وقوله تعالى: (وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) يبين بذلك تعالى كمال قدرته وعظيم سلطانه، وأنه إذا قَدَّر أمرًا وأراد كونه، فإنما يقول له: كن. أي: مرة واحدة، فيكون، أي: فيوجد على وفق ما أراد، كما قال تعالى: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [يس: ٨٢] وقال تعالى: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [النحل: ٤٠] وقال تعالى: {وَمَا أَمْرُنَا إِلا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} [القمر: ٥٠]، وقال الشاعر:
Yüce Allah'ın: (وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) buyruğu ile Yüce [Allah] kudretinin kemalini ve egemenliğinin büyüklüğünü, bir şeyi takdir edip olmasını dilediğinde ona sadece: «Ol» -yani bir defa- dediğini, onun da hemen -yani dilediği şekilde- varoluverdiğini açıklamaktadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [يس: ٨٢] “Bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece o şeye «Ol» demekten ibarettir; o da hemen oluverir.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [النحل: ٤٠] “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece «Ol» dememizdir; o da hemen oluverir.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَمْرُنَا إِلا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} [القمر: ٥٠] “Bizim buyruğumuz bir tek [sözden] başkası değildir, göz açıp kapama gibidir.” Şair de şöyle demiştir:
إذا ما أراد الله أمرًا فإنَّما … يقول له كن قولة فيكونُ
«Allah bir şeyi dilediğinde, ona sadece bir defa 'Ol' der, o da hemen oluverir.»
ونبه تعالى بذلك أيضا على أن خلق عيسى بكلمة: كن، فكان كما أمره الله تعالى، قال [الله] تعالى: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [آل عمران: ٥٩].
Yüce [Allah] bununla aynı zamanda Îsâ'nın da «Ol» kelimesiyle yaratıldığına ve Yüce Allah'ın buyurduğu gibi hemen var olduğuna dikkat çekmiştir. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [آل عمران: ٥٩] “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı, sonra ona «Ol» dedi, o da hemen oluverdi.”
{وَقَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)}
{وَقَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)} “Bilmeyenler: «Allah bizimle konuşsa ya veya bize bir ayet (mucize) gelse ya!» dediler. Onlardan öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişlerdi. Kalpleri birbirine benzedi. Biz ayetleri kesin bilgiyle inanan bir topluluk için apaçık gösterdik.”
قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: قال رافع بن حُرَيملة لرسول الله ﷺ: يا محمد، إن كنت رسولا من الله كما تقول، فقل لله فَلْيُكَلمْنا حتى نسمع كلامه. فأنزل الله في ذلك من قوله: (وَقَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ)
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: Râfi' b. Hureymele, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Muhammed! Eğer dediğin gibi Allah'ın bir elçisiysen, Allah'a söyle bizimle konuşsun da O'nun kelamını işitelim» dedi. Bunun üzerine Yüce Allah şu buyruğunu indirdi: (وَقَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ) [Bilmeyenler: «Allah bizimle konuşsa ya veya bize bir ayet gelse ya!» dediler].
وقال مجاهد [في قوله] (وَقَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ) قال: النصارى تقوله.
Mücâhid (وَقَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ) [buyruğu hakkında] şöyle dedi: «Bunu Hristiyanlar söylemektedir.»
وهو اختيار ابن جرير، قال: لأن السياق فيهم. وفي ذلك نظر.
Bu, İbn Cerîr'in de tercihidir. O: «Çünkü bağlam onlar hakkındadır» demiştir. Fakat bu görüş tartışmalıdır.
[وحكى القرطبي (لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ) أي: لو يخاطبنا بنبوتك يا محمد، قلت: وظاهر السياق أعم، والله أعلم] .
[Kurtubî, (لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ) yani: 'Ey Muhammed, senin peygamberliğin konusunda bize hitap etseydi ya!' şeklinde nakletmiştir. Derim ki: Bağlamın zahiri daha geneldir, en doğrusunu Allah bilir] .
وقال أبو العالية، والربيع بن أنس، وقتادة، والسدي في تفسير هذه الآية: هذا قول كفار العرب (كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ [مِّثْلَ قَوْلِهِمْ]) قالوا: هم اليهود والنصارى. ويؤيد هذا القول، وأن القائلين ذلك هم مشركو العرب، قوله تعالى: {وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} [الأنعام: ١٢٤].
Ebü'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes, Katâde ve es-Süddî bu ayetin tefsirinde şöyle demişlerdir: "Bu, Arap kâfirlerinin sözüdür. (كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ [مِّثْلَ قَوْلِهِمْ]) [Kendilerinden öncekiler de onların söylediklerinin benzerini söylemişti] hakkında ise; 'Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır' dediler." Bu görüşü ve bunu söyleyenlerin Arap müşrikleri olduğunu Yüce Allah'ın şu buyruğu da desteklemektedir: {وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} [الأنعام: ١٢٤] “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılanma ve şiddetli bir azap erişecektir.” [el-En'âm: 124].
وقوله تعالى: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا * أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأَنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا * أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا * أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا} [الإسراء: ٩٠ - ٩٣]، وقوله تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا} [الفرقان: ٢١]، وقوله: {بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً} [المدثر: ٥٢] إلى غير ذلك من الآيات الدالة على كفر مشركي العرب وعتوهم وعنادهم وسؤالهم ما لا حاجة لهم به، إنما هو الكفر والمعاندة، كما قال من قبلهم من الأمم الخالية من أهل الكتابين وغيرهم، كما قال تعالى: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} [النساء: ١٥٣] وقال تعالى: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً} [البقرة: ٥٥].
Ve Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا * أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأَنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا * أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا * أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا} [الإسراء: ٩٠ - ٩٣] “Dediler ki: «Bizim için yerden bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl ırmaklar akıtmadıkça; yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe; yahut altından bir evin olmadıkça ya da göğe yükselmedikçe —ki oradan okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin yükselmene de inanmayız— [sana asla inanmayacağız].» De ki: «Rabbimi tenzih ederim, ben sadece elçi olan bir beşer değil miyim?»” Ve Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَقَالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا} [الفرقان: ٢١] “Bize kavuşmayı ummayanlar: «Bize melekler indirilseydi ya veya Rabbimizi görseydik ya!» dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar.” Ve O'nun şu buyruğudur: {بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً} [المدثر: ٥٢] “Aksine onlardan her biri, kendisine açılmış sayfalar verilmesini ister.” Bu ve benzeri ayetler, Arap müşriklerinin inkârına, azgınlığına, inadına ve ihtiyaç duymadıkları şeyleri istemelerine delalet etmektedir ki bu sadece küfür ve inatlaşmadır; tıpkı onlardan önce geçen iki ehl-i kitap ve diğer ümmetlerin söylediği gibi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} [النساء: ١٥٣] “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Doğrusu onlar Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: «Bize Allah'ı apaçık göster» demişlerdi.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً} [البقرة: ٥٥] “Hani siz: «Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayız» demiştiniz.”
وقوله: (تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ) أي: أشبهت قُلُوب مشركي العرب قلوب من تقدمهم في الكفر والعناد والعتو، كما قال تعالى: {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ * أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ} [الذاريات: ٥٢، ٥٣].
(تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ) buyruğu ise; Arap müşriklerinin kalpleri inkârda, inatta ve azgınlıkta kendilerinden öncekilerin kalplerine benzedi demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ * أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ} [الذاريات: ٥٢، ٥٣] “İşte böylece, onlardan öncekilere de ne zaman bir elçi geldiyse mutlaka: «O bir büyücüdür veya delidir» dediler. Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur.”
وقوله: (قَدْ بَيَّنَّا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ) أي: قد وضحنا الدلالات على صدق الرسل بما لا يحتاج معها إلى سؤال آخر وزيادة أخرى، لمن أيقن وصدق واتبع الرسل، وفهم ما جاؤوا به عن الله ﵎. وأما من ختم الله على قلبه وجعل على بصره غشاوة فأولئك الذين قال الله تعالى فيهم: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧].
(قَدْ بَيَّنَّا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ) buyruğu ise; kesin olarak inanan , tasdik eden, peygamberlere uyan ve onların Allah azze ve celle'den getirdiklerini anlayan kimseler için, elçilerin doğruluğuna dair delilleri başka bir soruya ve ilaveye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıkladık demektir. Allah'ın kalbini mühürlediği ve gözüne perde çektiği kimselere gelince; işte onlar, Yüce Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧] “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar inanmazlar.”
[قوله تعالى]
[Yüce Allah'ın buyruğu]
{إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ (١١٩)}
{إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ (١١٩)} “Şüphesiz Biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin.”
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الرحمن بن صالح، حدثنا عبد الرحمن بن محمد بن عبيد الله الفزاري عن شيبان النحوي، أخبرني قتادة، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "أنزلت علي: (إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا) " قال: "بشيرًا بالجنة، ونذيرًا من النار" .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abdurrahman b. Sâlih anlattı, bize Abdurrahman b. Muhammed b. Ubeydullah el-Fezârî, Şeybân en-Nahvî'den anlattı, bana Katâde, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki şöyle buyurmuştur: «Bana: (إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا) [Şüphesiz Biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik] ayeti indirildi.» Buyurdu ki: «Cennetle müjdeleyici ve cehennemden sakındırıcı (uyarıcı) olarak» .
وقوله: (وَلا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ) قراءة أكثرهم (وَلا تُسْأَلُ) بضم التاء على الخبر. وفي قراءة أبي بن كعب: "وما تسأل" وفي قراءة ابن مسعود: "ولن تسأل عن أصحاب الجحيم"
Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ} “Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin” kavline gelince; [kıraat âlimlerinin] çoğunluğunun kıraati, haber (bildirme kipi) olarak te harfinin dammesiyle {وَلا تُسْأَلُ} [Ve lâ tüs'elü] şeklindedir. Übey b. Ka‘b'ın kıraatinde "Ve mâ tüs'el" (وَمَا تُسْأَلُ), İbn Mes‘ûd'un kıraatinde ise "Ve len tüs'ele an ashâbi'l-cahîm" (وَلَنْ تُسْأَلَ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ) şeklindedir.
نقلها ابن جرير، أي: لا نسألك عن كفر من كفر بك، {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠] وكقوله تعالى: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصيْطِرٍ} الآية [الغاشية: ٢١، ٢٢] وكقوله تعالى: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ} [ق: ٤٥] وأشباه ذلك من الآيات.
Bunu İbn Cerîr nakletmiştir . Yani: Sana inanmayıp inkâr edenin küfründen seni sorumlu tutmayız; nitekim {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠] “Sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise Bize aittir” ve Yüce Allah'ın: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصيْطِرٍ} [الغاشية: ٢١، ٢٢] “Artık öğüt ver, sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin” ayeti ve Yüce Allah'ın: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ} [ق: ٤٥] “Onların ne dediklerini Biz çok iyi biliyoruz. Sen onların üzerinde bir zorba değilsin; tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver” ayeti ve benzeri ayetlerde [olduğu gibidir].
وقرأ آخرون "ولا تَسْأَلْ عن أصحاب الجحيم" بفتح التاء على النهي، أي: لا تسأل عن حالهم، كما قال عبد الرزاق:
Başkaları ise nehiy (yasaklama) anlamında te harfinin fethasıyla «Ve lâ tes'el an ashâbi'l-cahîm» [Cehennemlikleri sorma!] şeklinde okumuşlardır; yani onların durumunu sorma! Nitekim Abdürrezzâk şöyle demiştir:
أخبرنا الثوري، عن موسى بن عبيدة، عن محمد بن كعب القرظي، قال: قال رسول الله ﷺ: "ليت شعري ما فعل أبواي، ليت شعري ما فعل أبواي، ليت شعري ما فعل أبواي؟ ". فنزلت: (وَلا تَسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ) فما ذكرهما حتى توفاه الله، ﷿.
Bize es-Sevrî, Mûsâ b. Ubeyde'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den naklen haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Keşke bilseydim annem-babam ne yaptı, keşke bilseydim annem-babam ne yaptı, keşke bilseydim annem-babam ne yaptı?» buyurdu. Bunun üzerine: (وَلا تَسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ) [Cehennemlikleri sorma!] ayeti indi. Artık Allah azze ve celle canını alıncaya kadar onları bir daha anmadı .
ورواه ابن جرير، عن أبي كُرَيب، عن وَكِيع، عن موسى بن عبيدة، [وقد تكلموا فيه عن محمد بن كعب] بمثله وقد حكاه القرطبي عن ابن عباس ومحمد بن كعب قال القرطبي: وهذا كما يقال لا تسأل عن فلان؛ أي: قد بلغ فوق ما تحسب، وقد ذكرنا في التذكرة أن الله أحيا له أبويه حتى آمنا، وأجبنا عن قوله: "إن أبي وأباك في النار". (قلت): والحديث المروي في حياة أبويه ﵇ ليس في شيء من الكتب الستة ولا غيرها، وإسناده ضعيف والله أعلم.
İbn Cerîr de bunu Ebû Küreyb'den, o Vekî'den, o [hakkında tenkit bulunan] Mûsâ b. Ubeyde'den, o da Muhammed b. Ka'b'dan benzer şekilde rivayet etmiştir . Kurtubî de bunu İbn Abbâs ve Muhammed b. Ka'b'dan nakletmiş ve şöyle demiştir: «Bu, 'falanı hiç sorma' denmesi gibidir; yani onun durumu senin sandığının da ötesindedir. Biz et-Tezkire'de, Allah'ın anne-babasını iman etmeleri için dirilttiğini zikrettik ve 'Benim babam da senin baban da cehennemdedir' hadisine cevap verdik.» (Ben derim ki): Anne-babasının aleyhisselâm diriltildiğine dair rivayet edilen hadis Kütüb-i Sitte'de veya diğer güvenilir kaynaklarda mevcut değildir ve isnadı zayıftır, en doğrusunu Allah bilir.
ثم قال [ابن جرير] وحدثني القاسم، حدثنا الحسين، حدثني حجاج، عن ابن جُرَيج، أخبرني داود بن أبي عاصم: أن النبي ﷺ قال ذات يوم: "أين أبواي؟ ". فنزلت: (إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلا تَسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ) .
Sonra [İbn Cerîr] şöyle dedi: Bana el-Kâsım anlattı, bize el-Huseyn anlattı, bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, bana Dâvûd b. Ebî Âsım haber verdi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün: «Annem-babam nerededir?» buyurdu. Bunun üzerine: (إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلا تَسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ) [Şüphesiz Biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik, cehennemlikleri sorma!] ayeti indi.
وهذا مرسل كالذي قبله. وقد رد ابن جرير هذا القول المروي عن محمد بن كعب [القرظي] وغيره في ذلك، لاستحالة الشك من الرسول ﷺ في أمر أبويه. واختار القراءة الأولى. وهذا الذي سلكه هاهنا فيه نظر، لاحتمال أن هذا كان في حال استغفاره لأبويه قبل أن يعلم أمرهما، فلما علم ذلك تبرأ منهما، وأخبر عنهما أنهما من أهل النار [كما ثبت ذلك في الصحيح] ولهذا أشباه كثيرة ونظائر، ولا يلزم ما ذكر ابن جرير. والله أعلم.
Bu da bir önceki gibi mürseldir. İbn Cerîr, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in anne-babasının durumu hakkında şüpheye düşmesinin imkânsızlığı gerekçesiyle, Muhammed b. Ka'b [el-Kurazî] ve diğerlerinden bu hususta rivayet edilen bu görüşü reddetmiş ve birinci kıraati tercih etmiştir. Ancak onun burada benimsediği bu tutum tartışmaya açıktır; çünkü bunun, onların durumunu öğrenmeden önce anne-babası için bağışlanma dilediği sırada meydana gelmiş olması muhtemeldir. Onların durumunu öğrenince onlardan uzak durmuş ve [Sahîh'te sabit olduğu üzere] cehennemlik olduklarını haber vermiştir. Bunun pek çok benzeri ve örneği vardır; dolayısıyla İbn Cerîr'in belirttiği husus zorunlu değildir. En doğrusunu Allah bilir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا موسى بن داود، حدثنا فُلَيح بن سليمان، عن هلال بن علي، عن عطاء بن يسار، قال: لقيت عبد الله بن عَمْرو بن العاص، فقلت: أخبرني عن صفة رسول الله ﷺ في التوراة. فقال: أجل، والله إنه لموصوف في التوراة بصفته في القرآن: يا أيها النبي إنا أرسلناك شاهدًا ومبشرًا ونذيرًا، وحرزًا للأميين، وأنت عبدي ورسولي، سميتك المتوكل، لا فظٍّ ولا غليظ ولا
İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, bize Fuleyh b. Süleymân, Hilâl b. Alî'den, o Atâ b. Yesâr'dan anlattı; o şöyle dedi: Abdullah b. Amr b. el-Âs ile karşılaştım ve: «Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tevrat'taki vasfını haber ver» dedim. O da şöyle dedi: «Evet, Allah'a yemin olsun ki o, Kur'an'daki vasfıyla Tevrat'ta da [şöyle] nitelenmiştir: Ey Peygamber! Şüphesiz Biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir sığınak olarak gönderdik. Sen Benim kulum ve elçimsin. Sana el-Mütevekkil adını verdim; o kaba, katı yürekli ve...»
سَخَّاب في الأسواق، ولا يدفع بالسيئة السيئة ولكن يعفو ويغفر، ولن يقبضه حتى يقيم به الملة العوجاء، بأن يقولوا: لا إله إلا الله. فيفتح به أعينا عُمْيًا، وآذانًا صُمًّا، وقلوبا غُلْفًا.
çarşılarda bağırıp çağıran da değilsin. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez, aksine affeder ve bağışlar. 'Lâ ilâhe illallâh' diyerek eğri yolu onunla doğrultuncaya kadar Allah onun canını almaz; onun vasıtasıyla kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri açar.»
انفرد بإخراجه البخاري، فرواه في البيوع عن محمد بن سنان، عن فُلَيح، به . وقال: تابعه عبد العزيز بن أبي سلمة، عن هلال. وقال سعيد: عن هلال، عن عطاء، عن عبد الله بن سلام. ورواه في التفسير عن عبد الله، عن عبد العزيز بن أبي سلمة، عن هلال، عن عطاء، عن عبد الله بن عمرو بن العاص، به . فذكر نحوه، فعبد الله هذا هو ابن صالح، كما صرح به في كتاب الأدب. وزعم أبو مسعود الدمشقي أنه عبد الله بن رجاء.
Bu hadisi tahriç etmekte Buhârî tek kalmış ve onu Büyû' (Alım-satım) bölümünde Muhammed b. Sinân'dan, o da Fuleyh'ten aynı isnatla rivayet etmiştir . Ve demiştir ki: Abdülazîz b. Ebî Seleme, Hilâl'den rivayette ona tâbi olmuştur. Saîd ise: «Hilâl'den, o Atâ'dan, o da Abdullah b. Selâm'dan» demiştir. Buhârî bunu Tefsir bölümünde de Abdullah'tan, o Abdülazîz b. Ebî Seleme'den, o Hilâl'den, o Atâ'dan, o da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan aynı isnatla rivayet etmiş ve benzerini zikretmiştir. Buradaki Abdullah, Kitâbü'l-Edeb'de açıkça belirttiği gibi İbn Sâlih'tir. Ebû Mes'ûd ed-Dımaşkî ise onun Abdullah b. Recâ olduğunu ileri sürmüştür.
وقد رواه الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه في تفسير هذه الآية من البقرة، عن أحمد بن الحسن بن أيوب، عن محمد بن أحمد بن البراء، عن المعافَى بن سليمان، عن فليح، به. وزاد: قال عطاء: ثم لقيت كعب الأحبار، فسألته فما اختلفا في حرف، إلا أن كعبًا قال بلُغَتِهِ: أعينًا عمومى، وآذانًا صمومى، وقلوبًا غلوفًا
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye de Bakara suresindeki bu ayetin tefsirinde bunu Ahmed b. el-Hasen b. Eyyûb'dan, o Muhammed b. Ahmed b. el-Berâ'dan, o el-Muâfâ b. Süleymân'dan, o da Fuleyh'ten aynı isnatla rivayet etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: Atâ dedi ki: «Daha sonra Ka'b el-Ahbâr ile karşılaştım ve ona da sordum; ikisi bir harfte bile ihtilaf etmediler, şu kadar var ki Ka'b kendi lügatiyle: 'a'yünen umûmen, ve âzânen sumûmen, ve kulûben gulûfen' dedi.»
{وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠) الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٢١)}
{وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠) الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٢١)} “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar senden asla hoşnut olmazlar. De ki: «Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.» Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu hakkıyla okurlar. İşte onlar ona iman ederler. Onu inkâr edenlere gelince, işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır.”
قال ابن جرير: يعني بقوله جل ثناؤه: (وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ) وليست اليهود -يا محمد -ولا النصارى براضية عنك أبدًا، فدع طلب ما يرضيهم ويوافقهم، وأقبل على طلب رضا الله في دعائهم إلى ما بعثك الله به من الحق.
İbn Cerîr dedi ki: Şanı yüce olan [Allah] (وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ) buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Ne Yahudiler ne de Hristiyanlar senden asla hoşnut olacak değillerdir; o hâlde onları razı edecek ve onlara uyacak şeyleri aramayı bırak, Allah'ın seni kendisiyle gönderdiği hakka onları davet ederek Allah'ın rızasını aramaya yönel.
وقوله تعالى: (قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى) أي: قل يا محمد: إن هدى الله الذي بعثني به هو الهدى، يعني: هو الدين المستقيم الصحيح الكامل الشامل.
Yüce Allah'ın: (قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى) buyruğu ise; De ki ey Muhammed: Şüphesiz Allah'ın beni kendisiyle gönderdiği hidayet gerçek hidayettir; yani dosdoğru, sahih, kâmil ve kuşatıcı olan dindir demektir.
قال قتادة في قوله: (قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى) قال: خصومة عَلَّمها الله محمدًا ﷺ وأصحابه، يخاصمون بها أهل الضلالة. قال قتادة: وبلغنا أن رسول الله ﷺ كان يقول: "لا تزال طائفة من أمتي يقتتلون على الحق ظاهرين، لا يضرهم من خالفهم، حتى يأتي أمر الله".
Katâde, (قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى) buyruğu hakkında şöyle dedi: «Bu, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına, sapıklık ehliyle mücadele etsinler diye öğrettiği bir delildir.» Katâde dedi ki: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «Ümmetimden bir taife, Allah'ın emri gelinceye kadar hak üzere galip olarak savaşmaya devam edecektir; muhalefet edenler onlara zarar veremez.»
قلت: هذا الحديث مُخَرَّج في الصحيح عن عبد الله بن عمرو.
Ben derim ki: Bu hadis Sahîh'te Abdullah b. Amr'dan tahric edilmiştir.
(وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ) فيه تهديد ووعيد شديد للأمة عن اتباع طرائق اليهود والنصارى، بعد ما عَلِموا من القرآن والسنة، عياذًا بالله من ذلك، فإن الخطاب مع الرسول، والأمر لأمته.
(وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ) buyruğunda, Kur'an ve Sünnet'i öğrendikten sonra Yahudi ve Hristiyanların yollarına uymaktan ümmete yönelik şiddetli bir tehdit ve uyarı vardır -bundan Allah'a sığınırız-; zira hitap Resûl'e, emir ise onun ümmetinedir.
[وقد استدل كثير من الفقهاء بقوله: (حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ) حيث أفرد الملة على أن الكفر كله ملة واحدة كقوله تعالى: {لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} [الكافرون: ٦]، فعلى هذا لا يتوارث المسلمون والكفار، وكل منهم يرث قرينه سواء كان من أهل دينه أم لا؛ لأنهم كلهم ملة واحدة، وهذا مذهب الشافعي وأبي حنيفة وأحمد في رواية عنه. وقال في الرواية الأخرى كقول مالك: إنه لا يتوارث أهل ملتين شتى، كما جاء في الحديث، والله أعلم] .
[Pek çok fakih, (حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ) buyruğunda millet kelimesinin tekil olarak getirilmesinden hareketle, tıpkı Yüce Allah'ın: {لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} [الكافرون: ٦] “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” buyruğunda olduğu gibi bütün küfrün tek bir millet olduğuna delil getirmişlerdir. Buna göre Müslümanlar ile kâfirler birbirine mirasçı olamazlar; fakat kâfirlerin her biri kendi dininden olsun veya olmasın dengi olan kâfire mirasçı olur, zira hepsi tek bir millettir. Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Ahmed'den gelen bir rivayete göre mezhep budur. Ahmed'den gelen diğer rivayette ise Mâlik'in görüşü gibi: 'Hadiste geçtiği üzere farklı iki milletin mensupları birbirine mirasçı olamaz' demiştir, en doğrusunu Allah bilir] .
وقوله تعالى: (الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) قال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة: هم اليهود والنصارى. وهو قول عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، واختاره ابن جرير.
Yüce Allah'ın: (الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) buyruğu hakkında Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den: «Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır» dediğini rivayet etmiştir. Bu, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'in de sözüdür ve İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.
وقال: سعيد عن قتادة: هم أصحاب رسول الله ﷺ.
Saîd ise Katâde'den: «Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır» dediğini nakletmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا إبراهيم بن موسى، وعبد الله بن عمران الأصبهاني، قالا حدثنا يحيى بن يمان، حدثنا أسامة بن زيد، عن أبيه، عن عمر بن الخطاب (يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) قال: إذا مر بذكر الجنة سأل الله الجنة، وإذا مر بذكر النار تعوذ بالله من النار .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbrâhîm b. Mûsâ ve Abdullah b. İmrân el-İsbahânî anlattılar, ikisi dediler ki: Bize Yahyâ b. Yemân anlattı, bize Üsâme b. Zeyd, babasından, o da Ömer b. el-Hattâb'dan (يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: «Cennetin anıldığı bir yere rastladığında Allah'tan cenneti ister, cehennemin anıldığı bir yere rastladığında da cehennemden Allah'a sığınır» .
وقال أبو العالية: قال ابن مسعود: والذي نفسي بيده، إن حق تلاوته أن يُحِلَّ حلاله ويحرم حرامه ويقرأه كما أنزله الله، ولا يحرف الكلم عن مواضعه، ولا يتأول منه شيئا على غير تأويله.
Ebû'l-Âliye dedi ki: İbn Mes'ûd şöyle demiştir: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki, onu hakkıyla okumak (tilavet etmek); helalini helal kılmak, haramını haram kılmak, onu Allah'ın indirdiği gibi okumak, kelimeleri yerlerinden tahrif etmemek ve ondan hiçbir şeyi tevilinin dışına saptırıp yorumlamamaktır.»
وكذا رواه عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة ومنصور بن المعتمر، عن ابن مسعود.
Abdürrezzâk da Ma'mer'den, o Katâde ve Mansûr b. el-Mu'temir'den, onlar da İbn Mes'ûd'dan bu şekilde rivayet etmiştir.
وقال السدي، عن أبي مالك، عن ابن عباس في هذه الآية، قال: يُحِلُّون حلاله ويُحَرِّمُون حرامه، ولا يُحَرِّفُونه عن مواضعه.
es-Süddî, Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Helalini helal kılarlar, haramını haram kılarlar ve onu yerlerinden tahrif etmezler.»
قال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن مسعود نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: İbn Mes'ûd'dan da bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.
وقال الحسن البصري: يعملون بمحكمه، ويؤمنون بمتشابهه، يَكِلُونَ ما أشكل عليهم إلى عالمه.
el-Hasan el-Basrî şöyle demiştir: «Muhkemiyle amel ederler, müteşabihine inanırlar ve kendilerine kapalı gelen hususları onu bilene (Allah'a) havale ederler.»
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا إبراهيم بن موسى، أخبرنا ابن أبي زائدة، أخبرنا داود بن أبي هند، عن عكرمة، عن ابن عباس، في قوله: (يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) قال: يتبعونه حق اتباعه، ثم قرأ: {وَالْقَمَرِ إِذَا تَلاهَا} [الشمس: ٢]، يقول: اتَّبَعَها. قال: ورُوِيَ عن عكرمة، وعطاء، ومجاهد، وأبي رزين، وإبراهيم النخَعي نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize İbrâhîm b. Mûsâ anlattı, bize İbn Ebî Zâide haber verdi, bize Dâvûd b. Ebî Hind, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan (يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) buyruğu hakkında: «Ona hakkıyla tabi olurlar» dediğini haber verdi; sonra {وَالْقَمَرِ إِذَا تَلاهَا} [الشمس: ٢] “Onu takip ettiğinde aya” ayetini okuyup: «Yani onu takip ettiğinde» dedi. Dedi ki: İkrime, Atâ, Mücâhid, Ebû Rezîn ve İbrâhîm en-Nehaî'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.
وقال سفيان الثوري: حدثنا زُبَيد، عن مُرَّة، عن عبد الله بن مسعود، في قوله: (يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ)
Süfyân es-Sevrî dedi ki: Bize Zübeyd, Mürre'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan (يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) buyruğu hakkında [şöyle rivayet etti]:
قال: يتبعونه حق اتباعه.
Dedi ki: «Ona hakkıyla tabi olurlar.»
قال القرطبي: وروى نصر بن عيسى، عن مالك، عن نافع، عن ابن عمر، عن النبي ﷺ في قوله: (يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) قال: "يتبعونه حق اتباعه"، ثم قال: في إسناده غير واحد من المجهولين فيما ذكره الخطيب إلا أن معناه صحيح. وقال أبو موسى الأشعري: من يتبع القرآن يهبط به على رياض الجنة. وعن عمر بن الخطاب، ﵁: هم الذين إذا مروا بآية رحمة سألوها من الله، وإذا مروا بآية عذاب استعاذوا منها، قال: وقد روي هذا المعنى عن النبي ﷺ أنه كان إذا مرَّ بآية رحمة سأل، وإذا مرَّ بآية عذاب تعوذ.
Kurtubî dedi ki: Nasr b. Îsâ, Mâlik'ten, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den (يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) buyruğu hakkında: «Ona hakkıyla tabi olurlar» dediğini rivayet etmiştir; sonra da şöyle demiştir: Hatîb'in belirttiğine göre bunun isnadında meçhul birden fazla kimse vardır, ancak anlamı sahihtir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî şöyle demiştir: «Kur'an'a kim uyarsa o onu cennet bahçelerine indirir.» Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre ise: «Onlar, bir rahmet ayetine rastladıklarında onu Allah'tan isteyen, bir azap ayetine rastladıklarında da ondan [Allah'a] sığınan kimselerdir.» Dedi ki: Bu anlam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir; nitekim o, bir rahmet ayetine rastladığında [rahmet] diler, bir azap ayetine rastladığında da [Allah'a] sığınırdı.
وقوله: (أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ) خَبَر عن (الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) أي: من أقام كتابه من أهل الكتب المنزلة على الأنبياء المتقدمين حق إقامته، آمن بما أرسلتك به يا محمد، كما قال تعالى: {وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} الآية [المائدة: ٦٦]. وقال: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} [المائدة: ٦٨]، أي: إذا أقمتموها حق الإقامة، وآمنتم بها حَقَّ الإيمان، وصَدَّقتم ما فيها من الأخبار بمبعث محمد ﷺ ونَعْتِه وصفته والأمر باتباعه ونصره ومؤازرته، قادكم ذلك إلى الحق واتباع الخير في الدنيا والآخرة، كما قال تعالى: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} الآية [الأعراف: ١٥٧] وقال تعالى: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا} [الإسراء: ١٠٧، ١٠٨] أي: إن كان ما وعدنا به من شأن محمد ﷺ لواقعًا. وقال تعالى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [القصص: ٥٢ - ٥٤]. وقال تعالى: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} [آل عمران: ٢٠] ولهذا قال تعالى: (وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) كما قال تعالى: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧]. وفي الصحيح: "والذي نفسي بيده لا يسمع بي أحد من هذه الأمة: يهودي ولا نصراني، ثم لا يؤمن بي، إلا دخل النار" .
(أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ) buyruğu, (الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) ifadesinin haberidir; yani önceki peygamberlere indirilen kitapların ehlinden olup da kitabını hakkıyla uygulayan kimse, ey Muhammed, seninle gönderdiğim şeylere iman eder. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} [المائدة: ٦٦] “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi...” Ve şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} [المائدة: ٦٨] “De ki: «Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni hakkıyla uygulamadıkça hiçbir şey üzerinde değilsiniz.»” Yani onları hakkıyla uygular, onlara tam manasıyla inanır ve içlerinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesi, nitelikleri, vasıfları, ona uyulması, yardım edilmesi ve desteklenmesi emrine dair haberleri doğrularsanız, bu sizi dünyada ve ahirette hakka ve hayra uymaya sevk eder. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} [الأعراف: ١٥٧] “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygamber olan elçiye uyarlar...” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا} [الإسراء: ١٠٧، ١٠٨] “De ki: «İster ona inanın, ister inanmayın. Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere o okunduğu zaman, çeneleri üstüne secdeye kapanırlar ve: Rabbimizi tenzih ederiz, şüphesiz Rabbimizin vaadi kesinlikle gerçekleşmiştir, derler.»” Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bize vadedilen şey mutlaka gerçekleşmiştir. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [القصص: ٥٢ - ٥٤] “Ondan önce kendilerine Kitap verdiklerimiz de ona iman ederler. Onlara okunduğu zaman: «Ona iman ettik, şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz ondan önce de Müslümanlardık» derler. İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kat verilir; onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} [آل عمران: ٢٠] “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: «Teslim oldunuz mu (İslam'a girdiniz mi)?» de. Eğer teslim olurlarsa kesinlikle doğru yolu bulmuş olurlar. Şayet yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğdir. Allah kullarını hakkıyla görendir.” Bu sebepledir ki Yüce Allah: (وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) buyurmuştur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧] “Topluluklardan kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir.” Sahîh'te de şöyle buyrulmuştur: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki, bu ümmetten bir kimse; bir Yahudi veya bir Hristiyan beni işitir de sonra bana iman etmezse, mutlaka ateşe girer» .
{يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْمًا لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣)}
{يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْمًا لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣)} “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. Ve öyle bir günden sakının ki, hiçbir kimse başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden bir fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez.”
قد تقدم نظير هذه الآية في صدر السورة، وكررت هاهنا للتأكيد والحث على اتباع الرسول النبي
Bu ayetin bir benzeri sûrenin başında geçmişti; burada ise tekit ve Peygamber elçiye uymaya teşvik etmek için tekrar edilmiştir.
الأمي الذي يجدون صفته في كتبهم ونعتَه واسمه وأمره وأمته. يحذرهم من كتمان هذا، وكتمان ما أنعم به عليهم، وأمرهم أن يذكروا نعمة الله عليهم، من النعم الدنيوية والدينية، ولا يحسدوا بني عَمِّهم من العرب على ما رزقهم الله من إرسال الرسول الخاتم منهم. ولا يحملهم ذلك الحسدُ على مخالفته وتكذيبه، والحيدة عن موافقته، صلوات الله وسلامه عليه دائمًا إلى يوم الدين.
vasfını, niteliğini, ismini, emrini ve ümmetini kitaplarında buldukları ümmî Peygamber elçiye uymayı teşvik etmek amacıyla tekrar edilmiştir. Onları bunu gizlemekten ve kendilerine ihsan ettiği nimetleri gizlemekten sakındırmaktadır . Dünyevi ve dinî nimetlerden Allah'ın üzerlerindeki nimetini hatırlamalarını ve Allah'ın Araplardan olan amcaoğullarına içlerinden son peygamberi göndererek bahşettiği lütfu kıskanmamalarını emretmektedir. Bu kıskançlık onları ona muhalefet etmeye, onu yalanlamaya ve ona uymaktan sapmaya sevk etmemelidir; Allah'ın salât ve selamı din gününe kadar daima onun üzerine olsun.
{وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)}
{وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle (emir ve yasaklarla) imtihan etmiş, o da bunları eksiksiz yerine getirmişti. [Allah]: «Seni insanlara önder yapacağım» buyurmuştu. [İbrâhim]: «Soyumdan da [önderler yap]!» deyince, [Allah]: «Ahdim zalimlere ermez» buyurdu.”
يقول تعالى مُنَبِّهًا على شرف إبراهيم خليله، ﵇ وأن الله تعالى جعله إماما للناس يقتدى به في التوحيد، حتى قام بما كلفه الله تعالى به من الأوامر والنواهي؛ ولهذا قال: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ) أي: واذكر -يا محمد -لهؤلاء المشركين وأهل الكتابين الذين ينتحلون ملَّة إبراهيم وليسوا عليها، وإنما الذي هو عليها مستقيم فأنت والذين معك من المؤمنين، اذكر لهؤلاء ابتلاء الله إبراهيم، أي: اختباره له بما كلفه به من الأوامر والنواهي (فَأَتَمَّهُنَّ) أي: قام بهن كلهن، كما قال تعالى: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧]، أي: وفى جميع ما شرع له، فعمل به صلوات الله عليه، وقال تعالى: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * شَاكِرًا لأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [النحل: ١٢٠ - ١٢٣]، وقال تعالى: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ١٦١]، وقال تعالى: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} [آل عمران: ٦٧، ٦٨]
Yüce Allah, dostu İbrâhim'in -aleyhisselâm- şerefine ve tevhid konusunda kendisine uyulması için Allah Teâlâ'nın onu insanlara önder kıldığına dikkat çekmektedir; zira o, Allah Teâlâ'nın kendisine yüklediği emir ve yasakları yerine getirmiştir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ) Yani: Ey Muhammed! İbrâhim'in dinine mensup olduklarını iddia eden ancak onun üzerinde olmayan şu müşriklere ve iki kitap ehline (Yahudi ve Hristiyanlara) hatırlat; oysa onun yolu üzerinde dosdoğru olan sadece sen ve seninle beraber olan müminlerdir . Bunlara, Allah'ın İbrâhim'i imtihan edişini, yani onu yükümlü kıldığı emir ve yasaklarla sınamasını hatırlat. (فَأَتَمَّهُنَّ) Yani onların tamamını yerine getirdi . Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧] “Ve [vazifelerini] tam olarak yerine getiren İbrâhim'in...” Yani kendisine meşru kılınan her şeyi eksiksiz yerine getirdi ve onunla amel etti; Allah'ın salâtı onun üzerine olsun. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * شَاكِرًا لأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [النحل: ١٢٠ - ١٢٣] “Şüphesiz İbrâhim, Allah'a itaat eden, hakka yönelen başlı başına bir ümmet idi; müşriklerden değildi. O'nun nimetlerine şükredendi. [Allah] onu seçti ve doğru yola iletti. Biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. Sonra sana: «Hakka yönelen ve müşriklerden olmayan İbrâhim'in dinine uy!» diye vahyettik.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ١٦١] “De ki: «Şüphesiz Rabbim beni doğru yola, dosdoğru dine, hakka yönelen ve müşriklerden olmayan İbrâhim'in dinine iletti.»” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} [آل عمران: ٦٧، ٦٨] “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, hakka yönelen bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi. Doğrusu insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah müminlerin velisidir.”
وقوله تعالى: (بِكَلِمَاتٍ) أي: بشرائع وأوامر ونواه، فإن الكلمات تطلق، ويراد بها الكلمات القدرية، كقوله تعالى عن مريم، ﵍،: {وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ} [التحريم: ١٢]. وتطلق ويراد بها الشرعية، كقوله تعالى: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا [لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِه] ِ} [الأنعام: ١١٥] أي: كلماته الشرعية. وهي إما خبر صدق، وإما طلب عدل إن كان أمرًا أو نهيًا، ومن ذلك هذه الآية الكريمة: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) أي: قام بهن. قال: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا) أي: جزاء على ما فَعَل، كما قام بالأوامر وتَرَكَ الزواجر، جعله الله للناس قدوة وإمامًا يقتدى به، ويحتذى حذوه.
Yüce Allah'ın: (بِكَلِمَاتٍ) “[Birtakım] kelimelerle” buyruğu; şeriatlar, emirler ve yasaklar [demektir]. Zira kelimeler (kelimât) [bazen] kullanılır ve bununla kaderî (kevnî) kelimeler kastedilir; nitekim Yüce Allah'ın Meryem -aleyhasselâm- hakkında buyurduğu şu ayet böyledir: {وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ} “Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti ve [O'na] gönülden itaat edenlerden oldu.” [Tahrîm: 12]. [Bazen de] kullanılır ve bununla şer‘î kelimeler kastedilir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu böyledir: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا [لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِه] ِ} “Rabbinin sözü, doğruluk ve adalet bakımından tamdır. [O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur.]” [En'âm: 115], yani O'nun şer‘î kelimeleridir. Bunlar da ya doğru bir haberdir ya da emir veya yasak olması durumunda adil bir taleptir. İşte bu kerim ayet de bundandır: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları eksiksiz yerine getirmişti.” Yani: Onları [hakkıyla] yerine getirdi. [Allah]: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا) “Seni insanlara önder yapacağım” buyurdu. Yani yaptığı şeylerin bir mükafatı olarak; emirleri yerine getirip yasaklardan kaçındığı için Allah onu insanlara bir rehber, kendisine uyulan ve izinden gidilen bir önder kılmıştır.
وقد اختلف [العلماء] في تفسير الكلمات التي اختبر الله بها إبراهيم الخليل، ﵇. فروي عن ابن عباس في ذلك روايات:
[Âlimler] Allah'ın dostu İbrâhim'i -aleyhisselâm- kendisiyle imtihan ettiği kelimelerin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bu hususta İbn Abbâs'tan çeşitli rivayetler nakledilmiştir:
فقال عبد الرزاق، عن معمر، عن قتادة، قال ابن عباس: ابتلاه الله بالمناسك. وكذا رواه أبو إسحاق السَّبِيعي، عن التميمي، عن ابن عباس.
Abdürrezzâk, Ma‘mer'den, o da Katâde'den naklettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: «Allah onu hac ibadetleriyle (menâsik) imtihan etti.» Bunu Ebû İshâk es-Sebîî de et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan aynı şekilde rivayet etmiştir.
وقال عبد الرزاق -أيضًا -: أخبرنا معمر، عن ابن طاووس، عن أبيه، عن ابن عباس: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ) قال: ابتلاه الله بالطهارة: خمس في الرأس، وخمس في الجسد؛ في الرأس: قَص الشارب، والمضمضة، والاستنشاق، والسواك، وفَرْق الرأس. وفي الجسد: تقليم الأظفار، وحلق العانة، والختان، ونَتْف الإبط، وغسل أثر الغائط والبول بالماء .
Yine Abdürrezzâk şöyle demiştir: Bize Ma‘mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «Allah onu temizlik hususunda imtihan etti: Beşi başta, beşi bedendedir. Başta olanlar: Bıyığı kısaltmak, ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşak), misvak kullanmak ve saçları ortadan ayırmak. Bedende olanlar ise: Tırnakları kesmek, etek tıraşı olmak, sünnet olmak, koltuk altını temizlemek ve büyük-küçük abdest kalıntısını suyla yıkamaktır .»
قال ابن أبي حاتم: ورُوِي عن سعيد بن المسيب، ومجاهد، والشعبي، والنَّخَعي، وأبي صالح، وأبي الجلد، نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb, Mücâhid, Şa‘bî, en-Nehaî, Ebû Sâlih ve Ebu'l-Celd'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir.
قلت: وقريب من هذا ما ثبت في صحيح مسلم، عن عائشة، ﵂، قالت: قال رسول الله ﷺ: "عَشْرٌ من الفطرة: قص الشارب، وإعفاء اللحية، والسواك، واستنشاق الماء، وقص الأظفار، وغسل البرَاجم، ونتف الإبط، وحلق العانة، وانتقاص الماء" [قال مصعب] ونسيت العاشرة إلا أن تكون المضمضة.
Derim ki: Sahîh-i Müslim'de Âişe'den -radıyallâhu anhâ- sabit olan şu rivayet de buna yakındır; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «On şey fıtrattandır: Bıyığı kısaltmak, sakalı uzatmak, misvak kullanmak, burna su çekmek, tırnakları kesmek, parmak boğumlarını yıkamak, koltuk altını temizlemek, etek tıraşı olmak ve su ile temizlenmek (istincâ).» [Mus'ab dedi ki:] Ağza su vermeyi (mazmaza) saymadıysam onuncuyu unuttum.
قال وَكِيع: انتقاص الماء، يعني: الاستنجاء .
Vekî‘ demiştir ki: İntikâsü'l-mâ (انتقاص الماء), yani su ile istincâ yapmaktır .
وفي الصحيح، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، قال: "الفطرة خمس: الختان، والاستحداد، وقص الشارب، وتقليم الأظفار، ونتف الإبط". ولفظه لمسلم .
Sahîh'te Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Fıtrat beştir: Sünnet olmak, etek tıraşı olmak, bıyığı kısaltmak, tırnakları kesmek ve koltuk altını temizlemek.» Bu lafız Müslim'e aittir .
وقال ابن أبي حاتم: أنبأنا يونس بن عبد الأعلى، قراءة، أخبرنا ابن وهب، أخبرني ابن لهيعة، عن ابن هُبيرة، عن حَنَش بن عبد الله الصنعاني، عن ابن عباس: أنه كان يقول في هذه الآية: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) قال: عَشْرٌ، ست في الإنسان، وأربع في المشاعر. فأما التي في الإنسان: حلق العانة، ونتف الإبط، والختان. وكان ابن هبيرة يقول: هؤلاء الثلاثة واحدة. وتقليم الأظفار، وقص الشارب، والسواك، وغسل يوم الجمعة. والأربعة التي في المشاعر: الطواف، والسعي بين الصفا والمروة، ورمي الجمار، والإفاضة.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ kıraat yoluyla haber verdi, bize İbn Vehb bildirdi, bana İbn Lehîa, İbn Hübeyre'den, o Haneş b. Abdillâh es-San'ânî'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, şu ayet hakkında: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) şöyle derdi: «On şeydir: Altısı insanda, dördü ise hac menâsikindedir. İnsanda olanlara gelince: Etek tıraşı olmak, koltuk altını temizlemek ve sünnet olmaktır. -İbn Hübeyre bu üçünün tek bir şey olduğunu söylerdi.- Tırnakları kesmek, bıyığı kısaltmak, misvak kullanmak ve cuma günü yıkanmaktır. Menâsikte olan dört şey ise: Tavaf etmek, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek, şeytan taşlamak (remy-i cimâr) ve [Arafat'tan] ifâzada bulunmaktır.»
وقال داود بن أبي هند، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس أنه قال: ما ابتلي بهذا الدين أحد فقام به
Dâvûd b. Ebî Hind'in İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu din ile imtihan edilip de onu yerine getiren...
كله إلا إبراهيم، قال الله تعالى: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) قلت له: وما الكلماتُ التي ابتلى الله إبراهيم بهن فأتمهن؟ قال: الإسلام ثلاثون سهمًا، منها عشر آيات في براءة: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ [الْحَامِدُونَ] } إلى آخر الآية [التوبة: ١١٢] وعشر آيات في أول سورة (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ) و (سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ) وعشر آيات في الأحزاب: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} [الآية: ٣٥] إلى آخر الآية، فأتمهن كلهن، فكتبت له براءة. قال الله: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧].
İbrâhim'den başka kimse olmamıştır.» Yüce Allah: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) buyurmuştur. Ben ona: «Allah'ın İbrâhim'i kendileriyle imtihan ettiği ve onun da eksiksiz yerine getirdiği kelimeler nelerdir?» dedim. Şöyle dedi: «İslam otuz paydır; bunlardan on ayet Berâe (Tevbe) suresindedir: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ [الْحَامِدُونَ] } ayetin sonuna kadar [التوبة: ١١٢] , on ayet (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ) suresinin başındadır ve (سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ) suresindedir, on ayet de Ahzâb suresindedir: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} [الآية: ٣٥] ayetin sonuna kadar. Bunların hepsini eksiksiz yerine getirdi, böylece onun için bir berat yazıldı.» Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧] “Ve [vazifelerini] tam olarak yerine getiren İbrâhim'in...”
هكذا رواه الحاكم، وأبو جعفر بن جرير، وأبو محمد بن أبي حاتم، بأسانيدهم إلى داود بن أبي هند، به . وهذا لفظ ابن أبي حاتم.
Bunu Hâkim, Ebû Ca'fer b. Cerîr ve Ebû Muhammed b. Ebî Hâtim, Dâvûd b. Ebî Hind'e ulaşan kendi isnadlarıyla bu şekilde rivayet etmişlerdir . Bu lafız İbn Ebî Hâtim'e aittir.
وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن سعيد أو عكرمة، عن ابن عباس، قال: الكلمات التي ابتلى الله بهن إبراهيم فأتمهن: فراق قومه -في الله -حين أمر بمفارقتهم. ومحاجَّته نمروذ -في الله -حين وقفه على ما وقفه عليه من خطر الأمر الذي فيه خلافه. وصبره على قذفه إياه في النار ليحرقوه -في الله -على هول ذلك من أمرهم. والهجرة بعد ذلك من وطنه وبلاده -في الله -حين أمره بالخروج عنهم، وما أمره به من الضيافة والصبر عليها بنفسه وماله، وما ابتلي به من ذبح ابنه حين أمره بذبحه، فلما مضى على ذلك من الله كله وأخلصه للبلاء قال الله له: {أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} على ما كان من خلاف الناس وفراقهم.
Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o Saîd veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah'ın İbrâhim'i kendileriyle imtihan edip de onun tam olarak yerine getirdiği kelimeler şunlardır: Ayrılmaları emredildiğinde -Allah uğruna- kavminden ayrılması; kendisini muhalefet ettiği o tehlikeli duruma vakıf kıldığında Nemrud'a karşı -Allah uğruna- delillerle mücadele etmesi; kavminin bu dehşetli tutumuna rağmen -Allah uğruna- kendisini yakmaları için ateşe atılmalarına sabretmesi; onların arasından çıkması emredildiğinde bundan sonra -Allah uğruna- vatanından ve memleketinden hicret etmesi; canıyla ve malıyla misafir ağırlamaya ve buna sabretmeye dair aldığı emirler; ve oğlunu boğazlaması emredildiğinde onu kurban etme imtihanına tabi tutulmasıdır. Allah'tan gelen bütün bu hususları yerine getirip kendini tamamen bu imtihana adadığında , insanların muhalefetine ve onlardan ayrılmasına rağmen Allah ona: {أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “«Teslim ol!» deyince o da: «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» dedi” buyurmuştur.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا إسماعيل بن عُلَيَّة، عن أبي رجاء، عن الحسن -يعني البصري -: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ [فَأَتَمَّهُنَّ] ) قال: ابتلاه بالكوكب فرضي عنه، وابتلاه بالقمر فرضي عنه، وابتلاه بالشمس فرضي عنه، وابتلاه بالهجرة فرضي عنه، وابتلاه بالختان فرضي عنه، وابتلاه بابنه فرضي عنه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize İsmâil b. Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan -yani el-Basrî'den- naklettiğine göre: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ [فَأَتَمَّهُنَّ] ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onu yıldız ile imtihan etti, o [bu sınavı başarıyla verip Allah'ın] rızasını kazandı; onu ay ile imtihan etti, rızasını kazandı; onu güneş ile imtihan etti, rızasını kazandı; onu hicret ile imtihan etti, rızasını kazandı; onu sünnet olmakla imtihan etti, rızasını kazandı; onu oğlu ile imtihan etti, rızasını kazandı.»
وقال ابن جرير: حدثنا بشر بن معاذ، حدثنا يزيد بن زُرَيع، حدثنا سعيد، عن قتادة، قال: كان الحسن يقول: إي والله، ابتلاه بأمر فصبر عليه: ابتلاه بالكوكب والشمس والقمر، فأحسن في ذلك، وعرف أن ربه دائم لا يزول، فوجه وجهه للذي فطر السموات والأرض حنيفًا وما كان من المشركين. ثم ابتلاه بالهجرة فخرج من بلاده وقومه حتى لحق بالشام مهاجرًا إلى الله، ثم ابتلاه بالنار قبل الهجرة فصبر على ذلك. وابتلاه الله بذبح ابنه والختان فصبر على ذلك.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Bişr b. Muâz anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, bize Saîd, Katâde'den anlattı; o şöyle demiştir: Hasan şöyle derdi: «Evet vallahi, onu bir işle imtihan etti de o buna sabretti: Onu yıldız, güneş ve ay ile imtihan etti; o bu hususta en güzel tavrı sergiledi ve Rabbinin zeval bulmayan ebedî bir varlık olduğunu anladı; böylece yüzünü dosdoğru bir şekilde gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdi ve müşriklerden olmadı. Sonra onu hicret ile imtihan etti; memleketinden ve kavminden çıkıp Allah'a hicret ederek Şam'a ulaştı. Sonra hicretten önce onu ateşle imtihan etti, o buna da sabretti. Allah onu oğlunu kurban etmekle ve sünnet olmakla imtihan etti; o buna da sabretti.»
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عمن سمع الحسن يقول في قوله: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ [فَأَتَمَّهُنَّ])
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Hasan'ın { وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ [فَأَتَمَّهُنَّ] } “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tastamam yerine getirmişti” ayeti hakkında şöyle dediğini işiten kimseden nakletti:
قال: ابتلاه الله بذبح ولده، وبالنار، والكواكب والشمس، والقمر.
Şöyle demiştir: «Allah onu çocuğunu kurban etmekle, ateşle, yıldızlarla , güneşle ve ayla imtihan etti.»
وقال أبو جعفر بن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا سَلْم بن قتيبة، حدثنا أبو هلال، عن الحسن (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ) قال: ابتلاه بالكوكب، وبالشمس، والقمر، فوجده صابرًا.
Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Selm b. Kuteybe anlattı, bize Ebû Hilâl, Hasan'dan naklettiğine göre o: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ) ayeti hakkında: «Onu yıldızla, güneşle ve ayla imtihan etti ve onu sabreden biri olarak buldu» demiştir.
وقال العوفي في تفسيره، عن ابن عباس: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) فمنهن: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا) ومنهن: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} ومنهن: الآيات في شأن المنسك والمقام الذي جعل لإبراهيم، والرزق الذي رزق ساكنو البيت، ومحمد بعث في دينهما.
el-Avfî tefsirinde, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onlardan biri: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا) buyruğudur; onlardan biri: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} “Hani İbrâhim ve İsmâil Beyt'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyorlardı” buyruğudur; onlardan bazıları da menâsik, İbrâhim için kılınan makam, Beyt'in sakinlerine verilen rızık ve Muhammed'in ikisinin dini üzere gönderilmesi hususundaki ayetlerdir.»
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا شبابة، عن ورقاء، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في قوله تعالى: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) قال الله لإبراهيم: إني مبتليك بأمر فما هو؟ قال: تجعلني للناس إمامًا. قال: نعم. قال: ومن ذريتي؟ (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) قال: تجعل البيت مثابة للناس؟ قال: نعم. قال: وأمنًا. قال: نعم. قال: وتجعلنا مسلمين لك ومن ذريتنا أمة مسلمة لك؟ قال: نعم. قال: وترزق أهله من الثمرات من آمن منهم بالله؟ قال: نعم.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Şebâbe anlattı, Verka'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklettiğine göre Yüce Allah'ın: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Allah İbrâhim'e: 'Seni bir işle imtihan edeceğim' buyurdu. [İbrâhim]: 'O nedir?' dedi. [Allah]: 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu. O: 'Evet' dedi. [İbrâhim]: 'Soyumdan da mı?' deyince; [Allah]: (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) buyurdu. [İbrâhim]: 'Beyt'i insanlar için bir toplanma yeri kılacak mısın?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [İbrâhim]: 'Ve bir güven yeri mi?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [İbrâhim]: 'Bizi sana teslim olanlar, soyumuzdan da sana teslim olan bir ümmet kılacak mısın?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [İbrâhim]: 'Halkından Allah'a iman edenleri ürünlerle rızıklandıracak mısın?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu.»
قال ابن أبي نَجِيح: سمعته من عكرمة، فعرضته على مجاهد، فلم ينكره.
İbn Ebî Necîh dedi ki: Bunu İkrime'den işittim ve Mücâhid'e arz ettim; o da bunu inkâr etmedi.
وهكذا رواه ابن جرير من غير وجه، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد.
Bunu İbn Cerîr de İbn Ebî Necîh yoluyla Mücâhid'den çeşitli tariklerle bu şekilde rivayet etmiştir.
وقال سفيان الثوري، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) قال: ابتلي بالآيات التي بعدها: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ)
Süfyân es-Sevrî, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklettiğine göre: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «Ondan sonra gelen şu ayetlerle imtihan edilmiştir: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ)»
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ [فَأَتَمَّهُنَّ] ) قال: الكلمات: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا) وقوله: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا} وقوله {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} وقوله: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} الآية، وقوله: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} الآية، قال: فذلك كله من الكلمات التي ابتلي بهن إبراهيم.
Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî‘ b. Enes'ten naklettiğine göre: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ [فَأَتَمَّهُنَّ] ) ayeti hakkında şöyle demiştir: Kelimeler şunlardır: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا) buyruğu, {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا} “Hani Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık” buyruğu, {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” buyruğu, {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} ayeti ve {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} ayetidir. Dedi ki: İşte bunların hepsi İbrâhim'in kendileriyle imtihan edildiği kelimelerdendir.
وقال السدي: الكلمات التي ابتلى بهن إبراهيم رَبُّه: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ}، {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ [يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ]}.
es-Süddî şöyle demiştir: Rabbi'nin İbrâhim'i kendileriyle imtihan ettiği kelimeler şunlardır: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ} “Rabbimiz! Bizden [bunu] kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin. Rabbimiz! İkimizi de Sana teslim olmuş kimseler kıl ve soyumuzdan da Sana teslim olmuş bir ümmet [var et]” ve {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ [يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ]} “Rabbimiz! Onların içerisinden kendilerine Senin ayetlerini okuyacak [...] bir elçi gönder” [ayetleridir].
[وقال القرطبي: وفي الموطأ وغيره، عن يحيى بن سعيد أنه سمع سعيد بن المسيب يقول: إبراهيم، ﵇، أول من اختتن وأول من ضاف الضيف، وأول من استحد، وأول من قَلَّم أظفاره، وأول من قص الشارب، وأول من شاب فلما رأى الشيب، قال: ما هذا؟ قال: وقار، قال: يا رب، زدني وقارًا. وذكر ابن أبي شيبة، عن سعد بن إبراهيم، عن أبيه، قال: أول من خطب على المنابر إبراهيم، ﵇، قال غيره: وأول من برَّد البريد، وأول من ضرب بالسيف، وأول من استاك، وأول من استنجى بالماء، وأول من لبس السراويل، وروي عن معاذ بن جبل قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أتخذ المنبر فقد اتخذه أبي إبراهيم، وإن أتخذ العصا فقد اتخذها أبي إبراهيم" قلت: هذا حديث لا يثبت، والله أعلم. ثم شرع القرطبي يتكلم على ما يتعلق بهذه الأشياء من الأحكام الشرعية] .
[Kurtubî dedi ki: el-Muvatta'da ve diğer eserlerde, Yahyâ b. Saîd'den rivayet edildiğine göre o, Saîd b. el-Müseyyeb'in şöyle dediğini işitmiştir: İbrâhim -aleyhisselâm- ilk sünnet olan, ilk misafir ağırlayan, ilk etek tıraşı olan, ilk tırnak kesen, ilk bıyık kısaltan ve saçı ilk ağarandır. Saçının ağardığını görünce: «Bu nedir?» dedi. [Rabbi]: «Vakardır» buyurdu. O da: «Ey Rabbim, vakarımı artır» dedi. İbn Ebî Şeybe, Sa'd b. İbrâhim'den, o babasından naklettiğine göre şöyle demiştir: Minberler üzerinde ilk hutbe okuyan İbrâhim -aleyhisselâm-'dır. Başkası ise şöyle demiştir: Postayı ilk ulaştıran, kılıçla ilk vuran, ilk misvak kullanan, ilk su ile istincâ eden ve ilk pantolon (şalvar) giyen odur. Muâz b. Cebel'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Eğer ben minber edindiysem, şüphesiz babam İbrâhim de edinmiştir; eğer ben asâ edindiysem, şüphesiz babam İbrâhim de edinmiştir.» Derim ki: Bu, sabit olmayan bir hadistir, en doğrusunu Allah bilir. Sonra Kurtubî bu şeylerle ilgili şer'î hükümleri açıklamaya başlamıştır] .
قال أبو جعفر بن جرير ما حاصله: أنه يجوز أن يكون المراد بالكلمات جميعُ ما ذكر، وجائز أن يكون بعض ذلك، ولا يجوز الجزمُ بشيء منها أنه المرادُ على التعيين إلا بحديث أو إجماع. قال: ولم يصح في ذلك خبر بنقل الواحد ولا بنقل الجماعة الذي يجب التسليم له.
Ebû Ca'fer b. Cerîr özetle şöyle demiştir: Kelimeler ile zikredilenlerin tamamının kastedilmiş olması caizdir; bunlardan bazısının kastedilmiş olması da caizdir. Bir hadis veya icmâ olmadan bunlardan herhangi birinin bizzat tayin edilerek kastedildiğini kesin bir dille söylemek caiz değildir. Dedi ki: Bu hususta teslim olunması gereken ne bir âhâd haber ne de tevâtür yoluyla nakledilen bir haber sahih olmuştur.
قال: غَيْرَ أنه قد روي عن النبي ﷺ في نظير معنى ذلك خبران، أحدهما ما حدثنا به أبو كُرَيْب، حدثنا رشدين بن سعد، حدثني زبان بن فائد، عن سهل بن معاذ بن أنس، قال: كان النبي ﷺ يقول: "ألا أخبركم لم سمى الله إبراهيم خليله {الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧]؟ لأنه كان يقول كلما أصبح وكلما أمسى: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ} [الروم: ١٧] حتى يختم الآية" .
Dedi ki: Ancak bu anlamın bir benzeri hakkında Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem iki haber rivayet edilmiştir. Bunlardan birincisi, Ebû Küreyb'in bize anlattığıdır: Bize Rüşdîn b. Sa'd anlattı, bana Zebbân b. Fâid, Sehl b. Muâz b. Enes'ten anlattı; o dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: «Allah'ın, dostu İbrâhim'i niçin {الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧] “[vazifelerini] tam olarak yerine getiren” diye isimlendirdiğini size haber vereyim mi? Çünkü o her sabahladığında ve her akşamladığında ayetin sonuna kadar: {فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ} [الروم: ١٧] “Öyleyse akşama girdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tesbih edin” derdi» .
قال: والآخر منهما: حدثنا به أبو كريب، أخبرنا الحسن، عن عطية، أخبرنا إسرائيل، عن جعفر بن الزبير، عن القاسم، عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ: " {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} أتدرون ما وفى؟ ". قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "وفَّى عمل يومه، أربع ركعات في النهار".
Dedi ki: Diğeri ise: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize el-Hasan bildirdi, Atıyye'den, bize İsrâîl bildirdi, Ca'fer b. ez-Zübeyr'den, o el-Kâsım'dan, o da Ebû Ümâme'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «{وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Ve [vazifelerini] tam olarak yerine getiren İbrâhim'in...”; neyi tam yerine getirdi bilir misiniz?» Onlar: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dediler. Buyurdu ki: «Gündüzün dört rekât [namazı ile] o günün amelini tam olarak yerine getirdi.»
ورواه آدم في تفسيره، عن حماد بن سلمة. وعبد بن حميد، عن يونس بن محمد، عن حماد بن سلمة، عن جعفر بن الزبير، به .
Bunu Âdem tefsirinde Hammâd b. Seleme'den rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd de Yûnus b. Muhammed'den, o Hammâd b. Seleme'den, o Ca'fer b. ez-Zübeyr'den bu isnadla rivayet etmiştir .
ثم شرع ابن جرير يضعف هذين الحديثين، وهو كما قال؛ فإنه لا تجوز روايتهما إلا ببيان ضعفهما، وضعفهما من وجوه عديدة، فإن كلا من السندين مشتمل على غير واحد من الضعفاء، مع ما في متن الحديث مما يدل على ضعفه [والله أعلم] .
Sonra İbn Cerîr bu iki hadisi zayıf saymaya başlamıştır ki onun dediği gibidir; çünkü zayıflıkları belirtilmeden bunların rivayet edilmesi caiz değildir. Zayıflıkları ise pek çok yöndendir; zira her iki isnad da birden fazla zayıf raviyi barındırmaktadır, bununla birlikte hadisin metninde de zayıflığına delalet eden hususlar vardır [en doğrusunu Allah bilir] .
ثم قال ابن جرير: ولو قال قائل: إن الذي قاله مجاهد وأبو صالح والربيع بن أنس أولى
Sonra İbn Cerîr şöyle dedi: Şayet bir kimse; Mücâhid, Ebû Sâlih ve er-Rebî‘ b. Enes'in söylediği görüşün daha evla
بالصواب من القول الذي قاله غيرهم كان مذهبًا، فإن قوله: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا) وقوله: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} وسائر الآيات التي هي نظير ذلك، كالبيان عن الكلمات التي ذكر الله أنه ابتلى بهن إبراهيم.
olduğunu söylese bu da savunulabilir bir görüş olurdu. Çünkü O'nun: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا) buyruğu, {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} “İbrâhim ve İsmâil'e: «Tavaf edenler için Evimi temiz tutun» diye ahdettik (emrettik)” buyruğu ve buna benzer diğer ayetler, Allah'ın İbrâhim'i kendileriyle imtihan ettiğini zikrettiği kelimelerin birer açıklaması gibidir.
قلت: والذي قاله أولا من أن الكلمات تشمل جميع ما ذكر، أقوى من هذا الذي جوزه من قول مجاهد ومن قال مثله؛ لأن السياق يعطي غير ما قالوه والله أعلم.
Derim ki: Onun başta söylediği, kelimelerin zikredilenlerin tamamını kapsadığı yönündeki sözü, Mücâhid ve onun gibi düşünenlerin görüşünden caiz gördüğü bu sözden daha kuvvetlidir; zira bağlam onların söylediğinden başkasını gerektirmektedir, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) لما جعل الله إبراهيم إمامًا، سأل الله أن تكون الأئمةُ من بعده من ذريته، فأجيب إلى ذلك وأخبر أنه سيكون من ذريته ظالمون، وأنه لا ينالهم عهد الله، ولا يكونون أئمة فلا يقتدى بهم، والدليل على أنه أجيب إلى طَلِبَتِهِ قول الله تعالى في سورة العنكبوت: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} [العنكبوت: ٢٧] فكل نبي أرسله الله وكل كتاب أنزله الله بعد إبراهيم ففي ذريته صلوات الله وسلامه عليه .
Yüce Allah'ın: (قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) buyruğuna gelince; Allah İbrâhim'i önder kılınca, kendisinden sonraki önderlerin de kendi soyundan olmasını Allah'tan dilemiş, bu isteği kabul edilmiş ve ona soyundan zalimlerin de bulunacağı, Allah'ın ahdinin onlara erişmeyeceği, onların önder olamayacakları ve dolayısıyla kendilerine uyulamayacağı bildirilmiştir. Bu isteğinin kabul edildiğinin delili, Yüce Allah'ın Ankebût suresindeki şu buyruğudur: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} [العنكبوت: ٢٧] “Peygamberliği ve Kitab'ı onun soyuna verdik.” Dolayısıyla Allah'ın İbrâhim'den sonra gönderdiği her peygamber ve indirdiği her kitap onun soyundandır; Allah'ın salât ve selamı onun üzerine olsun .
وأما قوله تعالى: (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) فقد اختلفوا في ذلك، فقال خَصِيف، عن مجاهد في قوله: (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) قال: إنه سيكون في ذريتك ظالمون.
Yüce Allah'ın: (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) buyruğuna gelince; bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Hasîf, Mücâhid'den naklettiğine göre: (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «Senin soyundan zalimler de olacaktır.»
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) قال: لا يكون لي إمام ظالم [يقتدى به] . وفي رواية: لا أجعل إمامًا ظالمًا يقْتَدَى به. وقال سفيان، عن منصور، عن مجاهد في قوله تعالى: (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) قال: لا يكون إمام ظالم يقتدى به.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den naklettiğine göre: (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) ayeti hakkında: «Benim zalim olan [ve kendisine uyulan] bir önderim olamaz» demiştir. Bir rivayette: «Kendisine uyulacak zalim bir önder kılmam » demiştir. Süfyân, Mansûr'dan , o da Mücâhid'den naklettiğine göre Yüce Allah'ın: (قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Kendisine uyulan zalim bir önder olamaz.»
وقال ابن أبي حاتم: حدثني أبي، حدثنا مالك بن إسماعيل، حدثنا شريك، عن منصور، عن مجاهد، في قوله: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) قال: أما من كان منهم صالحًا فسأجعله إمامًا يقتدى به، وأما من كان ظالما فلا ولا نُعْمَةَ عَيْنٍ.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bana babam anlattı, bize Mâlik b. İsmâil anlattı, bize Şerîk, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den bildirdiğine göre: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Onlardan salih olanları kendisine uyulan bir önder kılacağım; zalim olanlara gelince asla, onlara hiçbir ikram ve şeref yoktur.»
وقال سعيد بن جبير: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) المراد به المشرك، لا يكون إمام ظالم. يقول: لا يكون إمام مشرك.
Saîd b. Cübeyr dedi ki: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) ayetinde kastedilen müşriktir; zalim bir önder olamaz. Yani müşrik bir önder olamaz demektedir.
وقال ابن جُرَيج، عن عطاء، قال: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) فأبى أن يجعل من ذريته إمامًا ظالمًا. قلت لعطاء: ما عهده؟ قال: أمره.
İbn Cüreyc, Atâ'dan naklettiğine göre o: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) ayeti hakkında: «Onun soyundan zalim birini önder kılmaktan imtina etti» demiştir. Atâ'ya: «O'nun ahdi nedir?» dedim. O da: «O'nun emridir» dedi.
وقال ابن أبي حاتم: أخبرنا عمرو بن ثور القيساري فيما كتب إلي، حدثنا الفريابي، حدثنا إسرائيل، حدثنا سماك بن حرب، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: قال الله لإبراهيم: (إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) فأبى أن يفعل، ثم قال: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Amr b. Sevr el-Kaysârî bana yazdığı [mektupta] bildirdi; bize el-Firyâbî anlattı, bize İsrâîl anlattı, bize Simâk b. Harb, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: Allah, İbrâhim'e: { إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “«Ben seni insanlara önder yapacağım.» [İbrâhim:] «Soyumdan da [önderler yap]» dedi” buyurdu. [Fakat Allah bunu] yapmaktan imtina etti; sonra: { لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “«Benim ahdim zalimlere erişmez» buyurdu”.
وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن سعيد أو عكرمة، عن ابن عباس: (قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) يخبره أنه كائن في ذريته ظالم لا ينال عهده -ولا ينبغي [له] أن يوليه شيئا من أمره وإن كان من ذرية خليله -ومحسن ستنفذ فيه دعوته، وتبلغ له فيه ما أراد من مسألته.
Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o Saîd veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: (قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) ayeti hakkında şöyle demiştir: Ona soyunda O'nun ahdine nail olamayacak bir zalimin var olacağını -ve dostunun soyundan bile olsa işlerinden hiçbirini ona vermemesi [gerektiğini] - ve yaptığı duanın kendisinde geçerli olacağı ve dileğinden istediği şeye ulaştıracağı bir muhsinin de bulunacağını bildirmektedir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) قال: يعني لا عهدَ لظالم عليك في ظلمه، أن تطيعه فيه.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «Yani zalim birinin zulmünde ona itaat etmen hususunda senin üzerinde hiçbir ahdi (bağlayıcılığı) yoktur.»
وقال ابن جرير: حدثنا المثنى، حدثنا إسحاق، حدثنا عبد الرحمن بن عبد الله، عن إسرائيل، عن مسلم الأعور، عن مجاهد، عن ابن عباس، قال: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) قال: ليس للظالمين عهد، وإن عاهدته فانتقضه .
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Müsenna anlattı, bize İshâk anlattı, bize Abdurrahman b. Abdillâh, İsrâîl'den, o Müslim el-A'ver'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «Zalimlerin hiçbir ahdi yoktur; onunla bir ahit yapsan bile onu boz .»
وروي عن مجاهد، وعطاء، ومقاتل بن حيان، نحو ذلك.
Mücâhid, Atâ ve Mukâtil b. Hayyân'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقال الثوري، عن هارون بن عنترة، عن أبيه، قال: ليس لظالم عهد.
es-Sevrî, Hârûn b. Antere'den, o da babasından naklettiğine göre o: «Zalimin ahdi yoktur» demiştir.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن قتادة، في قوله: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) قال: لا ينال عهدُ الله في الآخرة الظالمين، فأما في الدنيا فقد ناله الظالم فأمن به، وأكل وعاش.
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den bildirdiğine göre o: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Ahirette Allah'ın ahdi zalimlere erişmez; dünyada ise zalim buna nail olmuş, onunla güvende bulunmuş, yemiş ve yaşamıştır.»
وكذا قال إبراهيم النخعي، وعطاء، والحسن، وعكرمة.
İbrâhim en-Nehaî, Atâ, Hasan ve İkrime de böyle söylemişlerdir.
وقال الربيع بن أنس: عهد الله الذي عهد إلى عباده: دينه، يقول: لا ينال دينه الظالمين، ألا ترى أنه قال: {وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ} [الصافات: ١١٣]، يقول: ليس كل ذريتك يا إبراهيم على الحق.
er-Rebî‘ b. Enes şöyle demiştir: Allah’ın kullarına emrettiği ahdi, O’nun dinidir. [Allah], O’nun dinine zalimlerin nail olamayacağını buyurmaktadır. Görmez misin O şöyle buyurmuştur: {وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ} “Biz ona da İshak'a da bereket verdik. İkisinin soyundan iyi davranan da vardır, nefsine açıkça zulmeden de.” [Sâffât, 113]. Şöyle demektedir: Ey İbrâhim! Senin bütün soyun hak üzere değildir.