabi olacağınıza dair Allah'ın ahdi üzerinize olsun mu?" buyurdu. Onlar da Allah'ın dilediği kadar ahit ve misak verdiler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren [Allah] adına size and veriyorum ; biliyor musunuz ki İsrâîl Ya'kûb şiddetli bir hastalığa yakalanmış ve hastalığı uzamıştı da, şayet Allah kendisini hastalığından kurtarırsa en sevdiği yiyecek ve içeceği kendisine haram kılacağına dair Allah'a adakta bulunmuştu; en sevdiği yiyecek deve eti , en sevdiği içecek de deve sütü idi, [öyle değil mi]?" Onlar: "Allahım, evet!" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allahım, onların aleyhine şahit ol! Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan ve Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Allah adına size and veriyorum; biliyor musunuz ki erkeğin suyu beyaz ve koyu, kadının suyu ise sarı ve incedir; hangisi üstün gelirse Allah'ın izniyle çocuk ve benzerlik ona ait olur; erkeğin suyu kadının suyuna üstün gelirse Allah'ın izniyle çocuk erkek olur, kadının suyu erkeğin suyuna üstün gelirse Allah'ın izniyle çocuk dişi olur, [öyle değil mi]?" buyurdu. "Allahım, evet!" dediler. "Allahım, şahit ol!" buyurdu. Sonra: "Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Allah adına size and veriyorum; biliyor musunuz ki bu ümmî peygamberin gözleri uyur ama kalbi uyumaz, [öyle değil mi]?" buyurdu. "Allahım, evet!" dediler. "Allahım, şahit ol!" buyurdu. Onlar: "Şimdi sıra sende; bize meleklerden dostunun kim olduğunu anlat, işte o zaman seninle beraber oluruz ya da senden ayrılırız" dediler. Şöyle buyurdu: "Benim dostum Cibrîl'dir ve Allah hiçbir peygamber göndermemiştir ki onun dostu o olmasın." Onlar: "İşte bu noktada senden ayrılıyoruz; şayet meleklerden dostun ondan başkası olsaydı sana tabi olur ve seni tasdik ederdik" dediler. "Onu tasdik etmenize engel olan nedir?" buyurdu. "O bizim düşmanımızdır" dediler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) ayetinden {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} [el-Bakara: 103] ayetine kadar indirdi. İşte o zaman gazap üstüne gazapla döndüler.
وقد رواه الإمام أحمد في مسنده، عن أبي النضر هاشم بن القاسم وعبد بن حميد في تفسيره، عن أحمد بن يونس، كلاهما عن عبد الحميد بن بَهرام، به .
Bunu İmam Ahmed Müsned'inde Ebü'n-Nadr Hâşim b. el-Kâsım'dan; Abd b. Humeyd de tefsirinde Ahmed b. Yûnus'tan, her ikisi de Abdülhamîd b. Behrâm'dan aynı isnadla rivayet etmiştir.
ورواه الإمام أحمد -أيضاً-عن الحسين بن محمد المروزي، عن عبد الحميد، بنحوه [به] .
İmam Ahmed bunu ayrıca el-Hüseyin b. Muhammed el-Mervezî'den, o Abdülhamîd'den benzer şekilde [aynı isnadla] rivayet etmiştir.
وقد رواه محمد بن إسحاق بن يسار: حدثني عبد الله بن عبد الرحمن بن أبي حسين، عن شهر بن حوشب، فذكره مرسلا وزاد فيه: قالوا: فأخبرنا عن الروح قال: "أنشدكم بالله وبآياته
Bunu Muhammed b. İshâk b. Yesâr da rivayet etmiştir: Bana Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Hüseyn, Şehr b. Havşeb'den nakletti; o bunu mürsel olarak zikretti ve [rivayetinde] şu fazlalığa yer verdi: [Yahudiler]: "Bize ruh hakkında da haber ver" dediler. [Resûlullah] şöyle buyurdu: «Allah adına ve O'nun ayetleri
عند بني إسرائيل، هل تعلمون أنه جبريل، وهو الذي يأتيني؟ " قالوا: نعم، ولكنه لنا عدو، وهو ملك إنما يأتي بالشدة وسفك الدماء، فلولا ذلك اتبعناك . فأنزل الله فيهم: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ) إلى قوله: {كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ} [البقرة: ١٠١].
biliyor musunuz ki o Cibrîl'dir ve bana gelen de odur?" "Evet, ancak o bizim düşmanımızdır; o sadece şiddet ve kan dökmekle gelen bir melektir, şayet o olmasaydı sana tabi olurduk" dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ) buyruğundan {كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ} [el-Bakara: 101] ayetine kadar indirdi.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو أحمد حدثنا عبد الله بن الوليد العجلي، عن بكير بن شهاب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: أقبلت يهود إلى رسول الله ﷺ فقالوا: يا أبا القاسم، إنا نسألك عن خمسة أشياء، فإن أنبأتنا بهن عرفنا أنك نبي واتبعناك. فأخذ عليهم ما أخذ إسرائيل على بنيه إذ قال: {اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} [يوسف: ٦٦] قال: "هاتوا". قالوا: أخبرنا عن علامة النبي. قال: "تنام عيناه ولا ينام قلبه". قالوا: أخبرنا كيف تؤنث المرأة وكيف يذكر الرجل؟ قال: "يلتقي الماءان فإذا علا ماء الرجل ماء المرأة أذكرت، وإذا علا ماء المرأة ماء الرجل أنثت"، قالوا: أخبرنا ما حرّم إسرائيل على نفسه. قال: "كان يشتكي عِرْق النَّساء، فلم يجد شيئًا يلائمه إلا ألبان كذا وكذا" -قال أحمد: قال بعضهم: يعني الإبل، فحرم لحومها -قالوا: صدقت. قالوا: أخبرنا ما هذا الرعد؟ قال "ملك من ملائكة الله، ﷿، موكل بالسحاب بيديه-أو في يده-مِخْراق من نار يزجر به السحاب، يسوقه حيث أمره الله ﷿". قالوا: فما هذا الصوت الذي نسمعه؟ قال: "صوته". قالوا: صدقت. إنما بقيت واحدة وهي التي نتابعك إن أخبرتنا إنه ليس من نبي إلا له مَلَك يأتيه بالخبر، فأخبرنا من صاحبك؟ قال: "جبريل ﵇"، قالوا: جبريل ذاك الذي ينزل بالحرب والقتال والعذاب عدونا، لو قلت: ميكائيل الذي ينزل بالرحمة والنبات والقطر لكان فأنزل الله ﷿: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) إلي آخر الآية.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, bize Abdullah b. el-Velîd el-İclî, Bükeyr b. Şihâb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Ebu'l-Kâsım! Biz sana beş şey soracağız; eğer bunları bize bildirirsen senin bir peygamber olduğunu anlar ve sana tabi oluruz" dediler. O da İsrâîl'in oğullarından: {اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} [Yûsuf: 66] “Söylediklerimize Allah vekildir” dediği zamanki gibi onlardan söz aldı ve: "Getirin [sorularınızı]!" buyurdu. Onlar: "Bize peygamberin alametini haber ver" dediler. "Gözleri uyur ama kalbi uyumaz" buyurdu. "Bize kadının nasıl dişi ve erkeğin nasıl erkek çocuk doğurduğunu haber ver" dediler. "İki su karşılaşır; erkeğin suyu kadının suyuna üstün gelirse erkek çocuk olur, kadının suyu erkeğin suyuna üstün gelirse kız çocuk olur" buyurdu. "Bize İsrâîl'in kendi nefsine neyi haram kıldığını haber ver" dediler. "O siyatik ağrısından şikayetçi idi; kendisine filan ve filan hayvanların sütünden başka uygun bir şey bulamadı" -Ahmed dedi ki: Bazıları: 'Yani deveyi kastetti, bu yüzden onun etini haram kıldı' dediler- buyurdu. "Doğru söyledin" dediler. "Bize bu gök gürültüsünün ne olduğunu haber ver" dediler. "Allah Azze ve Celle'nin meleklerinden, bulutlara memur kılınmış bir melektir; iki elinde -veya elinde- ateşten bir kamçı vardır, onunla bulutları sevk eder ve Allah Azze ve Celle'nin emrettiği yere sürer" buyurdu. "Peki işittiğimiz bu ses nedir?" dediler. "Onun sesidir" buyurdu. "Doğru söyledin. Geriye tek bir mesele kaldı ki, şayet bize haber verirsen sana tabi olacağımız şey işte odur; zira hiçbir peygamber yoktur ki ona haberi getiren bir melek bulunmasın; o halde senin arkadaşının kim olduğunu bize haber ver?" dediler. "Cibrîl aleyhisselâm'dır" buyurdu. "Cibrîl savaşla, kavgayla ve azapla inen o melektir, o bizim düşmanımızdır! Şayet rahmetle, bitkilerle ve yağmurla inen Mîkâîl deseydin [tabi olurduk] " dediler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle ayetin sonuna kadar: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) buyruğunu indirdi.
ورواه الترمذي، والنسائي من حديث عبد الله بن الوليد، به . وقال الترمذي: حسن غريب.
Bunu Tirmizî ve Nesâî, Abdullah b. el-Velîd'in hadisinden aynı isnadla rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Hasen gariptir" demiştir.
وقال سُنَيْد في تفسيره، عن حجاج بن محمد، عن ابن جُرَيْج: أخبرني القاسم بن أبي بَزَّة أن يهود سألوا النبي ﷺ عن صاحبه الذي ينزل عليه بالوحي. قال: "جبريل". قالوا: فإنه لنا عدو، ولا يأتي إلا بالشدة والحرب والقتال. فنزل: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) الآية. قال ابن جريج: وقال مجاهد: قالت يهود: يا محمد، ما ينزل جبريل إلا بشدة وحرب وقتال، وإنه لنا عدو. فنزل: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) الآية.
Süneyd tefsirinde Haccâc b. Muhammed'den, o İbn Cüreyc'den nakletti: Bana el-Kâsım b. Ebî Bezze, Yahudilerin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisine vahiy ile inen arkadaşını sorduklarını haber verdi. "Cibrîl'dir" buyurdu. "O bizim düşmanımızdır, o ancak şiddet, harp ve savaşla gelir" dediler. Bunun üzerine: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) ayeti indi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Yahudiler: "Ey Muhammed! Cibrîl ancak şiddet, harp ve savaşla iner ve o bizim düşmanımızdır" dediler. Bunun üzerine: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) ayeti indi.
وقال البخاري: قوله: (مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ) قال عكرمة: جبر، وميك، وإسراف: عبد. وإيل: الله. حدثنا عبد الله بن مُنير سَمِع عبد الله بن بكر حدثنا حُمَيد، عن أنس بن مالك،
Buhârî şöyle dedi: { مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } “Kim Cibrîl'e düşman olursa” buyruğu hakkında İkrime şöyle demiştir: Cibr (جبر), mîk (ميك) ve isrâf (إسراف); kul demektir. Îl (إيل) ise Allah demektir. Bize Abdullah b. Münîr tahdis etti, [o] Abdullah b. Bekr'den işitmiş, [o şöyle dedi:] Bize Humeyd, Enes b. Mâlik'ten tahdis etti: