{وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)}
{وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)} “Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir esas üzere değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar. Bilmeyenler de tıpkı onların dedikleri gibi demişti. Artık Allah, kıyamet gününde aralarında ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında hükmünü verecektir” (Bakara: 113).
وقوله تعالى: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ) يبين به تعالى تناقضهم وتباغضهم وتعاديهم وتعاندهم. كما قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: لما قدم أهل نجران من النصارى على رسول الله ﷺ، أتتهم أحبار يهود، فتنازعوا عند رسول الله ﷺ، فقال رافع بن حُرَيْملة ما أنتم على شيء، وكفر بعيسى وبالإنجيل. وقال رجل من أهل نجران من النصارى لليهود: ما أنتم على شيء. وجحد نبوة موسى وكفر بالتوراة. فأنزل الله في ذلك من قولهما (وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ) قال: إن كلا يتلو في كتابه تصديق من كفر به، أي: يكفر اليهود بعيسى وعندهم التوراة، فيها ما أخذ الله عليهم على لسان موسى بالتصديق بعيسى، وفي الإنجيل ما جاء به عيسى بتصديق موسى، وما جاء من التوراة من عند الله، وكل يكفر بما في يد صاحبه.
Allah Teâlâ'nın: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ) [Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir esas üzere değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar] buyruğu ile [Allah], onların çelişkilerini, karşılıklı kinlerini, düşmanlıklarını ve inatlaşmalarını açıklamaktadır. Nitekim Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Necran Hristiyanları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiklerinde Yahudi din adamları da onların yanına geldi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda tartıştılar. Râfi b. Hureymile : «Siz hiçbir esas üzere değilsiniz» diyerek İsa'yı ve İncil'i inkâr etti. Necran ahalisinden Hristiyan bir adam da Yahudilere: «Siz hiçbir esas üzere değilsiniz» diyerek Musa'nın peygamberliğini reddetti ve Tevrat'ı inkâr etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların bu sözleri hakkında (وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ) [Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir esas üzere değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar] ayetini indirdi. [İbn Abbâs] dedi ki: Şüphesiz her biri kendi kitabında inkâr ettiği kişiyi tasdik eden hususları okumaktadır; yani Yahudiler İsa'yı inkâr etmektedir, oysa yanlarındaki Tevrat'ta Allah'ın Musa'nın diliyle İsa'yı tasdik etmeleri hususunda onlardan aldığı ahit bulunmaktadır. İncil'de de İsa'nın Musa'yı ve Tevrat'tan Allah katından gelenleri tasdik ettiğine dair hususlar yer almaktadır; ancak her biri diğerinin elindekini inkâr etmektedir.
وقال مجاهد في تفسير هذه الآية: قد كانت أوائل اليهود والنصارى على شيء.
Mücâhid bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Yahudilerin ve Hristiyanların öncekileri gerçekten bir [doğru] esas üzerindeydi.
وقال قتادة: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ) قال: بلى، قد كانت أوائل النصارى على شيء، ولكنهم ابتدعوا وتفرقوا. (وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ) قال: بلى قد كانت أوائل اليهود على شيء، ولكنهم ابتدعوا وتفرقوا.
Katâde: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ) [Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir» dediler] ayeti hakkında şöyle demiştir: Bilakis, Hristiyanların öncekileri bir [doğru] esas üzerindeydi; fakat onlar bidat çıkardılar ve fırkalara ayrıldılar. (وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ) [Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir esas üzere değildir» dediler] ayeti hakkında da: Bilakis, Yahudilerin öncekileri bir [doğru] esas üzerindeydi; fakat onlar bidat çıkardılar ve fırkalara ayrıldılar, demiştir.
وعنه رواية أخرى كقول أبي العالية، والربيع بن أنس في تفسيره هذه الآية: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ) هؤلاء أهل الكتاب الذين كانوا على عهد رسول الله ﷺ.
Ondan gelen başka bir rivayet de Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' b. Enes'in şu ayetin tefsirindeki sözü gibidir: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ) [Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir esas üzere değildir» dediler]; bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan Ehl-i Kitap'tır.
وهذا القول يقتضي أن كلا من الطائفتين صدقت فيما رمت به الطائفة الأخرى. ولكن ظاهر سياق الآية يقتضي ذمهم فيما قالوه، مع علمهم بخلاف ذلك؛ ولهذا قال تعالى: (وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ) أي: وهم يعلمون شريعة التوراة والإنجيل، كل منهما قد كانت مشروعة في وقت، ولكن تجاحدوا فيما بينهم عنادًا وكفرًا ومقابلة للفاسد بالفاسد، كما تقدم عن ابن عباس، ومجاهد، وقتادة في الرواية الأولى عنه في تفسيرها، والله أعلم.
Bu görüş, iki fırkadan her birinin diğer fırkaya attığı iddiada doğru söylediğini gerektirir. Fakat ayetin bağlamının zâhiri, bunun aksini bildikleri halde söyledikleri bu sözlerden dolayı onları yermeyi gerektirmektedir. Bu yüzden Allah Teâlâ: (وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ) [Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar] buyurmuştur. Yani onlar, her ikisi de kendi vaktinde meşru kılınmış olan Tevrat ve İncil'in şeriatını bilmektedirler; fakat inat, küfür ve bâtıla bâtılla karşılık vermek suretiyle aralarında birbirlerini inkâr ettiler. Nitekim İbn Abbâs'tan, Mücâhid'den ve Katâde'nin ayetin tefsirine dair ilk rivayetinden nakledildiği gibidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقوله تعالى: (كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ) يُبَيِّن بهذا جهل اليهود والنصارى فيما تقابلوا من القول، وهذا من باب الإيماء والإشارة. وقد اختلف فيمن عنى بقوله تعالى: (الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ)
Allah Teâlâ'nın: { كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } “Bilmeyenler de tıpkı onların dedikleri gibi demişti” buyruğuyla; Yahudi ve Hristiyanların karşılıklı olarak söyledikleri sözler hususundaki cehaletleri beyan edilmektedir. Bu da îmâ ve işaret kabilindendir. Allah Teâlâ'nın { الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “bilmeyenler” buyruğu ile kimleri kastettiği hususunda ise ihtilaf edilmiştir:
فقال الربيع بن أنس وقتادة: (كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ) قالا: قالت النصارى مثل قول اليهود وقيلهم. وقال ابن جُرَيج: قلت لعطاء: من هؤلاء الذين لا يعلمون؟ قال: أمم كانت قبل اليهود والنصارى وقبل التوراة والإنجيل. وقال السدي: (كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ) فهم: العرب، قالوا: ليس محمد على شيء.
Er-Rebî' b. Enes ve Katâde: (كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ) [Bilmeyenler de tıpkı onların dedikleri gibi demişti] ayeti hakkında: Hristiyanlar, Yahudilerin sözünün ve iddialarının benzerini söylediler, demişlerdir. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: «Bu bilmeyenler kimlerdir?» diye sordum. O da: «Yahudi ve Hristiyanlardan önce, Tevrat ve İncil'den önce yaşamış ümmetlerdir» dedi. Es-Süddî ise: (كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ) [Bilmeyenler de tıpkı onların dedikleri gibi demişti] ayeti hakkında: «Onlar Araplardır; 'Muhammed hiçbir esas üzere değildir' dediler» demiştir.
واختار أبو جعفر بن جرير أنها عامة تصلح للجميع، وليس ثمَّ دليل قاطع يعين واحدًا من هذه الأقوال، فالحمل على الجميع أولى، والله أعلم.
Ebu Ca'fer b. Cerîr, bu ifadenin hepsini kapsayacak şekilde genel olduğunu tercih etmiştir. Bu görüşlerden birini kesin olarak belirleyecek kesin bir delil yoktur; dolayısıyla ifadenin hepsine hamledilmesi daha uygundur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقوله تعالى: (فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) أي: أنه تعالى يجمع بينهم يوم المعاد، ويفصل بينهم بقضائه العدل الذي لا يجور فيه ولا يظلم مثقال ذرة. وهذا كقوله تعالى في سورة الحج: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} [الحج: ١٧]، وكما قال تعالى: {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ} [سبأ: ٢٦].
Allah Teâlâ'nın: (فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) [Artık Allah, kıyamet gününde aralarında ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında hükmünü verecektir] buyruğu; Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde onları bir araya getireceği , asla haksızlık yapmayacağı ve zerre kadar zulmetmeyeceği adil hükmüyle aralarında hüküm vereceği anlamına gelir. Bu, Allah Teâlâ'nın Hac Suresi'ndeki şu buyruğu gibidir: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hristiyanlar, Mecûsîler ve şirk koşanlar var ya; Allah kıyamet günü onların arasını mutlaka ayıracaktır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir” [Hac: 17]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ} “De ki: Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra da aramızda hak ile hükmedecektir. O, hüküm veren ve her şeyi hakkıyla bilendir” [Sebe: 26].
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١١٤)}
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١١٤)} “Allah'ın mescidlerinde O'nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışandan daha zalim kim olabilir? Bunların, oralara korka korka girmekten başka hakları yoktur. Dünyada onlar için bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır” (Bakara: 114).
اختلف المفسرون في المراد من الذين منعوا مساجد الله وسَعَوا في خرابها على قولين:
Müfessirler, Allah'ın mescidlerine engel olan ve onların harap olmasına çalışanların kimler olduğu konusunda iki görüşe ayrılmışlardır:
أحدهما: ما رواه العوفي في تفسيره، عن ابن عباس في قوله: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ) قال: هم النصارى. وقال مجاهد: هم النصارى، كانوا يطرحون في بيت المقدس الأذى، ويمنعون الناس أن يصلوا فيه.
Birincisi: El-Avfî'nin tefsirinde İbn Abbâs'tan: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ) [Allah'ın mescidlerinde O'nun adının anılmasına engel olandan daha zalim kim olabilir?] ayeti hakkında rivayet ettiğidir; o: «Onlar Hristiyanlardır» demiştir. Mücâhid de: «Onlar Hristiyanlardır; Beytülmakdis'e pislik atıyorlar ve insanların orada namaz kılmasını engelliyorlardı» demiştir.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن قتادة في قوله: (وَسَعَى فِي خَرَابِهَا) هو بُخْتَنَصَّر وأصحابه، خَرَّب بيت المقدس، وأعانه على ذلك النصارى.
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: (وَسَعَى فِي خَرَابِهَا) [ve onların harap olmasına çalışan] ayeti hakkında şöyle nakletti: O, Buhtunnasr ve adamlarıdır; Beytülmakdis'i harap etti ve Hristiyanlar da buna yardım ettiler.
وقال سعيد، عن قتادة: قال: أولئك أعداء الله النصارى، حملهم بغض اليهود على أن أعانوا بختنصر البابلي المجوسي على تخريب بيت المقدس.
Saîd, Katâde'den şöyle dediğini nakletmiştir: Onlar Allah'ın düşmanları olan Hristiyanlardır; Yahudilere olan kinleri, onları Beytülmakdis'in tahrip edilmesinde Mecûsî olan Babil hükümdarı Buhtunnasr'a yardım etmeye sevk etmiştir.
وقال السدي: كانوا ظاهروا بختنصر على خراب بيت المقدس حتى خربه، وأمر به أن تطرح فيه الجيف، وإنما أعانه الروم على خرابه من أجل أن بني إسرائيل قتلوا يحيى بن زكريا. وروي نحوه عن الحسن البصري.
Es-Süddî dedi ki: Onlar Beytülmakdis'i harap etmesi için Buhtunnasr'a yardım ettiler ve o da orayı harap etti. Oraya leşlerin atılmasını emretti. Romalıların oranın harap edilmesine yardım etmesi ise İsrailoğullarının Yahyâ b. Zekeriyyâ'yı öldürmüş olmalarından dolayı idi. Bunun bir benzeri Hasan-ı Basrî'den de rivayet edilmiştir.
القول الثاني: ما رواه ابن جرير: حدثني يونس بن عبد الأعلى، حدثنا ابن وهب قال: قال ابن
İkinci görüş: İbn Cerîr'in rivayet ettiğidir: Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: İbn
زيد في قوله: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا) قال: هؤلاء المشركون الذين حالوا بين رسول الله ﷺ يوم الحديبية، وبين أن يدخلوا مكة حتى نحر هديه بذي طُوَى وهادنهم، وقال لهم: ما كان أحد يَصُد عن هذا البيت، وقد كان الرجل يلقى قاتل أبيه وأخيه فلا يصده. فقالوا: لا يدخل علينا مَنْ قتل آباءنا يوم بدر وفينا باق.
Zeyd: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا) [Allah'ın mescidlerinde O'nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışandan daha zalim kim olabilir?] ayeti hakkında şöyle dedi: Onlar, Hudeybiye günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Mekke'ye girmeleri arasına engel koyan müşriklerdir; öyle ki Resûlullah kurbanlığını Zî Tuvâ'da kesti ve onlarla barış yaptı. Onlara: «Bu Beyt'ten kimse alıkonulmazdı. Kişi babasının ve kardeşinin katiliyle karşılaşır da onu alıkoymazdı» dedi. Onlar ise: «Bedir günü babalarımızı öldüren kimse, bizden biri hayatta kaldığı sürece yanımıza giremez» dediler.
وفي قوله: (وَسَعَى فِي خَرَابِهَا) قال: إذ قطعوا من يَعْمُرُها بذكره ويأتيها للحج والعمرة.
Ve: (وَسَعَى فِي خَرَابِهَا) [ve onların harap olmasına çalışan] buyruğu hakkında şöyle dedi: Yani orayı Allah'ın zikriyle imar eden ve hac ile umre için gelen kimseleri engelledikleri zaman.
وقال ابن أبي حاتم: ذكر عن سلمة قال: قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: أن قُرَيشًا منعوا النبي ﷺ الصلاة عند الكعبة في المسجد الحرام، فأنزل الله: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Seleme'den şöyle nakledildi: Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mescid-i Haram'da Kâbe'nin yanında namaz kılmasını engellemişti. Bunun üzerine Allah: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ) [Allah'ın mescidlerinde O'nun adının anılmasına engel olandan daha zalim kim olabilir?] ayetini indirdi.
ثم اختار ابن جرير القول الأول، واحتج بأن قريشًا لم تسع في خراب الكعبة. وأما الروم فسعوا في تخريب بيت المقدس.
Sonra İbn Cerîr birinci görüşü tercih etmiş ve Kureyş'in Kâbe'yi harap etmeye çalışmadığını, Romalıların ise Beytülmakdis'i harap etmeye çalıştıklarını delil getirmiştir.
قلت: الذي يظهر -والله أعلم-القول الثاني، كما قاله ابن زيد، وروي عن ابن عباس؛ لأن النصارى إذا منعت اليهود الصلاة في البيت المقدس، كأن دينهم أقوم من دين اليهود، وكانوا أقرب منهم، ولم يكن ذكر الله من اليهود مقبولا إذ ذاك؛ لأنهم لعنوا من قبل على لسان داود وعيسى ابن مريم، ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون. وأيضا فإنه تعالى لما وجه الذم في حق اليهود والنصارى، شرع في ذم المشركين الذين أخرجوا الرسول ﷺ وأصحابه من مكة، ومنعوهم من الصلاة في المسجد الحرام، وأما اعتماده على أن قريشا لم تسع في خراب الكعبة، فأي خراب أعظم مما فعلوا؟ أخرجوا عنها رسول الله ﷺ وأصحابه، واستحوذوا عليها بأصنامهم وأندادهم وشركهم، كما قال تعالى: {وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} [الأنفال: ٣٤]، وقال تعالى: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ * إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} [التوبة: ١٧، ١٨]، وقال تعالى: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [الفتح: ٢٥]، فقال تعالى: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ} [التوبة: ١٨]، فإذا كان من هو كذلك مطرودًا منها مصدودًا عنها، فأي خراب لها أعظم من ذلك؟ وليس المراد من عمارتها زخرفتها وإقامة صورتها فقط، إنما عمارتها بذكر الله فيها وإقامة شرعه فيها، ورفعها عن الدنس والشرك.
Ben derim ki: Zahir olan -doğrusunu Allah bilir- İbn Zeyd'in söylediği ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen ikinci görüştür. Çünkü Hristiyanlar Yahudilerin Beytülmakdis'te namaz kılmasını engellediklerinde, onların dini Yahudilerin dininden daha doğruydu ve [Hristiyanlar hakka] onlardan daha yakındılar. O dönemde Yahudilerden Allah'ın anılması da makbul değildi; zira onlar daha önce Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdi; bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyleydi. Ayrıca Allah Teâlâ, Yahudiler ve Hristiyanlar hakkındaki yermeyi yönelttikten sonra, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını Mekke'den çıkaran ve onların Mescid-i Haram'da namaz kılmalarına engel olan müşrikleri yermeye başlamıştır. [İbn Cerîr'in], Kureyş'in Kâbe'yi harap etmeye çalışmadığı yönündeki dayanağına gelince; onların yaptıklarından daha büyük hangi harap etme olabilir ki? Onlar Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını oradan çıkarmışlar, putları, ortak koştukları varlıkları ve şirkleri ile orayı istila etmişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Onlar Mescid-i Haram'dan [inananları] alıkoyarken ve oranın gerçek sahipleri (veya koruyucuları) da değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Oranın koruyucuları ancak takva sahipleridir; fakat onların çoğu [bunu] bilmezler.” [el-Enfâl: 34], ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ * إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “Müşriklerin, kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik edip dururken, Allah'ın mescidlerini imar etmeleri olacak şey değildir. İşte onların amelleri boşa gitmiştir ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır. Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte doğru yolda olmaları umulanlar bunlardır.” [et-Tevbe: 17, 18], ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا } “Onlar, inkâr eden ve sizin Mescid-i Haram'a girmenizi, bekletilen kurbanlıkların da yerlerine ulaşmasını engelleyenlerdir. Eğer [Mekke'de] kendilerini henüz tanımadığınız için bilmeyerek çiğneyip de bu yüzden bir vebal altına girme ihtimaliniz bulunan mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı [savaşa izin verilirdi]. Bu, Allah'ın dilediğini rahmetine sokması içindir. Şayet onlar birbirinden ayrılmış olsalardı, onlardan inkâr edenleri elbette can yakıcı bir azapla cezalandırırdık.” [el-Feth: 25]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ } “Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder.” [et-Tevbe: 18]. Dolayısıyla bu vasıfta olan bir kimse oradan kovulup engellendiğine göre, orası için bundan daha büyük hangi harap etme olabilir? Mescidlerin imarından maksat sadece onların süslenmesi ve binalarının dikilmesi değildir; onların imarı ancak içlerinde Allah'ın anılması, O'nun şeriatının ikame edilmesi, pislikten ve şirkten arındırılması iledir.
وقوله تعالى: (أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلا خَائِفِينَ) هذا خبر معناه الطلب، أي لا تُمَكِّنوا هؤلاء -إذا قَدَرُتم عليهم-من دخولها إلا تحت الهدنة والجزية. ولهذا لما فتح رسولُ الله ﷺ مكة أمر من العام القابل في سنة تسع أن ينادى برحاب منى: "ألا لا يَحُجَّن بعد العام مشرك، ولا يطوفن بالبيت عُريان، ومن كان له أجل فأجله إلى مدته". وهذا كان تصديقًا وعملا بقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} الآية [التوبة: ٢٨]، وقال بعضهم: ما كان ينبغي لهم أن يدخلوا مساجد الله إلا خائفين على حال التهيب، وارتعاد الفرائص من المؤمنين أن يبطشوا بهم، فضلا أن يستولوا عليها ويمنعوا المؤمنين منها. والمعنى: ما كان الحق والواجب إلا ذلك، لولا ظلم الكفرة وغيرهم.
Allah Teâlâ'nın: (أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلا خَائِفِينَ) [Bunların, oralara korka korka girmekten başka hakları yoktur] buyruğu, anlamı talep (emir) olan bir haberdir; yani onlara güç yetirdiğiniz zaman, bir barış antlaşması ve cizye olmaksızın oraya girmelerine imkân vermeyiniz demektir. Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde, ertesi yıl hicretin dokuzuncu senesinde Minâ meydanlarında şöyle seslenilmesini emretmiştir: "Dikkat edin! Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmayacak, hiçbir çıplak Kâbe'yi tavaf etmeyecek. Kimin bir süresi varsa onun süresi vaktine kadardır." Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu tasdik ve onunla amel etmek idi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir; artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar” [Tevbe: 28]. Bazıları da şöyle demiştir: Onların Allah'ın mescidlerine ancak müminlerin kendilerini yakalayıp cezalandırmasından korkarak, çekinerek ve tir tir titreyerek girmeleri gerekirdi; nerede kaldı ki orayı istila edip müminleri oradan engellesinler! Anlamı şudur: Kâfirlerin ve başkalarının zulmü olmasaydı, hak ve vacip olan ancak buydu.
وقيل: إن هذا بشارة من الله للمسلمين أنه سيُظْهرهم على المسجد الحرام وعلى سائر المساجد، وأنه يذل المشركين لهم حتى لا يدخل المسجد الحرام أحد منهم إلا خائفا، يخاف أن يؤخذ فيعاقب أو يقتل إن لم يسلم. وقد أنجز الله هذا الوعد كما تقدم من منع المشركين من دخول المسجد الحرام، وأوصى رسول الله ﷺ أن لا يبقى بجزيرة العرب دينان، وأن تجلى اليهود والنصارى منها، ولله الحمد والمنة. وما ذاك إلا لتشريف أكناف المسجد الحرام وتطهير البقعة [المباركة] التي بعث [الله] فيها رسوله إلى الناس كافة بشيرًا ونذيرًا صلوات الله عليه . وهذا هو الخزي لهم في الدنيا؛ لأن الجزاء من جنس العمل. فكما صدوا المؤمنين عن المسجد الحرام، صُدوا عنه، وكما أجلوهم من مكة أجلوا منها (وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ) على ما انتهكوا من حرمة البيت، وامتهنوه من نصب الأصنام حوله، والدعاء إلى غير الله عنده والطواف به عريا، وغير ذلك من أفاعيلهم التي يكرهها الله ورسوله.
Denildi ki: Bu, Allah'tan Müslümanlara, onları Mescid-i Haram'a ve diğer mescidlere hâkim kılacağına ve müşrikleri onlar karşısında alçaltacağına, öyle ki onlardan hiç kimsenin, yakalanıp cezalandırılmaktan veya Müslüman olmazsa öldürülmekten korkmadan Mescid-i Haram'a giremeyeceğine dair bir müjdedir. Nitekim Allah, müşriklerin Mescid-i Haram'a girmesini yasaklayarak daha önce geçtiği üzere bu vaadini yerine getirmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Arap Yarımadası'nda iki dinin bir arada kalmamasını, Yahudi ve Hristiyanların oradan çıkarılmasını vasiyet etmiştir. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur. Bu da Mescid-i Haram'ın çevresini şereflendirmek ve [Allah]'ın bütün insanlara müjdeleyici ve uyarıcı olarak Resûlü'nü gönderdiği [mübarek] beldeyi temizlemek içindir; Allah'ın salâtı onun üzerine olsun . Dünyadaki rezillik onlar için işte budur; çünkü ceza amelin cinsindendir. Müminleri Mescid-i Haram'dan engelledikleri gibi onlar da oradan engellendiler; onları Mekke'den çıkardıkları gibi onlar da oradan çıkarıldılar. (وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ) [Ahirette de büyük bir azap vardır]; Kâbe'nin hürmetini çiğnemeleri, çevresine putlar dikerek onu küçümsemeleri, orada Allah'tan başkasına dua etmeleri, çıplak olarak tavaf etmeleri ve Allah ile Resûlü'nün hoşlanmadığı diğer yaptıkları işler sebebiyle [büyük bir azap vardır].
وأما من فَسَّر بيت المقدس، فقال كعب الأحبار: إن النصارى لما ظهروا على بيت المقدس خربوه فلما بعث الله محمدا ﷺ أنزل عليه: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلا خَائِفِينَ) الآية، فليس في الأرض نصراني يدخل بيت المقدس إلا خائفا.
Mescidi Beytülmakdis olarak tefsir edenlere gelince; Kâ'b el-Ahbâr şöyle demiştir: Hristiyanlar Beytülmakdis'e galip geldiklerinde orayı harap ettiler . Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdiğinde ona şu ayeti indirdi: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلا خَائِفِينَ) [Allah'ın mescidlerinde O'nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışandan daha zalim kim olabilir? Bunların, oralara korka korka girmekten başka hakları yoktur]. Artık yeryüzünde Beytülmakdis'e korkarak girmeyen hiçbir Hristiyan yoktur.
وقال السدي: فليس في الأرض رومي يدخله اليوم إلا وهو خائف أن يُضْرَب عُنُقُه، أو قد أخيف بأداء الجزية فهو يؤديها.
Süddî şöyle demiştir: "Bugün yeryüzünde, boynu vurulmaktan korkan veya cizye ödemekle korkutulup da onu ödeyen kimse hariç, oraya (Beytülmakdis'e) giren hiçbir Bizanslı/Romalı yoktur."
وقال قتادة: لا يدخلون المساجد إلا مسارقة.
Katâde dedi ki: Mescidlere ancak gizlice (hırsızlama) girerler.
قلت: وهذا لا ينفي أن يكون داخلا في معنى عموم الآية فإن النصارى لما ظلموا بيت المقدس، بامتهان الصخرة التي كانت يصلي إليها اليهود، عوقبوا شرعًا وقَدَرا بالذلة فيه، إلا في أحيان من الدهر امتحن بهم بيت المقدس وكذلك اليهودُ لما عَصَوا الله فيه أيضا أعظم من عصيان النصارى كانت عقوبتهم أعظم والله أعلم.
Derim ki: Bu, ayetin genel anlamı kapsamına girmesine engel değildir. Çünkü Hristiyanlar Yahudilerin yönelip namaz kıldıkları Sahra'yı aşağılamak suretiyle Beytülmakdis'e zulmettiklerinde, şer'an ve kaderen orada zilletle cezalandırıldılar; ancak zamanın bazı dönemlerinde Beytülmakdis onlarla imtihan edilmiştir. Aynı şekilde Yahudiler de orada Allah'a isyan ettiklerinde -ki Hristiyanların isyanından daha büyüktü- onların cezası da daha büyük oldu. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وفسر هؤلاء الخزي في الدنيا، بخروج المهدي عند السدي، وعكرمة، ووائل بن داود. وفسره قتادة بأداء الجزية عن يد وهم صاغرون.
Bunlar dünyadaki rezilliği, es-Süddî, İkrime ve Vâil b. Dâvûd'a göre Mehdi'nin çıkışıyla tefsir etmişlerdir. Katâde ise boyun eğip küçülerek bizzat elleriyle cizye vermeleri şeklinde tefsir etmiştir.
والصحيح أن الخزي في الدنيا أعم من ذلك كله، وقد ورد الحديث بالاستعاذة من خزي الدنيا ومن عذاب الآخرة كما قال الإمام أحمد: حدثنا الهيثم بن خارجة، حدثنا محمد بن أيوب بن ميسرة بن حَلبس سمعت أبي يحدث، عن بُسْر بن أرطاة، قال: كان رسول الله ﷺ يدعو: "اللهم أحسن عاقبتنا في الأمور كلها، وأجرنا من خزي الدنيا وعذاب الآخرة" .
Sahih olan, dünyadaki rezilliğin bütün bunlardan daha genel olduğudur. Nitekim hadiste dünya rezilliğinden ve ahiret azabından sığınma duası varit olmuştur. İmam Ahmed'in dediği gibi: Bize Heysem b. Hârice anlattı, bize Muhammed b. Eyyûb b. Meysere b. Halbes anlattı, babamı Busr b. Ertât'tan naklederken işittim, o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: "Allah'ım! Bütün işlerde akıbetimizi güzel eyle, bizi dünya rezilliğinden ve ahiret azabından koru" .
وهذا حديث حسن، وليس في شيء من الكتب الستة، وليس لصحابيه وهو بسر بن أرطاة -ويقال: ابن أبي أرطاة-حديث سواه، وسوى [حديث] "لا تقطع الأيدي في الغزو".
Bu hasen bir hadistir; Kütüb-i Sitte'nin hiçbirinde yer almamaktadır. Sahabisi olan Busr b. Ertât'ın -İbn Ebî Ertât da denilir- bundan ve: "Savaşta eller kesilmez" [hadisinden] başka bir hadisi yoktur.
{وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)}
{وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)} “Doğu da Allah'ındır, batı da. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü (kıblesi) oradadır. Şüphesiz Allah Vâsi'dir (lütfu geniştir), Alîm'dir (her şeyi bilendir)” (Bakara: 115).
وهذا -والله أعلم-فيه تسلية للرسول ﷺ وأصحابه
Bunda -Allah en iyisini bilir- Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı için bir teselli vardır;
الذين أخرجوا من مكة وفارقوا مسجدهم ومُصَلاهم، وقد كان رسول الله ﷺ يصلي بمكةَ إلى بيت المقدس والكعبةُ بين يديه. فلما قدم المدينة وُجه إلى بيت المقدس ستة عشر شهرًا، أو سبعة عشر شهرًا، ثم صرفه الله إلى الكعبة بعدُ، ولهذا يقول تعالى: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ)
onlar Mekke'den çıkarılmış , mescidlerinden ve namazgâhlarından ayrılmışlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de Kâbe önünde durarak Beytülmakdis'e doğru namaz kılardı. Medine'ye geldiğinde on altı veya on yedi ay Beytülmakdis'e yöneldi, sonra Allah onu tekrar Kâbe'ye çevirdi. Bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [Doğu da Allah'ındır, batı da. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır].
قال أبو عبيد القاسم بن سلام، في كتاب الناسخ والمنسوخ: أخبرنا حجاج بن محمد، أخبرنا ابن جريج وعثمان بن عطاء، عن عطاء، عن ابن عباس، قال: أول ما نسخ من القرآن فيما ذكر لنا -والله أعلم-شأنُ القبلة: قال تعالى: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) فاستقبل
Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm, Kitâbü'n-Nâsih ve'l-mensûh'ta şöyle demiştir: Bize Haccâc b. Muhammed haber verdi, bize İbn Cüreyc ve Osmân b. Atâ, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini haber verdi: Bize nakledildiğine göre -Allah en iyisini bilir- Kur'an'dan ilk neshedilen husus kıble meselesiydi: [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} “Doğu da Allah'ındır batı da. Nereye dönerseniz Allah'ın yönü (kıblesi) orasıdır.” Bunun üzerine yöneldi
رسول الله ﷺ فصلى نحو بيت المقدس، وترك البيت العتيق، ثم صرفه الله إلى بيته العتيق ونسخها، فقال: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beytülmakdis tarafına yönelip namaz kıldı ve Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) bıraktı. Sonra Allah onu [kendi] Beyt-i Atîk'ine çevirdi ve önceki hükmü neshetti. Şöyle buyurdu: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede olursanız olun yüzlerinizi o tarafa çevirin” .
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قال: كان أول ما نسخ من القرآن القبلة. وذلك أن رسول ﷺ لما هاجر إلى المدينة -وكان أهلُها اليهودَ-أمره الله أن يستقبل بيت المقدس. ففرحت اليهود فاستقبلها رسول الله ﷺ بضعة عشر شهرا، وكان رسول الله ﷺ يحب قبلة إبراهيم، فكان يدعو وينظر إلى السماء، فأنزل الله: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ [فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا]} إلى قوله: {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} فارتاب من ذلك اليهود، وقالوا: ما ولاهم عن قبلتهم التي كانوا عليها، فأنزل الله: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ]} وقال: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ)
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kur'an'dan ilk neshedilen şey kıble idi. Şöyle ki: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem -ahalisini Yahudilerin oluşturduğu- Medine'ye hicret ettiğinde, Allah ona Beytülmakdis'e yönelmesini emretti. Yahudiler buna sevindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on küsur ay oraya yöneldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İbrahim'in kıblesini seviyordu; bu yüzden dua ediyor ve göğe bakıyordu. Bunun üzerine Allah: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ [فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا]} “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu görüyoruz; [elbette seni hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz]” ayetinden: {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “...yüzlerinizi o tarafa çevirin” buyruğuna kadar olan kısmı indirdi. Yahudiler bu durumdan şüpheye düşüp: «Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?» dediler. Bunun üzerine Allah: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ]} “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır; [O dilediğini dosdoğru yola iletir]” ayetini indirdi ve: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır] buyurdu.
وقال عكرمة عن ابن عباس: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) قال: قبلة الله أينما توجهت شرقًا أو غربًا. وقال مجاهد: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [قال: قبلة الله] حيثما كنتم فلكم قبلة تستقبلونها: الكعبة.
İkrime, İbn Abbâs'tan: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır] ayeti hakkında: «İster doğuya ister batıya yönelin, orası Allah'ın kıblesidir» dediğini nakletmiştir. Mücâhid de: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır] ayeti hakkında: [«Allah'ın kıblesidir;] nerede olursanız olun yöneleceğiniz bir kıbleniz vardır, o da Kâbe'dir» demiştir.
وقال ابن أبي حاتم بعد روايته الأثر المتقدم، عن ابن عباس، في نسخ القبلة، عن عطاء، عنه: وروي عن أبي العالية، والحسن، وعطاء الخراساني، وعكرمة، وقتادة، والسدي، وزيد بن أسلم، نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim, kıblenin neshi hakkında İbn Abbâs'tan geçen eseri Atâ tarikiyle rivayet ettikten sonra şöyle demiştir: Ebu'l-Âliye, Hasan, Atâ el-Horasânî, İkrime, Katâde, es-Süddî ve Zeyd b. Eslem'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.
وقال ابن جرير: وقال آخرون: بل أنزل الله هذه الآية قبل أن يفرض التوجه إلى الكعبة، وإنما أنزلها تعالى ليعلم نبيه ﷺ وأصحابه أن لهم التوجه بوجوههم للصلاة، حيث شاؤوا من نواحي المشرق والمغرب؛ لأنهم لا يوجهون وجوههم وجهًا من ذلك وناحية إلا كان جل ثناؤه في ذلك الوجه وتلك الناحية؛ لأن له تعالى المشارق والمغارب، وأنه لا يخلو منه مكان، كما قال تعالى: {وَلا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا} [المجادلة: ٧] قالوا: ثم نسخ ذلك بالفرض الذي فَرَضَ عليهم التوجُّهَ إلى المسجد الحرام.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis Allah bu ayeti Kâbe'ye yönelme farz kılınmadan önce indirmiştir. Allah Teâlâ bunu, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına, doğu ve batı yönlerinden diledikleri tarafa namaz için yüzlerini çevirebileceklerini bildirmek için indirmiştir. Çünkü onlar yüzlerini bu yönlerden ve cihetlerden hangi tarafa çevirirlerse çevirsinler, övgüsü yüce olan Allah o yönde ve o cihette bulunmaktadır; zira doğular ve batılar O'na aittir ve hiçbir mekân O'ndan hâli değildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا} “Bundan daha azı veya daha çoğu olsun, nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka O onlarla beraberdir” [Mücâdele: 7]. Dediler ki: Sonra bu hüküm, Mescid-i Haram'a yönelmeyi üzerlerine farz kılan emir ile neshedilmiştir.
هكذا قال، وفي قوله: "وإنه تعالى لا يخلو منه مكان": إن أراد علمه تعالى فصحيح؛ فإن علمه تعالى محيط بجميع المعلومات، وأما ذاته تعالى فلا تكون محصورة في شيء من خلقه، تعالى الله
[İbn Cerîr] böyle demiştir. Onun: "Şüphesiz O Teâlâ'dan hiçbir mekân hâlî (boş) kalmaz" sözüne gelince; şayet O Teâlâ'nın ilmini kastediyorsa bu doğrudur; zira O Teâlâ'nın ilmi bütün malûmâtı (bilinen her şeyi) kuşatmıştır. Fakat O Teâlâ'nın zâtına gelince, mahlûkâtından herhangi bir şeyin içine hapsedilemez [ve onda yer tutamaz]. Allah Teâlâ
عن ذلك علوًا كبيرًا.
bundan son derece yücedir, münezzehtir.
قال ابن جرير: وقال آخرون: بل نزلت هذه الآية على رسول الله ﷺ إذنا من الله أن يصلي التطوع حيث توجه من شرق أو غرب، في مسيره في سفره، وفي حال المسايفة وشدة الخوف.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, yolculuğundaki yürüyüşünde, kılıçların çekildiği çatışma ve şiddetli korku halinde doğu veya batıdan yöneldiği tarafa doğru nafile namaz kılması için Allah'tan bir izin olarak inmiştir.
حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا ابن إدريس، حدثنا عبد الملك -هو ابن أبي سليمان-عن سعيد بن جبير، عن ابن عمر: أنه كان يصلي حيث توجهت به راحلته. ويذكر أن رسول الله ﷺ كان يفعل ذلك، ويتأول هذه الآية: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ)
Bize Ebû Kureyb anlattı, bize İbn İdrîs anlattı, bize Abdülmelik -ki o İbn Ebî Süleyman'dır- Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Ömer'den nakletti ki: O, bineği kendisini ne tarafa çevirirse o tarafa namaz kılardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de böyle yaptığını zikreder ve: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır] ayetini buna göre tevil ederdi.
ورواه مسلم والترمذي والنسائي وابن أبي حاتم وابن مَرْدُوَيه، من طرق، عن عبد الملك بن أبي سليمان، به . وأصله في الصحيحين من حديث ابن عمر وعامر بن ربيعة، من غير ذكر الآية.
Bunu Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye çeşitli yollardan Abdülmelik b. Ebî Süleyman'dan bu isnad ile rivayet etmişlerdir . Hadisin aslı Sahîhayn'da İbn Ömer ve Âmir b. Rebîa'dan ayet zikredilmeksizin yer almaktadır.
وفي صحيح البخاري من حديث نافع، عن ابن عمر: أنه كان إذا سئل عن صلاة الخوف وصفها. ثم قال: فإن كان خوف أشد من ذلك صلوا رجالا قياما على أقدامهم، وركبانا مستقبلي القبلة وغير مستقبليها.
Sahîh-i Buhârî'de Nâfi'den, İbn Ömer'den gelen rivayette şöyledir: Kendisine korku namazı sorulduğunda onu tarif etti. Sonra şöyle dedi: «Eğer bundan daha şiddetli bir korku olursa, yaya olarak ayakları üzerinde ayakta ve binekli olarak, ister kıbleye yönelerek ister yönelmeyerek namaz kılarlar.»
قال نافع: ولا أرى ابن عمر ذكر ذلك إلا عن النبي ﷺ .
Nâfi' dedi ki: İbn Ömer'in bunu ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğini düşünüyorum .
مسألة: ولم يفرق الشافعي في المشهور عنه، بين سفر المسافة وسفر العدوى، فالجميع عنه يجوز التطوع فيه على الراحلة، وهو قول أبي حنيفة خلافا لمالك وجماعته، واختار أبو يوسف وأبو سعيد الإصطخري، التطوع على الدابة في المصر، وحكاه أبو يوسف عن أنس بن مالك، ﵁، واختاره أبو جعفر الطبري، حتى للماشي أيضا.
Mesele: Şâfiî meşhur görüşünde sefer mesafesi ile kısa mesafe yolculuğu (seferü'l-advâ) arasında fark gözetmemiştir; onun katında her ikisinde de binek üzerinde nafile namaz kılmak caizdir. Mâlik ve ashabının hilafına Ebû Hanîfe'nin görüşü de budur. Ebû Yûsuf ve Ebû Saîd el-İstahrî, şehir içinde de binek üzerinde nafile namaz kılınmasını tercih etmişlerdir. Ebû Yûsuf bunu Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan nakletmiştir. Ebû Ca'fer et-Taberî de yürüyen kimse için dahi bunu tercih etmiştir.
قال ابن جرير: وقال آخرون: بل نزلت هذه الآية في قوم عُمِّيتْ عليهم القبلة، فلم يعرفوا شَطرها، فصلوا على أنحاء مختلفة، فقال الله لي المشارق والمغارب فأين وليتم وجوهكم فهنالك وجهي، وهو قبلتكم فيعلمكم بذلك أن صلاتكم ماضية.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bu ayet, kıble kendilerine kapalı kalan, yönünü bilemeyip farklı taraflara doğru namaz kılan bir topluluk hakkında inmiştir. Bunun üzerine Allah : «Doğular da batılar da Benimdir; yüzlerinizi nereye çevirirseniz işte orada Benim vechim vardır, kıbleniz orasıdır» buyurmuş ve bununla onlara namazlarının geçerli olduğunu bildirmiştir.
حدثنا أحمد بن إسحاق الأهوازي، حدثنا أبو أحمد الزبيري، حدثنا أبو الربيع السمان، عن عاصم بن عبيد الله، عن عبد الله بن عامر بن ربيعة، عن أبيه، قال: كنا مع رسول الله ﷺ في ليلة سوداء مظلمة، فنزلنا منزلا فجعل الرَّجل يأخذُ الأحجارَ فيعمل مسجدا يصلي فيه. فلما [أن] أصبحنا إذا نحن قد صلينا على غير القبلة. فقلنا: يا رسول الله، لقد صلينا ليلتنا هذه لغير القبلة؟ فأنزل الله تعالى: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ) الآية.
Bize Ahmed b. İshâk el-Ahvâzî anlattı, bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, bize Ebü'r-Rebî' es-Semmân, Âsım b. Ubeydillâh'tan, o Abdullah b. Âmir b. Rebîa'dan, o da babasından [şöyle dediğini] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte zifiri karanlık bir gecedeydik. Bir yerde konakladık. Kişi taşları alıp içinde namaz kılacağı bir namazgâh yapmaya başladı. Sabah olunca bir de gördük ki kıbleden başka bir yöne doğru namaz kılmışız. Bunun üzerine: «Ey Allah'ın Resûlü! Bu gece kıbleden başka yöne doğru namaz kılmışız?» dedik. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Doğu da batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır. Şüphesiz Allah Vâsi'dir, Alîm'dir.” ayetini indirdi.
ثم رواه عن سفيان بن وَكِيع، عن أبيه، عن أبي الربيع السمان، بنحوه .
Daha sonra bunu Süfyân b. Vekî'den, o babasından, o da Ebü'r-Rebî' es-Semmân'dan benzer şekilde rivayet etti .
ورواه الترمذي، عن محمود بن غيلان، عن وَكِيع. وابن ماجه، عن يحيى بن حكيم، عن أبي داود، عن أبي الربيع السمان .
Bunu Tirmizî, Mahmûd b. Gaylân'dan, o Vekî'den; İbn Mâce ise Yahyâ b. Hakîm'den, o Ebû Dâvûd'dan, o da Ebü'r-Rebî' es-Semmân'dan rivayet etti .
ورواه ابن أبي حاتم، عن الحسن بن محمد بن الصباح، عن سعيد بن سليمان، عن أبي الربيع السمان -واسمه أشعث بن سعيد البصري-وهو ضعيف الحديث.
İbn Ebî Hâtim de bunu el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh'tan, o Saîd b. Süleymân'dan, o da Ebü'r-Rebî' es-Semmân'dan -ki adı Eş'as b. Saîd el-Basrî'dir- rivayet etmiştir; o, hadisi zayıf bir kimsedir.
وقال الترمذي: هذا حديث حسن. ليس إسناده بذاك، ولا نعرفه إلا من حديث أشعث السمان، وأشعث يُضَعَّف في الحديث.
Tirmizî şöyle demiştir: «Bu hasen bir hadistir. İsnadı pek sağlam değildir ve biz bunu ancak Eş'as es-Semmân'ın hadisinden bilmekteyiz. Eş'as ise hadiste zayıf kabul edilir.»
قلت: وشيخه عاصم أيضًا ضعيف .
Ben derim ki: Onun şeyhi Âsım da zayıftır .
قال البخاري: منكر الحديث. وقال ابن معين: ضعيف لا يحتج به. وقال ابن حبان: متروك، والله أعلم.
Buhârî: «Hadisi münkerdir» demiştir. İbn Maîn: «Zayıftır, onunla delil getirilmez» demiştir. İbn Hibbân ise: «Metruktür» demiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وقد روي من طرق أخرى، عن جابر.
Bu rivayet başka yollardan Câbir'den de nakledilmiştir.
وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه في تفسير هذه الآية: حدثنا إسماعيل بن علي بن إسماعيل، حدثنا الحسن بن علي بن شبيب، حدثني أحمد بن عبيد الله بن الحسن، قال: وجدت في كتاب أبي: حدثنا عبد الملك العرزمي، عن عطاء، عن جابر، قال: بَعَث رسولُ الله ﷺ سَرِيَّة كنت فيها، فأصابتنا ظلمة فلم نعرف القبلة، فقالت طائفة منا: قد عرفنا القبلة، هي هاهنا قبل السماك . فصلُّوا وخطُّوا خطوطًا، فلما أصبحوا وطلعت الشمس أصبحت تلك الخطوط لغير القبلة. فلما قفلنا من سفرنا سألنا النبي ﷺ، فسكت، وأنزل الله تعالى: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ)
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize İsmâil b. Alî b. İsmâil anlattı, bize el-Hasen b. Alî b. Şebîb anlattı, bana Ahmed b. Ubeydillâh b. el-Hasen anlattı, dedi ki: Babamın kitabında buldum: Bize Abdülmelik el-Arzemî, Atâ'dan, o da Câbir'den nakletti; Câbir şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim de içinde bulunduğum bir seriyye gönderdi. Bir karanlığa yakalandık ve kıbleyi bilemedik. İçimizden bir grup: «Biz kıbleyi bildik, işte şurada Simâk yıldızının karşısındadır» dedi. Namaz kıldılar ve çizgiler çektiler. Sabah olup güneş doğduğunda, o çizgilerin kıbleden başka bir yöne olduğu ortaya çıktı. Seferimizden döndüğümüzde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduk; o sustu ve Yüce Allah: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [Doğu da batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır] ayetini indirdi.
ثم رواه من حديث محمد بن عبيد الله العَرْزَمي، عن عطاء، عن جابر، به .
Sonra bunu Muhammed b. Ubeydillâh el-Arzemî'nin hadisinden, Atâ'dan, Câbir'den bu isnad ile rivayet etti .
وقال الدارقطني: قرئ على عبد الله بن عبد العزيز -وأنا أسمع-حدثكم داود بن عمرو، حدثنا محمد بن يزيد الواسطي، عن محمد بن سالم، عن عطاء، عن جابر، قال: كنا مع رسول الله
Dârekutnî şöyle demiştir: Abdullah b. Abdilazîz'e –ben de işitirken– [şöyle] okundu: Size Dâvûd b. Amr anlattı, [o dedi ki:] Bize Muhammed b. Yezîd el-Vâsıtî, Muhammed b. Sâlim'den, o Atâ'dan, o da Câbir'den nakletti; [Câbir] dedi ki: Biz Resûlullah
ﷺ في مسير فأصابنا غيم، فتحيرنا فاختلفنا في القبلة، فصلى كل منا على حدة، وجعل أحدنا يخط بين يديه لنعلم أمكنتنا، فذكرنا ذلك للنبي ﷺ فلم يأمرنا بالإعادة، وقال: "قد أجزأت صلاتكم".
sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir yolculuktaydık. Üzerimize bulut çöktü, şaşırıp kaldık ve kıble hususunda ihtilafa düştük. Her birimiz ayrı ayrı namaz kıldı. Yerlerimizi bilelim diye her birimiz ön tarafına bir çizgi çizmeye başladı. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattık, o bize namazı iade etmemizi emretmedi ve: «Namazınız geçerli olmuştur» buyurdu.
ثم قال الدارقطني: كذا قال: عن محمد بن سالم، وقال غيره: عن محمد بن عبد الله العرزمي، عن عطاء، وهما ضعيفان .
Sonra Dârekutnî şöyle dedi: «Böylece o: 'Muhammed b. Sâlim'den' demiştir; başkası ise: 'Muhammed b. Abdillâh el-Arzemî'den, Atâ'dan' demiştir ki ikisi de zayıftır.»
ثم رواه ابن مَرْدُويه أيضا من حديث الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس: أن رسول الله ﷺ بعث سرِيَّة فأخذتهم ضبابة، فلم يهتدوا إلى القبلة، فصلوا لغير القبلة. ثم استبان لهم بعد طلوع الشمس أنهم صلوا لغير القبلة. فلما جاؤوا إلى رسول الله ﷺ حدَّثُوه، فأنزل الله ﷿، هذه الآية: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ)
Sonra İbn Merdûye bunu yine el-Kelbî'nin hadisinden, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdi. Onları yoğun bir sis kapladı da kıbleye doğru yolu bulamadılar ve kıbleden başka yöne namaz kıldılar. Sonra güneşin doğuşundan sonra kıbleden başka tarafa namaz kıldıkları kendilerine açıkça belli oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiklerinde durumu ona anlattılar. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah bu ayeti indirdi: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [Doğu da batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır].
وهذه الأسانيد فيها ضعف، ولعله يشد بعضها بعضا. وأما إعادة الصلاة لمن تبين له خطؤه ففيها قولان للعلماء، وهذه دلائل على عدم القضاء، والله أعلم.
Bu isnadlarda zayıflık vardır; belki de birbirini takviye ederler. Hatası kendisine belli olan kimsenin namazı iade edip etmeyeceği hususunda ise ilim ehlinin iki görüşü vardır. Bu rivayetler namazın kaza edilmeyeceğine dair delillerdir, en doğrusunu Allah bilir.
قال ابن جرير: وقال آخرون: بل نزلت هذه الآية في سبب النجاشي، كما حدثنا محمد بن بشار، حدثنا هشام بن معاذ حدثني أبي، عن قتادة: أن النبي ﷺ قال: "إن أخا لكم قد مات فصلوا عليه". قالوا: نصلي على رجل ليس بمسلم؟ قال: فنزلت: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ} [آل عمران: ١٩٩] قال قتادة: فقالوا: فإنه كان لا يصلي إلى القبلة. فأنزل الله: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) .
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bu ayet Necâşî sebebiyle inmiştir; nitekim bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Hişâm b. Muâz anlattı, bana babam Katâde'den anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir kardeşiniz vefat etti, onun üzerine [cenaze namazı] kılın» buyurdu. Onlar: «Müslüman olmayan bir adama namaz mı kılacağız?» dediler. [Katâde] dedi ki: Bunun üzerine: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ} “Şüphesiz Kitap ehlinden öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a gönülden boyun eğerek inanırlar” [Âl-i İmrân: 199] ayeti indi. Katâde dedi ki: Bunun üzerine onlar: «Fakat o kıbleye doğru namaz kılmıyordu» dediler. Allah da: (وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ) [Doğu da batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır] ayetini indirdi .
وهذا غريب والله أعلم.
Bu garip bir rivayettir, en doğrusunu Allah bilir.
وقد قيل: إنه كان يصلي إلى بيت المقدس قبل أن يبلغه الناسخ إلى الكعبة، كما حكاه القرطبي عن قتادة، وذكر القرطبي أنه لما مات صلى عليه رسول الله ﷺ فأخذ بذلك من ذهب إلى الصلاة على الغائب، قال: وهذا خاص عند أصحابنا من ثلاثة أوجه: أحدها: أنه ﵇، شاهده حين صلى عليه طويت له الأرض. الثاني: أنه لما لم يكن عنده من يصلي عليه صلى عليه، واختاره ابن العربي، قال القرطبي: ويبعد أن يكون ملك مسلم ليس عنده أحد من قومه على دينه، وقد أجاب ابن العربي عن هذا لعلهم لم يكن عندهم شرعية الصلاة على الميت. وهذا جواب جيد. الثالث: أنه ﵊ إنما صلى عليه ليكون ذلك كالتأليف لبقية الملوك، والله أعلم.
Şöyle de denilmiştir: Kâbe'ye [yönelmeyi emreden] nasih (hükmü değiştiren hüküm) kendisine ulaşmadan önce o, Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılıyordu; nitekim Kurtubî bunu Katâde'den nakletmiştir. Kurtubî ayrıca [Necâşî] vefat ettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun üzerine [cenaze namazı] kıldığını, gâib üzerine cenaze namazı kılınacağı görüşüne varanların bu rivayeti delil aldıklarını zikretmiş ve şöyle demiştir: "Bu durum bizim [Mâlikî] ashabımıza göre üç yönden [o olaya] mahsustur: Birincisi: [Peygamber] aleyhisselâm, onun üzerine namaz kılarken yeryüzü kendisi için dürülmüş (mesafe kalkmış) ve onu bizzat görmüştür. İkincisi: Yanında cenazesini kılacak kimse bulunmadığı için [Peygamber] onun üzerine namaz kılmıştır; İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih etmiştir. Kurtubî der ki: Müslüman bir hükümdarın kavminden kendi dininde olan hiç kimsenin bulunmaması uzak bir ihtimaldir. İbnü'l-Arabî buna şöyle cevap vermiştir: Muhtemelen onların yanında ölü üzerine namaz kılmanın meşruiyeti [hükmü] yoktu. Bu da güzel bir cevaptır. Üçüncüsü: [Peygamber] aleyhisselâm'ın onun üzerine namaz kılması, diğer hükümdarların gönüllerini [İslam'a] ısındırmak kabilinden olmuştur." En doğrusunu Allah bilir.
وقد أورد الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه في تفسير هذه الآية من حديث أبي معشر، عن محمد بن عمرو بن علقمة، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "ما بين المشرق والمغرب قبْلَة لأهل المدينة وأهل الشام وأهل العراق".
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bu ayetin tefsirinde Ebû Ma'şer'in hadisinden, Muhammed b. Amr b. Alkame'den, Ebû Seleme'den, Ebû Hureyre'den nakletmiştir; [Ebû Hureyre] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Doğu ile batı arası Medine ehli, Şam ehli ve Irak ehli için kıbledir» buyurdu.
وله مناسبة هاهنا، وقد أخرجه الترمذي وابن ماجه من حديث أبي معشر، واسمه نَجِيح بن عبد الرحمن السَّندي المدني، به "ما بين المشرق والمغرب قبلة".
Bunun burasıyla bir münasebeti vardır. Bunu Tirmizî ve İbn Mâce, adı Necîh b. Abdirrahmân es-Sindî el-Medenî olan Ebû Ma'şer'in hadisinden, bu isnad ile «Doğu ile batı arası kıbledir» şeklinde rivayet etmişlerdir.
وقال الترمذي: وقد روي من غير وجه عن أبي هريرة. وتكلم بعض أهل العلم في أبي معشر من قبل حفظه، ثم قال الترمذي: حدثني الحسن بن [أبي] بكر المروزي، حدثنا المعلى بن منصور، حدثنا عبد الله بن جعفر المخرمي، عن عثمان بن محمد الأخنسي، عن سعيد المقبري، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "ما بين المشرق والمغرب قبلة" .
Tirmizî şöyle dedi: «Bu, Ebû Hureyre'den başka yollardan da rivayet edilmiştir. İlim ehlinden bazıları Ebû Ma'şer hakkında ezberi yönünden tenkitte bulunmuşlardır.» Sonra Tirmizî şöyle dedi: Bana el-Hasen b. [Ebî] Bekr el-Mervezî anlattı, bize el-Muallâ b. Mansûr anlattı, bize Abdullah b. Ca'fer el-Mahremî, Osmân b. Muhammed el-Ahnesî'den, o Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: «Doğu ile batı arası kıbledir.»
ثم قال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح.
Sonra Tirmizî: «Bu hasen sahih bir hadistir» dedi.
وحكى عن البخاري أنه قال: هذا أقوى من حديث أبي معشر وأصح. قال الترمذي: وقد روي عن غير واحد من الصحابة: ما بين المشرق والمغرب قبلة -منهم عمر بن الخطاب، وعلي، وابن عباس.
Buhârî'den de onun: «Bu, Ebû Ma'şer'in hadisinden daha kuvvetli ve daha sahihtir» dediği nakledildi. Tirmizî dedi ki: Sahabeden birden fazla kişiden -aralarında Ömer b. el-Hattâb, Ali ve İbn Abbâs da olmak üzere- «Doğu ile batı arası kıbledir» rivayet edilmiştir.
وقال ابن عمر: إذا جعلت المغرب عن يمينك والمشرق عن يسارك، فما بينهما قبلة، إذا استقبلت القبلة.
İbn Ömer şöyle demiştir: «Batıyı sağına, doğuyu da soluna aldığın zaman, kıbleye yöneldiğinde ikisinin arası kıbledir.»
ثم قال ابن مَرْدُويه: حدثنا علي بن أحمد بن عبد الرحمن، حدثنا يعقوب بن يونس مولى بني هاشم، حدثنا شعيب بن أيوب، حدثنا ابن نمير، عن عبيد الله بن عمر، عن نافع، عن ابن عمر، عن النبي ﷺ، قال: "ما بين المشرق والمغرب قبلة".
Sonra İbn Merdûye dedi ki: Bize Alî b. Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, bize Benî Hâşim'in azatlısı Ya'kûb b. Yûnus anlattı, bize Şuayb b. Eyyûb anlattı, bize İbn Nümeyr, Ubeydullâh b. Ömer'den, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: «Doğu ile batı arası kıbledir.»
وقد رواه الدارقطني والبيهقي وقال المشهور: عن ابن عمر، عن عمر، قوله.
Bunu Dârekutnî ve Beyhakî de rivayet etmişlerdir ve meşhur olanın İbn Ömer'den, Ömer'in sözü olarak nakledilmesi olduğunu söylemişlerdir.
قال ابن جرير: ويحتمل: فأينما تولوا وجوهكم في دعائكم لي فهنالك وجهي أستجيب لكم دعاءكم، كما حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثني حجاج، قال: قال ابن جُرَيج: قال مجاهد: لما نزلت: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠] قالوا: إلى أين؟ فنزلت: (فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ)
İbn Cerîr dedi ki: Bunun, "Bana dua ederken yüzlerinizi nereye çevirirseniz vechim (kıblem/rızam) oradadır, dualarınıza icabet ederim" anlamına gelmesi de muhtemeldir. Nitekim bize el-Kāsım anlattı, bize el-Hüseyn anlattı, bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle demiştir: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” [Mü'min: 60] ayeti nâzil olduğunda, "Nereye [yönelelim]?" dediler. Bunun üzerine: { فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi (kıblesi/rızası) oradadır” ayeti indi.
قال ابن جرير: ويعني بقوله: (إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ) يسع خلقه كلهم بالكفاية، والإفضال والجود .
İbn Cerîr dedi ki: (إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ) [Şüphesiz Allah Vâsi'dir, Alîm'dir] sözüyle; yetecek rızkı vermesi, lütfu ve cömertliğiyle bütün yaratılmışlarını kuşattığını kastetmektedir .
وأما قوله: (عليم) فإنه يعني: عليم بأعمالهم، ما يغيب عنه منها شيء، ولا يعزب عن علمه، بل هو بجميعها عليم.
«Alîm» buyruğuna gelince; bu da onların amellerini hakkıyla bilen demektir; onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz, ilminden kaçmaz; bilakis O, hepsini eksiksiz bilendir.
{وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ (١١٦) بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧)}
{وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ (١١٦) بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧)} “«Allah çocuk edindi» dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir. Gökleri ve yeri yoktan var edendir. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir.”
اشتملت هذه الآية الكريمة، والتي تليها على الرد على النصارى - عليهم لعائن الله-وكذا من أشبههم من اليهود ومن مشركي العرب، ممن جعل الملائكة بنات الله، فأكذب الله جميعهم في دعواهم وقولهم: إن لله ولدا. فقال تعالى: (سُبْحَانَهُ) أي: تعالى وتقدس وتنزه عن ذلك علوًا كبيرًا (بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: ليس الأمر كما افتروا، وإنما له ملك السماوات والأرض، وهو المتصرف فيهم، وهو خالقهم ورازقهم، ومُقَدِّرهم ومسخرهم، ومسيرهم ومصرفهم، كما يشاء، والجميع عبيد له وملك له، فكيف يكون له ولد منهم، والولد إنما يكون متولدًا من شيئين متناسبين، وهو ﵎ ليس له نظير، ولا مشارك في عظمته وكبريائه ولا صاحبة له، فكيف يكون له ولد! كما قال تعالى: {بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} [الأنعام: ١٠١] وقال تعالى: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} [مريم: ٨٨ - ٩٥] وقال تعالى: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} [سورة الإخلاص].
Bu yüce ayet ve onu takip eden ayet, -Allah'ın lanetleri üzerlerine olsun- Hristiyanlara ve melekleri Allah'ın kızları kılan Arap müşrikleri ile Yahudilerden onlara benzeyen kimselere reddiyeyi içermektedir. Allah, onların bu iddialarında ve «Allah çocuk edindi» sözlerinde hepsini yalanlamıştır. Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (سُبْحَانَهُ) Yani: O, bundan son derece yüce, mukaddes ve münezzehtir. (بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) Yani: Durum onların iftira ettiği gibi değildir; bilakis göklerin ve yerin mülkü O'nundur, onlarda tasarruf eden O'dur; onların yaratıcısı, rızık vericisi, takdir edeni, boyun eğdireni, yürüteni ve dilediği gibi idare edeni O'dur. Hepsi O'nun kullarıdır ve O'nun mülküdür. O halde bunlardan O'nun nasıl çocuğu olabilir? Zira çocuk ancak birbirine denk ve uygun iki şeyden meydana gelir; O'nun celle celâluhu ise hiçbir benzeri ve azametinde ve büyüklüğünde hiçbir ortağı yoktur, O'nun eşi de yoktur; öyleyse O'nun nasıl çocuğu olabilir! Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Göklerin ve yerin yoktan var edicisidir. O'nun eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yarattı ve O her şeyi hakkıyla bilendir” [el-En'âm: 101]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} “«Rahmân çocuk edindi» dediler. Andolsun ki çok çirkin bir şey ortaya attınız! Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Halbuki Rahmân'a çocuk edinmek yakışmaz. Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak kul olarak gelecektir. Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır. Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” [Meryem: 88-95]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} “De ki: O, Allah'tır, tektir. Allah Samed'dir. O doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O'na denk de olmamıştır” [İhlâs Suresi].
فقرر تعالى في هذه الآيات الكريمة أنه السيد العظيم، الذي لا نظير له ولا شبيه له، وأن جميع الأشياء غيره مخلوقة له مربوبة، فكيف يكون له منها ولد! ولهذا قال البخاري في تفسير هذه الآية من البقرة: حدثنا أبو اليمان، أخبرنا شعيب، عن عبد الله بن أبي حُسَين، حدثنا نافع بن جبير -هو ابن مطعم-عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "قال الله تعالى: كَذَّبني ابن آدم ولم يكن له ذلك، وشتمني ولم يكن له ذلك، فأما تكذيبه إيَّاي فيزعم أني لا أقدر أن أعيده كما كان، وأما شتمه إياي فقوله: لي ولد. فسبحاني أن أتخذ صاحبة أو ولدا".
Yüce Allah bu kerim ayetlerde, Kendisinin hiçbir benzeri ve dengi bulunmayan yüce Efendi (Seyyid) olduğunu, Kendisi dışındaki her şeyin O'nun mahlûku ve terbiyesi altındaki kulu olduğunu kesin olarak beyan etmiştir. [Durum böyleyken] bunlardan O'nun nasıl çocuğu olabilir! Nitekim Buhârî, Bakara [suresi]ndeki bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb, Abdullah b. Ebî Hüseyn'den haber verdi, bize Nâfi' b. Cübeyr -ki o İbn Mut'im'dir- İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Yüce Allah buyurdu ki: Âdemoğlu, hakkı olmadığı hâlde Beni yalanladı ve hakkı olmadığı hâlde Bana hakaret etti. Beni yalanlaması; kendisini [ilk başta] olduğu gibi yeniden diriltemeyeceğimi iddia etmesidir. Bana hakaret etmesi ise; 'Benim bir çocuğum var' demesidir. Oysa Ben, bir eş veya çocuk edinmekten münezzehim.»
انفرد به البخاري من هذا الوجه .
Bunu Buhârî bu vecihten tek başına rivayet etmiştir .
وقال ابن مَرْدُويه: حدثنا أحمد بن كامل، حدثنا محمد بن إسماعيل الترمذي، حدثنا إسحاق بن محمد الفَرْوي، حدثنا مالك، عن أبي الزناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "يقول الله ﷿: كذبني ابن آدم ولم ينبغ له أن يكذبني، وشتمني ولم ينبغ له أن يشتمني، أما تكذيبه إياي فقوله: لن يعيدني كما بدأني. وليس أول الخلق بأهون علي من إعادته . وأما شتمه إياي فقوله: اتخذ الله ولدا. وأنا الله الأحد الصمد، لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كفوًا أحد" .
İbn Merdûye de şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Kâmil anlattı, bize Muhammed b. İsmâil et-Tirmizî anlattı, bize İshâk b. Muhammed el-Fervevî anlattı, bize Mâlik, Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o Ebû Hureyre'den nakletti; Ebû Hureyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Azîz ve Celîl olan Allah buyurur ki: Âdemoğlu Beni yalanlamaya hakkı olmadığı halde Beni yalanladı, Bana sövmeye hakkı olmadığı halde Bana sövdü. Beni yalanlamasına gelince: 'Beni ilk yarattığı gibi asla yeniden diriltemez' demesidir. Halbuki ilk yaratma, Bana onu yeniden diriltmekten daha kolay değildir . Bana sövmesine gelince: 'Allah çocuk edindi' demesidir. Oysa Ben, doğurmayan, doğmamış olan ve hiçbir dengi bulunmayan tek Samed olan Allah'ım.»
وفي الصحيحين عن رسول الله ﷺ أنه قال: "لا أحد أصبر على أذى سمعه من الله؛ إنهم يجعلون له ولدا، وهو يرزقهم ويعافيهم" .
Sahîhayn'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun şöyle buyurduğu yer almaktadır: «İşittiği eziyete Allah'tan daha sabırlı kimse yoktur; onlar O'na çocuk isnat ederler de O yine onlara rızık verir ve afiyet ihsan eder.»
وقوله: (كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ) قال ابن أبي حاتم: أخبرنا أبو سعيد الأشج، حدثنا أسباط، عن مطرف، عن عطية، عن ابن عباس، قال: (قَانِتينَ) مصلين.
Yüce Allah'ın: (كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ) [Hepsi O'na boyun eğmiştir] buyruğu hakkında İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd el-Eşecc haber verdi, bize Esbât, Mutarrif'ten, o Atıyye'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; İbn Abbâs: «(قَانِتينَ) namaz kılanlar [demektir]» dedi.
وقال عكرمة وأبو مالك: (كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ) مُقرُّون له بالعبودية. وقال سعيد بن جبير: (كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ) يقول: الإخلاص. وقال الربيع بن أنس: يقول كل له قائم يوم القيامة. وقال السدي: (كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ) يقول: له مطيعون يوم القيامة.
İkrime ve Ebû Mâlik: «(كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ), O'na kulluğu ikrar edenlerdir» demişlerdir. Saîd b. Cübeyr: «(كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ), ihlas demektir» demiştir. Rebî' b. Enes: «Her biri kıyamet gününde O'nun huzurunda ayakta duracaktır demektir» demiştir. Süddî ise: «(كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ), kıyamet gününde O'na itaat edicidirler demektir» demiştir.
وقال خَصيف، عن مجاهد: (كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ) قال: مطيعون، كن إنسانًا فكان، وقال: كن حمارًا فكان.
Hasîf, Mücâhid'den naklettiğine göre: (كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «İtaat edicilerdir; [Allah] 'İnsan ol' dedi, o da oldu; 'Eşek ol' dedi, o da oldu.»
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ) مطيعون، يقول: طاعة الكافر في سجود ظله وهو كاره.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den naklettiğine göre: «(كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ), itaat edicilerdir. [Mücâhid] der ki: Kâfirin itaati, kendisi istemediği halde gölgesinin secde etmesidir.»
وهذا القول عن مجاهد -وهو اختيار ابن جرير-يجمع الأقوال كلها، وهو أن القنوت: هو الطاعة والاستكانة إلى الله، وذلك شرعي وقَدري، كما قال تعالى: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} [الرعد: ١٥].
Mücâhid'den gelen bu görüş -ki İbn Cerîr'in tercihi de budur- bütün görüşleri bir araya toplamaktadır. O da kunûtun (قنوت); Allah'a itaat etmek ve O'na boyun eğip teslim olmak manasına gelmesidir. Bu da hem şer'î hem de kaderîdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} “Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam ister istemez Allah'a secde ederler” [er-Ra'd: 15].
وقد وَرَد حديث فيه بيان القنوت في القرآن ما هو المراد به، كما قال ابن أبي حاتم: حدثنا يونُس بن عبد الأعلى، حدثنا ابن وهب، أخبرني عمرو بن الحارث: أن دَرَّاجًا أبا السمح حدثه، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخدري، عن رسول الله ﷺ قال: "كل حرف من القرآن يذكر فيه القنوت فهو
Kur'an'da geçen kunût ile neyin kastedildiğini açıklayan bir hadis rivayet edilmiştir. Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Amr b. el-Hâris haber verdi ki: Derrâc Ebü's-Semh kendisine Ebü'l-Heysem'den, onun Ebû Saîd el-Hudrî'den, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «كل حرف من القرآن يذكر فيه القنوت فهو» «Kur'an'da kendisinde kunût zikredilen her harf (ayet), o...»
الطاعة".
itaattir.»
وكذا رواه الإمام أحمد، عن حسن بن موسى، عن ابن لَهِيعة، عن دَرّاج بإسناده، مثله .
İmâm Ahmed de Hasen b. Mûsâ'dan, o İbn Lehîa'dan, o da Derrâc'dan aynı isnadla bunun benzerini rivayet etmiştir .
ولكن هذا الإسناد ضعيف لا يعتمد عليه. ورفع هذا الحديث منكر، وقد يكون من كلام الصحابي أو مَنْ دونه، والله أعلم. وكثيرًا ما يأتي بهذا الإسناد تفاسير فيها نَكَارَة، فلا يغتر بها، فإن السند ضعيف، والله أعلم.
Fakat bu isnad zayıftır, ona itimat edilmez. Bu hadisin merfû olarak [Peygamber'e] nispet edilmesi münkendir; bu söz bir sahabi veya ondan sonraki birine ait olabilir, en doğrusunu Allah bilir. Bu isnadla sık sık münker tefsirler gelir, bu yüzden onlara aldanılmamalıdır; zira senet zayıftır, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله تعالى: (بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: خالقهما على غير مثال سبق، قال مجاهد والسدي: وهو مقتضى اللغة، ومنه يقال للشيء المحدث: بدعة. كما جاء في الصحيح لمسلم: "فإن كل محدثة بدعة [وكل بدعة ضلالة] " . والبدعة على قسمين: تارة تكون بدعة شرعية، كقوله: فإن كل محدثة بدعة، وكل بدعة ضلالة. وتارة تكون بدعة لغوية، كقول أمير المؤمنين عمر بن الخطاب ﵁ عن جمعه إياهم على صلاة التراويح واستمرارهم: نعْمَتْ البدعةُ هذه.
Yüce Allah'ın: (بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) [Gökleri ve yeri yoktan var edendir] buyruğu; yani onları daha önce geçmiş bir örnek olmaksızın yaratandır demektir. Mücâhid ve Süddî şöyle demişlerdir: Bu, dilin gerektirdiği manadır. Nitekim sonradan ortaya çıkarılan şeye de bu kökten hareketle «bid'at» denir. Müslim'in Sahîh'inde geldiği gibi: «Şüphesiz sonradan uydurulan her şey bid'attir [ve her bid'at sapıklıktır] » . Bid'at iki kısımdır: Bazen «Şüphesiz sonradan uydurulan her şey bid'attir ve her bid'at sapıklıktır» buyruğunda olduğu gibi şer'î bid'at olur. Bazen de Mü'minlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın insanları teravih namazı için bir araya toplaması ve onların buna devam etmesi hakkında: «Bu ne güzel bir bid'attir» demesinde olduğu gibi lügat anlamında bid'at olur.
وقال ابن جرير: وبديع السماوات والأرض: مبدعهما. وإنما هو مُفْعِل فصرف إلى فَعيل، كما صرف المؤلم إلى الأليم، والمسمع إلى السميع. ومعنى المبدع: المنشئ والمحدث ما لم يسبقه إلى إنشاء مثله وإحداثه أحد.
İbn Cerîr dedi ki: Göklerin ve yerin Bedî'i, onları yoktan var edendir (mübdi'). Aslında o «müf'il» kalıbındadır da tıpkı «mü'lim»in «elîm»e, «müsmi'»in «semî'»e dönüştürülmesi gibi «fa'îl» kalıbına çevrilmiştir. el-Mübdi' (المبدع) kelimesinin anlamı ise: Bir benzerini meydana getirmede ve icat etmede kendisinden önce kimsenin geçmediği şeyi inşa eden ve yoktan var edendir.
قال: ولذلك سمي المبتدع في الدين مبتدعًا؛ لإحداثه فيه ما لم يسبق إليه غيره، وكذلك كل محدث فعلا أو قولا لم يتقدمه فيه متقدم، فإن العرب تسميه مبتدعا. ومن ذلك قول أعشى ثعلبة، في مدح هوذة بن علي الحَنفِي:
Dedi ki: Bu sebeple dinde bid'at çıkaran kimseye, kendisinden önce başkasının yapmadığı şeyi onda ihdas ettiği için «mübtedi'» denilmiştir. Aynı şekilde kendisinden önce kimsenin yapmadığı bir fiili veya sözü ilk defa ortaya koyan her bir kimseye Araplar mübtedi' adını verirler. Sa'lebe'nin A'şâ'sının , Hevze b. Alî el-Hanefî'yi överken söylediği şu söz bu kabildendir:
يُرعى إلى قَوْل سادات الرّجال إذا … أبدَوْا له الحزْمَ أو ما شاءه ابتدَعا
«Yiğitlerin önderlerinin sözüne kulak verilir, onlar ona bir tedbir gösterdiklerinde … ya da o dilediği tedbiri kendisi icat eder.»
أي: يحدث ما شاء.
Yani: Dilediğini ihdas eder.
قال ابن جرير: فمعنى الكلام: فسبحان الله أنى يكون لله ولد، وهو مالك ما في السماوات والأرض، تشهد له جميعها بدلالتها عليه بالوَحْدانيّة، وتقر له بالطاعة، وهو بارئها وخالقها وموجدها من غير أصل ولا مثال احتذاها عليه. وهذا إعلام من الله عباده أن ممن يشهد له بذلك المسيح، الذي أضافوا إلى الله بُنُوَّته، وإخبار منه لهم أن الذي ابتدع السماوات والأرض من غير أصل وعلى غير مثال، هو الذي ابتدع المسيح عيسى من غير والد بقدرته.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Sözün anlamı şudur: Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir; göklerde ve yerde olanların tümü O’nun mülkiyeti altındayken, hepsi O’na delalet ederek birliğine tanıklık edip O’na itaati ikrar ederken ve O, bunların hiçbir asıl ve önceden mevcut bir örneğe uymaksızın var edicisi, yaratıcısı ve yoktan meydana getiricisi iken Allah’ın nasıl çocuğu olabilir? Bu, Allah’ın kullarına; O’na oğulluk nispet ettikleri Mesîh’in de O’nun birliğine buna şahitlik edenler arasında yer aldığını bildirmesi ve gökleri ve yeri hiçbir asıl olmaksızın ve hiçbir örneğe dayanmaksızın benzersiz yaratanın, kudretiyle Mesîh Îsâ’yı da bir baba olmaksızın benzersiz biçimde yaratan olduğunu onlara haber vermesidir.
وهذا من ابن جرير، ﵀، كلام جيد وعبارة صحيحة.
İbn Cerîr rahimehullâh'ın bu açıklaması güzel bir söz ve doğru bir ifadedir.