وكذا روي عن أبي العالية، وعطاء، ومقاتل بن حيان.
Ebü’l-Âliye, Atâ ve Mukâtil b. Hayyân’dan da böyle rivayet edilmiştir.
وقال جويبر، عن الضحاك: لا ينال طاعتي عدو لي يعصيني، ولا أنحلها إلا وليًّا لي يطيعني.
Cüveybir, Dahhâk’tan naklettiğine göre [Dahhâk şöyle demiştir]: Bana isyan eden bir düşmanım benim itaatime nail olamaz; onu ancak bana itaat eden bir dostuma bahşederim.
وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدويه: حدثنا عبد الرحمن بن محمد بن حامد، حدثنا أحمد بن عبد الله بن سعيد الأسدي، حدثنا سليم بن سعيد الدامغاني، حدثنا وَكِيع، عن الأعمش، عن سعد بن عبيدة، عن أبي عبد الرحمن السلمي، عن علي بن أبي طالب، عن النبي ﷺ، قال: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) قال: "لا طاعة إلا في المعروف".
Hâfız Ebû Bekir b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Abdurrahman b. Muhammed b. Hâmid rivayet etti, bize Ahmed b. Abdillâh b. Saîd el-Esedî rivayet etti, bize Süleym b. Saîd ed-Dâmegānî rivayet etti, bize Vekî‘, A‘meş’ten, o Sa‘d b. Ubeyde’den, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî’den, o Ali b. Ebî Tâlib’den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet ettiğine göre [Allah Resûlü]; { لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” [ayeti hakkında] şöyle buyurmuştur: «İyilik ve meşru olan hususlar dışında itaat yoktur.»
وقال السدي: (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) يقول: عهدي نبوتي.
es-Süddî, (لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) ayeti hakkında: «Ahdim, peygamberliğimdir» demektedir, demiştir.
فهذه أقوال مفسري السلف في هذه الآية على ما نقله ابن جرير، وابن أبي حاتم، رحمهما الله تعالى. واختار ابن جرير أن هذه الآية -وإن كانت ظاهرة في الخبر -أنه لا ينال عهد الله بالإمامة ظالما. ففيها إعلام من الله لإبراهيم الخليل، ﵇، أنه سيوجد من ذريتك من هو ظالم لنفسه، كما تقدم عن مجاهد وغيره، والله أعلم.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in -Allah Teâlâ her ikisine de rahmet eylesin- naklettiğine göre selef müfessirlerinin bu ayet hakkındaki görüşleri bunlardır. İbn Cerîr’in tercih ettiği görüşe göre, bu ayet -her ne kadar haber cümlesi olarak zahir olsa da- Allah’ın imamlık ahdine bir zalimin nail olamayacağını bildirmektedir. Nitekim bunda, Mücâhid ve diğerlerinden daha önce geçtiği üzere, Allah’tan Halîl İbrâhim aleyhisselâm’a soyundan nefsine zulmedenlerin de bulunacağına dair bir bildirim vardır. En doğrusunu Allah bilir.
{وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى (١٢٥)}
{وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى (١٢٥)} “Hani biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlara bir toplanma ve güven yeri kılmıştık. Siz de İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin.”
قال العوفي، عن ابن عباس: قوله تعالى: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ) يقول: لا يقضون منه وطرًا، يأتونه، ثم يرجعون إلى أهليهم، ثم يعودون إليه.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, Allah Teâlâ'nın: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ) ayeti hakkında şöyle demiştir: «Ona doyamazlar; gelirler, sonra ailelerine dönerler, sonra tekrar ona giderler.»
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (مَثَابَةً لِلنَّاسِ) يقول: يثوبون.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre (مَثَابَةً لِلنَّاسِ) hakkında: «Dönüp dolaşıp gelirler» dediğini rivayet etmiştir.
رواهما ابن جرير.
Her ikisini de İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: أخبرنا أبي، أخبرنا عبد الله بن رجاء، أخبرنا إسرائيل، عن مسلم، عن مجاهد، عن ابن عباس، في قوله تعالى: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ) قال: يثوبون إليه ثم يرجعون. قال: وروي عن أبي العالية، وسعيد بن جبير-في رواية -وعطاء، ومجاهد، والحسن، وعطية، والربيع بن أنس، والضحاك، نحو ذلك. وقال ابن جرير: حدثني عبد الكريم بن أبي عمير، حدثني الوليد بن مسلم قال: قال أبو عمرو -يعني الأوزاعي -حدثني عبدة بن أبي لبابة، في قوله تعالى: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ) قال: لا ينصرف عنه منصرف وهو يرى أنه قد قضى منه وطرًا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam bildirdi, bize Abdullah b. Recâ bildirdi, bize İsrâîl, Müslim'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ) buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: «Ona dönerler, sonra tekrar [memleketlerine] dönerler.» Dedi ki: Ebü'l-Âliye'den, bir rivayette Saîd b. Cübeyr'den, Atâ'dan, Mücâhid'den, el-Hasan'dan, Atıyye'den, er-Rebî‘ b. Enes'ten ve Dahhâk'tan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Cerîr dedi ki: Bana Abdülkerîm b. Ebî Umeyr anlattı, bana Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Ebû Amr -yani Evzâî- dedi ki: Bana Abde b. Ebî Lübâbe, Allah Teâlâ'nın: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ) buyruğu hakkında anlattı ve şöyle dedi: «Ondan ayrılan hiç kimse, ona doymuş olduğunu düşünerek ayrılmaz.»
وحدثني يونس، عن ابن وهب، قال: قال ابن زيد: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ) قال: يثوبون إليه من البُلْدان كلها ويأتونه.
Bana Yûnus, İbn Vehb'den anlattı; dedi ki: İbn Zeyd, (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ) hakkında şöyle demiştir: «Bütün beldelerden ona akın ederler ve ona gelirler.»
[وما أحسن ما قال الشاعر في هذا المعنى، أورده القرطبي :
[Şairin bu manada söylediği ve Kurtubî'nin zikrettiği şu söz ne kadar da güzeldir:
جعل البيت مثابًا لهم … ليس منه الدهر يقضون الوَطَرْ]
O Beyt'i onlara dönüp gelinecek bir yer kıldı … Zaman boyu ona doyup arzusunu bitiremezler.]
وقال سعيد بن جبير -في الرواية الأخرى -وعكرمة، وقتادة، وعطاء الخراساني (مَثَابَةً لِلنَّاسِ) أي: مجمعا.
Diğer bir rivayette Saîd b. Cübeyr, İkrime, Katâde ve Atâ el-Horasânî: (مَثَابَةً لِلنَّاسِ) yani toplanma yeri, demişlerdir.
(وَأَمْنًا) قال الضحاك عن ابن عباس: أي أمنًا للناس.
{ وَأَمْنًا } “...ve bir emniyet [yeri kıldık]” Dahhâk, İbn Abbâs’tan [nakille] şöyle demiştir: “Yani insanlar için bir emniyet [yeri].”
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا) يقول: أمنًا من العدو، وأن يُحْمَل فيه السلاح، وقد كانوا في الجاهلية يُتَخَطَّف الناس من حولهم، وهم آمنون لا يُسْبَون.
Ebû Ca‘fer er-Râzî, er-Rebî‘ b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den naklettiğine göre: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا) buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Düşmandan ve içinde silah taşınmasından yana bir emniyet [kıldık]. Cahiliye döneminde çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken, onlar güvendeydiler, esir edilmezlerdi.»
وروي عن مجاهد، وعطاء، والسدي، وقتادة، والربيع بن أنس، قالوا: من دخله كان آمنًا.
Mücâhid, Atâ, es-Süddî, Katâde ve er-Rebî‘ b. Enes'ten rivayet edildiğine göre onlar: «Oraya giren kimse güvende olur» demişlerdir.
ومضمون ما فسر به هؤلاء الأئمة هذه الآية: أن الله تعالى يذكر شرف البيت وما جعله موصوفًا به شرعًا وقدرًا من كونه مثابة للناس، أي: جعله مَحَلا تشتاق إليه الأرواح وتحن إليه، ولا تقضي منه وطرًا، ولو ترددَت إليه كلَّ عام، استجابة من الله تعالى لدعاء خليله إبراهيم، ﵇، في قوله: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} إلى أن قال: {رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ } [إبراهيم: ٣٧ - ٤٠] ويصفه تعالى بأنه جعله أمنًا، من دخله أمن، ولو كان قد فعل ما فعل ثم دخله كان آمنًا.
Bu imamların bu ayeti tefsir ettikleri mananın özü şudur: Allah Teâlâ, Beyt'in şerefini ve dinen ve kaderen insanlar için bir toplanma ve dönüş yeri vasfıyla onu nasıl nitelendirdiğini zikretmektedir; yani orayı, ruhların özlem duyduğu, hasret çektiği ve her yıl gidip gelseler bile arzusuna doyamadığı bir makam kılmıştır. Bu, Allah Teâlâ'nın, Halîli İbrâhim aleyhisselâm'ın şu sözündeki duasına bir icabettir: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” ayetinden {رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ } “Rabbimiz! Duamı kabul buyur” [İbrâhim, 37-40] sözüne kadar olan duasıdır. Allah Teâlâ orayı bir güven yeri kıldığını da vasfetmektedir; oraya giren kimse, ne yapmış olursa olsun, sonra oraya girdiğinde güvende olur.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: كان الرجل يلقى قاتل أبيه أو أخيه فيه فلا يَعْرض له، كما وصفها في سورة المائدة بقوله تعالى {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} [المائدة: ٩٧] أي: يُرْفَع عنهم بسبب تعظيمها السوءُ، كما قال ابن عباس: لو لم يحج الناسُ هذا البيت لأطبق الله السماءَ على الأرض، وما هذا الشرف إلا لشرف بانيه أولا وهو خليل الرحمن، كما قال تعالى: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا} [الحج: ٢٦] وقال تعالى: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} [آل عمران: ٩٦، ٩٧].
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: «Kişi orada babasının ya da kardeşinin katiliyle karşılaşır, yine de ona ilişmezdi.» Nitekim Allah Mâide sûresinde de onu şöyle vasfetmiştir: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} [Mâide: ٩٧] “Allah, Kâbe'yi, o saygıdeğer evi insanlar için bir nizam (dayanak) kıldı”; yani onun tazimi sebebiyle onlardan kötülük kaldırılır. Nitekim İbn Abbâs şöyle demiştir: «Eğer insanlar bu Beyt'i haccetmeselerdi, Allah göğü yerin üzerine kapatırdı.» Bu şeref, öncelikle onu inşa edenin şerefinden kaynaklanmaktadır ki o da Rahmân'ın dostudur. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا} [Hac, 26] “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlamış ve: Bana hiçbir şeyi ortak koşma [demiştik]” ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} [Âl-i İmrân, 96, 97] “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) bulunan, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olan [evdir]. Onda apaçık deliller, İbrâhim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur.”
وفي هذه الآية الكريمة نَبَّه على مقام إبراهيم مع الأمر بالصلاة عنده. فقال: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) وقد اختلف المفسرون في المراد بالمقام ما هو؟ فقال ابن أبي حاتم: حدثنا عمر بن شَبَّة النميري، حدثنا أبو خلف -يعني عبد الله بن عيسى-حدثنا داود بن أبي هند، عن مجاهد، عن ابن عباس: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) قال: مقام إبراهيم: الحرم كله. وروي عن مجاهد وعطاء مثل ذلك.
Bu yüce ayette, onun yanında namaz kılma emriyle birlikte Makâm-ı İbrâhim'e dikkat çekilmiştir. Şöyle buyurmuştur: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin”. Müfessirler 'makam'dan kastedilenin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ömer b. Şebbe en-Nümeyrî anlattı, bize Ebû Halef -yani Abdullah b. Îsâ- anlattı, bize Dâvûd b. Ebî Hind, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) hakkında şöyle dediğini bildirdi: «İbrâhim'in makamı: Bütün Harem bölgesidir.» Mücâhid ve Atâ'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقال [أيضا] حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا حجاج، عن ابن جريج، قال: سألت عطاء عن (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) فقال: سمعت ابن عباس قال: أما مقام إبراهيم الذي ذكر هاهنا، فمقام إبراهيم هذا الذي في المسجد، ثم قال: و (مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ) يعد كثير، " مقام إبراهيم " الحج كله. ثم فسره لي عطاء فقال: التعريف، وصلاتان بعرفة، والمشعر، ومنى، ورمي الجمار، والطواف بين الصفا والمروة. فقلت: أفسره ابن عباس؟ قال: لا ولكن قال: مقام إبراهيم: الحج كله. قلت: أسمعت ذلك؟ لهذا أجمع. قال: نعم، سمعته منه.
[Yine] dedi ki: Bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Haccâc anlattı, İbn Cüreyc'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Atâ'ya {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” [ayetini] sordum. O da şöyle dedi: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: «Burada zikredilen Makâm-ı İbrâhim'e gelince; o, Mescid'de olan şu Makâm-ı İbrâhim'dir.» Sonra şöyle dedi: «“Makâm-ı İbrâhim” pek çok sayılır; “Makâm-ı İbrâhim” haccın tamamıdır.» Sonra Atâ bunu bana açıklayıp şöyle dedi: «Ta'rîf (Arafat'ta vakfe), Arafat'taki iki namaz, el-Meş'ar [el-Harâm], Mina, cemrelere taş atmak ve Safâ ile Merve arasında tavaf etmek (sa'y yapmak).» Ben [İbn Cüreyc]: «Bunu İbn Abbâs mı açıkladı?» dedim. [Atâ]: «Hayır, fakat o: 'Makâm-ı İbrâhim, haccın tamamıdır' dedi» diye cevap verdi. Ben: «Bunu [ondan bizzat] işittin mi? Bütün bu sayılanları?» dedim. O da: «Evet, ondan işittim» dedi.
وقال سفيان الثوري، عن عبد الله بن مسلم، عن سعيد بن جبير: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) قال: الحَجر مقام إبراهيم نبي الله، قد جعله الله رحمة، فكان يقوم عليه ويناوله إسماعيل الحجارة. ولو غَسل رأسَه كما يقولون لاختلف رجلاه.
Süfyân es-Sevrî, Abdullah b. Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) ayeti hakkında şöyle demiştir: «O taş, Allah'ın peygamberi İbrâhim'in makamıdır. Allah onu bir rahmet kılmıştır. Onun üzerinde durur ve İsmâil ona taşları uzatırdı. Eğer onların dedikleri gibi başını yıkamış olsaydı, iki ayağının [bastığı yerler] farklı olurdu.»
[وقال السدي: المقام: الحجر الذي وضعته زوجة إسماعيل تحت قدم إبراهيم حتى غسلت رأسه. حكاه القرطبي، وضعفه ورجحه غيره، وحكاه الرازي في تفسيره عن الحسن البصري وقتادة والربيع بن أنس] .
[es-Süddî dedi ki: Makam, İsmâil'in hanımının, başını yıkayıncaya kadar İbrâhim'in ayağının altına koyduğu taştır. Bunu Kurtubî nakletmiş ve zayıf bulmuştur; başkası ise bunu tercih etmiştir. er-Râzî de tefsirinde bunu Hasan-ı Basrî, Katâde ve er-Rebî‘ b. Enes'ten nakletmiştir.]
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا عبد الوهاب بن عطاء، عن ابن جُرَيج، عن جعفر بن محمد، عن أبيه، سمع جابرًا يحدث عن حجة النبي ﷺ قال: لما طاف النبي ﷺ قال له عمر: هذا مقام أبينا إبراهيم؟ قال: نعم، قال: أفلا نتخذه مصلى؟ فأنزل الله، ﷿: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Abdülvehhâb b. Atâ, İbn Cüreyc'den, o Ca‘fer b. Muhammed'den, o babasından bildirdi; o Câbir'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in haccını anlatırken şöyle dediğini işitmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tavaf edince Ömer ona: «Bu, atamız İbrâhim'in makamı mıdır?» dedi. [Peygamber]: «Evet» buyurdu. [Ömer]: «Onu namazgâh edinsek ya?» dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) ayetini indirdi.
وقال عثمان بن أبي شيبة: أخبرنا أبو أسامة، عن زكريا، عن أبي إسحاق، عن أبي ميسرة قال: قال عمر: قلت: يا رسول الله، هذا مقام خليل ربنا؟ قال: نعم، قال: أفلا نتخذه مصلى؟ فنزلت: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) .
Osmân b. Ebî Şeybe dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Zekeriyyâ'dan, o Ebû İshâk'tan, o Ebû Meysere'den bildirdi; dedi ki: Ömer şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü, bu Rabbimizin dostunun makamı mıdır?» dedim. «Evet» buyurdu. «Onu namazgâh edinsek ya?» dedim. Bunun üzerine: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) ayeti indi.
وقال ابن مَرْدويه: حدثنا دَعْلَج بن أحمد، حدثنا غيلان بن عبد الصمد، حدثنا مسروق بن المرزبان، حدثنا زكريا بن أبي زائدة، عن أبي إسحاق عن عمرو بن ميمون عن عمر بن الخطاب أنه مَرَّ بمقام إبراهيم فقال: يا رسول الله، أليس نقوم مقام خليل ربنا ؟ قال: "بلى". قال: أفلا نتخذه مصلى؟ فلم يلبث إلا يسيرًا حتى نزلت: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى)
İbn Merdûye dedi ki: Bize Da‘lec b. Ahmed anlattı, bize Gaylân b. Abdissamed anlattı, bize Mesrûk b. el-Merzübân anlattı, bize Zekeriyyâ b. Ebî Zâide, Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan, o da Ömer b. el-Hattâb'dan anlattı: O, Makâm-ı İbrâhim'e uğradı ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Rabbimizin dostunun makamında durmuyor muyuz ?» dedi. O: «Evet» buyurdu. [Ömer]: «Onu namazgâh edinsek ya?» dedi. Çok geçmeden: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) ayeti indi.
وقال ابن مردويه: حدثنا محمد بن أحمد بن محمد القزويني، حدثنا علي بن الحسين بن الجنيد، حدثنا هشام بن خالد، حدثنا الوليد، عن مالك بن أنس، عن جعفر بن محمد عن أبيه، عن جابر، قال: لما وقف رسول الله ﷺ يوم فتح مكة عند مقام إبراهيم، قال له عمر: يا رسول الله، هذا مقام إبراهيم الذي قال الله: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى)؟ قال: "نعم". قال الوليد: قلت لمالك: هكذا حدثك (وَاتَّخِذُوا) قال: نعم. هكذا وقع في هذه الرواية. وهو غريب.
İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kazvînî anlattı, bize Ali b. el-Hüseyn b. el-Cüneyd anlattı, bize Hişâm b. Hâlid anlattı, bize el-Velîd, Mâlik b. Enes'ten, o Ca‘fer b. Muhammed'den, o babasından, o da Câbir'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü Makâm-ı İbrâhim'in yanında durunca Ömer ona: «Ey Allah'ın Resûlü! Bu, Allah'ın: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) buyurduğu İbrâhim'in makamı mıdır?» dedi. [Peygamber]: «Evet» buyurdu. Velîd dedi ki: Mâlik'e: «Sana böylece (وَاتَّخِذُوا) [şeklinde] mi rivayet etti?» dedim. O: «Evet» dedi. Bu rivayette böyle geçmiştir ve bu gariptir.
وقد روى النسائي من حديث الوليد بن مسلم نحوه .
Nesâî de Velîd b. Müslim'in hadisinden bunun benzerini rivayet etmiştir .
وقال البخاري: باب قوله: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) مثابة يثوبون يرجعون.
Buhârî şöyle demiştir: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namaz yeri edinin” [buyruğu] babı. [Âyetteki] mesâbe (مَثَابَةً); dönüp gelirler, geri dönerler [anlamındadır].
حدثنا مُسدَّد، حدثنا يحيى، عن حميد، عن أنس بن مالك. قال: قال عمر بن الخطاب وافقتُ ربي في ثلاث، أو وافقني ربي في ثلاث، قلت: يا رسول الله، لو اتخذت من مقام إبراهيم مصلى؟ فنزلت: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) وقلت: يا رسول الله يدخل عليك البر والفاجر، فلو أمرت أمهات المؤمنين بالحجاب؟ فأنزل الله آية الحجاب. وقال: وبلغني مُعَاتبة النبي ﷺ بعض نسائه، فدخلت عليهن فقلت: إن انتهيتن أو ليبدلَن الله رسوله خيرًا منكن، حتى أتيت إحدى نسائه، فقالت: يا عمر، أما في رسول الله ما يعظ نساءه حتى تَعظهن أنت؟! فأنزل الله: {عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ} الآية [التحريم: ٥].
Bize Müsedded anlattı, bize Yahyâ, Humeyd'den, o Enes b. Mâlik'ten anlattı. Dedi ki: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: Rabbime üç şeyde muvafakat ettim -yahut Rabbim bana üç şeyde muvafakat etti-: Dedim ki: «Ey Allah'ın Resûlü, Makâm-ı İbrâhim'den bir namazgâh edinsen?» Bunun üzerine: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) ayeti indi. Ve dedim ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Senin huzuruna iyi kimse de kötü kimse de giriyor; müminlerin annelerine örtünmelerini emretsen?» Bunun üzerine Allah tesettür ayetini indirdi. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından bazısına sitem ettiği bana ulaştı; onların yanına girdim ve dedim ki: «Ya bundan vazgeçersiniz ya da Allah, Resûlüne sizden daha hayırlılarını verir!» Hatta hanımlarından birinin yanına geldim, o da: «Ey Ömer! Resûlullah'ta hanımlarına öğüt verecek [güç] yok mu ki onlara sen öğüt veriyorsun?!» dedi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ} “Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona sizden daha hayırlı eşler verebilir” [Tahrîm, 5].
وقال ابن أبي مريم: أخبرنا يحيى بن أيوب، حدثني حميد، قال: سمعت أنسًا عن عمر، ﵄ .
İbn Ebî Meryem dedi ki: Bize Yahyâ b. Eyyûb bildirdi, bana Humeyd anlattı, dedi ki: Enes'in Ömer radıyallâhu anhümâ'dan [naklettiğini] işittim.
هكذا ساقه البخاري هاهنا، وعلق الطريق الثانية عن شيخه سعيد بن الحكم المعروف بابن أبي مريم المصري. وقد تفرد بالرواية عنه البخاري من بين أصحاب الكتب الستة. وروى عنه الباقون بواسطة، وغرضه من تعليق هذا الطريق ليبين فيه اتصال إسناد الحديث، وإنما لم يسنده؛ لأن يحيى بن أيوب الغافقي فيه شيء، كما قال الإمام أحمد فيه: هو سيئ الحفظ، والله أعلم.
Buhârî bunu burada bu şekilde sevk etmiş ve ikinci tarikı hocası Saîd b. el-Hakem el-Mısrî -ki İbn Ebî Meryem olarak bilinir- vasıtasıyla muallak olarak zikretmiştir. Kütüb-i Sitte müellifleri arasında ondan rivayette Buhârî tek kalmıştır; diğerleri ise ondan vasıtalı olarak rivayet etmiştir. Bu tarikı muallak kılmasındaki maksadı, hadis senedinin ittisalini göstermektir . Onu müsned olarak zikretmemesinin sebebi ise Yahyâ b. Eyyûb el-Gâfikî hakkında bazı tenkitlerin bulunmasıdır; nitekim İmam Ahmed onun hakkında: «Hıfzı kötüdür» demiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيم، حدثنا حُمَيد، عن أنس، قال: قال عمر ﵁ وافقت ربي ﷿ في ثلاث، قلت: يا رسول الله، لو اتخذنا من مقام إبراهيم مصلى؟ فنزلت: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) وقلت: يا رسول الله، إن نساءكَ يدخلُ عليهن البر والفاجر، فلو أمرتهن أن يحتجبن؟ فنزلت آية الحجاب. واجتمع على رسول الله ﷺ نساؤه في الغيرة فقلت لهن: {عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ} [التحريم: ٥] فنزلت كذلك ثم رواه أحمد، عن يحيى وابن أبي عدي، كلاهما عن حميد، عن أنس، عن عمر أنه قال: وافقت ربي في ثلاث، أو وافقني ربي في ثلاث فذكره .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, bize Humeyd, Enes'ten anlattı; dedi ki: Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: Rabbim azze ve celle'ye üç hususta muvafakat ettim: «Ey Allah'ın Resûlü, Makâm-ı İbrâhim'den bir namazgâh edinsek?» dedim, bunun üzerine: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) indi. «Ey Allah'ın Resûlü! Senin hanımlarının yanına iyi kimse de kötü kimse de giriyor; onlara örtünmelerini emretsen?» dedim, bunun üzerine tesettür ayeti indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları kıskançlık hususunda ona karşı birleştiler; ben de onlara: {عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ} “Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona sizden daha hayırlı eşler verebilir” [Tahrîm, 5] dedim ve ayet aynen böyle indi . Sonra Ahmed bunu Yahyâ ve İbn Ebî Adiy'den, her ikisi Humeyd'den, o Enes'ten, o da Ömer'den rivayet etti ki o: «Rabbime üç şeyde muvafakat ettim -yahut Rabbim bana üç şeyde muvafakat etti-» demiş ve hadisi zikretmiştir .
وقد رواه البخاري عن عَمْرو بن عَوْن والترمذي عن أحمد بن منيع، والنسائي عن يعقوب بن إبراهيم الدورقي، وابن ماجه عن محمد بن الصباح، كلهم عن هُشَيم بن بشير، به. ورواه الترمذي -أيضًا-عن عبد بن حُميد، عن حجاج بن مِنهال، عن حماد بن سلمة، والنسائي عن هناد، عن
Bunu Buhârî Amr b. Avn'dan, Tirmizî Ahmed b. Menî'den, Nesâî Ya'kûb b. İbrâhîm ed-Devrakî'den ve İbn Mâce Muhammed b. es-Sabbâh'tan; hepsi Hüşeym b. Beşîr'den rivayet etmiştir. Tirmizî ayrıca bunu Abd b. Humeyd'den, o Haccâc b. Minhâl'den, o Hammâd b. Seleme'den; Nesâî ise Hennâd'dan, o da
يحيى بن أبي زائدة، كلاهما عن حميد، وهو ابن تيرويه الطويل، به . وقال الترمذي: حسن صحيح. ورواه الإمام علي بن المديني عن يزيد بن زُرَيع، عن حميد به. وقال: هذا من صحيح الحديث، وهو بصري، ورواه الإمام مسلم بن الحجاج في صحيحه بسند آخر، ولفظ آخر، فقال: حدثنا عقبة بن مُكْرَم، أخبرنا سعيد بن عامر، عن جويرية بن أسماء، عن نافع، عن ابن عمر، عن عمر، قال: وافقت ربي في ثلاث: في الحجاب، وفي أسارى بدر، وفي مقام إبراهيم .
Yahyâ b. Ebî Zâide'den, her ikisi Humeyd'den -ki o İbn Tîreveyh et-Tavîl'dir- bu senetle rivayet etmiştir . Tirmizî: «Hasen sahihtir» demiştir. İmam Ali b. el-Medînî de Yezîd b. Zürey'den, o da Humeyd'den bu senetle rivayet etmiş ve: «Bu, sahih hadislerdendir ve Basra rivayetidir» demiştir. İmam Müslim b. el-Haccâc Sahîh'inde başka bir senetle ve başka bir lafızla şöyle rivayet etmiştir: Bize Ukbe b. Mükrem anlattı, bize Saîd b. Âmir, Cüveyriye b. Esmâ'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Ömer'den bildirdi; dedi ki: Rabbime üç hususta muvafakat ettim: Tesettürde, Bedir esirlerinde ve Makâm-ı İbrâhim'de .
وقال أبو حاتم الرازي: حدثنا محمد بن عبد الله الأنصاري، حدثنا حميد الطويل عن أنس بن مالك قال: قال عمر بن الخطاب: وافقني ربي في ثلاث -أو وافقت ربي-قلت يا رسول الله، لو اتخذت من مقام إبراهيم مصلى؟ فنزلت: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) وقلت: يا رسول الله لو حجبت النساء؟ فنزلت آية الحجاب. والثالثة: لما مات عبد الله بن أبي جاء رسول الله ﷺ ليصلي عليه. قلت: يا رسول الله، تصلي على هذا الكافر المنافق! فقال: "إيهًا عنك يا بن الخطاب"، فنزلت: {وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} [التوبة: ٨٤] .
Ebû Hâtim er-Râzî dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî anlattı, bize Humeyd et-Tavîl, Enes b. Mâlik'ten anlattı; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: Rabbim bana üç şeyde muvafakat etti -yahut ben Rabbime muvafakat ettim-: « Ey Allah'ın Resûlü, Makâm-ı İbrâhim'den bir namazgâh edinsen?» dedim, bunun üzerine: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) indi. «Ey Allah'ın Resûlü, kadınları örtsen?» dedim, bunun üzerine tesettür ayeti indi. Üçüncüsü: Abdullah b. Übey vefat ettiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kılmak için geldi. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü, bu kâfir münafığın namazını mı kılacaksın!» dedim. O: «Benden uzak dur ey İbnü'l-Hattâb!» buyurdu. Bunun üzerine: {وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla namazını kılma ve kabrinin başında durma” [Tevbe, 84] ayeti indi.
وهذا إسناد صحيح أيضًا، ولا تعارض بين هذا ولا هذا، بل الكل صحيح، ومفهوم العدد إذا عارضه منطوق قُدم عليه، والله أعلم.
Bu da sahih bir senettir. Bununla diğeri arasında hiçbir çelişki yoktur, bilakis hepsi sahihtir. Mefhumu'l-aded (sayı mefhumu) açık bir mantuk (ifade) ile çeliştiğinde mantuk öne geçirilir. En doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن جريج أخبرني جعفر بن محمد، عن أبيه عن جابر: أن رسول الله ﷺ رمل ثلاثة أشواط، ومشى أربعًا، حتى إذا فرغ عَمَد إلى مقام إبراهيم فصلى خلفه ركعتين، ثم قرأ: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى)
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Ca‘fer b. Muhammed, babasından, o da Câbir'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç şavtta remel yaptı (hızlı adımlarla yürüdü), dört şavtta yürüdü; bitirince Makâm-ı İbrâhim'e yöneldi ve arkasında iki rekât namaz kıldı. Sonra: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” ayetini okudu.
وقال ابن جرير: حدثنا يوسف بن سلمان حدثنا حاتم بن إسماعيل، حدثنا جعفر بن محمد عن أبيه، عن جابر قال: استلم رسول الله ﷺ الركن، فرمل ثلاثًا، ومشى أربعًا، ثم تقدم إلى مقام إبراهيم، فقرأ: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) فجعل المقام بينه وبين البيت، فصلى ركعتين.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûsuf b. Selmân anlattı, bize Hâtim b. İsmâil anlattı, bize Ca‘fer b. Muhammed babasından, o Câbir'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüknü istilam etti, üç [şavtta] remel yaptı, dört [şavtta] yürüdü; sonra Makâm-ı İbrâhim'e ilerledi ve: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” ayetini okudu. Makamı kendisi ile Beyt arasına alıp iki rekât namaz kıldı.
وهذا قطعة من الحديث الطويل الذي رواه مسلم في صحيحه، من حديث حاتم بن إسماعيل .
Bu, Müslim'in Sahîh'inde Hâtim b. İsmâil'in hadisinden rivayet ettiği uzun hadisin bir parçasıdır .
وروى البخاري بسنده، عن عمرو بن دينار، قال: سمعت ابن عمر يقول: قدم رسول الله ﷺ فطاف بالبيت سبعا، وصلى خلف المقام ركعتين .
Buhârî kendi senediyle Amr b. Dînâr'dan rivayet etti; dedi ki: İbn Ömer'in şöyle dediğini işittim: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, Beyt'i yedi [şavt] tavaf etti ve makamın arkasında iki rekât namaz kıldı» .
فهذا كله مما يدل على أن المراد بالمقام إنما هو الحَجَرُ الذي كان إبراهيم ﵇، يقوم عليه
Bütün bunlar, Makam ile kastedilenin ancak İbrâhim aleyhisselâm'ın üzerinde durduğu taş olduğunu gösteren delillerdendir.
لبناء الكعبة، لما ارتفع الجدار أتاه إسماعيل، ﵇، به ليقومَ فوقه ويناوله الحجارة فيضعها بيده لرفع الجدار، كلَّما كَمَّل ناحية انتقل إلى الناحية الأخرى، يطوف حول الكعبة، وهو واقف عليه، كلما فرغ من جدار نقله إلى الناحية التي تليها هكذا، حتى تم جدارات الكعبة، كما سيأتي بيانه في قصة إبراهيم وإسماعيل في بناء البيت، من رواية ابن عباس عند البخاري. وكانت آثار قدميه ظاهرة فيه، ولم يزل هذا معروفًا تعرفه العرب في جاهليتها؛ ولهذا قال أبو طالب في قصيدته المعروفة اللامية:
Kâbe'nin inşası sırasında duvar yükselince, İsmâil aleyhisselâm üzerine çıkıp dursun ve duvarı yükseltmek için eliyle koysun diye taşları kendisine uzatsın diye o taşı ona getirmişti. Bir tarafı tamamladıkça diğer tarafa geçer, onun üzerinde durarak Kâbe'nin etrafında dönerdi; bir duvarı bitirdikçe onu peşinden gelen diğer tarafa taşırdı. Kâbe'nin duvarları tamamlanıncaya kadar böyle devam etti; nitekim Buhârî'deki İbn Abbâs rivayetinde Beyt'in inşasında İbrâhim ve İsmâil kıssasında bunun beyanı gelecektir. Ayaklarının izi onda belirgindi ve bu durum cahiliye döneminde de Arapların bildiği, tanınagelen bir şeydi. Bu sebepledir ki Ebû Tâlib meşhur Lâmiyye kasidesinde şöyle demiştir:
ومَوطئُ إبراهيم في الصخر رطبة … على قدميه حافيًا غير ناعل
İbrâhim'in kayadaki ayak izi taptazedir … Yalınayak, nalsız iki ayağıyla
وقد أدرك المسلمون ذلك فيه أيضا. وقال عبد الله بن وهب: أخبرني يونس بن يزيد، عن ابن شهاب: أن أنس بن مالك حدثهم، قال: رأيت المقام فيه أثر أصابعه ﵇، وإخْمَص قدميه، غير أنه أذهبه مسح الناس بأيديهم.
Müslümanlar da bunu onda görmüşlerdir. Abdullah b. Vehb dedi ki: Bana Yûnus b. Yezîd, İbn Şihâb'dan bildirdi: Enes b. Mâlik onlara şöyle anlatmıştır: «Makamda [İbrâhim] aleyhisselâm'ın parmaklarının ve ayak tabanının izini gördüm; ancak insanların elleriyle sürmesi onu giderdi.»
وقال ابن جرير: حدثنا بشر بن معاذ، حدثنا يزيد بن زُرَيع، حدثنا سعيد، عن قتادة: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) إنما أمروا أن يصلوا عنده ولم يؤمروا بمسحه. ولقد تكلفت هذه الأمة شيئًا ما تكلفته الأمم قبلها، ولقد ذُكِرَ لنا من رأى أثر عَقِبِه وأصابعه فيه فما زالت هذه الأمة يمسحونه حتى اخلولق وانمحى.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Bişr b. Muâz anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, bize Saîd, Katâde'den anlattı: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin”. Onlara sadece onun yanında namaz kılmaları emredildi, onu meshetmeleri emredilmedi. Bu ümmet, kendisinden önceki ümmetlerin yüklenmediği bir külfete girdi; bize anlatıldığına göre onda topuğunun ve parmaklarının izini görenler vardı ; bu ümmet onu meshede meshede nihayet aşındı ve silindi.
قلت: وقد كان المقام ملصقًا بجدار الكعبة قديمًا، ومكانه معروف اليوم إلى جانب الباب مما يلي الحجر يمنة الداخل من الباب في البقعة المستقلة هناك، وكان الخليل، ﵇ لما فرغ من بناء البيت وضعه إلى جدار الكعبة أو أنه انتهى عنده البناء فتركه هناك؛ ولهذا -والله أعلم-أمر بالصلاة هناك عند فراغ الطواف، وناسب أن يكون عند مقام إبراهيم حيث انتهى بناء الكعبة فيه، وإنما أخره عن جدار الكعبة أمير المؤمنين عُمَرُ بن الخطاب ﵁ [وهو] أحدُ الأئمة المهديين والخلفاء الراشدين، الذين أُمِرْنا باتباعهم، وهو أحد الرجلين اللذين قال فيهما رسول الله ﷺ: "اقتدوا باللَّذَين من بعدي أبي بكر وعمر". وهو الذي نزل القرآن بوفاقه في ا، لصلاة عنده؛ ولهذا لم ينكر ذلك أحد من الصحابة، ﵃ أجمعين.
Derim ki: Makam eskiden Kâbe'nin duvarına bitişikti; bugünkü yeri ise bilinmektedir, kapı tarafında, taşın (hicrin) yanında, kapıdan girenin sağında oradaki müstakil yerdedir. Halîl aleyhisselâm Beyt'in inşasını bitirince onu Kâbe'nin duvarına koymuştu veya inşaat onun yanında sona ermişti de onu orada bırakmıştı. Bu sebeple -en doğrusunu Allah bilir- tavaf bitiminde orada namaz kılınması emredildi ve Kâbe'nin inşasının kendisinde son bulduğu yer olması hasebiyle Makâm-ı İbrâhim'in yanında olması uygun düştü. Onu Kâbe'nin duvarından geriye alan kimse, Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb'dır radıyallâhu anh . [O], kendilerine uymakla emrolunduğumuz hidayete erdirilmiş imamlardan ve Hulefâ-yi Râşidîn'dendir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haklarında: “Benden sonraki iki kişiye, Ebû Bekir ve Ömer'e uyunuz” buyurduğu iki kişiden biridir. Onun yanında namaz kılınması hususunda Kur'an'ın kendisine muvafakatle indiği zattır; bu sebeple sahâbeden -Allah hepsinden razı olsun- hiç kimse bunu inkâr etmemiştir.
قال عبد الرزاق، عن ابن جُرَيج، حدثني عطاء وغيره من أصحابنا: قالوا: أول من نقله عمر بن الخطاب ﵁ وقال عبد الرزاق أيضًا عن معمر عن حَمِيد الأعرج، عن مجاهد قال: أول من أخر المقام إلى موضعه الآن، عمر بن الخطاب ﵁.
Abdürrezzâk, İbn Cüreyc'den nakletti: Bana Atâ ve ashâbımızdan başkaları anlatıp şöyle dediler: Onu ilk nakleden kişi Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tır. Abdürrezzâk yine Ma'mer'den, o Humeyd el-A'rec'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: Makamı şimdiki yerine ilk gerileten kişi Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tır.
وقال الحافظ أبو بكر أحمد بن الحسين بن علي البيهقي أخبرنا أبو [الحسين بن] الفضل القطان، أخبرنا القاضي أبو بكر أحمد بن كامل، حدثنا أبو إسماعيل محمد بن إسماعيل السلمي، حدثنا أبو ثابت، حدثنا الدراوردي، عن هشام بن عروة عن أبيه عن عائشة ﵂: أن المقام كان في زمان رسول الله ﷺ وزمان أبي بكر ملتصقًا بالبيت، ثم أخره عمر بن الخطاب ﵁ وهذا إسناد صحيح مع ما تقدم.
Hâfız Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Ali el-Beyhakī dedi ki: Bize Ebü'l-[Hüseyn b.] el-Fadl el-Kattân bildirdi, bize el-Kādî Ebû Bekr Ahmed b. Kâmil bildirdi, bize Ebû İsmâil Muhammed b. İsmâil es-Sülemî anlattı, bize Ebû Sâbit anlattı, bize ed-Derâverdî, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan bildirdi: Makam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ve Ebû Bekir zamanında Beyt'e bitişikti; sonra onu Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh geriye aldı. Öncekilerle birlikte bu sahih bir senettir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن أبي عمر العَدَني قال: قال سفيان -[يعني ابن عيينة] وهو إمام المكيين في زمانه-كان المقام في سُقْع البيت على عهد رسول الله ﷺ فحوله عمر إلى مكانه بعد النبي ﷺ وبعد قوله: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) قال: ذهب السيل به بعد تحويل عمر إياه من موضعه هذا، فرده عمر إليه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbn Ebî Ömer el-Adenî anlattı, dedi ki: Süfyân -[yani İbn Uyeyne] ki zamanında Mekkelilerin imamı idi- dedi ki: Makam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Beyt'in bitişiğinde bulunuyordu. Ömer, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” buyruğundan sonra onu [şimdiki] yerine taşıdı. Dedi ki: Ömer onu bu yerine taşıdıktan sonra sel onu sürükleyip götürdü, bunun üzerine Ömer onu tekrar oraya geri koydu.
وقال سفيان: لا أدري كم بينه وبين الكعبة قبل تحويله. قال سفيان: لا أدري أكان لاصقًا بها أم لا؟ .
Süfyân dedi ki: Taşınmadan önce onunla Kâbe arasında ne kadar [mesafe] vardı bilmiyorum. Süfyân dedi ki: Ona bitişik miydi değil miydi bilmiyorum? .
فهذه الآثار متعاضدة على ما ذكرناه، والله أعلم.
Bu rivayetler zikrettiğimiz hususta birbirini desteklemektedir. En doğrusunu Allah bilir.
وقد قال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا أبو عَمْرو، حدثنا محمد بن عبد الوهاب، حدثنا آدم، حدثنا شريك، عن إبراهيم بن مهاجر، عن مجاهد، قال: قال عمر: يا رسول الله لو صلينا خلف المقام؟ فأنزل الله: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) فكان المقام عند البيت فحوله رسول الله ﷺ إلى موضعه هذا. قال مجاهد: قد كان عمر يرى الرأي فينزل به القرآن .
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye demiştir ki: Bize Ebû Amr anlattı, bize Muhammed b. Abdilvehhâb anlattı, bize Âdem anlattı, bize Şerîk, İbrâhim b. Muhâcir'den, o Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Ömer: “Ey Allah'ın Resûlü, Makam'ın arkasında namaz kılsak olmaz mı?” dedi. Bunun üzerine Allah: (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” [ayetini] indirdi. Makam Beyt'in yanındaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bu [şimdiki] yerine taşıdı. Mücâhid dedi ki: Ömer bir görüş belirtir, Kur'an da onun doğrultusunda inerdi .
هذا مرسل عن مجاهد، وهو مخالف لما تقدم من رواية عبد الرزاق، عن معمر، عن حميد الأعرج، عن مجاهد أن أول من أخَّر المقام إلى موضعه الآن عمر بن الخطاب ﵁ وهذا أصح من طريق ابن مَرْدُويه، مع اعتضاد هذا بما تقدم، والله أعلم .
Bu, Mücâhid'den mürseldir ve Abdürrezzâk'ın Ma‘mer'den, onun Humeyd el-A‘rec'den, onun da Mücâhid'den rivayet ettiği, Makamı şimdiki yerine ilk geriye alan kimsenin Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh olduğuna dair daha önce geçen rivayete muhaliftir. Bu [önceki rivayet], İbn Merdûye'nin tarîkinden daha sahihtir; üstelik bu rivayet daha önce geçenlerle de desteklenmektedir. En doğrusunu Allah bilir .
{وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥) وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦)}
{وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥) وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦)} “İbrâhim ve İsmâil'e: 'Tavaf edenler, ibadete kapananlar (i'tikâfa girenler), rükû ve secde edenler için Evim'i tertemiz tutun' diye ahit verdik (emrettik). Hani İbrâhim: 'Rabbim! Burayı güvenli bir şehir kıl ve halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları ürünlerle rızıklandır' demişti. [Allah da] şöyle buyurdu: 'İnkâr edeni dahi az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!'”
قال الحسن البصري: قوله: (وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ) قال: أمرهما الله أن يطهراه من الأذى والنَّجَس ولا يصيبه من ذلك شيء.
Hasan-ı Basrî, O'nun: (وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ) “İbrâhim ve İsmâil'e emretmiştik” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah onlara [Beyt'i] eza ve pislikten temizlemelerini ve ona bunlardan hiçbir şeyin bulaşmamasını emretti.
وقال ابن جريج: قلت لعطاء: ما عهده؟ قال: أمره.
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya “O'nun ahdi nedir?” diye sordum; “Emridir” dedi.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ) أي: أمرناه. كذا قال. والظاهر أن هذا الحرف إنما عُدِّيَ بإلى، لأنه في معنى تقدمنا وأوحينا.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: (وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ) yani “Ona emrettik” demiştir. O böyle söylemiştir. Zahir olan odur ki bu fiilin [harf-i cer olan] ilâ (إلى) ile geçişli kılınması, emrettik / bildirdik ve vahyettik anlamında olmasındandır.
وقال سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قوله: (أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ) قال: من الأوثان.
Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan O'nun: (أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ) “Tavaf edenler ve itikâfa girenler için Evim'i temizleyin” buyruğu hakkında: “Putlardan [temizleyin]” dediğini rivayet etmiştir.
وقال مجاهد وسعيد بن جُبَير: (طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ) إن ذلك من الأوثان والرفث وقول الزور والرجس.
Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: (طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ) “Tavaf edenler için Evim'i temizleyin” buyruğu hakkında: Bunun putlardan, çirkin söz/davranışlardan, yalan sözden ve pislikten [temizlemek olduğunu] söylemişlerdir.
قال ابن أبي حاتم: ورُوي عن عُبَيد بن عمير، وأبي العالية، وسعيد بن جبير، ومجاهد، وعطاء وقتادة: (أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ) أي: بلا إله إلا الله، من الشرك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Ubeyd b. Umeyr, Ebü'l-Âliye, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Atâ ve Katâde'den: (أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ) “Evim'i temizleyin” yani şirkten 'Lâ ilâhe illallâh' ile [temizleyin şeklinde] rivayet edilmiştir.
وأما قوله تعالى: (لِلطَّائِفِينَ) فالطواف بالبيت معروف. وعن سعيد بن جبير أنه قال في قوله تعالى: (لِلطَّائِفِينَ) يعني: من أتاه من غُرْبة، (وَالْعَاكِفِينَ) المقيمين فيه. وهكذا روي عن قتادة، والربيع بن أنس: أنهما فسرا العاكفين بأهله المقيمين فيه، كما قال سعيد بن جبير.
Yüce Allah'ın: (لِلطَّائِفِينَ) “Tavaf edenler için” buyruğuna gelince; Beyt'i tavaf etmek bilinmektedir. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o, Yüce Allah'ın: (لِلطَّائِفِينَ) “Tavaf edenler için” buyruğu hakkında: “Yani gurbetten (dışarıdan) oraya gelenler”, (وَالْعَاكِفِينَ) “İtikâfa girenler / ibadete çekilenler için” [buyruğu hakkında ise]: “Orada mukim olanlar” demiştir. Katâde ve er-Rebî‘ b. Enes'ten de Saîd b. Cübeyr'in dediği gibi 'âkifîn'i orada mukim olan yerli halkı olarak tefsir ettikleri rivayet edilmiştir.
وقال يحيى [بن] القطَّان، عن عبد الملك -هو ابن أبي سليمان-عن عطاء في قوله: (وَالْعَاكِفِينَ) قال: من انتابه من الأمصار فأقام عنده وقال لنا -ونحن مجاورون-: أنتم من العاكفين.
Yahyâ [b.] el-Kattân, Abdülmelik'ten -o İbn Ebî Süleymân'dır-, o da Atâ'dan naklettiğine göre Atâ, O'nun: (وَالْعَاكِفِينَ) “İbadete çekilenler için” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Diğer beldelerden oraya gelip yanında ikamet eden kimsedir.” Bize de -biz orada mücâvir (komşu/ikamet halinde) iken-: “Siz âkifîndensiniz” demiştir.
وقال وكيع، عن أبي بكر الهذلي عن عطاء عن ابن عباس قال: إذا كان جالسًا فهو من العاكفين.
Vekî‘, Ebû Bekr el-Hüzelî'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: “[Kişi Mescid'de] oturduğu vakit o, âkifîndendir.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد بن سلمة، حدثنا ثابت قال: قلت لعبد الله بن عبيد بن عمير: ما أراني إلا مُكَلِّم الأمير أن أمنع الذين ينامون في
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Sâbit anlattı; dedi ki: Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'e şöyle dedim: "Emîr ile konuşup içinde uyuyanları men etmesini istemekten başka bir çare göremiyorum...
المسجد الحرام فإنهم يجنبون ويُحدثون. قال: لا تفعل، فإن ابن عمر سئل عنهم، فقال: هم العاكفون.
Mescid-i Harâm'da uyuyanları engellemesini istemekten başka çare göremiyorum; çünkü onlar cünüp oluyorlar ve abdest bozuyorlar.” Dedi ki: “Bunu yapma; zira İbn Ömer'e onlar hakkında sorulmuş, o da: ‘Onlar âkifîndir (ibadete çekilenlerdir)’ demiştir.”
[ورواه عبد بن حميد عن سليمان بن حرب عن حماد بن سلمة، به] .
[Bunu Abd b. Humeyd de Süleymân b. Harb'den, o da Hammâd b. Seleme'den bu senetle rivayet etmiştir] .
قلت: وقد ثبت في الصحيح أنّ ابن عمرَ كان ينام في مسجد الرسول ﷺ وهو عَزَب .
Derim ki: İbn Ömer'in bekârken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde uyuduğu Sahîh'te sabit olmuştur.
وأما قوله تعالى: (وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ) فقال وكيع، عن أبي بكر الهذلي، عن عطاء، عن ابن عباس (وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ) قال: إذا كان مصليًا فهو من الركع السجود. وكذا قال عطاء وقتادة.
Yüce Allah'ın: (وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ) “Rükû ve secde edenler için” buyruğuna gelince; Vekî‘, Ebû Bekr el-Hüzelî'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre (وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ) hakkında şöyle demiştir: “Namaz kılıyorsa o rükû ve secde edenlerdendir.” Atâ ve Katâde de böyle söylemiştir.
وقال ابن جَرير ﵀: فمعنى الآية: وأمَرْنا إبراهيم وإسماعيل بتطهير بيتي للطائفين. والتطهير الذي أمرهما به في البيت هو تطهيرُه من الأصنام وعبادة الأوثان فيه ومن الشرك. ثم أورد سؤالا فقال: فإن قيل: فهل كان قبل بناء إبراهيم عند البيت شيء من ذلك الذي أمر بتطهيره منه؟ وأجاب بوجهين: أحدهما: أنه أمرهما بتطهيره مما كان يعبد عنده زَمَان قوم نوح من الأصنام والأوثان ليكون ذلك سُنَّة لمن بعدهما إذ كان الله تعالى قد جعل إبراهيم إمامًا يقتدى به كما قال عبد الرحمن بن زيد: (أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ) قال: من الأصنام التي يعبدون، التي كان المشركون يعظمونها.
İbn Cerîr rahimehullâh dedi ki: Ayetin anlamı: “Tavaf edenler için Evim'i temizlemelerini İbrâhim ve İsmâil'e emrettik” demektir. Beyt hakkında onlara emrettiği temizlik ise, onun putlardan, orada putlara tapılmasından ve şirkten temizlenmesidir. Sonra bir soru getirip şöyle dedi: Şayet: “İbrâhim'in inşasından önce Beyt'in yanında kendisinden temizlenmesi emredilen bu şeylerden herhangi biri var mıydı?” denilirse; iki vecihle cevap verdi: Birincisi: Nûh kavmi zamanında orada tapınılmakta olan put ve heykellerden orayı temizlemelerini onlara emretmiştir ki bu, kendilerinden sonrakiler için bir sünnet (uygulama) olsun; zira Yüce Allah İbrâhim'i kendisine uyulan bir önder (imam) kılmıştır; nitekim Abdurrahman b. Zeyd: (أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ) [buyruğu hakkında]: “Taptıkları, müşriklerin tazim ettiği putlardan [temizleyin]” demiştir.
قلت: وهذا الجواب مُفَرَّع على أنه كان يُعْبَدُ عنده أصنام قبل إبراهيم ﵇، ويحتاج إثبات هذا إلى دليل عن المعصوم مُحَمَّد ﷺ.
Derim ki: Bu cevap, İbrâhim aleyhisselâm'dan önce orada putlara tapıldığı kabulüne dayanmaktadır; bunun ispatı ise masum olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir delile muhtaçtır.
الجواب الثاني: أنه أمرهما أن يخلصا [في] بنائه لله وحده لا شريك له، فيبنياه مطهرًا من الشرك والرَّيْب، كما قال جل ثناؤه: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ} [التوبة: ١٠٩] قال: فكذلك قوله: (وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ) أي: ابنيا بيتي على طهر من الشرك بي والريب، كما قال السدي: (أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ) ابنيا بيتي للطائفين.
İkinci cevap: Onu inşa ederken ihlâsı [sadece] tek ve ortaksız olan Allah için gözetmelerini, onu şirk ve şüpheden arınmış olarak bina etmelerini emretmiştir; nitekim O'nun övgüsü yüce olan şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ} “Binasını Allah'a karşı takva ve O'nun rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kuran kimse mi?” [Tevbe: 109]. Dedi ki: İşte: (وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ) buyruğu da böyledir; yani “Bana şirk koşmaktan ve şüpheden temiz/arınmış olarak Evim'i bina edin” demektir; nitekim es-Süddî: (أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ) hakkında: “Tavaf edenler için Evim'i bina edin” demiştir.
وملخص هذا الجواب: أن الله تعالى أمر إبراهيم وإسماعيل ﵉، أن يبنيا الكعبة على اسمه وحده لا شريك له للطائفين به والعاكفين عنده، والمصلين إليه من الركع السجود، كما قال تعالى: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} الآيات [الحج: ٢٦ - ٣٧].
Bu cevabın özeti şudur: Yüce Allah, İbrâhim ve İsmâil'e -ikisine de selâm olsun-, Kâbe'yi O'nu tavaf edenler, yanında ibadete çekilenler ve ona doğru namaz kılan rükû ve secde ehli için yalnızca O'nun tek ve ortaksız olan adı üzerine bina etmelerini emretmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp: ‘Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Evim'i tertemiz tut’ demiştik.” [Hac: 26-37] ayetleri.
[وقد اختلف الفقهاء: أيما أفضل، الصلاة عند البيت أو الطواف؟ فقال مالك: الطواف به لأهل الأمصار أفضل من الصلاة عنده، وقال الجمهور: الصلاة أفضل مطلقا، وتوجيه كل منهما يذكر في كتاب الأحكام].
[Fakihler; Beyt'in yanında namaz kılmak mı yoksa tavaf etmek mi daha faziletlidir, hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: "Diğer beldelerin ahalisi için Beyt'i tavaf etmek, onun yanında namaz kılmaktan daha faziletlidir" demiştir. Cumhûr ise: "Namaz mutlak olarak daha faziletlidir" demiştir. Her iki görüşün izahı Ahkâm Kitabı'nda zikredilmektedir.]
والمراد من ذلك الرد على المشركين الذين كانوا يشركون بالله عند بيته، المؤسس على عبادته وحده لا شريك له، ثم مع ذلك يصدون أهله المؤمنين عنه، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} [الحج: ٢٥].
Bundan maksat, tek ve ortaksız olarak yalnızca Allah'a ibadet edilmek üzere kurulmuş olan O'nun Beyt'inin yanında Allah'a ortak koşan, üstelik bununla beraber oranın ehli olan müminleri de oradan alıkoyan müşriklere bir reddiyedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} “Şüphesiz inkâr edenlere, Allah'ın yolundan ve yerli olsun dışarıdan gelen olsun insanlar için eşit kıldığımız Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlara ve orada zulümle haktan sapmak isteyene can yakıcı bir azaptan tattırırız.” [Hac: 25].
ثم ذكر أن البيت إنما أسس لمن يعبد الله وحده لا شريك له، إما بطواف أو صلاة، فذكر في سورة الحج أجزاءها الثلاثة: قيامها، وركوعها، وسجودها، ولم يذكر العاكفين لأنه تقدم {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} وفي هذه الآية الكريمة ذكر الطائفين والعاكفين، واجتزأ بذكر الركوع والسجود عن القيام؛ لأنه قد علم أنه لا يكون ركوع ولا سجود إلا بعد قيام. وفي ذلك -أيضًا-رَدّ على من لا يحجه من أهل الكتابين: اليهود والنصارى؛ لأنهم يعتقدون فضيلة إبراهيم الخليل وعظمته، ويعلمون أنه بنى هذا البيت للطواف في الحج والعمرة وغير ذلك وللاعتكاف والصلاة عنده وهم لا يفعلون شيئًا من ذلك، فكيف يكونون مقتدين بالخليل، وهم لا يفعلون ما شرع الله له؟ وقد حَجَّ البيتَ موسى بن عمران وغيره من الأنبياء ﵈، كما أخبر بذلك المعصوم الذي لا ينطق عن الهوى {إِنْ هُوَ إِلا وَحْيٌ يُوحَى} [النجم: ٤].
Sonra Beyt'in, gerek tavaf gerekse namaz ile, yalnızca tek ve ortaksız olan Allah'a ibadet eden kimseler için kurulduğunu zikretmiştir. Hac Suresi'nde onun üç cüzünü: kıyamını, rükûunu ve secdesini zikretmiş, itikâf edenleri (âkifîn) zikretmemiştir; çünkü daha önce {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} ifadesi geçmişti. Bu kerim ayette ise tavaf edenleri ve itikâf edenleri zikretmiş, rükû ve secdeyi zikretmekle yetinip kıyamı anmamıştır; çünkü rükû ve secdenin ancak kıyamdan sonra olacağı bilinmektedir. Bunda ayrıca iki kitap ehlinden -Yahudi ve Hristiyanlardan- Beyt'i haccetmeyen kimselere de bir reddiye vardır; zira onlar Halîl İbrâhim'in faziletine ve büyüklüğüne inanmakta, onun bu Beyt'i hac ve umrede tavaf edilmek ve diğer [ibadetler] ile yanında itikâf yapılmak ve namaz kılınmak üzere inşa ettiğini bilmektedirler; ne var ki onlar bunlardan hiçbirini yapmamaktadırlar. Allah'ın onun için meşru kıldığı şeyleri yapmadıkları halde Halîl'e uymuş nasıl olabilirler? Oysa Beyt'i Mûsâ b. İmrân ve diğer peygamberler -onlara selâm olsun- haccetmişlerdir; nitekim hevâsından konuşmayan masum [Peygamber] {إِنْ هُوَ إِلا وَحْيٌ يُوحَى} “O, bildirilen bir vahiyden başka bir şey değildir” [Necm: 4] böyle haber vermiştir.
وتقدير الكلام إذًا: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} [أي: تقدمنا لوحينا إلى إبراهيم وإسماعيل] {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} أي: طهراه من الشرك والريب وابنياه خالصًا لله، معقلا للطائفين والعاكفين والركع السجود. وتطهير المساجد مأخوذ من هذه الآية، ومن قوله تعالى: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} [النور: ٣٦] ومن السنة من أحاديث كثيرة، من الأمر بتطهيرها وتطييبها وغير ذلك، من صيانتها من الأذى والنجاسات وما أشبه ذلك. ولهذا قال ﵇: "إنما بنيت المساجد لما بنيت له" . وقد جَمَعْتُ في ذلك جزءًا على حدة ولله الحمد والمنة.
Bu durumda sözün takdiri şöyledir: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} [yani: İbrâhim ve İsmâil'e vahyimizle bildirdik] {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} “Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evim'i tertemiz tutun.” Yani: Onu şirk ve şüpheden temizleyin ve tavaf edenler, itikâfa girenler, rükû ve secde edenler için bir sığınak olarak sırf Allah için bina edin. Mescitlerin temizlenmesi bu ayetten, Yüce Allah'ın: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir; oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler” [Nûr: 36] buyruğundan ve sünnetteki pek çok hadisten alınmıştır; temizlenmeleri, güzel koku sürülmeleri ve diğer [hususlar], eza ve pisliklerden ve benzeri şeylerden korunmaları emredilmiştir. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm: “Mescitler ancak ne için yapıldıysa onun için bina edilmiştir” buyurmuştur. Bu hususta müstakil bir cüz derledim; hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
وقد اختلف الناس في أول من بنى الكعبة، فقيل: الملائكة قبل آدم، وروي هذا عن أبي جعفر الباقر محمد بن علي بن الحسين، ذكره القرطبي وحكى لفظه، وفيه غرابة، وقيل: آدم ﵇ رواه عبد الرزاق عن ابن جريج عن عطاء وسعيد بن المسيب وغيرهم: أن آدم بناه من خمسة أجبل: من حراء وطور سيناء وطور زيتا وجبل لبنان والجودي، وهذا غريب أيضًا. وروي نحوه عن ابن عباس وكعب الأحبار وقتادة وعن وهب بن منبه: أن أول من بناه شيث، ﵇، وغالب من يذكر هذا إنما يأخذه من كتب أهل الكتاب، وهي مما لا يصدق ولا يكذب ولا يعتمد عليها بمجردها، وأما إذا صح حديث في ذلك فعلى الرأس والعين.
Kâbe'yi ilk inşa eden kimse hakkında ihtilaf edilmiştir. Âdem'den önce meleklerin [inşa ettiği] söylenmiştir. Bu [görüş], Ebû Ca‘fer el-Bâkır Muhammed b. Alî b. el-Hüseyn'den rivayet edilmiştir; bunu Kurtubî zikretmiş ve lafzını aktarmıştır, ancak bu rivayette gariplik vardır. [İlk inşa edenin] Âdem aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cüreyc'den, o Atâ, Saîd b. el-Müseyyeb ve başkalarından rivayet etmiştir ki: Âdem onu beş dağdan; Hira, Tûr-i Sînâ, Tûr-i Zeytâ, Lübnan Dağı ve Cûdî'den [getirilen taşlarla] inşa etmiştir; bu da aynı şekilde gariptir. Benzer bir rivayet İbn Abbâs, Kâ‘b el-Ahbâr ve Katâde'den de aktarılmıştır. Vehb b. Münebbih'ten ise onu ilk inşa edenin Şît aleyhisselâm olduğu rivayet edilmiştir. Bunu zikredenlerin çoğu, bu bilgiyi ancak Ehl-i Kitap'ın kitaplarından almaktadır; bunlar ise ne doğrulanacak ne de yalanlanacak şeylerdir, sırf kendilerine dayanılarak hüküm verilemez. Şayet bu hususta sahih bir hadis bulunursa başımızın üstünde yeri vardır.
وقوله تعالى: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) قال الإمام أبو جعفر بن جرير: حدثنا ابن بشار قال: حدثنا عبد الرحمن بن مَهْدي، حدثنا سفيان، عن أبي الزبير، عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "إن إبراهيم حَرَّم بيت الله وأمَّنَه وإني حرمت المدينة ما بين لابتيها فلا يُصَادُ صيدها ولا يقطع عضاهها" .
Yüce Allah'ın: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) “Hani İbrâhim: ‘Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl; halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları çeşitli ürünlerle rızıklandır’ demişti” buyruğu hakkında İmam Ebû Ca‘fer b. Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, bize Süfyân, Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İbrâhim Allah'ın Evini haram (dokunulmaz) kıldı ve orayı güvenli yaptı; ben de Medine'nin iki kara taşlığı arasını haram kıldım, binâenaleyh avı avlanmaz ve dikeni kesilmez” .
وهكذا رواه النسائي، عن محمد بن بشار عن بُنْدَار به .
Nesâî de bunu Muhammed b. Beşşâr'dan -o da Bündâr'dır- bu senetle rivayet etmiştir .
وأخرجه مسلم، عن أبي بكر بن أبي شيبة، وعَمْرو الناقد، كلاهما عن أبي أحمد الزبيري، عن سفيان الثوري .
Müslim de bunu Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ve Amr en-Nâkıd'dan -ikisi de Ebû Ahmed ez-Zübeyrî'den, o da Süfyân es-Sevrî'den- tahric etmiştir .
وقال ابن جرير -أيضًا-: حدثنا أبو كُرَيْب وأبو السائب قالا حدثنا ابن إدريس، وحدثنا أبو كريب، حدثنا عبد الرحيم الرازي، قالا جميعًا: سمعنا أشعث عن نافع عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن إبراهيم كان عبد الله وخليله وإني عبدُ الله ورسوله وإن إبراهيم حَرَّم مكة وإني حرمت المدينة ما بين لابتيها، عضاهَها وصيدَها، لا يحمل فيها سلاح لقتال، ولا يقطع منها شجرة إلا لعلف بعير" .
İbn Cerîr yine şöyle dedi: Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı; ve bize Ebû Küreyb anlattı, bize Abdürrahîm er-Râzî anlattı; her ikisi de dediler ki: Eş‘as'tan işittik, o Nâfi‘den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz İbrâhim Allah'ın kulu ve dostu idi; ben de Allah'ın kulu ve elçisiyim. İbrâhim Mekke'yi haram kıldı, ben de Medine'nin iki kara taşlığı arasını, dikenini ve avını haram kıldım; orada savaş için silah taşınmaz ve bir devenin yemliği dışında oradan hiçbir ağaç kesilmez” .
وهذه الطريق غريبة، ليست في شيء من الكتب الستة، وأصل الحديث في صحيح مسلم من وجه آخر، عن أبي هريرة، ﵁، قال: كان الناس إذا رأوا أول الثمر، جاؤوا به إلى رسول الله ﷺ، فإذا أخذه رسول الله ﷺ قال: "اللهم بارك لنا في ثمرنا، وبارك لنا في مدينتنا، وبارك لنا في صاعنا، وبارك لنا في مُدِّنا، اللهم إن إبراهيمَ عبدُك وخليلك ونبيك، وإني عبدك ونبيك وإنه دعاك لمكة وإني أدعوك للمدينة بمثل ما دعاك لمكة ومثله معه" ثم يدعو أصْغَرَ وليد له، فيعطيه ذلك الثمر. وفي لفظ: "بركة مع بركة" ثم يعطيه أصغر من يحضره من الولدان. لفظ مسلم .
Bu tarîk gariptir, Kütüb-i Sitte'nin hiçbirinde bulunmamaktadır. Hadisin aslı Sahîh-i Müslim'de başka bir vecihten Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edilmiştir; dedi ki: İnsanlar ilk turfanda meyveyi gördüklerinde onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirirlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu alınca şöyle buyururdu: “Allahım! Meyvemizde bize bereket ver, Medinemizde bize bereket ver, sâ‘ımızda bize bereket ver, müddümüzde bize bereket ver. Allahım! Şüphesiz İbrâhim senin kulun, dostun ve peygamberindir; ben de senin kulun ve peygamberinim. O sana Mekke için dua etti, ben de sana Medine için onun Mekke'ye dua ettiği kadarı ve bir misli daha fazlasıyla dua ediyorum.” Sonra yanındaki çocukların en küçüğünü çağırır, o meyveyi ona verirdi. Bir lafızda: “Bereket üstüne bereket” [şeklindedir]; sonra onu yanında bulunan çocukların en küçüğüne verirdi. Müslim'in lafzı böyledir .
ثم قال ابن جرير: حدثنا أبو كُريب، حدثنا قتيبة بن سعيد، حدثنا بكر بن مضر، عن ابن الهاد، عن أبي بكر بن محمد، عن عبد الله بن عمرو بن عثمان، عن رافع بن خَديج، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن إبراهيم حرم مكة، وإني أحرم ما بين لابتيها".
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Bekr b. Mudar, İbnü'l-Hâd'dan, o Ebû Bekr b. Muhammed'den, o Abdullah b. Amr b. Osmân'dan, o da Râfi‘ b. Hadîc'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz İbrâhim Mekke'yi haram kıldı, ben de [Medine'nin] iki kara taşlığı arasını haram kılıyorum.”
انفرد بإخراجه مسلم، فرواه عن قتيبة، عن بكر بن مضر، به. ولفظه كلفظه سواء. وفي
Bu hadisi tahrîc etmekte Müslim tek kalmış olup onu Kuteybe'den, o da Bekr b. Mudar'dan bu isnadla rivayet etmiştir. [Müslim'in] lafzı da birebir onun lafzı gibidir. Ve
الصحيحين عن أنس بن مالك، قال: قال رسول الله ﷺ لأبي طلحة: "التمس لي غلامًا من غلمانكم يخدمني" فخرج بي أبو طلحة يردفني وراءه، فكنت أخدم رسول الله ﷺ كلما نزل. وقال في الحديث: ثم أقْبَلَ حتى إذا بدا له أُحد قال: "هذا جبل يُحبُّنا ونحبه". فلما أشرف على المدينة قال: "اللهم إني أحرم ما بين جبليها، مثلما حرم به إبراهيم مكة، اللهم بارك لهم في مُدِّهم وصاعهم". وفي لفظ لهما: "اللهم بارك لهم في مكيالهم، وبارك لهم في صاعهم، وبارك لهم في مدهم". زاد البخاري: يعني: أهل المدينة .
Sahîhayn'da Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Talha'ya: “Bana hizmet edecek kölelerinizden bir çocuk bul” dedi. Bunun üzerine Ebû Talha beni arkasına bindirerek yola çıktı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her konakladığında ona hizmet ederdim. Hadiste şöyle dedi: Sonra yöneldi, nihayet Uhud görününce: “Bu bizi seven, bizim de kendisini sevdiğimiz bir dağdır” buyurdu. Medine'ye yaklaşınca şöyle dedi: “Allahım! İbrâhim'in Mekke'yi haram kıldığı gibi ben de [Medine'nin] iki dağı arasını haram kılıyorum. Allahım! Onların müddlerine ve sâ‘larına bereket ver.” İkisinin bir lafzında: “Allahım! Onların ölçeklerine bereket ver, sâ‘larına bereket ver, müddlerine bereket ver” [şeklindedir]. Buhârî: “Yani Medine halkının” ziyadesinde bulundu .
ولهما أيضا عن أنس: أن رسول الله ﷺ قال: "اللهم اجعل بالمدينة ضِعْفَي ما جعلته بمكة من البركة" وعن عبد الله بن زيد بن عاصم، ﵁، عن النبي ﷺ: " إن إبراهيم حرم مكة ودعا لها، وحَرَّمتُ المدينة كما حرم إبراهيم مكة، ودعوت لها في مدها وصاعها مثل ما دعا إبراهيم لمكة"
Yine her ikisinde Enes'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allahım! Mekke'ye verdiğin bereketin iki katını Medine'ye ver” . Abdullah b. Zeyd b. Âsım'dan radıyallâhu anh, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Şüphesiz İbrâhim Mekke'yi haram kıldı ve orası için dua etti. İbrâhim Mekke'yi haram kıldığı gibi ben de Medine'yi haram kıldım ; İbrâhim Mekke için dua ettiği gibi ben de Medine'nin müddü ve sâ‘ı için dua ettim ” .
رواه البخاري وهذا لفظه ، ومسلم ولفظه: أن رسول الله ﷺ قال: "إن إبراهيم حرم مكة ودعا لأهلها. وإني حرَّمتُ المدينة كما حرم إبراهيم مكة، وإني دعوت لها في صاعها ومدها بمثل ما دعا إبراهيم لأهل مكة" .
Bunu Buhârî rivayet etmiştir ve onun lafzı böyledir . Müslim'in lafzı ise şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz İbrâhim Mekke'yi haram kıldı ve halkı için dua etti. İbrâhim Mekke'yi haram kıldığı gibi ben de Medine'yi haram kıldım; İbrâhim'in Mekke halkı için dua ettiği gibi ben de onun sâ‘ında ve müddünde [bereket için] dua ettim” buyurmuştur .
وعن أبي سعيد، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "اللهم إنَّ إبراهيم حَرَّم مكة فجعلها حرامًا، وإني حرمت المدينة حرامًا ما بين مأزميها، لا يهراق فيها دم، ولا يحمل فيها سلاح لقتال، ولا يخبط فيها شجرة إلا لعلف. اللهم بارك لنا في مدينتنا، اللهم بارك لنا في صاعنا، اللهم بارك لنا في مُدِّنا، اللهم اجعل مع البركة بركتين". الحديث رواه مسلم .
Ebû Saîd'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allahım! Şüphesiz İbrâhim Mekke'yi haram kılıp orayı haram (dokunulmaz) yaptı. Ben de Medine'nin iki boğazı arasını haram kıldım: Orada kan dökülmez, savaş için silah taşınmaz ve hayvan yemi dışında ağacı silkelenip dökülmez. Allahım! Medinemizde bize bereket ver, Allahım sâ‘ımızda bize bereket ver, Allahım müddümüzde bize bereket ver, Allahım bereketle beraber iki kat bereket ver.” Hadisi Müslim rivayet etmiştir .
والأحاديث في تحريم المدينة كثيرة، وإنما أوردنا منها ما هو متعلق بتحريم إبراهيم، ﵇، لمكة، لما في ذلك في مطابقة الآية الكريمة.
Medine'nin haram kılınması hakkındaki hadisler pek çoktur; kerim ayet ile olan mutabakatından dolayı bunlardan yalnızca İbrâhim aleyhisselâm'ın Mekke'yi haram kılmasıyla ilgili olanlarını getirdik.
[وتَمسَّك بها من ذهب إلى أن تحريم مكة إنما كان على لسان إبراهيم الخليل، وقيل: إنها محرمة منذ خلقت مع الأرض وهذا أظهر وأقوى] .
[Mekke'nin haram kılınmasının ancak Halîl İbrâhim'in diliyle olduğunu savunanlar bu [rivayetlere] tutunmuşlardır. Yeryüzüyle beraber yaratıldığından beri haram olduğu da söylenmiştir ki bu daha açık ve daha kuvvetlidir] .
وقد وردت أحاديث أخَرُ تدل على أن الله تعالى حرم مكة قبل خلق السموات والأرض، كما
Nitekim Yüce Allah'ın Mekke'yi gökleri ve yeri yaratmadan önce haram kıldığına delalet eden başka hadisler de rivayet edilmiştir; şöyle ki:
جاء في الصحيحين، عن عبد الله بن عباس، ﵄، قال: قال رسول الله ﷺ يوم فتح مكة: "إن هذا البلد حَرَّمه الله يوم خلق السموات والأرض، فهو حرام بحرمة الله إلى يوم القيامة. وإنه لم يحِل القتال فيه لأحد قبلي، ولم يحل لي إلا ساعة من نهار، فهو حرام بحرمة الله إلى يوم القيامة. لا يُعْضَد شوكه ولا ينفر صيده، ولا تُلْتَقَط لُقَطَتُه إلا من عرَّفها، ولا يختلى خَلاهَا" فقال العباس: يا رسول الله، إلا الإذْخَر فإنه لقَينهم ولبيوتهم. فقال: "إلا الإذخر" وهذا لفظ مسلم .
Sahîhayn'da Abdullah b. Abbâs'tan -Allah ikisinden de razı olsun- geldiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethedildiği gün şöyle buyurdu: “Şüphesiz bu beldeyi, Allah gökleri ve yeri yarattığı gün haram kılmıştır; dolayısıyla o, Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır. Orada savaşmak benden önce hiç kimseye helal kılınmamıştır, bana da gündüzün sadece bir vaktinde helal kılınmıştır; binaenaleyh o, Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır. Dikeni koparılmaz, avı ürkütülmez, yitiğini ise ancak onu ilan edecek olan kimseden başkası alamaz, otu biçilmez.” Bunun üzerine Abbâs: “Ey Allah'ın Resûlü! Ihzır (izhir) otu müstesna olsun; çünkü o demircileri ve evleri içindir” dedi. Resûlullah: “Ihzır otu müstesna” buyurdu. Bu, Müslim'in lafzıdır .
ولهما عن أبي هريرة نحو من ذلك .
İkisinde Ebû Hüreyre'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir .
ثم قال البخاري بعد ذلك: قال أبان بن صالح، عن الحسن بن مسلم، عن صفية بنت شيبة: سمعت النبي ﷺ، مثله .
Sonra Buhârî bundan sonra dedi ki: Ebân b. Sâlih, el-Hasan b. Müslim'den, o Safiyye bnt. Şeybe'den: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini işittim” dediğini rivayet etmiştir .
وهذا الذي علقه البخاري رواه الإمام أبو عبد الله بن ماجة، عن محمد بن عبد الله بن نُمَير، عن يونس بن بُكَيْر، عن محمد بن إسحاق، عن أبان بن صالح، عن الحسن بن مسلم بن يَنَّاق، عن صفية بنت شيبة، قالت: سمعت النبي ﷺ يخطب عام الفتح، فقال: "يا أيها الناس، إن الله حرم مكة يوم خلق السموات والأرض، فهي حَرَام إلى يوم القيامة، لا يُعْضَد شجرها ولا يُنَفَّر صيدُها، ولا يأخذ لُقَطَتَها إلا مُنْشِد" فقال العباس: إلا الإذخر؛ فإنه للبيوت والقبور. فقال رسول الله ﷺ: "إلا الإذْخَر" .
Buhârî'nin muallak olarak zikrettiği bu rivayeti İmam Ebû Abdillâh b. Mâce, Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr'den, o Yûnus b. Bükeyr'den, o Muhammed b. İshâk'tan, o Ebân b. Sâlih'ten, o el-Hasan b. Müslim b. Yennâk'tan, o Safiyye bnt. Şeybe'den rivayet etmiştir; Safiyye demiştir ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i fetih yılında hutbe verirken işittim; şöyle buyuruyordu: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yarattığı gün Mekke'yi haram kılmıştır; binaenaleyh o, kıyamet gününe kadar haramdır. Ağacı kesilmez, avı ürkütülmez, ilan edecek kimseden başkası yitiğini alamaz.” Abbâs: “Ihzır otu müstesna; zira o evler ve kabirler içindir” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ihzır otu müstesna” buyurdu .
وعن أبي شُرَيح العدوي أنَّه قال لعَمْرو بن سعيد -وهو يبعث البعوث إلى مكة -: ائذن لي -أيها الأمير -أن أحدثَك قولا قام به رسولُ الله ﷺ الغَد من يوم الفتح، سَمِعَته أذناي ووعاه قلبي، وأبصرته عيناي حين تَكَلَّم به، إنه حمد الله وأثنى عليه، ثم قال: "إن مكة حرمها الله ولم يحرمها الناس، فلا يحل لامرئ يؤمن بالله واليوم الآخر أن يسفك بها دمًا، ولا يعضد بها شجرة، فإن أحد تَرَخَّصَ بقتال رسول الله ﷺ فقولوا: إن الله أذن لرسوله ﷺ ولم يأذن لكم. وإنما أذن لي فيها ساعة من نهار، وقد عادت حرمتها اليوم كحرمتها بالأمس، فليبلغ الشاهد الغائب". فقيل لأبي شُرَيح: ما قال لك عمرو؟ قال: أنا أعلم بذلك منك يا أبا شريح، إن الحرم لا يعيذ عاصيًا، ولا فارًّا بدم، ولا فارًّا بخَرَبَة.
Ebû Şüreyh el-Adevî'den rivayet edildiğine göre o, Mekke'ye ordular gönderen Amr b. Saîd'e şöyle demiştir: “Bana izin ver -ey Emîr- sana, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fetih gününün ertesinde kalkıp söylediği, konuşurken kulaklarımın işittiği, kalbimin kavradığı ve gözlerimin gördüğü bir sözü anlatayım: O, Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle buyurdu: ‘Şüphesiz Mekke'yi insanlar değil, Allah haram kılmıştır. Dolayısıyla Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kimseye orada kan dökmek veya bir ağacı kesmek helal olmaz. Şayet biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaşmasını gerekçe gösterip ruhsat çıkaracak olursa deyin ki: Şüphesiz Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem izin verdi, size ise izin vermedi. Bana da orada gündüzün sadece bir saatinde (kısa bir vaktinde) izin verilmiştir; bugün ise onun hürmeti, dünkü hürmeti gibi geri dönmüştür. Hazır bulunan bunu burada bulunmayana tebliğ etsin (ulaştırsın).’” Ebû Şüreyh'e: “Amr sana ne dedi?” diye soruldu. Dedi ki: [Amr]: “Ben bunu senden daha iyi bilirim ey Ebû Şüreyh! Harem; ne bir âsiye, ne kan döküp kaçana, ne de fesat çıkarıp/hırsızlık edip kaçana sığınak olur” dedi.
رواه البخاري ومسلم، وهذا لفظه .
Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir; bu [aktarılan] lafız da Müslim'in lafzıdır .
فإذا علم هذا فلا منافاة بين هذه الأحاديث الدالة على أن الله حَرَّم مكة يوم خلق السموات
Bu bilindiği takdirde, Allah'ın gökleri yarattığı gün Mekke'yi haram kıldığına delalet eden bu hadisler...
والأرض، وبين الأحاديث الدالة على أن إبراهيم، ﵇، حَرَّمها؛ لأن إبراهيم بَلَّغ عن الله حُكْمه فيها وتحريمه إياها، وأنها لم تزل بلدًا حرامًا عند الله قبل بناء إبراهيم، ﵇، لها، كما أنه قد كان رسول الله ﷺ مكتوبًا عند الله خاتم النبيين، وإن آدم لمنجَدل في طينته، ومع هذا قال إبراهيم، ﵇: {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ} وقد أجاب الله دعاءه بما سبق في علمه وقَدَره. ولهذا جاء في الحديث أنهم قالوا: يا رسول الله، أخبرنا عن بَدْءِ أمرك. فقال: "دعوة أبي إبراهيم، وبشرى عيسى ابن مريم، ورأت أمي كأنه خرج منها نور أضاءت له قصور الشام".
...ve yeri [yarattığı gün haram kıldığına delalet eden hadisler] ile İbrâhim aleyhisselâm'ın orayı haram kıldığına delalet eden hadisler arasında bir çelişki yoktur. Zira İbrâhim, Allah'ın oraya dair hükmünü ve orayı haram kılışını [insanlara] tebliğ etmiştir. Nitekim orası, İbrâhim aleyhisselâm orayı inşa etmeden önce de Allah katında haram bir belde idi. Tıpkı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Âdem henüz balçığı içindeyken Allah katında peygamberlerin sonuncusu olarak yazılmış olması gibi. Bununla birlikte İbrâhim aleyhisselâm: {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder” demiş ve Allah Teâlâ onun duasına, ilminde ve takdirinde önceden geçmiş olan hükmüyle icabet etmiştir. Bundan dolayı hadiste rivayet edildiğine göre sahâbîler: “Ey Allah'ın Resûlü! Bize durumunun başlangıcından haber ver” demişler; o da şöyle buyurmuştur: “Ben, babam İbrâhim'in duası, Meryem oğlu Îsâ'nın müjdesiyim. Annem de [bana hamileyken] kendisinden Şam saraylarını aydınlatan bir nurun çıktığını görmüştür” .