أي: أخْبِرْنا عن بدء ظهور أمرك. كما سيأتي قريبًا، إن شاء الله.
Yani: “Senin durumunun ortaya çıkışının başlangıcından bize haber ver.” Nitekim inşâallah yakında gelecektir.
وأما مسألة تفضيل مَكَّة على المدينة، كما هو قول الجمهور، أو المدينة على مكة، كما هو مذهب مالك وأتباعه، فتذكر في موضع آخر بأدلتها، إن شاء الله، وبه الثقة.
Cumhurun görüşü olan Mekke'nin Medine'ye üstünlüğü meselesi yahut Mâlik ve ona tâbi olanların mezhebi olan Medine'nin Mekke'ye üstünlüğü meselesine gelince, bu husus inşâallah delilleriyle birlikte başka bir yerde zikredilecektir; güvenilecek olan sadece O'dur.
وقوله: تعالى إخبارًا عن الخليل أنه قال: (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا) أي: من الخوف، لا يَرْعَبُ أهله، وقد فعل الله ذلك شرعًا وقدرًا. كقوله تعالى {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} [آل عمران: ٩٧] وقوله {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} [العنكبوت: ٦٧] إلى غير ذلك من الآيات. وقد تقدمت الأحاديث في تحريم القتال فيها. وفي صحيح مسلم عن جابر: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "لا يحل لأحد أن يحمل بمكة السلاح" . وقال في هذه السورة: (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا) أي: اجعل هذه البقعة بلدًا آمنًا، وناسب هذا؛ لأنه قبل بناء الكعبة. وقال تعالى في سورة إبراهيم: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا) [إبراهيم: ٣٥] وناسب هذا هناك لأنه، والله أعلم، كأنه وقع دعاء ثانًيا بعد بناء البيت واستقرار أهله به، وبعد مولد إسحاق الذي هو أصغر سنًّا من إسماعيل بثلاث عشرة سنة؛ ولهذا قال في آخر الدعاء: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ} [إبراهيم: ٣٩]
Allah Teâlâ'nın, Halîl'den (İbrâhim'den) haber vererek naklettiği: {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا} “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl” sözü; yani korkudan emin, halkı dehşete düşürülmeyen [bir belde kıl] demektir. Allah Teâlâ bunu hem şer‘an hem de kaderen gerçekleştirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır : {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} “Oraya giren güvende olur” [Âl-i İmrân: 97], {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanırken), biz orayı güvenli bir harem kıldık?” [Ankebût: 67] ve benzeri ayetler böyledir. Orada savaşmanın haram kılındığına dair hadisler de daha önce geçmişti. Sahîh-i Müslim'de Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: “Hiç kimseye Mekke'de silah taşımak helal olmaz” derken işittim . Bu surede: {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا} “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl” yani bu mekânı güvenli bir belde kıl, buyurmuştur. Bu ifade buraya uygundur; çünkü Kâbe inşa edilmeden öncedir. İbrâhim Suresi'nde ise şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا} “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl' demişti” [İbrâhim: 35]. Orada bu ifadenin kullanılması uygundur; çünkü -Allah en doğrusunu bilir ya- sanki bu dua, Beyt'in inşasından ve ahalisinin oraya yerleşmesinden sonra ve İsmâil'den on üç yaş küçük olan İshâk'ın doğumundan sonra vaki olan ikinci bir duadır . Nitekim duanın sonunda şöyle demiştir: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ} “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı lütfeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir” [İbrâhim: 39].
وقوله تعالى: (وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) قال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب: (قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قليلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إلى عَذَابِ النَّارِ وَبِئسَ الْمَصِير) قال هو قول الله تعالى. وهذا قول مجاهد وعكرمة وهو الذي صوبه ابن جرير، رحمه الله تعالى: قال: وقرأ آخرون: (قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) فجعلوا ذلك من تمام دعاء إبراهيم، كما رواه أبو جعفر، عن الربيع، عن أبي العالية قال: كان ابن عباس يقول: ذلك قول إبراهيم، يسأل ربه أن من كفر فأمتعه قليلا.
Allah Teâlâ'nın: {وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “...halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları ürünlerle rızıklandır.' [Allah] buyurdu ki: 'İnkâr edeni de az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!'” buyruğu hakkında; Ebû Ca‘fer er-Râzî, Rebî‘ b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka‘b'dan naklettiğine göre: {قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قليلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إلى عَذَابِ النَّارِ وَبِئسَ الْمَصِير} “[Allah] buyurdu ki: 'İnkâr edeni de az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!'” kısmı için o: “Bu, Allah Teâlâ'nın sözüdür” demiştir. Mücâhid ve İkrime'nin görüşü de budur. İbn Cerîr rahimehullâhu teâlâ da bunu isabetli bulmuştur. [İbn Cerîr] dedi ki: Başkaları ise: {قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} şeklinde okumuşlar ve bunu İbrâhim'in duasının tamamlayıcısı (devamı) kılmışlardır. Nitekim Ebû Ca‘fer'in Rebî‘den, onun da Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs: “Bu, İbrâhim'in sözüdür; Rabbinden, inkâr edeni de [dünyada] az bir süre rızıklandırıp faydalandırmasını dilemektedir” derdi.
وقال أبو جعفر، عن ليث بن أبي سليم، عن مجاهد: (وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا) يقول: ومن كفر فأرزقه أيضًا (ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ)
Ebû Ca‘fer, Leys b. Ebî Süleym'den, o Mücâhid'den nakletmiştir: {وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا} “İnkâr edeni de az bir süre faydalandırır” yani: İnkâr edeni de rızıklandırırım, {ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!” buyurmaktadır.
وقال محمد بن إسحاق: لما عزل إبراهيم، ﵇، الدعوة عمَّن أبى الله أن يجعل له الولاية -انقطاعًا إلى الله ومحبته، وفراقًا لمن خالف أمره، وإن كانوا من ذريته، حين عرف أنه كائن منهم أنه ظالم ألا يناله عهدُه، بخبر الله له بذلك -قال الله: ومن كفر فإني أرزق البر والفاجر وأمتعه قليلا.
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm, Allah'ın kendisiyle olan bildirmesiyle, zürriyetinden bir kısmının zalim olacağını ve ahdinin onlara erişmeyeceğini öğrenince; Allah'a yönelerek, O'na olan sevgisinden ve kendi zürriyetinden olsalar bile O'nun emrine muhalefet edenlerden ayrılmak maksadıyla, Allah'ın yönetimi (önderliği) vermekten imtina ettiği kimseleri duadan hariç tuttu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: “İnkâr edeni de [rızıklandırırım]; şüphesiz Ben iyiye de kötüye de rızık veririm ve onu az bir süre faydalandırırım” buyurdu.
وقال حاتم بن إسماعيل عن حُمَيد الخرَّاط، عن عَمَّار الدُّهْني، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله تعالى: (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) قال ابن عباس: كان إبراهيم يحجُرها على المؤمنين دون الناس، فأنزل الله ومن كفر أيضًا أرزقهم كما أرزق المؤمنين أأخلق خلقًا لا أرزقهم؟! أمتعهم قليلا ثم أضطرهم إلى عذاب النار وبئس المصير. ثم قرأ ابن عباس: {كُلا نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا} [الإسراء: ٢٠]. رواه ابن مَرْدُويه. ورُوي عن عكرمة ومجاهد نحو ذلك أيضًا. وهذا كقوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ}، [يونس: ٦٩، ٧٠] وقوله تعالى: {وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ} [لقمان: ٢٣، ٢٤]، وقوله: {وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ * وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَسُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ * وَزُخْرُفًا وَإِنْ كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ} [الزخرف: ٣٣، ٣٥]
Hâtim b. İsmâîl, Humeyd el-Harrât'tan, o Ammâr ed-Duhnî'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl ve halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları türlü ürünlerle rızıklandır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Abbâs dedi ki: İbrâhim bu duayı diğer insanları hariç tutup sadece müminlere has kılmıştı. Bunun üzerine Allah Teâlâ [mealen]: “İnkâr edeni de müminleri rızıklandırdığım gibi rızıklandırırım; bir mahluk yaratıp da onu rızıklandırmaz mıyım hiç?! Onları az bir süre faydalandırır, sonra da ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!” ayetini indirdi. Sonra İbn Abbâs: {كُلا نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا} “Onların her birine; onlara da bunlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız. Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir” [İsrâ: 20] ayetini okudu. Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir. İkrime ve Mücâhid'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu ayetleri gibidir: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler. Dünyada az bir faydalanma, sonra dönüşleri bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattırırız” [Yûnus: 69, 70], {وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ} “Kim inkâr ederse, onun inkârı seni üzmesin. Onların dönüşü bizedir; böylece yaptıklarını kendilerine haber veririz. Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Onları az bir süre faydalandırır, sonra da ağır bir azaba sürükleriz” [Lokmân: 23, 24] ve: {وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ * وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَسُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ * وَزُخْرُفًا وَإِنْ كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ} “Eğer insanlar (küfürde birleşen) tek bir ümmet haline gelmeyecek olsaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerinin tavanlarını ve üzerlerine çıkacakları merdivenleri gümüşten yapardık. Evlerinin kapılarını ve üzerlerine yaslanacakları koltukları da [gümüşten yapardık]. Ve nice süsler [verirdik]. Bütün bunlar sadece dünya hayatının geçimliğidir. Ahiret ise Rabbinin katında takvâ sahiplerinindir” [Zuhruf: 33-35].
وقوله (ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) أي: ثم ألجئه بعد متاعه في الدنيا وبسطنا عليه من ظلها إلى عذاب النار وبئس المصير. ومعناه: أن الله تعالى يُنْظرُهم ويُمْهلهُم ثم يأخذهم أخذ عزيز مقتدر، كقوله تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} [الحج: ٤٨]، وفي الصحيحين: "لا أحد أصبر على أذى سمعه من الله؛ إنهم يجعلون له ولدا، وهو يرزقهم ويعافيهم" وفي الصحيح أيضًا: "إن الله ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته". ثم قرأ قوله تعالى: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ}. [هود: ١٠٢] .
Ve O'nun: {ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!” sözü; yani dünyada faydalandıktan ve dünyanın gölgesini üzerlerine serptikten sonra onu ateş azabına mecbur ederim; ne kötü bir varış yeridir orası, demektir. Bunun manası şudur: Allah Teâlâ onlara mühlet ve süre tanır, sonra da onları mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} “Halkı zalim olan nice kente mühlet verdim, sonra da onu yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır” [Hac: 48]. Sahîhayn'da [şöyle rivayet edilmiştir]: “İşittiği eziyete Allah'tan daha sabırlı hiç kimse yoktur; zira O'na çocuk isnat ederler, O ise onları rızıklandırır ve onlara afiyet verir” . Yine Sahîh'te [şöyle rivayet edilmiştir]: “Şüphesiz Allah zalime mühlet verir , fakat onu bir yakaladı mı artık bırakmaz.” Sonra Resûlullah şu ayeti okudu: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} “Halkı zalim olan kentleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalayışı pek acı, pek çetindir” [Hûd: 102] .
{وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨)}
{وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨)} “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: 'Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.' (127) 'Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl; soyumuzdan da Sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]; bize ibadet usullerimizi (menâsikimizi) göster ve tevbemizi kabul et. Şüphesiz Sen, tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin.' (128)”
وأما قوله تعالى: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ)
Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: ‘Rabbimiz! Bizden [bunu] kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin. Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş kimseler kıl, neslimizden de Sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar], bize ibadet yerlerimizi/usullerimizi göster ve tevbemizi kabul et; şüphesiz Sen, tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhamet edensin.’”
فالقواعد: جمع قاعدة، وهي السارية والأساس، يقول تعالى: واذكر -يا محمد -لقومك بناء إبراهيم وإسماعيل، ﵉، البيت، ورفْعَهما القواعدَ منه، وهما يقولان: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) فهما في عمل صالح، وهما يسألان الله تعالى أن يتقبل منهما، كما روى ابن أبي حاتم من حديث محمد بن يزيد بن خنيس المكي، عن وهيب بن الورد: أنه قرأ: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا) ثم يبكي ويقول: يا خليل الرحمن، ترفع قوائم بيت الرحمن وأنت مُشْفق أن لا يتقبل منك. وهذا كما حكى الله تعالى عن حال المؤمنين المخلصين في قوله تعالى: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا} أي: يعطون ما أعطوا من الصدقات والنفقات والقربات {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} [المؤمنون: ٦٠] أي: خائفة ألا يتقبل منهم. كما جاء به الحديث الصحيح، عن عائشة، عن رسول الله ﷺ كما سيأتي في موضعه.
Kavâid (الْقَوَاعِد), kâide (قَاعِدَة) kelimesinin çoğuludur; o da direk ve temel demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Hatırla -ey Muhammed- kavmine İbrâhim ve İsmâil'in aleyhimesselâm Beyt'i inşa etmelerini, oradan temelleri yükseltmelerini ve şöyle dediklerini: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.” Onlar salih bir amel içindeydiler ve Allah Teâlâ'dan bunu kendilerinden kabul etmesini istiyorlardı. Nitekim İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Yezîd b. Hunneys el-Mekkî'nin hadisinden, o Vüheyb b. el-Verd'den rivayet etmiştir ki: O, {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: 'Rabbimiz! Bizden kabul buyur'” ayetini okumuş, sonra ağlayarak şöyle demiştir: “Ey Rahmân'ın dostu (Halîlürrahmân)! Sen Rahmân'ın evinin temellerini yükseltiyorsun da senden kabul edilmemesinden endişe ediyorsun!” Bu durum, Allah Teâlâ'nın ihlaslı müminlerin hali hakkında haber verdiği şu ayeti gibidir: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا} yani verdikleri sadakaları, nafakaları ve hayırları verirler, {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “kalpleri ise ürperti içindedir” [Mü'minûn: 60] yani kendilerinden kabul edilmemesinden korkarlar. Nitekim Âişe'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kanalıyla gelen sahih hadiste belirtildiği gibidir ve kendi yerinde gelecektir.
وقال بعض المفسرين: الذي كان يرفع القواعد هو إبراهيم، والداعي إسماعيل. والصحيح أنهما كانا يرفعان ويقولان، كما سيأتي بيانه.
Bazı müfessirler: “Temelleri yükselten İbrâhim, dua eden ise İsmâil idi” demişlerdir. Doğru olan ise, beyanı geleceği üzere, her ikisinin de temelleri yükselttiği ve dua ettiğidir.
وقد روى البخاري هاهنا حديثًا سنورده ثم نُتْبِعه بآثار متعلقة بذلك. قال البخاري، ﵀:
Buhârî burada bir hadis rivayet etmiştir; biz onu zikredecek, ardından da bununla ilgili rivayetleri aktaracağız. Buhârî rahimehullâh dedi ki:
حدثنا عبد الله بن محمد، حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن أيوب السخيتاني وكثير بن كثير بن المطلب بن أبي وَدَاعة -يزيد أحدُهما على الآخر -عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس، ﵄، قال: أول ما اتخذ النساء المنْطَق من قبَل أم إسماعيل، عليهما السلام اتخذت منطقًا ليعفي أثرها على سارة. ثم جاء بها إبراهيم وبابنها إسماعيل، ﵉، وهي ترضعه، حتى وضعهما عند البيت عند دوحة فوق زَمْزم في أعلى المسجد، وليس بمكة يومئذ أحد، وليس بها ماء فوضعهما هنالك، ووضع عندهما جرابًا فيه تمر وسِقَاء فيه ماء، ثم قَفَّى إبراهيم، ﵇، منطلقًا. فتبعته أم إسماعيل فقالت: يا إبراهيم، أين تذهب وتتركنا بهذا الوادي الذي ليس فيه إنس ولا شيء؟ فقالت له ذلك مرارًا، وجعل لا يلتفت إليها. فقالت آلله أمرك بهذا؟ قال: نعم. قالت: إذًا لا يضيعنا. ثم رجعت. فانطلق إبراهيم، ﵇، حتى إذا كان عند الثنية حيث لا يرونه، استقبل بوجهه البيت، ثم دعا بهؤلاء الدعوات، ورفع يديه، قال: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ} [إبراهيم: ٣٧]، وجعلت أم إسماعيل ترضع إسماعيل، ﵉، وتشرب من ذلك الماء، حتى إذا نفد ماء السقاء عطشت وعطش ابنها، وجعلت تنظر إليه يتلوى -
Bize Abdullah b. Muhammed anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma‘mer, Eyyûb es-Sahtiyânî’den ve -biri diğerinden fazla aktarmak üzere- Kesîr b. Kesîr b. el-Muttalib b. Ebî Vedâa’dan, [onlar] Saîd b. Cübeyr’den, [o da] İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kadınların kuşak (mıntaka) takınması ilk defa İsmâil’in annesi (aleyhimesseleme) tarafından olmuştur; o, Sâre’ye karşı izini kaybettirsin diye bir kuşak edinmişti. Sonra İbrâhim, onu ve henüz emzirmekte olduğu oğlu İsmâil’i (aleyhimesselâm) alıp getirdi; nihayet onları Beyt’in yanına, Mescid’in yukarısında Zemzem’in üst tarafındaki büyük bir ağacın altına bıraktı. O gün Mekke’de hiç kimse yoktu ve orada su da bulunmuyordu. Onları oraya bıraktı, yanlarına da içinde hurma bulunan bir dağarcık ile içinde su bulunan bir kırba koydu. Sonra İbrâhim (aleyhisselâm) arkasını dönüp yola koyuldu. Bunun üzerine İsmâil’in annesi peşine düşüp: “Ey İbrâhim! Hiçbir insanın ve hiçbir şeyin bulunmadığı bu vadide bizi bırakıp nereye gidiyorsun?” dedi. Bunu ona defalarca söyledi, fakat [İbrâhim] ona dönüp bakmıyordu. Bunun üzerine kadın: “Bunu sana Allah mı emretti?” dedi. [İbrâhim]: “Evet” diye cevap verdi. Kadın: “Öyleyse O bizi zayi etmez” dedi ve geri döndü. İbrâhim (aleyhisselâm) yoluna devam etti; nihayet onların kendisini göremeyecekleri tepeye (seniyye) varınca yüzünü Beyt’e döndü, ardından ellerini kaldırıp şu duaları ederek şöyle dedi: { رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını, Senin saygın kılınmış evinin (Beyt-i Harâm'ın) yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve şükretsinler diye onları meyvelerle rızıklandır.” [İbrâhim: 37]. İsmâil’in annesi İsmâil’i (aleyhimesselâm) emziriyor ve o sudan içiyordu. Nihayet kırbadaki su tükenince kendisi de susadı, oğlu da susadı; [susuzluktan] kıvrandığını -
أو قال: يتلبط -فانطلقت كراهية أن تنظر إليه، فوجدت الصفا أقربَ جبل في الأرض يليها فقامت عليه، ثم استقبلت الوادي تنظر هل ترى أحدًا؟ فلم تر أحدًا. فهبطت من الصفا حتى إذا بلغت الوادي رفعت طَرْفَ درعها، ثم سعت سَعْيَ الإنسان المجهود حتى جاوزت الوادي. ثم أتت المروة، فقامت عليها ونظرت هل ترى أحَدًا؟ فلم تر أحدًا. ففعلت ذلك سبع مرات، قال ابن عباس: قال النبي ﷺ: "فلذلك سعى الناس بينهما".
yahut: [çırpındığına] dedi-. Çocuğa [çaresizlik içinde] bakmanın zorluğundan dolayı kalkıp gitti. Kendisine en yakın dağ olarak Safâ'yı buldu ve üzerine çıktı. Sonra vadiye yönelerek birini görebilir miyim diye baktı, fakat kimseyi göremedi. Safâ'dan indi; vadiye ulaşınca elbisesinin eteğini topladı, sonra mecali tükenmiş bir insanın koşuşuyla vadiyi geçinceye kadar koştu. Ardından Merve'ye geldi, üzerine çıktı ve birini görebilir miyim diye baktı, fakat kimseyi göremedi. Bu işi yedi defa yaptı. İbn Abbâs dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İşte insanların o ikisi arasında sa‘y etmesi bundandır.”
فلما أشرفت على المروة سمعت صوتًا فقالت: صه، تريد نفسها، ثم تَسَمَّعت فسمعَت أيضًا. فقالت: قد أسمعت إن كان عندك غُوَاث فإذا هي بالمَلَك عند موضع زمزم، فبحث بعقبه -أو قال: بجناحه -حتى ظهر الماء، فجعلت تُحَوِّضُهُ، وتقول بيدها هكذا، وجعلت تغرف من الماء في سقائها وهو يفور بعدما تغرف. قال ابن عباس: قال النبي ﷺ: "يرحم الله أم إسماعيل، لو تركت زمزم -أو قال: لو لم تغرف من الماء -لكانت زمزم عينًا مَعينًا".
Merve'ye çıktığında bir ses işitti ve kendi kendine: “Sus!” dedi. Sonra dikkatle dinledi ve yine işitti. Bunun üzerine: “[Sesini] duyurdun; şayet yardımın varsa [yardım et]!” dedi. Bir de baktı ki Zemzem'in olduğu yerde bir melek duruyor. Melek topuğuyla -yahut: kanadıyla dedi- yeri kazdı ve nihayet su ortaya çıktı. Kadın suyu havuzlamaya ve eliyle şöyle yapmaya başladı; suyunu kırbasına dolduruyor, o ise doldurdukça kaynıyordu. İbn Abbâs dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah İsmâil'in annesine rahmet etsin! Şayet Zemzem'i [kendi haline] bıraksaydı -yahut: sudan [aceleyle] kaplara doldurmasaydı- Zemzem akıp giden bir pınar olurdu.”
قال: فشربت وأرضعت ولدها، فقال لها الملك: لا تخافي الضيعة؛ فإن هاهنا بيتًا لله، ﷿، يبنيه هذا الغلام وأبوه، وإن الله، ﷿، لا يضيع أهله. وكان البيت مرتفعًا من الأرض كالرابية تأتيه السيول فتأخذ عن يمينه وعن شماله، فكانت كذلك حتى مرت بهم رفقة من جُرْهُم -أو أهل بيت من جُرْهم -مقبلين من طريق كَدَاء. فنزلوا في أسفل مكة، فرأوا طائرًا عائفًا، فقالوا: إن هذا الطائر ليدور على الماء، لعَهْدُنا بهذا الوادي وما فيه ماء. فأرسلوا جَرِيًّا أو جَرِيَّين، فإذا هم بالماء. فرجعوا فأخبروهم بالماء، فأقبلوا. قال: وأم إسماعيل عند الماء. فقالوا: أتأذنين لنا أن ننزل عندك؟ قالت: نعم، ولكن لا حَقَّ لكم في الماء. قالوا: نعم.
[İbn Abbâs] dedi ki: Kadın sudan içti ve çocuğunu emzirdi. Melek ona: “Helak olmaktan korkmayın; zira şurada Allah Azze ve Celle'nin bir evi vardır ki, onu şu çocuk ve babası inşa edecektir. Şüphesiz Allah Azze ve Celle ailesini zayi etmez” dedi. Beyt [o sırada] tepe gibi yerden yüksekteydi; seller geliyor, onun sağından solundan akıp gidiyordu. Cürhüm kabilesinden bir kafile -yahut: Cürhüm'den bir hane halkı- Kedâ yolu tarafından gelip yanlarına uğrayıncaya kadar durum böyle sürdü. Mekke'nin alt tarafına indiler; dönüp dolaşan bir kuş gördüler. “Bu kuş muhakkak su üzerinde dönüyordur; halbuki biz bu vadide su olmadığını biliyoruz” dediler. Bir veya iki elçi gönderdiler; elçiler bir de baktılar ki su var. Geri dönüp onlara suyu haber verdiler, onlar da yöneldiler. [Râvi] dedi ki: İsmâil'in annesi suyun başındaydı. “Yanına konaklamamıza izin verir misin?” dediler. O: “Evet, ancak suda hiçbir hakkınız (mülkiyetiniz) yoktur” dedi. Onlar: “Evet [kabul ediyoruz]” dediler.
قال ابن عباس فقال النبي ﷺ: "فألفى ذلك أم إسماعيل وهي تحب الأنس. فنزلوا، وأرسلوا إلى أهليهم فنزلوا معهم. حتى إذا كان بها أهل أبيات منهم وشب الغلامُ، وتعلم العربية منهم، وأنْفَسَهم وأعجبهم حين شب، فلما أدرك زوجوه امرأة منهم. وماتت أم إسماعيل، عليهما السلام، فجاء إبراهيم بعد ما تزوج إسماعيلُ ليطالع تَرْكَتَه. فلم يجد إسماعيل، فسأل امرأته عنه فقالت: خرج يبتغي لنا. ثم سألها عن عيشهم وهيئتهم، فقالت: نحن بشَرّ، نحن في ضيق وشدة. وشكت إليه. قال: فإذا جاء زوجك فاقرئي عليه السلام، وقولي له: يغير عتبة بابه. فلما جاء إسماعيل، ﵇، كأنه أنس شيئًا. فقال: هل جاءكم من أحد؟ قالت: نعم، جاءنا شيخ كذا وكذا، فسأل عنك، فأخبرته، وسألني كيف عيشنا؟ فأخبرته أنا في جَهْد وشدَّة. قال: فهل أوصاك بشيء؟ قالت: نعم، أمرني أن أقرأ عليك السلام، ويقول غَيِّرْ عتبة بابك. قال: ذاك أبي. وقد أمرني أن أفارقك، فالحقي بأهلك. فَطَلَّقَها وتزوج منهم بأخرى، فلبث عنهم إبراهيم ما شاء الله، ثم أتاهم بعد فلم يجده. فدخل على امرأته، فسألها عنه، فقالت: خرج يبتغي لنا. قال: كيف أنتم؟
İbn Abbâs dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu durum, insanlarla bir arada bulunmayı ve kaynaşmayı seven İsmâil'in annesinin tam da arzu ettiği şeydi. Bunun üzerine [oraya] indiler ve ailelerine de haber gönderdiler; onlar da gelip yanlarına yerleşti. Nihayet orada onlardan birkaç hane halkı oluştu. Çocuk (İsmâil) büyüyüp gelişti ve onlardan Arapça öğrendi. Büyüyüp yetiştiğinde onların en kıymetlisi ve en gözdesi oldu; ergenlik çağına erdiğinde ise onu aralarından bir kadınla evlendirdiler. Derken İsmâil'in annesi vefat etti -ikisine de selâm olsun-. İbrâhim, İsmâil evlendikten sonra geride bıraktıklarının [ailesinin] durumunu görmek için geldi. Fakat İsmâil'i [evde] bulamadı. Hanımına onu sordu; hanımı: “Bizim için rızık aramaya çıktı” dedi. Sonra geçimlerini ve durumlarını sordu; hanımı: “Kötü durumdayız; darlık ve sıkıntı içindeyiz” dedi ve ona yakındı. [İbrâhim]: “Kocan geldiğinde ona selâm söyle ve kapısının eşiğini değiştirmesini söyle” dedi. İsmâil aleyhisselâm geldiğinde sanki bir şey hissetmiş gibi oldu ve: “Size gelen biri oldu mu?” diye sordu. Hanımı: “Evet, şu şu vasıflarda yaşlı bir adam geldi, seni sordu, ben de [durumu] ona bildirdim. Geçimimizin nasıl olduğunu sordu; ben de meşakkat ve sıkıntı içinde olduğumuzu anlattım” dedi. İsmâil: “Sana bir şey tembih etti mi?” dedi. Hanımı: “Evet, sana selâm söylememi emretti ve kapının eşiğini değiştirmeni söylüyor” dedi. İsmâil: “O babamdı; bana senden ayrılmamı emretmiş, haydi ailene dön” dedi. Böylece onu boşadı ve onlardan başka bir kadınla evlendi. İbrâhim, Allah'ın dilediği bir müddet onlardan uzak kaldı; daha sonra onları ziyarete geldiğinde yine İsmâil'i bulamadı. Hanımının yanına girip ona İsmâil'i sordu; o da: “Bizim için rızık temin etmeye çıktı” dedi. [İbrâhim]: “Durumunuz nasıl?” dedi.»
وسألها عن عيشهم وَهَيْئَتهم. فقالت: نحن بخير وسعة. وأثنت على الله، ﷿. فقال: ما طعامكم؟ قالت: اللحم. قال: فما شرابكم؟ قالت: الماء. قال: اللهم بارك لهم في اللحم والماء". قال النبي ﷺ: "ولم يكن لهم يومئذ حَب، ولو كان لهم، لدعا لهم فيه. قال: فهما لا يخلو عليهما أحد بغير مكة إلا لم يوافقاه". قال: "فإذا جاء زوجك فاقرئي عليه السلام، ومُريه يُثَبِّت عتبة بابه، فلما جاء إسماعيل، ﵇، قال: هل أتاكم من أحد؟ قالت: نعم، أتانا شيخ حسن الهيئة، وأثنت عليه فسألني عنك، فأخبرته، فسألني: كيف عيشنا؟ فأخبرته أنا بخير. قال: فأوصاك بشيء؟ قالت: نعم، هو يقرأ عليك السلام، ويأمرك أن تثبت عتبة بابك. قال: ذاك أبي، وأنت العتبة، أمرني أن أمسكك. ثم لَبثَ عنهم ما شاء الله، ﷿، ثم جاء بعد ذلك وإسماعيل يَبْرِي نَبْلا له تحت دوحة قريبًا من زمزم، فلما رآه قام إليه، فصنعا كما يصنع الولد بالوالد، والوالد بالولد. ثم قال: يا إسماعيل، إن الله أمرني بأمر. قال: فاصنع ما أمرك ربك، ﷿. قال: وتعينني؟ قال: وأعينك. قال: فإن الله أمرني أن أبني هاهنا بيتًا -وأشار إلى أكَمَةٍ مرتفعة على ما حولها -قال: فعند ذلك رَفَعا القواعد من البيت فجعل إسماعيل يأتي بالحجارة وإبراهيم يبني، حتى إذا ارتفع البناء جاء بهذا الحجر فوضعه له، فقام عليه وهو يبني، وإسماعيل يناوله الحجارة، وهما يقولان: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) " قال: "فجعلا يبنيان حتى يدورا حول البيت، وهما يقولان: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) .
ve ona geçimlerini, durumlarını sordu. Kadın: “Biz hayır ve bolluk içindeyiz” dedi ve Allah Azze ve Celle'ye hamdetti. İbrâhim: “Yiyeceğiniz nedir?” dedi. Kadın: “Et” dedi. “İçeceğiniz nedir?” dedi. Kadın: “Su” dedi. İbrâhim: “Allah'ım! Onların etini ve suyunu bereketli kıl” dedi.” Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “O gün onların yanında tahıl yoktu; şayet olsaydı onun için de dua ederdi. Mekke'den başka bir yerde sadece bu ikisiyle yetinen hiç kimse yoktur ki, bunlar onun bünyesine dokunmasın.” [İbrâhim]: “Kocan geldiğinde ona selam söyle ve kapısının eşiğini sağlam tutmasını emret” dedi. İsmâil aleyhisselâm gelince: “Size biri geldi mi?” dedi. Kadın: “Evet, güzel görünüşlü bir ihtiyar geldi” dedi ve onu övdü . “Bana seni sordu, haber verdim; geçimimizin nasıl olduğunu sordu, iyi durumda olduğumuzu söyledim” dedi. İsmâil: “Sana bir şey tembihledi mi?” dedi. Kadın: “Evet, o sana selam söylüyor ve kapının eşiğini sağlam tutmanı emrediyor” dedi. İsmâil: “O babamdı, eşik de sensin; beni seni tutmamı (bırakmamamı) emretmiş” dedi. Sonra İbrâhim, Allah Azze ve Celle'nin dilediği bir süre onlardan uzak kaldı; sonra İsmâil Zemzem yakınlarında bir ağacın altında okunu yontarken geldi. Onu görünce ayağa kalktı; bir evladın babasına, bir babanın evladına yaptığı gibi karşılaştılar. Sonra İbrâhim: “Ey İsmâil! Şüphesiz Allah bana bir emir verdi” dedi. İsmâil: “Rabbin Azze ve Celle sana ne emrettiyse yap” dedi. İbrâhim: “Bana yardım eder misin?” dedi. İsmâil: “Sana yardım ederim” dedi. İbrâhim: “Allah bana şurada bir ev yapmamı emretti” diyerek çevresine göre yüksekçe bir tepeye işaret etti. [Râvi] dedi ki: İşte o zaman Beyt'in temellerini yükselttiler. İsmâil taş getiriyor , İbrâhim ise inşa ediyordu. Nihayet bina yükselince İsmâil bu taşı (Makam taşını) getirip onun için koydu. İbrâhim onun üzerine çıkarak inşa ediyor, İsmâil ise ona taş uzatıyordu; ikisi de: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” diyorlardı. [Râvi] dedi ki: “Böylece Beyt'in etrafında dönerek inşa etmeye devam ettiler ve ikisi de: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” diyorlardı .
[ورواه عبد بن حميد عن عبد الرزاق به مطولا] .
[Bunu Abd b. Humeyd de Abdürrezzâk'tan bu isnad ile uzunca rivayet etmiştir] .
ورواه ابن أبي حاتم، عن أبي عبد الله محمد بن حمَّاد الظهراني. وابن جرير، عن أحمد بن ثابت الرازي، كلاهما عن عبد الرزاق به مختصرًا .
Bunu İbn Ebî Hâtim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hammâd ez-Zahrânî'den; İbn Cerîr de Ahmed b. Sâbit er-Râzî'den rivayet etmiştir; her ikisi de Abdürrezzâk'tan bu isnad ile muhtasar olarak rivayet etmişlerdir .
وقال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا إسماعيل بن علي بن إسماعيل، حدثنا بشر بن موسى، حدثنا أحمد بن محمد الأزرقي، حدثنا مسلم بن خالد الزنجي، عن عبد الملك بن جُرَيج، عن كثير بن كثير، قال: كنت أنا وعثمان بن أبي سليمان، وعبد الله بن عبد الرحمن بن أبي حسين في ناس مع سعيد بن جبير، في أعلى المسجد ليلا فقال سعيد بن جبير: سلوني قبل أن لا تروني. فسألوه عن المقام. فأنشأ يحدثهم عن ابن عباس، فذكر الحديث بطوله.
Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize İsmâîl b. Alî b. İsmâîl anlattı, bize Bişr b. Mûsâ anlattı, bize Ahmed b. Muhammed el-Ezrakî anlattı, bize Müslim b. Hâlid ez-Zencî, Abdülmelik b. Cüreyc'den, o Kesîr b. Kesîr'den anlattı; Kesîr dedi ki: Ben, Osmân b. Ebî Süleymân ve Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Hüseyn, Mescid'in yukarısında geceleyin Saîd b. Cübeyr ile birlikte bir grup insan arasındaydık. Saîd b. Cübeyr: “Beni [bir daha] göremeyeceğiniz günden önce bana sorun” dedi. Ona Makam'ı sordular. O da onlara İbn Abbâs'tan rivayet etmeye başlayarak hadisi uzun uzadıya zikretti.
ثم قال البخاري: حدثنا عبد الله بن محمد. حدثنا أبو عامر عبد الملك بن عمرو حدثنا إبراهيم بن نافع، عن كثير بن كثير، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: لما كان بين إبراهيم وبين أهله ما كان، خرج بإسماعيل وأم إسماعيل، ومعهم شَنَّة فيها ماء، فجعلت أم إسماعيل تشرب من
Sonra Buhârî dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed anlattı, bize Ebû Âmir Abdülmelik b. Amr anlattı, bize İbrâhim b. Nâfi', Kesîr b. Kesîr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini anlattı: İbrâhim ile ailesi arasında geçen olaylar meydana geldiğinde [İbrâhim], İsmâil ve İsmâil'in annesini alıp yola çıktı. Yanlarında içinde su bulunan eski bir su tulumu vardı. İsmâil'in annesi
الشنَّة، فيَدِرُّ لبنها على صبيها، حتى قدم مكة فوضعها تحت دوحة، ثم رجع إبراهيم إلى أهله، فاتبعته أم إسماعيل، حتى بلغوا كَدَاء نادته من ورائه: يا إبراهيم، إلى من تتركنا؟ قال: إلى الله، ﷿. قالت: رضيت بالله. قال: فرجَعَتْ، فجعلت تشرب من الشنة، ويَدر لبنها على صَبيها حتى لما فَنِي الماء قالت: لو ذهبت فنظرت لعلي أحس أحدا. قال: فذهَبَتْ فصَعدت الصفا، فنظرت ونظرت هل تحس أحدًا، فلم تحس أحدًا. فلما بلغت الوادي سَعَت حتى أتت المروة، ففعلت ذلك أشواطا ثم قالت: لو ذهبت فنظرت ما فعل، تعني الصبي، فذهبت فنظرت فإذا هو على حاله كأنه يَنْشَغُ للموت، فلم تقُرَّها نفسها، فقالت: لو ذهبت فنظرت لعلي أحس أحدًا. قال: فذهبت فصعدت الصفا، فنظرت ونَظرت فلم تُحس أحدًا، حتى أتمت سبعا، ثم قالت: لو ذهبت فنظرت ما فعل، فإذا هي بصوت، فقالت: أغثْ إن كان عندك خير. فإذا جبريل، ﵇، قال: فقال بعقبه هكذا، وغمز عَقِبَه على الأرض. قال: فانبثق الماء، فَدَهَشَتْ أم إسماعيل، فجعلت تحفر.
kırbadan içiyor, sütü de bebeğine bolca geliyordu. Nihayet Mekke'ye geldi ve kadını büyük bir ağacın altına bıraktı. Sonra İbrâhim ailesine doğru geri döndü. İsmâil'in annesi onun peşinden gitti; nihayet Kedâ'ya ulaştıklarında arkasından ona seslendi : “Ey İbrâhim! Bizi kime bırakıyorsun?” İbrâhim: “Allah Azze ve Celle'ye” dedi. Kadın: “Allah'a razı oldum” dedi. [Râvi] dedi ki: Kadın geri döndü, kırbadan içmeye devam etti ve sütü bebeğine bolca geldi. Nihayet su bitince: “Gidip baksam da belki bir kimseyi hissederim (görürüm)” dedi. [Râvi] dedi ki: Gidip Safâ'ya çıktı; birini hisseder miyim diye baktı, baktı ama kimseyi hissetmedi. Vadiye varınca koştu ve Merve'ye geldi. Bu gidiş gelişleri birkaç şavt yaptı. Sonra: “Gidip baksam da ne yaptı bir görsem” dedi -yani çocuğu kastetti-. Gidip baktı; çocuk sanki can çekişiyormuş gibi aynı hal üzerindeydi. Kadının gönlü buna razı olmadı ve: “Gidip baksam da belki bir kimseyi hissederim” dedi. [Râvi] dedi ki: Gidip Safâ'ya çıktı; baktı, baktı ama kimseyi hissetmedi. Nihayet yediye tamamladı. Sonra: “Gidip baksam da ne yaptı bir görsem” dedi; birden bir ses işitti. “Eğer yanında bir hayır varsa yardım et!” dedi. Bir de baktı ki Cibrîl aleyhisselâm! [Râvi] dedi ki: Topuğuyla şöyle yaptı ve topuğunu yere bastırdı. [Râvi] dedi ki: Su fışkırdı. İsmâil'in annesi şaşkına döndü ve [etrafını] kazmaya başladı.
قال: فقال أبو القاسم ﷺ: "لو تركَتْه لكان الماء ظاهرًا .
[Râvi] dedi ki: Ebü'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şayet onu bıraksaydı, su açıkta [akan bir ırmak] olurdu” buyurdu .
قال: فجعلت تشرب من الماء ويَدِرُّ لبنها على صَبِيِّها.
[Râvi] dedi ki: Kadın sudan içmeye başladı ve sütü çocuğuna bolca geldi.
قال: فمر ناس من جُرْهم ببطن الوادي، فإذا هم بطير، كأنهم أنكروا ذلك، وقالوا: ما يكون الطير إلا على ماء فبعثوا رسولهم فَنَظَرَ، فإذا هو بالماء. فأتاهم فأخبرهم. فأتوا إليها فقالوا: يا أم إسماعيل، أتأذنين لنا أن نكون معك - أونسكن معك؟ -فبلغ ابنها ونكح فيهم امرأة.
[Râvi] dedi ki: Vadinin içinden Cürhüm'den bir grup insan geçti; bir de baktılar ki bir kuş var. Bunu yadırgadılar ve: “Kuş ancak suyun üzerinde bulunur” dediler. Bir elçi gönderdiler; o da baktı ve suyun olduğunu gördü. Onlara gelip haber verdi. Kadının yanına gelip: “Ey İsmâil'in annesi! Seninle birlikte olmamıza -yahut: seninle birlikte yerleşmemize- izin verir misin?” dediler. Çocuğu büyüdü ve onlardan bir kadınla evlendi.
قال: ثم إنه بدا لإبراهيم ﷺ فقال لأهله: إني مُطَّلع تَرْكَتي. قال: فجاء فسلم، فقال: أين إسماعيل؟ قالت امرأته: ذهب يصيد. قال: قولي له إذا جاء: غير عتبة بيتك. فلما جاء أخبرته، قال: أنت ذَاكِ، فاذهبي إلى أهلك.
[Râvi] dedi ki: Sonra İbrâhim'e sallallâhu aleyhi ve sellem [oraya gitme fikri] doğdu ve ailesine: “Ben geride bıraktıklarımı görmeye gideceğim” dedi. [Râvi] dedi ki: Geldi ve selam verdi; “İsmâil nerede?” dedi. Karısı: “Avlanmaya gitti” dedi. İbrâhim: “Geldiğinde ona söyle: Evinin eşiğini değiştirsin” dedi. İsmâil gelince kadın ona haber verdi. İsmâil: “O [eşik] sensin, haydi ailene dön” dedi.
قال: ثم إنه بدا لإبراهيم، فقال لأهله: إني مُطَّلع تَرْكتي. قال: فجاء فقال: أين إسماعيل؟ فقالت امرأته: ذهب يصيد. فقالت: ألا تنزل فَتَطْعَم وتشرب؟ فقال: ما طعامكم وما شرابكم؟ قالت: طعامنا اللحم، وشرابنا الماء. قال: اللهم بارك لهم في طعامهم وشرابهم.
[Râvi] dedi ki: Sonra İbrâhim'e [oraya gitme fikri] doğdu ve ailesine: “Ben geride bıraktıklarımı görmeye gideceğim” dedi. [Râvi] dedi ki: Geldi ve: “İsmâil nerede?” dedi. Karısı: “Avlanmaya gitti” dedi. Kadın: “İnip de bir şeyler yiyip içmez misiniz?” dedi. İbrâhim: “Yiyeceğiniz ve içeceğiniz nedir?” dedi. Kadın: “Yiyeceğimiz et, içeceğimiz sudur” dedi. İbrâhim: “Allah'ım! Onların yiyeceğini ve içeceğini bereketli kıl” dedi.
قال: فقال أبو القاسم ﷺ: "بَرَكة بدعوة إبراهيم"
[Râvi] dedi ki: Ebü'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem: “[Bu], İbrâhim'in duası sayesinde bir berekettir” buyurdu.
قال: ثم إنه بدا لإبراهيم ﷺ فقال لأهله: إني مُطَّلع تَرْكتي. فجاء فوافق إسماعيل من وراء زمزم يصلح نَبْلا له فقال: يا إسماعيل، إن ربك، ﷿، أمرني أن أبني له بيتًا. فقال: أطعْ ربك، ﷿. قال: إنه قد أمرني أن تعينني عليه؟ فقال: إذن أفعلَ -أو كما قال -قال: فقاما [قال] فجعل إبراهيم يبني، وإسماعيل يناوله الحجارة، ويقولان: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ)
[Râvi] dedi ki: Sonra İbrâhim sallallâhu aleyhi ve sellem'e [oraya gitme fikri] doğdu ve ailesine: “Ben geride bıraktıklarımı görmeye gideceğim” dedi. Geldi ve İsmâil'e Zemzem'in arkasında kendine ait bir oku düzeltirken rastladı. Bunun üzerine: “Ey İsmâil! Şüphesiz Rabbin azze ve celle bana Kendisi için bir ev inşa etmemi emretti” dedi. [İsmâil de]: “Rabbine azze ve celle itaat et!” dedi. [İbrâhim]: “Şüphesiz O, bu konuda bana yardım etmeni de emretti” dedi. [İsmâil]: “O hâlde yaparım” –veya buna benzer bir ifade– dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine ikisi kalktılar; [[râvi] dedi ki] İbrâhim inşa etmeye, İsmâil de ona taşları uzatmaya başladı. İkisi bir yandan da: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” diyorlardı.
قال: حتى ارتفع البناء وضَعُفَ الشيخ عن نقل الحجارة. فقام على حَجَر المقام، فجعل يناوله الحجارة ويقولان: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ)
[Râvi] dedi ki: Nihayet bina yükseldi ve ihtiyar (İbrâhim) taş taşımaktan aciz kaldı. Makam taşının üzerine çıktı; İsmâil ona taş uzatıyor, ikisi de: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” diyorlardı.
هكذا رواه من هذين الوجهين في كتاب الأنبياء .
[Buhârî] Kitâbü'l-Enbiyâ'da bu rivayeti bu iki vecihten böylece aktarmıştır .
والعجب أن الحافظ أبا عبد الله الحاكم رواه في كتابه المستدرك، عن أبي العباس الأصم، عن محمد بن سنان القَزَّاز، عن أبي علي عبيد الله بن عبد المجيد الحنفي، عن إبراهيم بن نافع، به. وقال: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه. كذا قال. وقد رواه البخاري كما ترى، من حديث إبراهيم بن نافع، كأن فيه اقتصارًا، فإنه لم يذكر فيه [شأن] الذبح. وقد جاء في الصحيح، أن قرني الكبش كانا معلقين بالكعبة، وقد جاء أن إبراهيم، ﵇، كان يزور أهله بمكة على البراق سريعًا ثم يعود إلى أهله بالبلاد المقدسة، والله أعلم. والحديث -والله أعلم -إنما فيه -مرفوع -أماكن صَرح بها ابن عباس، عن النبي ﷺ.
Şaşılacak olan şudur ki, Hâfız Ebû Abdillâh el-Hâkim bunu el-Müstedrek adlı kitabında Ebü'l-Abbâs el-Esam'dan, o Muhammed b. Sinân el-Kazzâz'dan, o Ebû Alî Ubeydullâh b. Abdilmecîd el-Hanefî'den, o İbrâhim b. Nâfi‘den aynı isnad ile rivayet etmiş ve: “Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, ancak tahric etmemişlerdir” demiştir. O böyle demiştir; oysa gördüğün gibi Buhârî bunu İbrâhim b. Nâfi‘ hadisinden rivayet etmiştir. Sanki bu rivayette bir kısaltma vardır; zira içinde kurban etme [kıssasını] zikretmemiştir. Halbuki Sahîh'te, koçun iki boynuzunun Kâbe'ye asılı olduğu gelmiştir. Yine İbrâhim aleyhisselâm'ın Mekke'deki ailesini Burak üzerinde süratle ziyaret edip ardından Mukaddes topraklardaki ailesinin yanına döndüğü de rivayet edilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Bu hadiste merfû olarak bulunan kısımlar -Allah en doğrusunu bilir ya- İbn Abbâs'ın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den açıkça naklettiği yerlerdir.
وقد ورد عن أمير المؤمنين علي بن أبي طالب في هذا السياق ما يخالف بعض هذا، كما قال ابن جرير:
Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib'den bu bağlamda aktarılanlar arasında, İbn Cerîr'in naklettiği üzere, bunlardan bazısına muhalif olan hususlar da varid olmuştur:
حدثنا محمد بن بشار، ومحمد بن المثنى قالا حدثنا مؤمل، حدثنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن حارثة بن مضرِّب، عن علي بن أبي طالب، قال: لما أمر إبراهيم ببناء البيت، خرج معه إسماعيل وهاجر. قال: فلما قدم مكة رأى على رأسه في موضع البيت مثل الغمامة، فيه مثلُ الرأس. فكلمه، قال: يا إبراهيم، ابن على ظِلي -أو قال على قدري -ولا تَزْد ولا تنقص: فلما بنى خرج، وخلف إسماعيل وهاجر، فقالت هاجر: يا إبراهيم، إلى من تكلنا؟ قال: إلى الله. قالت: انطلق، فإنه لا يضيعنا. قال: فعطش إسماعيل عطشًا شديدًا، قال: فصعدت هاجر إلى الصفا فنظرت فلم تر شيئًا، حتى أتت المروة فلم تر شيئًا، ثم رجعت إلى الصفا فنظرت فلم تر شيئًا، حتى أتت المروة فلم تر شيئًا، ثم رجعت إلى الصفا فنظرت فلم تر شيئًا، حتى فعلت ذلك سبع مرات، فقالت: يا إسماعيل، مت حيث لا أراك. فأتته وهو يفحص برجله من العطش. فناداها جبريل فقال لها: من أنت؟ قالت: أنا هاجر أم ولد إبراهيم. قال: فإلى من وَكَلَكُما؟ قالت: وكلنا إلى الله. قال: وكلكما إلى كافٍ. قال: ففحص الغلام الأرض بأصبعه، فنبعت زمزم. فجعلت تحبس الماء فقال: دعيه فإنها رَوَاء .
Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Müemmel anlattı, bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Hârise b. Mudarrib'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den anlattı; [Ali] dedi ki: İbrâhim'e Beyt'i inşa etmesi emredilince, İsmâil ve Hâcer onunla birlikte çıktılar. Dedi ki: Mekke'ye geldiğinde, Beyt'in yerinde başının üzerinde bulut gibi, içinde de başa benzer bir şey gördü. [O şey] onunla konuştu ve: “Ey İbrâhim! Gölğemin -yahut: elimin- ölçüsüne göre inşa et; ne artır ne eksilt” dedi. İnşa edince çıktı; İsmâil ve Hâcer'i geride bıraktı. Hâcer: “Ey İbrâhim! Bizi kime bırakıyorsun?” dedi. İbrâhim: “Allah'a” dedi. Hâcer: “Git, şüphesiz O bizi zayi etmez” dedi. Dedi ki: İsmâil şiddetli bir şekilde susadı. Dedi ki: Hâcer Safâ'ya çıktı, baktı ama bir şey göremedi; Merve'ye geldi, bir şey göremedi. Sonra Safâ'ya döndü, baktı bir şey göremedi; Merve'ye geldi, bir şey göremedi. Sonra Safâ'ya döndü, baktı bir şey göremedi; bunu yedi defa yaptı. Sonra: “Ey İsmâil! Seni görmeyeceğim bir yerde öl!” dedi. Yanına geldiğinde çocuk susuzluktan ayağıyla yeri eşeliyordu. Cibrîl ona seslendi ve: “Sen kimsin?” dedi. “Ben Hâcer'im, İbrâhim'in çocuğunun annesiyim” dedi. “Sizi kime bıraktı?” dedi. “Bizi Allah'a bıraktı” dedi. “Sizi her şeye yetene bırakmış” dedi. Dedi ki: Çocuk parmağıyla yeri eşeledi ve Zemzem fışkırdı. Kadın suyu tutmaya başladı; [Cibrîl]: “Bırak onu; zira o bol ve kandırıcı bir sudur” dedi .
ففي هذا السياق أنه بنى البيت قبل أن يفارقهما، وقد يحتمل -إن كان محفوظًا -أن يكون أولا
Bu bağlamda [anlatıldığına göre], o [İbrâhim], ikisinden ayrılmadan önce Beyt'i inşa etmiştir. Şayet [bu rivayet] mahfuz ise muhtemeldir ki ilk önce
وضع له حوطًا وتحجيرًا، لا أنه بناه إلى أعلاه، حتى كبر إسماعيل فبنياه معًا، كما قال الله تعالى.
onun için bir sınır ve taşlarla çevrili bir alan koymuş, İsmâil büyüyünceye kadar onu en üstüne kadar inşa etmemiş, nihayet Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi ikisi birlikte inşa etmişlerdir.
ثم قال ابن جرير: حدثنا هَنَّاد بن السري، حدثنا أبو الأحوص، عن سِماك، عن خالد بن عرعرة، أن رجلا قام إلى علي، ﵁، فقال: ألا تخبرني عن البيت، أهو أول بيت وضع في الأرض؟ فقال: لا ولكنه أول بيت وضع فيه البَرَكة ، مقام إبراهيم، ومن دخله كان آمنًا، وإن شئت أنبأتك كيف بني: إن الله أوحى إلى إبراهيم أن ابن لي بيتًا في الأرض، قال: فضاق إبراهيم بذلك ذرعًا فأرسل الله السكينة -وهي ريح خجوج، ولها رأسان -فأتْبَع أحدهما صاحبه، حتى انتهت إلى مكة، فتطوت على موضع البيت كطي الحجفَة، وأمر إبراهيم أن يبني حيث تستقر السكينة. فبنى إبراهيم وبقي حجر، فذهب الغلام يبغي شيئًا. فقال إبراهيم: أبغني حجرًا كما آمرك. قال: فانطلق الغلام يلتمس له حجرًا، فأتاه به، فوجده قد ركب الحجر الأسود في مكانه. فقال: يا أبه، من أتاك بهذا الحجر؟ فقال: أتاني به من لن يَتَّكل على بنائك، جاء به جبريل، ﵇، من السماء. فأتماه .
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, bize Ebü'l-Ahvas, Simâk'tan, o Hâlid b. Ar‘are'den anlattı ki: Bir adam Ali'ye radıyallâhu anh kalkıp: “Bana Beyt'ten haber vermez misin; o yeryüzünde konulan ilk ev midir?” dedi. Ali: “Hayır, fakat o içinde bereket kılınan , İbrâhim'in makamı olan ve içine girenin güvende olduğu ilk evdir. Dilersen sana nasıl inşa edildiğini haber vereyim: Şüphesiz Allah İbrâhim'e: 'Yeryüzünde Bana bir ev inşa et' diye vahyetti. İbrâhim bundan dolayı bunaldı (nerede yapacağını bilemedi). Bunun üzerine Allah Sekîne'yi -ki o iki başlı, hızla esen bir rüzgardır- gönderdi; biri diğerini takip ederek Mekke'ye kadar ulaştı ve kalkanın dürülmesi gibi Beyt'in bulunduğu yerin üzerine dürüldü. İbrâhim'e Sekîne'nin yerleştiği yerde inşa etmesi emredildi. İbrâhim inşa etti ve geriye bir taş kaldı; çocuk bir şey aramak üzere gitti. İbrâhim: 'Sana emrettiğim gibi bana bir taş bul' dedi. Dedi ki: Çocuk ona bir taş aramak üzere gitti, taşı getirdiğinde İbrâhim'in Hacerülesved'i yerine koymuş olduğunu gördü. 'Ey babacığım! Bu taşı sana kim getirdi?' dedi. İbrâhim: 'Onu bana, senin inşana bel bağlamayacak olan Zât getirdi; onu Cibrîl aleyhisselâm semadan getirdi' dedi. Böylece ikisi onu tamamladılar” dedi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المقري، حدثنا سفيان، عن بشر بن عاصم، عن سعيد بن المسيب، عن كعب الأحبار، قال: كان البيت غثاءة على الماء قبل أن يخلق الله الأرض بأربعين عامًا، ومنه دحيت الأرض.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî anlattı, bize Süfyân, Bişr b. Âsım'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ka‘bü'l-Ahbâr'dan anlattı; [Ka‘b] dedi ki: Beyt, Allah yeri yaratmadan kırk yıl önce suyun üzerinde bir köpük (yığın) idi ve yer oradan döşenip yayıldı.
قال سعيد: وحدثنا علي بن أبي طالب: أن إبراهيم أقبل من أرمينية، ومعه السكينة تدله على تَبُوُّء البيت كما تتبوأ العنكبوت بيتًا، قال: فكشفت عن أحجار لا يُطيق الحجر إلا ثلاثون رجلا. قلت: يا أبا محمد، فإن الله يقول: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ) قال: كان ذلك بعد.
Saîd dedi ki: Bize Ali b. Ebî Tâlib de şöyle anlattı: İbrâhim Ermenistan'dan geldi; yanında örümceğin yuva edinmesi gibi ona Beyt'in yerini belirleyen Sekîne vardı ve ona kılavuzluk ediyordu. [Ali] dedi ki: [Sekîne] öyle taşların üzerini açtı ki, o taşlardan birini ancak otuz adam kaldırabilirdi. Dedim ki : “Ey Ebû Muhammed! Şüphesiz Allah: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} 'Hani İbrâhim Beyt'in temellerini yükseltiyordu' buyurmaktadır.” O: “Bu [hadise] sonradan idi” dedi.
وقال السدي: إن الله، ﷿، أمر إبراهيم أن يبني [البيت] هو وإسماعيل: ابنيا بيتي للطائفين والعاكفين والركع السجود، فانطلق إبراهيم، ﵇، حتى أتى مكة، فقام هو وإسماعيل، وأخَذَا المعاول لا يدريان أين البيت؟ فبعث الله ريحًا، يقال لها: ريح الخجوج، لها جناحان ورأس في صورة حية، فكشفت لهما ما حول الكعبة عن أساس البيت الأول، واتبعاها بالمعاول يحفران حتى وضعا الأساس. فذلك حين يقول [الله] تعالى: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ) {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} [الحج: ٢٦] فلما بنيا القواعد فبلغا مكان الركن. قال إبراهيم لإسماعيل: يا بني، اطلب لي حجرًا حسنًا أضعه هاهنا. قال: يا أبت، إني كسلان لَغب.
Süddî şöyle demiştir: Azîz ve Celîl olan Allah, İbrâhim ve İsmâil'e [Beyt'i] inşa etmelerini emredip: “Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi inşa edin / temiz tutun” buyurdu. Bunun üzerine İbrâhim aleyhisselâm yola çıkıp nihayet Mekke'ye geldi. O ve İsmâil kalkıp kazmaları aldılar, [fakat] Beyt'in nerede olduğunu bilmiyorlardı. Allah, kendisine “Hacûc rüzgârı” denilen, iki kanadı ve yılan sûretinde bir başı olan bir rüzgâr gönderdi. [Bu rüzgâr] Kâbe'nin çevresini ilk Beyt'in temellerine kadar onlar için açtı. Onlar da kazmalarla onu takip ederek kazdılar ve nihayet temelleri koydular. İşte bu, Yüce [Allah'ın]: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} “Hani İbrâhim, Beyt'in temellerini yükseltiyordu” ve {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} “Hani İbrâhim için Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” [Hac: 26] buyurduğu vakittir. Temelleri yükseltip Rükn'ün (köşenin) yerine ulaştıklarında İbrâhim İsmâil'e: “Ey oğulcuğum! Buraya koymam için bana güzel bir taş bul” dedi. [İsmâil]: “Ey babacığım! Doğrusu ben yorgun ve bitkinim” dedi.
قال: عَلَيّ بذلك فانطلق فطلب له حجرًا، فجاءه بحجر فلم يرضه، فقال ائتني بحجر أحسن من هذا، فانطلق يطلب له حجرًا، وجاءه جبريل بالحجر الأسود من الهند، وكان أبيض، ياقوتة بيضاء مثل الثَّغَامة، وكان آدم هبط به من الجنة فاسود من خطايا الناس، فجاءه إسماعيل بحجر فوجده عند الركن، فقال: يا أبه، من جاءك بهذا؟ قال: جاء به من هو أنشط منك. فبنيا وهما يدعوان الكلمات التي ابتلى [بهن] إبراهيم ربه، فقال: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ)
[İbrâhim]: “Bunu mutlaka yapmalısın” dedi. İsmâil gidip ona bir taş aradı, bir taş getirdi ama İbrâhim onu beğenmedi ve: “Bana bundan daha güzel bir taş getir” dedi. İsmâil ona bir taş aramak üzere gitti. Cibrîl İbrâhim'e Hindistan'dan Hacerülesved'i getirdi; o beyazdı, sevsen çiçeği gibi beyaz bir yakuttu. Âdem onunla cennetten inmişti de insanların günahları yüzünden kararmıştı. İsmâil bir taşla geldi, onu Rükn'ün yanında buldu ve: “Ey babacığım! Bunu sana kim getirdi?” dedi. İbrâhim: “Bunu bana senden daha gayretli olan getirdi” dedi. İbrâhim'in Rabbini sınandığı kelimelerle dua ederek inşa ettiler ve [şöyle] dediler: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.”
وفي هذا السياق ما يدل على أن قواعد البيت كانت مبنية قبل إبراهيم. وإنما هُدِي إبراهيمُ إليها وبُوِّئ لها. وقد ذهب إلى ذلك ذاهبون، كما قال الإمام عبد الرزاق أخبرنا معمر، عن أيوب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ) قال: القواعد التي كانت قواعد البيت قبل ذلك .
Bu bağlamda aktarılanlarda, Beyt'in temellerinin İbrâhim'den önce inşa edilmiş olduğuna, İbrâhim'in ise ancak oraya yönlendirildiğine ve oranın ona hazırlandığına delalet eden hususlar vardır. Nitekim birtakım âlimler bu görüşe meyletmişlerdir. İmam Abdürrezzâk'ın dediği gibi: Bize Ma‘mer, Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan aktardı: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} “Hani İbrâhim Beyt'in temellerini yükseltiyordu” ayeti hakkında dedi ki : “Bundan önce Beyt'in temelleri olan temelleri [yükseltiyordu]” .
وقال عبد الرزاق أيضًا: أخبرنا هشام بن حسان، عن سوار -ختن عطاء -عن عطاء ابن أبي رباح، قال: لما أهبط الله آدم من الجنة، كانت رجلاه في الأرض ورأسُه في السماء يسمع كلام أهل السماء ودعاءهم، يأنس إليهم، فهابته الملائكة، حتى شكت إلى الله في دعائها وفي صلاتها. فخفضه الله إلى الأرض، فلما فقد ما كان يسمع منهم استوحش حتى شكا ذلك إلى الله في دعائه وفي صلاته. فوجه إلى مكة، فكان موضع قَدَمه قريةً، وخَطوُه مفازة، حتى انتهى إلى مكة، وأنزل الله ياقوتة من ياقوت الجنة، فكانت على موضع البيت الآن. فلم يزل يطوف به حتى أنزل الله الطوفان، فرفعت تلك الياقوتة، حتى بعث الله إبراهيم، ﵇، فبناه. وذلك قول الله تعالى: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} [الحج: ٢٦] .
Abdürrezzâk yine şöyle demiştir: Bize Hişâm b. Hassân, Atâ'nın damadı Sivâr'dan, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan anlattı; [Atâ] dedi ki: Allah Âdem'i cennetten indirdiğinde, ayakları yerde, başı ise semada idi; sema ehlinin sözlerini ve dualarını işitiyor, onlarla ünsiyet kuruyordu. Melekler ondan çekindiler ; hatta dualarında ve namazlarında Allah'a şikayette bulundular. Bunun üzerine Allah onu yere doğru kısalttı. Onlardan işitmekte olduğu şeyleri kaybedince yalnızlık hissetti; hatta duasında ve namazında bunu Allah'a şikayet etti. Bunun üzerine Mekke'ye yönlendirildi; bastığı yer bir köy, adımı ise bir çöl oluyordu; nihayet Mekke'ye ulaştı. Allah cennet yakutlarından bir yakut indirdi ve bu yakut şu anki Beyt'in bulunduğu yerde idi. Allah Tûfân'ı indirinceye kadar onun etrafında tavaf etmeye devam etti. Sonra o yakut yukarı kaldırıldı; nihayet Allah İbrâhim'i aleyhisselâm gönderdi ve o da Beyt'i inşa etti. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} “Hani İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlamıştık” [Hac: 26] buyruğudur .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا ابن جريج، عن عطاء، قال: قال آدم: إني لا أسمع أصوات الملائكة؟! قال: بخطيئتك، ولكن اهبط إلى الأرض، فابن لي بيتًا ثم احفف به، كما رأيت الملائكة تحف ببيتي الذي في السماء. فيزعم الناس أنه بناه من خمسة أجبل: من حراء. وطور زيتا، وطور سَيْناء، وجبل لبنان، والجودي. وكان رَبَضُه من حراء. فكان هذا بناء آدم، حتى بناه إبراهيم، ﵇، بعد .
Abdürrezzâk dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan anlattı; [Atâ] dedi ki: Âdem: “Ben meleklerin seslerini işitemiyorum?!” dedi. Allah: “Günahından ötürü; fakat yere in, Bana bir ev inşa et ve semadaki Evimi meleklerin kuşattığını gördüğün gibi sen de onu kuşat (tavaf et)” buyurdu. İnsanlar onun bu evi beş dağdan inşa ettiğini iddia ederler: Hira, Tûr-i Zeytâ, Tûr-i Sînâ, Lübnan Dağı ve Cûdî. Temel taşları ise Hira'dan idi. İbrâhim aleyhisselâm daha sonra inşa edinceye kadar Âdem'in inşası işte böyle idi .
وهذا صحيح إلى عطاء، ولكن في بعضه نكارَة، والله أعلم.
Bu [rivayet] Atâ'ya kadar sahihtir; ancak bir kısmında münkerlik vardır; en doğrusunu Allah bilir.
وقال عبد الرزاق أيضًا: أخبرنا معمر، عن قتادة، قال: وضع الله البيت مع آدم حين أهبط الله آدم إلى الأرض، وكان مهبطه بأرض الهند. وكان رأسه في السماء ورجلاه في الأرض، فكانت
Abdürrezzâk yine dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den bildirdi; [Katâde] dedi ki: Allah, Âdem'i yeryüzüne indirdiği vakit Beyt'i de Âdem ile birlikte koydu (indirdi). Onun indiği yer Hindistan topraklarıydı. Başı semada, iki ayağı ise yerdeydi. Bundan dolayı...
الملائكة تهابه، فنُقص إلى ستين ذراعًا؛ فحزن إذ فقد أصوات الملائكة وتسبيحهم. فشكا ذلك إلى الله، ﷿، فقال الله: يا آدم، إني قد أهبطت لك بيتًا تطوف به كما يُطَاف حول عرشي، وتصلِّي عنده كما يصلى عند عرشي، فانطلق إليه آدم، فخرج ومُدَّ له في خطوه، فكان بين كل خطوتين مفازة. فلم تزل تلك المفازة بعد ذلك. فأتى آدم البيت فطاف به، ومَن بعده من الأنبياء .
melekler ondan çekiniyordu. Bunun üzerine altmış zirâa indirildi (kısaltıldı). Meleklerin seslerini ve tesbihlerini kaybedince üzüldü . Bunu Allah Azze ve Celle'ye şikayet etti; Allah Teâlâ: “Ey Âdem! Ben senin için, Arşımın etrafında tavaf edildiği gibi etrafında tavaf edeceğin ve Arşımın yanında namaz kılındığı gibi yanında namaz kılacağın bir ev indirdim” buyurdu. Âdem ona doğru yönelip çıktı; adımları genişletildi ve her iki adımı arası bir çöl oldu. O çöl bundan sonra da öylece kaldı. Âdem Beyt'e geldi ve onu tavaf etti; ondan sonraki peygamberler de [tavaf ettiler] .
وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد حدثنا يعقوب القُمِّي، عن حفص بن حميد، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: وضع الله البيت على أركان الماء، على أربعة أركان، قبل أن تُخْلَق الدنيا بألفي عام، ثم دحِيت الأرض من تحت البيت.
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Ya'kūb el-Kummî, Hafs b. Humeyd'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] şöyle dedi: Allah, dünya yaratılmadan iki bin yıl önce Beyt'i suyun rükünleri (direkleri) üzerine, dört rükün üzerine koydu; sonra yeryüzü Beyt'in altından döşenip yayıldı.
وقال محمد بن إسحاق: حدثني [عبد الله] بن أبي نَجِيح، عن مجاهد وغيره من أهل العلم: أن الله لما بَوَّأ إبراهيم مكان البيت خرج إليه من الشام، وخرج معه بإسماعيل وبأمه هاجر، وإسماعيل طفل صغير يرضع، وحمُلوا -فيما حدثني -على البُرَاق، ومعه جبريل يَدُلّه على موضع البيت ومعالم الحَرم. وخرج معه جبريل، فكان لا يمر بقرية إلا قال: أبهذه أمرت يا جبريل؟ فيقول جبريل: امضِه. حتى قدم به مكة، وهي إذ ذاك عضَاة سَلَم وَسَمُر، وبها أناس يقال لهم: "العماليق" خارج مكة وما حولها. والبيت يومئذ ربوة حمراء مَدِرَة، فقال إبراهيم لجبريل: أهاهنا أمرت أن أضعهما؟ قال: نعم. فعمد بهما إلى موضع الحجر فأنزلهما فيه، وأمر هاجَرَ أمَّ إسماعيل أن تتخذ فيه عَريشًا، فقال: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ} إلى قوله: {لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ} [إبراهيم: ٣٧].
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana [Abdullah] b. Ebî Necîh, Mücâhid ve ilim ehlinden diğer kimselerden anlattı: Allah İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp gösterince, [İbrâhim] Şam'dan oraya doğru yola çıktı; beraberinde İsmâil ve annesi Hâcer de yola çıktı. İsmâil henüz emzikte küçük bir çocuktu. Bana anlatıldığına göre Burak'a bindirildiler; Cibrîl de onunla birlikte olup ona Beyt'in yerini ve Harem'in işaretlerini gösteriyordu. Cibrîl onunla birlikte yola çıktı; [İbrâhim] uğradığı her köyde: “Burası mı emrolundum ey Cibrîl?” diyor, Cibrîl de: “Geç onu” diyordu. Nihayet onu Mekke'ye getirdi. O vakit Mekke; selem ve semur dikenli ağaçlarından ibaretti ve Mekke'nin dışında ve çevresinde kendilerine “Amâlika” denilen insanlar vardı. O gün Beyt ise kırmızı killi topraktan bir tepe idi. İbrâhim Cibrîl'e: “Onları buraya bırakmam mı emrolundu?” dedi. [Cibrîl]: “Evet” dedi. Bunun üzerine ikisini Hicr mevkiine götürüp oraya indirdi ve İsmâil'in annesi Hâcer'e orada bir çardak (gölgelik) edinmesini emretti. Sonra şöyle dedi: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ} “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını Senin hürmetli Beyt'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” ayetinden {لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ} “umulur ki şükrederler” [İbrâhîm: 37] kavline kadar [okudu].
وقال عبد الرزاق: أخبرنا هشام بن حَسَّان، أخبرني حُمَيد، عن مجاهد، قال: خلق الله موضعَ هذا البيت قبلَ أن يخلق شيئًا بألفي سنة، وأركانه في الأرض السابعة .
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Hişâm b. Hassân bildirdi, bana Humeyd, Mücâhid'den bildirdi; [Mücâhid] şöyle dedi: Allah bu Beyt'in yerini herhangi bir şeyi yaratmadan iki bin yıl önce yarattı ve onun temelleri/direkleri yedinci yerdedir .
وكذا قال ليث بن أبي سليم، عن مجاهد: القواعد في الأرض السابعة.
Leys b. Ebî Süleym de Mücâhid'den benzer şekilde: “Temeller yedinci yerdedir” demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عَمْرو بن رافع، أخبرنا عبد الوهاب بن معاوية، عن عبد المؤمن بن خالد، عن علياء بن أحمر: أن ذا القرنين قدم مكة فوجد إبراهيم وإسماعيل يبنيان قواعدَ البيت من خمسة أجبل. فقال: ما لكما ولأرضي؟ فقال نحن عبدان مأموران، أمرنا ببناء هذه الكعبة. قال: فهاتا بالبينة على ما تدعيان. فقامت خمسة أكبش، فقلن: نحن نشهد أن إبراهيم وإسماعيل عبدان مأموران، أمرا ببناء هذه الكعبة. فقال: قد رضيت وسلمت. ثم مضى.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Amr b. Râfi' anlattı, bize Abdülvehhâb b. Muâviye, Abdülmü'min b. Hâlid'den, [o da] Ulyâ b. Ahmer'den bildirdi: Zülkarneyn Mekke'ye geldiğinde İbrâhim ve İsmâil'i Beyt'in temellerini beş dağdan [getirdikleri taşlarla] inşa ederlerken buldu. [Zülkarneyn]: "Benim toprağımda ne yapıyorsunuz?" dedi. [Biri] dedi ki: "Biz emre tâbi tutulmuş iki kuluz; bize bu Kâbe'yi inşa etmemiz emredildi." [Zülkarneyn]: "O hâlde iddia ettiğiniz şeye dair bir delil getirin" dedi. Bunun üzerine beş koç ayağa kalktı ve: "Biz şahitlik ederiz ki İbrâhim ve İsmâil emre tâbi tutulmuş iki kuldur; onlara bu Kâbe'yi inşa etmeleri emredilmiştir" dediler. Bunun üzerine [Zülkarneyn]: "Razı oldum ve teslim oldum/kabul ettim" dedi; sonra da yoluna devam etti.
وذَكَرَ الأزْرَقي في تاريخ مكة أن ذا القرنين طاف مع إبراهيم، ﵇، بالبيت، وهذا يدل على تقدم زمانه ، والله أعلم.
Ezrakī, Târîhu Mekke'de Zülkarneyn'in İbrâhim aleyhisselâm ile birlikte Beyt'i tavaf ettiğini zikretmiştir; bu da onun zamanının ne kadar eski olduğuna delalet eder ; en doğrusunu Allah bilir.
وقال البخاري، ﵀: قوله تعالى: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ) الآية: القواعد: أساسه واحدها قاعدة. والقواعد من النساء: واحدتها قاعدُ.
Buhârî rahimehullâh dedi ki: Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltiyordu” ayetinde geçen el-Kavâid (الْقَوَاعِدُ); onun temelleri demektir, tekili kāidedir (قاعدة). Kadınlardan el-Kavâid (yaşlı kadınlar) ifadesinin tekili ise kāiddir (قاعد).
حدثنا إسماعيل، حدثني مالك، عن ابن شهاب، عن سالم بن عبد الله: أن عبد الله بن محمد بن أبي بكر أخبر عبد الله بن عُمَر، عن عائشة زوج النبي ﷺ: أن رسول الله ﷺ قال: "ألم تَرَيْ أن قومك حين بنوا البيت اقتصروا عن قواعد إبراهيم؟ " فقلت: يا رسول الله، ألا تَرُدَّها على قواعد إبراهيم؟ قال: "لولا حِدْثان قومك بالكفر". فقال عبد الله بن عمر: لئن كانت عائشة سَمعت هذا من رسول الله ﷺ ما أرى رسُولَ الله ﷺ ترك استلام الرُّكنين اللذَين يَلِيان الحِجْر إلا أن البيت لم يُتَمَّم على قواعد إبراهيم، ﵇ .
Bize İsmâil anlattı, bana Mâlik, İbn Şihâb'dan, o Sâlim b. Abdillâh'tan anlattı: Abdullah b. Muhammed b. Ebî Bekr, Abdullah b. Ömer'e Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevcesi Âişe'den naklen haber verdi ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Görmedin mi, kavmin Beyt'i inşa ettiklerinde İbrâhim'in temellerinden kısalttılar?” Ben: “Ey Allah'ın Resûlü, onu İbrâhim'in temelleri üzerine geri döndürmez misin?” dedim. “Kavminin küfürden yeni kurtulmuşluğu olmasaydı [yapardım]” buyurdu. Bunun üzerine Abdullah b. Ömer şöyle dedi: “Eğer Âişe bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işitmişse, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'e bitişik olan iki rüknü istilâm etmeyi terk etmesinin sebebini ancak Beyt'in İbrâhim aleyhisselâm'ın temelleri üzerine tamamlanmamış olmasından ötürü görüyorum” .
وقد رواه في الحج عن القَعْنَبي، وفي أحاديث الأنبياء عن عبد الله بن يوسف. ومسلم عن يحيى بن يحيى، ومن حديث ابن وهب. والنسائي من حديث عبد الرحمن بن القاسم، كلهم عن مالك به .
Bunu [Buhârî] Hac bahsinde el-Ka'nebî'den, Peygamberler Kıssaları'nda ise Abdullah b. Yûsuf'tan rivayet etmiştir. Müslim, Yahyâ b. Yahyâ'dan ve İbn Vehb'in hadisinden; Nesâî de Abdurrahman b. el-Kāsım'ın hadisinden [rivayet etmiştir]. Hepsi de bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir .
ورواه مسلم أيضًا من حديث نافع، قال: سمعت عبد الله بن أبي بكر بن أبي قُحَافة يحدث عبدَ الله بن عُمَر، عن عائشة، عن النبي ﷺ قال: "لولا أن قومك حديثو عهد بجاهلية -أو قال: بكفر -لأنفقت كنز الكعبة في سبيل الله، ولجعلت بابها بالأرض، ولأدخلت فيها الحجر" .
Müslim de bunu Nâfi' hadisinden rivayet etti; [Nâfi'] dedi ki: Abdullah b. Ebî Bekr b. Ebî Kuhâfe'nin Abdullah b. Ömer'e Âişe'den, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğini işittim; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Kavmin cahiliye -veya küfür- döneminden yeni çıkmış olmasaydı Kâbe'nin hazinesini Allah yolunda harcar, kapısını yer hizasına indirir ve Hicr'i de onun içine dahil ederdim” .
وقال البخاري: حدثنا عُبَيد الله بن موسى، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن الأسود، قال: قال لي ابنُ الزبير: كانت عائشة تُسر إليك حديثًا كثيرًا، فما حدثتك في الكعبة؟ قال قلت: قالت لي: قال النبي ﷺ: "يا عائشة، لولا قومك حديث عهدهم -فقال ابن الزبير: بكفر -لنقضت الكعبة، فجعلت لها بابين: بابًا يدخل منه الناس، وبابًا يخرجون". ففعله ابن الزبير.
Buhârî dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o el-Esved'den anlattı; [el-Esved] dedi ki: İbnü'z-Zübeyr bana: “Âişe sana gizlice pek çok hadis anlatırdı; Kâbe hakkında sana ne anlattı?” dedi. Ben de dedim ki: [Âişe] bana şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Âişe! Kavmin küfürden yeni çıkmış olmasaydı Kâbe'yi yıkar, ona iki kapı yapardım: İnsanların gireceği bir kapı ve çıkacakları bir kapı” buyurdu. Sonradan İbnü'z-Zübeyr bunu yaptı.
انفرد بإخراجه البخاري، فرواه هكذا في كتاب العلم من صحيحه .
Bu rivayeti tahriç etmekte Buhârî tek kalmış olup onu Sahîh'inin İlim Kitabı'nda bu şekilde rivayet etmiştir .
وقال مسلم في صحيحه: حدثنا يحيى بن يحيى، أخبرنا أبو معاوية، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة قالت: قال لي رسول الله ﷺ: "لولا حَدَاثة عهد قومك بالكفر لنقضت الكعبة ولجعلتها على أساس إبراهيم، فإن قريشا حين بنت البيت استقصرت، ولجعلت لها خَلْفًا".
Müslim Sahîh'inde dedi ki: Bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı, bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den bildirdi; [Âişe] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: «Kavminin küfürden yeni çıkmış olması bulunmasaydı, Kâbe'yi yıkar ve onu İbrâhim'in temelleri üzerine [yeniden] inşa ederdim. Zira Kureyş Beyt'i inşa ettiğinde [binayı] eksik tuttu (küçülttü); ayrıca ona arka [bir kapı] yapardım.»
قال: وحدثنا أبو بكر بن أبي شيبة وأبو كُرَيب، قالا حدثنا ابن نُمَير، عن هشام بهذا الإسناد. انفرد به مسلم ، قال: وحدثني محمد بن حاتم، حدثني ابن مهدي، حدثنا سليم بن حَيَّان، عن سعيد -يعني ابن ميناء -قال: سمعت عبد الله بن الزبير يقول: حدثتني خالتي -يعني عائشة ﵂ -قالت: قال النبي ﷺ: "يا عائشة، لولا قومك حديث عَهْد بشرك، لهدمت الكعبة، فألزقتها بالأرض، ولجعلت لها بابين: بابًا شرقيًّا، وبابًا غربيًّا، وزدتُ فيها ستة أذرع من الحِجْر؛ فإن قريشًا اقتصرتها حيث بنت الكعبة" انفرد به أيضًا .
[Müslim] dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ve Ebû Küreyb anlattılar; dediler ki: Bize İbn Nümeyr, Hişâm'dan bu isnadla anlattı. Bunu rivayet etmekte Müslim tek kalmıştır . [Müslim] dedi ki: Bana Muhammed b. Hâtim anlattı, bana İbn Mehdî anlattı, bize Süleym b. Hayyân, Saîd'den -yani İbn Mînâ'dan- anlattı; [Saîd] dedi ki: Abdullah b. ez-Zübeyr'in şöyle dediğini işittim: Teyzem -yani Âişe radıyallâhu anhâ- bana şöyle anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Âişe! Kavmin şirkten yeni çıkmış olmasaydı Kâbe'yi yıkar, yer hizasına indirir, ona doğu ve batı tarafında olmak üzere iki kapı yapar ve Hicr'den altı zirâı da ona eklerdim; zira Kureyş Kâbe'yi inşa ederken onu kısalttı” buyurdu. Bu rivayette de [Müslim] tek kalmıştır .
ذكر بناء قريش الكعبة بعد إبراهيم الخليل، ﵇، بمدد طويلة
Kureyş'in, Halîl İbrâhim'den aleyhisselâm uzun süreler sonra Kâbe'yi inşa etmesinin zikri
وقبل مبعث رسول الله ﷺ بخمس سنين
Ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilişinden beş yıl önce
وقد نقل معهم في الحجارة، وله من العمر خمس وثلاثون سنة
Otuz beş yaşında iken onlarla birlikte taş taşımıştı
صلوات الله وسلامه عليه دائمًا إلى يوم الدين
Allah'ın salât ve selâmı dâimâ din gününe kadar onun üzerine olsun
قال محمد بن إسحاق بن يسار، في السيرة:
Muhammed b. İshâk b. Yesâr es-Sîre'de şöyle demiştir:
ولما بلغ رسول الله ﷺ خمسًا وثلاثين سنة، اجتمعت قريش لبنيان الكعبة، وكانوا يَهُمُّون بذلك ليسقفوها، ويهابون هَدْمها، وإنما كانت رَضما فوق القامة، فأرادوا رفعها وتسقيفها، وذلك أن نفرًا سرقوا كنز الكعبة، وإنما كان يكون في بئر في جَوْف الكعبة، وكان الذي وُجد عنده الكنز دويك، مولى بني مُلَيح بن عمرو من خزاعة، فقطعت قريش يده. ويزعم الناس أن الذين سرقوه وضعوه عند دويك. وكان البحر قد رَمى بسفينة إلى جُدَّة، لرجل من تجار الروم، فتحطمت، فأخذوا خشبها فأعدُّوه لتسقيفها. وكان بمكة رجل قبطي نجار، فهيأ لهم، في أنفسهم بعض ما يصلحها، وكانت حية تخرج من بئر الكعبة التي كانت تَطْرَحُ، فيها ما يُهْدَى لها كل يوم، فَتَتشرق على جدار الكعبة، وكانت مما يهابون. وذلك أنه كان لا يدنو منها أحد إلا احزَألَّت وكشت وفتحت فاها، فكانوا يهابونها، فبينا هي يوما تَتَشرَّق على جدار الكعبة، كما كانت تصنع، بعث الله إليها طائرًا فاختطفها، فذهب بها. فقالت قريش: إنا لنرجو أن يكون الله قد رَضي ما أردنا، عندنا عامل رفيق، وعندنا خشب، وقد كفانا الله الحية.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem otuz beş yaşına ulaştığında Kureyş Kâbe'yi inşa etmek üzere toplandı. Üstünü kapatmak (tavan yapmak) için bunu yapmaya niyetleniyorlar , fakat yıkmaktan çekiniyorlardı. O vakit [Kâbe] sadece insan boyundan biraz yüksek, harçsız üst üste konmuş taşlardan ibaretti; bu yüzden onu yükseltmek ve üstünü kapatmak istediler. Çünkü bir grup kimse Kâbe'nin hazinesini çalmıştı; bu hazine Kâbe'nin içindeki bir kuyuda bulunuyordu. Hazine yanında bulunan kişi ise Huzâa'dan Benî Müleyh b. Amr'ın âzatlısı Düveyk idi; bunun üzerine Kureyş onun elini kesti. İnsanlar, hazineyi çalanların onu Düveyk'in yanına bıraktıklarını iddia ederler. O sırada deniz, Cidde sahiline Rum tüccarlarından bir adama ait bir gemi fırlatmış ve gemi parçalanmıştı; Kureyşliler geminin ahşaplarını alıp tavan için hazırladılar. Mekke'de Kıptî bir marangoz vardı; o da kendilerine Kâbe'nin onarımı için gereken bazı şeyleri hazırladı. Kâbe'ye hediye edilenlerin içine atıldığı kuyudan her gün bir yılan çıkıyor, Kâbe'nin duvarında güneşe karşı duruyordu ve ondan çok korkuyorlardı. Çünkü ona kim yaklaşsa dikilir, tıslar ve ağzını açardı; bu yüzden ondan çekinirlerdi. Bir gün o, her zaman yaptığı gibi Kâbe'nin duvarında güneşe karşı dururken, Allah ona bir kuş gönderdi; kuş onu kapıp götürdü. Bunun üzerine Kureyş: “Şüphesiz biz Allah'ın muradımızdan razı olduğunu umuyoruz; elimizde usta bir işçi var, ahşabımız var ve Allah yılanın şerrinden de bizi kurtardı” dedi.
فلما أجمعوا أمرهم في هدمها وبنيانها، قام أبو وهب بن عَمْرو بن عائذ بن عبد بن عمران بن
[Kâbe'yi] yıkıp yeniden inşa etme konusunda kesin karara vardıklarında, Ebû Vehb b. Amr b. Âiz b. Abd b. İmrân b.
مخزوم، فتناول من الكعبة حجرًا، فوثب من يده حتى رجع إلى موضعه. فقال: يا معشر قريش، لا تُدخلوا في بنيانها من كسبكم إلا طيبًا، لا يدخل فيها مهر بَغِي ولا بيع ربا، ولا مظلمة أحد من الناس.
Mahzûm kalktı ve Kâbe'den bir taş aldı; derken taş elinden fırlayıp tekrar eski yerine döndü. Bunun üzerine şöyle dedi: “Ey Kureyş topluluğu! Onun inşasına kazancınızdan temiz olandan başkasını katmayın; ona fahişenin mehrini (fuhuş kazancını), faizli satışı ve insanlardan herhangi birinin gasp edilmiş hakkını asla karıştırmayın!”
قال ابن إسحاق: والناس ينحلون هذا الكلام الوليد بن المغيرة بن عبد الله بن عُمَر بن مَخزُوم .
İbn İshâk dedi ki: İnsanlar bu sözü Velîd b. el-Mugīre b. Abdillâh b. Ömer b. Mahzûm'a nispet ederler.
قال: ثم إن قريشا تَجَزأت الكعبة، فكان شق الباب لبني عبد مناف وزهرة، وكان ما بين الركن الأسود والركن اليماني لبني مخزوم وقبائل من قريش انضموا إليهم، وكان ظهر الكعبة لبني جُمَح وسهم، وكان شق الحجر لبني عبد الدار بن قُصي، ولبني أسد بن عبد العزى بن قُصي، ولبني عدي بن كعب بن لؤي، وهو الحَطيم.
[İbn İshâk] dedi ki: Sonra Kureyş Kâbe'yi [kabileler arasında] paylaştı. Kapı tarafı Benî Abdümenâf ve Zühre'ye; Rükn-i Esved ile Rükn-i Yemânî arası Benî Mahzûm'a ve onlara katılan Kureyş kabilelerine; Kâbe'nin arka tarafı Benî Cumah ve Sehm'e; Hicr -yani Hatîm- tarafı ise Benî Abdiddâr b. Kusayy'a, Benî Esed b. Abdiluzzâ b. Kusayy'a ve Benî Adiy b. Ka'b b. Lüeyy'e düştü.
ثم إن الناس هابوا هَدْمها وفَرقُوا منه، فقال الوليد بن المغيرة: أنا أبدؤكم في هَدْمها: فأخذ المعْولَ ثم قام عليها وهو يقول: اللهم لم تَرعْ، اللهم إنا لا نريد إلا الخير. ثم هدم من ناحية الركنين، فتربص الناس تلك الليلة، وقالوا: ننظر، فإن أصيب لم نهدم منها شيئًا، ورددناها كما كانت، وإن لم يصبه شيء فقد رضي الله ما صنعنا. فأصبح الوليد من ليلته غاديًا على عَمَله، فهدم وهدم الناس معه، حتى إذا انتهى الهدم [بهم] إلى الأساس، أساس إبراهيم، ﵇، أفضوا إلى حجارة خضر كالأسنة آخذ بعضها بعضًا .
Sonra insanlar onu yıkmaktan korkup çekindiler . Bunun üzerine Velîd b. el-Mugīre: “Onu yıkmaya ilk ben başlıyorum” dedi; kazmayı eline alıp Kâbe'nin başına geçti ve şöyle dedi: “Allahım, korkutma! Allahım, biz sadece hayır istiyoruz.” Sonra iki rükün tarafından yıkmaya başladı. İnsanlar o gece beklediler ve: “Bakalım, eğer [Velîd'in] başına bir musibet gelirse ondan hiçbir şey yıkmayız ve onu eski haline döndürürüz; şayet ona bir şey olmazsa Allah yaptığımızdan razı olmuş demektir” dediler. Sabah olunca Velîd gecenin ardından erkenden işine koyuldu; o yıktı, insanlar da onunla birlikte yıktılar. Nihayet yıkım [onları] temele, İbrâhim'in aleyhisselâm temeline kadar ulaştırınca, mızrak uçları gibi birbirine kenetlenmiş yeşil taşlara ulaştılar .
قال [محمد بن إسحاق] فحدثني بعض من يروي الحديث: أن رجلا من قريش، ممن كان يهدمها، أدخل عَتَلة بين حجرين منها ليقلع بها أحدهما، فلما تحرك الحجر تنقضت مكة بأسرها، فانتهوا عن ذلك الأساس .
[Muhammed b. İshâk] dedi ki: Hadis rivayet edenlerden biri bana şöyle anlattı: Kâbe'yi yıkanlardan Kureyşli bir adam, iki taşın arasından birini sökmek için aralarına bir manivela soktu. Taş hareket edince bütün Mekke sarsıldı; bunun üzerine o temele dokunmaktan vazgeçtiler .
قال ابن إسحاق: ثم إن القبائل من قريش جَمَعت الحجارة لبنائها، كل قبيلة تجمع على حدة، ثم بنوها، حتى بلغ البنيان موضع الركن -يعني الحجر الأسود -فاختصموا فيه، كل قبيلة تريد أن ترفعه إلى موضعه دون الأخرى، حتى تحاوروا وتخالفوا، وأعدوا للقتال. فقربت بنو عبد الدار جفنة مملوءة دما، ثم تعاقدوا هم وبنو عدي بن كعب بن لؤي على الموت، وأدخلوا أيديهم في ذلك الدم في تلك الجفنة، فسموا: لعَقَة الدم. فمكثت قريش على ذلك أربع ليال أو خمسًا. ثم إنهم اجتمعوا في المسجد فتشاوروا وتناصفوا.
İbn İshâk dedi ki: Sonra Kureyş kabileleri Kâbe'nin inşası için taş topladılar; her kabile ayrı olarak topluyordu. Sonra onu inşa ettiler. Nihayet yapı Rükn'ün -yani Hacerülesved'in- konulacağı yere ulaşınca aralarında anlaşmazlık çıktı; her kabile diğerine bırakmadan onu kendi yerine koymayı istiyordu. Öyle ki tartıştılar, ihtilafa düştüler ve savaş için hazırlandılar. Benî Abdiddâr kan dolu bir çanak getirdi; sonra onlar ve Benî Adiy b. Ka'b b. Lüeyy ölüm üzerine sözleşip ellerini o çanaktaki kana daldırdılar. Bu yüzden onlara “Laakatü'd-dem” (kan yalayıcılar) adı verildi. Kureyş bu hal üzere dört veya beş gece kaldı. Sonra Mescid'de toplanıp istişare ettiler ve hakkaniyetle davranmaya karar verdiler.
فزعم بعض أهل الرواية: أن أبا أمية بن المغيرة بن عبد الله بن عُمَر بن مخزوم -وكان عامئذ أسن
Rivayet ehlinden bazısı şöyle nakletti: Ebû Ümeyye b. el-Muğîre b. Abdillâh b. Ömer b. Mahzûm -ki o günlerde [yaşça] en...
قريش كلهم -قال : يا معشر قريش، اجعلوا بينكم فيما تختلفون فيه أول من يدخل من باب هذا المسجد، يقضي بينكم، فيه. ففعلوا، فكان أول داخل رسول الله ﷺ. فلما رأوه قالوا: هذا الأمين رضينا، هذا محمد، فلما انتهى إليهم وأخبروه الخبر، قال [رسول الله] ﷺ: "هَلُمَّ إليَّ ثوبًا" فأتي به، فأخذ الركن -يعني الحجر الأسود-فوضعه فيه بيده، ثم قال: "لتأخذ كل قبيلة بناحية من الثوب"، ثم [قال] : "ارفعوه جميعا". ففعلوا، حتى إذا بلغوا به موضعه، وضعه هو بيده ﷺ، ثم بنى عليه.
bütün Kureyş'in yaşça en büyüğü idi- şöyle dedi : “Ey Kureyş topluluğu! İhtilaf ettiğiniz bu konuda aranızda bu Mescid'in kapısından ilk girecek kimseyi hakem kılın, aranızda o hükmetsin.” Bunun üzerine öyle yaptılar ve ilk giren Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oldu. Onu gördüklerinde: “Bu el-Emîn'dir, razı olduk; bu Muhammed'dir!” dediler. Yanlarına varıp da durumu kendisine bildirdiklerinde [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem : “Bana bir örtü getirin” buyurdu. Örtü getirildi; Rükn'ü -yani Hacerülesved'i- alıp kendi eliyle örtünün içine koydu, sonra: “Her kabile örtünün bir köşesinden tutsun” buyurdu; sonra [şöyle buyurdu] : “Hep birlikte kaldırın.” Öyle yaptılar; nihayet onu konulacağı yere getirdiklerinde, onu bizzat kendi eliyle [yerine] yerleştirdi sallallâhu aleyhi ve sellem; sonra da üzerine inşaata devam edildi.
وكانت قريش تسمي رسول الله ﷺ قبل أن ينزل عليه الوحي: الأمين. فلما فرغوا من البنيان وبنوها على ما أرادوا، قال الزبير بن عبد المطلب، فيما كان من أمر الحية التي كانت قريش تهاب بنيان الكعبة لها:
Kureyş, henüz kendisine vahiy inmeden önce Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem “el-Emîn” (güvenilir) olarak isimlendirirdi. İnşaatı bitirip Kâbe'yi istedikleri gibi tamamladıklarında, Zübeyr b. Abdilmuttalib, Kureyş'in Kâbe'yi inşa etmekten korkmasına sebep olan yılan hakkında şöyle demiştir:
عجبت لَمَا تصوبت العُقَاب … إلى الثعبان وهي لها اضطراب
Şaştım o kartalın inişine / Kıvranıp duran o yılana doğru
وقد كانت يكون لها كشيش … وأحيانًا يكون لها وثَاب
Halbuki onun bir tıslaması vardı / Ve kimi zaman da sıçrayıp atılırdı
إذا قمنا إلى التأسيس شَدَّت … تُهَيّبُنُا البناءَ وقد تُهَابُ
Biz temele doğru vardığımızda hücum eder / Bizi inşaattan korkuturdu, kendisinden de korkulurdu
فلما أن خَشِينا الزَّجْرَ جاءت … عقاب تَتْلَئِبُّ لها انصباب
Biz engellenmekten korktuğumuzda geldi / Dosdoğru süzülen bir kartal, hızla inişi vardı
فضمتها إليها ثم خَلَّت … لنا البنيانَ ليس له حجاب
Onu yakalayıp kavradı ve sonra / Önünde hiçbir engel kalmaksızın inşaatı bize bıraktı
فَقُمْنَا حاشدين إلى بناء … لنا منه القواعدُ والتراب
Böylece topluca kalktık bir inşaya / Temelleri ve toprağı bizim olan
غداة نُرَفِّع التأسيس منه … وليس على مُسَوِّينا ثياب
Sabah vakti onun temelini yükseltirken / Duvar örenlerimizin üzerinde giysi dahi yoktu
أعَزّ به المليكُ بني لُؤي … فليسَ لأصله منْهُم ذَهاب
Melik (olan Allah) onunla Lüey oğullarını aziz kıldı / Artık onun aslı onlardan asla gitmez
وقد حَشَدَتْ هُنَاك بنو عَديّ … ومُرَّة قد تَقَدَّمَها كلاب
Orada Adiy oğulları da toplanmıştı / Ve Mürre'nin önünde Kilâb vardı
فَبَوَّأنا المليك بذاكَ عزّا … وعند الله يُلْتَمَسُ الثواب
Melik (olan Allah) bununla bize bir izzet bahşetti / Ve mükâfat ancak Allah katından umulur
قال ابن إسحاق: وكانت الكعبة على عهد النبي ﷺ ثمانية عشر ذراعًا، وكانت تكسى القباطي، ثم كُسِيت بعدُ البُرود، وأول من كساها الديباج الحجاج بن يوسف.
İbn İshâk dedi ki: Kâbe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde on sekiz zirâ idi; kabâtî (Mısır keteni) ile örtülürdü, daha sonra bürdelerle (çizgili kumaşlarla) örtüldü; ona ilk ipek (dîbâc) örtüyü örten ise Haccâc b. Yûsuf olmuştur.
قلت: ولم تزل على بناء قريش حتى أحرقت في أول إمارة عبد الله بن الزبير بعد سنة ستين. وفي آخر ولاية يزيد بن معاوية، لما حاصروا ابن الزبير، فحينئذ نقضها ابن الزبير إلى الأرض وبناها على قواعد إبراهيم، ﵇، وأدخل فيها الحجر وجعل لها بابًا شرقيًّا وبابًا غربيًّا ملصقين
Ben derim ki: [Kâbe], altmış yılından sonra Abdullah b. ez-Zübeyr'in emirliğinin başında ve Yezîd b. Muâviye'nin hilafetinin sonlarında, İbnü'z-Zübeyr'i kuşattıkları sırada yakılıncaya kadar Kureyş'in inşası üzere kalmaya devam etti. İşte o vakit İbnü'z-Zübeyr onu yer seviyesine kadar yıktı ve İbrâhim aleyhisselâm'ın temelleri üzerine [yeniden] inşa etti; Hicr'i de onun içine dahil etti ve ona biri doğuda diğeri batıda, [eşikleri] yere bitişik iki kapı yaptı.
بالأرض، كما سمع ذلك من خالته عائشة أم المؤمنين، ﵂، عن رسول الله ﷺ. ولم تزل كذلك مُدَّة إمارته حتى قتله الحجاج، فردها إلى ما كانت عليه بأمر عبد الملك بن مَرْوان له بذلك، كما قال مسلم بن الحجاج في صحيحه:
tıpkı bunu teyzesi müminlerin annesi Âişe'den radıyallâhu anhâ, onun da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem duyduğu gibi. Haccâc onu öldürünceye kadar emirliği süresince Kâbe bu şekilde kaldı. Sonra Abdülmelik b. Mervân'ın emriyle Haccâc onu eski haline döndürdü; nitekim Müslim b. el-Haccâc Sahîh'inde şöyle demiştir:
حدثنا هَنَّاد بن السَّري، حدثنا ابن أبي زائدة، أخبرنا ابن أبي سليمان، عن عطاء، قال: لما احترق البيت زَمَنَ يزيد بن معاوية حين غزاها أهل الشام، وكان من أمره ما كان، تركه ابن الزبير حتى قدم الناس الموسمَ يريد أن يُجَرِّئَهم -أو يُحزبهم -على أهل الشام، فلما صدر الناس قال: يا أيها الناس، أشيروا عليَّ في الكعبة، أنقضها ثم أبني بناءها أو أصلح ما وَهَى منها؟ قال ابن عباس: فإني قد فَرِقَ لي رأي فيها، أرى أن تُصْلِحَ ما وَهى منها، وتدع بيتًا أسلم الناس عليه وأحجارًا أسلم الناس عليها، وبعث عليها النبي ﷺ. فقال ابن الزبير: لو كان أحدهم احترق بيته ما رضي حتى يجدده، فكيف بيت ربكم، ﷿؛ إني مستخير ربي ثلاثًا ثم عازم على أمري. فلما مضَت ثلاث أجمع رأيه على أن ينقضها. فتحاماها الناسُ أن ينزل بأول الناس يصعد فيه أمْر من السماء، حتى صعده رجل، فألقى منه حجارة، فلما لم يَره الناس أصابه شيء تتابعوا، فنقضوه حتى بلغوا به الأرض. فجعل ابن الزبير أعمدة يستر عليها الستور، حتى ارتفع بناؤه. وقال ابن الزبير: إني سمعت عائشة، ﵂، تقول: إن النبي ﷺ، قال: "لولا أن الناس حديث عهدُهم بكفر، وليس عندي من النفقة ما يُقَوِّيني على بنائه، لكنت أدخلت فيه من الحجر خمسة أذرع، ولجعلت له بابًا يدخل الناس منه، وبابًا يخرجون منه . قال: فأنا أجد ما أنفق، ولست أخاف الناس". قال: فزاد فيه خمسة أذرع من الحجر، حتى أبدى له أسا نَظَر الناس إليه فبنى عليه البناء. وكان طول الكعبة ثمانية عشر ذراعًا، فلما زاد فيه استقصره فزاد في طوله عشرة أذرع، وجعل له بابين: أحدهما يدخل منه، والآخر يخرج منه. فلما قُتِل ابنُ الزبير كتب الحجَّاج إلى عبد الملك يخبره بذلك، ويخبره أن ابن الزبير قد وضع البناء على أس نظر إليه العدول من أهل مكة، فكتب إليه عبد الملك: إنا لسنا من تلطيخ ابن الزبير في شيء، أما ما زاده في طوله فأقره. وأما ما زاد فيه من الحجر فرده إلى بنائه، وسد الباب الذي فتحه. فنقضه وأعاده إلى بنائه .
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, bize İbn Ebî Zâide anlattı, bize İbn Ebî Süleymân, Atâ'dan bildirdi; [Atâ] dedi ki: Yezîd b. Muâviye zamanında Şamlılar oraya hücum ettiğinde Beyt yandı ve olanlar oldu. İbnü'z-Zübeyr, insanları Şamlılara karşı cesaretlendirmek -veya kendi safında toplamak- isteyerek hac mevsiminde insanlar gelinceye kadar onu [olduğu gibi] bıraktı. İnsanlar [hacdan] dağılınca şöyle dedi: “Ey insanlar! Kâbe hakkında bana akıl verin; onu yıkıp yeniden mi inşa edeyim, yoksa yıpranan kısımlarını onarayım mı?” İbn Abbâs: “Bu konuda bana göre bir fikir belirmiştir : Görüşüm odur ki, onun yıpranan kısımlarını onarman ve insanların üzerinde Müslüman olduğu , taşları üzerinde insanların İslâm'a girdiği ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde bulunduğu haliyle Beyt'i bırakmandır.” İbnü'z-Zübeyr: “Sizden birinin evi yansaydı onu yenilemedikçe içi rahat etmezdi; öyleyse Rabbiniz Azze ve Celle'nin evi için nasıl olur? Ben üç defa Rabbime istihare yapacağım, sonra da kararımı uygulayacağım” dedi. Üç gün geçince onu yıkmaya kesin karar verdi. Üzerine ilk çıkacak kimsenin başına gökten bir azap inmesinden korkarak insanlar çekindiler. Nihayet bir adam üzerine çıkıp oradan bir taş attı. İnsanlar adamın başına bir şey gelmediğini görünce peş peşe çıktılar ve yer hizasına ulaşıncaya kadar onu yıktılar. İbnü'z-Zübeyr, binası yükselinceye kadar üzerlerine perdeler gerdiği direkler dikti . İbnü'z-Zübeyr dedi ki: Âişe'nin radıyallâhu anhâ şöyle dediğini işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “İnsanlar küfürden yeni çıkmış olmasaydı ve elimde onu inşa etmeye yetecek güçte harcama imkânım olsaydı, Hicr'den beş zirâı ona dahil eder ve ona insanların gireceği bir kapı ile çıkacağı bir kapı yapardım” buyurdu. [İbnü'z-Zübeyr] dedi ki: “Ben ise harcayacak imkân buluyorum ve insanlardan da korkmuyorum.” Böylece Hicr'den beş zirâ ekledi; öyle ki insanların gördüğü bir temel ortaya çıktı ve binayı onun üzerine kurdu. Kâbe'nin boyu (yüksekliği) on sekiz zirâ idi; [enini] genişletince boyunu kısa gördü ve yüksekliğine on zirâ ekledi; ona biri girilecek, diğeri çıkılacak iki kapı yaptı. İbnü'z-Zübeyr öldürülünce Haccâc, Abdülmelik'e mektup yazıp durumu ve İbnü'z-Zübeyr'in binayı Mekke ehlinden güvenilir kimselerin gördüğü bir temel üzerine kurduğunu bildirdi. Abdülmelik ona şöyle yazdı: “Biz İbnü'z-Zübeyr'in bulaştığı hiçbir şeyden yana değiliz. Yüksekliğine eklediği kısmı olduğu gibi bırak; fakat Hicr'den eklediği kısmı eski yapısına döndür ve açtığı kapıyı kapat.” Bunun üzerine [Haccâc] onu yıktı ve eski yapısına döndürdü .
وقد رواه النسائي في سننه، عن هناد، عن يحيى بن أبي زائدة، عن عبد الملك بن أبي سليمان، عن عطاء، عن ابن الزبير، عن عائشة بالمرفوع منه. ولم يذكر القصة، وقد كانَت السنة إقرار ما فعله عبد الله بن الزبير، ﵁؛ لأنه هو الذي وَدَّه رسول الله ﷺ. ولكن خشي أن تنكره
Nesâî de bunu Sünen'inde Hennâd'dan, o Yahyâ b. Ebî Zâide'den, o Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan, o Atâ'dan, o İbnü'z-Zübeyr'den, o da Âişe'den [nakille] hadisin merfû olan kısmıyla rivayet etmiş ve kıssayı zikretmemiştir. Sünnete uygun olan ise Abdullah b. ez-Zübeyr'in radıyallâhu anh yaptığı şeyin [olduğu gibi] bırakılmasıydı; zira Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem arzu ettiği şey bizzat buydu. Fakat [Resûlullah],
قلوب بعض الناس لحداثة عهدهم بالإسلام وقربِ عهدهم من الكفر. ولكن خفيت هذه السُّنةُ على عبد الملك؛ ولهذا لما تحقق ذلك عن عائشة أنها روت ذلك عن رسول الله ﷺ، قال: وددنا أنا تركناه وما تولى. كما قال مسلم:
İslâm'a yeni girmiş olmaları ve küfür dönemine yakınlıkları sebebiyle bazı insanların kalplerinin bunu yadırgamasından [endişe etmişti]. Fakat bu sünnet Abdülmelik'e gizli kalmıştı; bu yüzden Âişe'nin bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği kendisince kesinleştiğinde: “Keşke onu üstlendiği işle baş başa bıraksaydık” demiştir; nitekim Müslim şöyle demiştir:
حدثني محمد بن حاتم حدثنا محمد بن بكر أخبرنا ابن جُرَيج، سمعت عبد الله بن عُبَيد بن عمير والوليد بن عطاء، يحدثان عن الحارث بن عبد الله بن أبي ربيعة، قال عبد الله بن عبيد: وَفَدَ الحارث بن عبد الله على عبد الملك بن مروان في خلافته، فقال عبد الملك: ما أظن أبا خُبَيبٍ -يعني ابن الزبير -سمع من عائشة ما كان يزعم أنه سمعه منها. قال الحارث: بلى، أنا سمعته منها. قال: سمعتها تقول ماذا؟ قال: قالت: قال رسول الله ﷺ: "إن قومك استقصروا من بنيان البيت، ولولا حداثة عهدهم بالشرك أعدت ما تركوا منه، فإن بدا لقومك من بعدي أن يبنوه فَهَلُمِّي لأريك ما تركوا منه". فأراها قريبًا من سبعة أذرع .
Bana Muhammed b. Hâtim anlattı , bize Muhammed b. Bekr anlattı , bize İbn Cüreyc bildirdi; [İbn Cüreyc dedi ki:] Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr ile Velîd b. Atâ'nın, Hâris b. Abdillâh b. Ebî Rebîa'dan naklettiklerini işittim. Abdullah b. Ubeyd dedi ki: Hâris b. Abdillâh, hilafeti döneminde Abdülmelik b. Mervân'ın yanına elçi olarak gitti. Abdülmelik: “Ebû Hubeyb'in -yani İbnü'z-Zübeyr'in- Âişe'den duyduğunu iddia ettiği şeyi gerçekten ondan duyduğunu sanmıyorum” dedi. Hâris: “Aksine, ben de bunu bizzat Âişe'den işittim” dedi. [Abdülmelik]: “Onun ne dediğini işittin?” dedi. [Hâris] dedi ki: [Âişe] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kavmin Beyt'in inşasını kısalttı; şayet şirkten yeni çıkmış olmasalardı bıraktıkları kısmı tekrar [binaya] iade ederdim. Benden sonra kavmin onu inşa etmeyi düşünürse, gel sana onların dışarıda bıraktığı yeri göstereyim” buyurdu ve ona yaklaşık yedi zirâlık yeri gösterdi .
هذا حديث عبد الله بن عُبيد [بن عمير] . وزاد عليه الوليد بن عطاء: قال النبي ﷺ: "ولجعلت لها بابين موضوعين في الأرض شرقيًّا وغربيًّا، وهل تدرين لم كان قومك رفعوا بابها؟ " قالت: قلت: لا. قال: "تَعَزُّزًا ألا يدخلها إلا من أرادوا. فكان الرجل إذا هو أراد أن يدخلها، يَدَعونه حتى يرتقي، حتى إذا كاد أن يدخل دفعوه فسقط" قال عبد الملك: فقلت للحارث: أنت سمعتها تقول هذا؟ قال: نعم. قال: فَنَكَتَ ساعة بعصاه، ثم قال: وَدِدْتُ أني تركت وما تَحَمَّل.
Bu, Abdullah b. Ubeyd [b. Umeyr'in] hadisidir. Velîd b. Atâ ise şu ilaveyi yapmıştır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ve ona yer hizasında doğu ve batı olmak üzere iki kapı yapardım. Kavminin onun kapısını niçin yükselttiğini biliyor musun?” buyurdu. [Âişe]: “Hayır” dedim. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Sadece istedikleri kimseler girsin diye bir üstünlük taslamak için! Adamın biri oraya girmek istediğinde tırmanmasına izin verirler, tam içeri gireceği sırada onu itip düşürürlerdi” buyurdu. Abdülmelik dedi ki: Hâris'e: “Sen onun böyle söylediğini bizzat işittin mi?” dedim. [Hâris]: “Evet” dedi. [Râvi] dedi ki: [Abdülmelik] bir süre bastonuyla yeri dürttü, sonra da: “Keşke onu üstlendiği işle baş başa bıraksaydım” dedi.
قال مسلم: وحدثناه محمد بن عمرو بن جبلة، حدثنا أبو عاصم (ح) وحدثنا عَبْدُ بن حُمَيْد، أخبرنا عبد الرزاق، كلاهما عن ابن جُرَيج بهذا الإسناد، مثلَ حديث ابن بكر .
Müslim dedi ki: Bize onu Muhammed b. Amr b. Cebele anlattı, bize Ebû Âsım anlattı; (H) bize Abd b. Humeyd anlattı, bize Abdürrezzâk bildirdi; her ikisi de İbn Cüreyc'den bu isnad ile İbn Bekr'in hadisi gibi [rivayet etmişlerdir].
قال: وحدثني محمد بن حاتم، حدثنا عبد الله بن بكر السهمي، حدثنا حاتم بن أبي صَغيرة، عن أبي قَزَعَة أنَّ عبد الملك بن مروان بينما هو يطوف بالبيت إذ قال: قاتل الله ابن الزبير حيث يكذب على أمِّ المؤمنين، يقول: سمعتها تقول: قال رسول الله ﷺ: "يا عائشة، لولا حِدْثان قومك بالكفر لنقضت البيت حتى أزيد فيها من الحجر، فإنَّ قومك قصروا في البناء". فقال الحارث بن عبد الله بن أبي ربيعة: لا تقل هذا يا أمير المؤمنين، فأنا سمعت أم المؤمنين تحدث هذا. قال: لو كنتُ سمعته قبل أن أهدمَه لتركته على ما بنى ابن الزبير.
[Müslim] dedi ki: Bana Muhammed b. Hâtim anlattı, bize Abdullah b. Bekr es-Sehmî anlattı, bize Hâtim b. Ebî Sagîre, Ebû Kazea'dan anlattı: Abdülmelik b. Mervân Beyt'i tavaf ederken şöyle dedi: "Allah İbnü'z-Zübeyr'in canını alsın! Müminlerin annesine yalan isnat ediyor ve: 'Onu şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Âişe! Kavminin küfürden [kurtuluşu] yeni olmasaydı, Beyt'i yıkar ve ona Hicr'den ekleme yapardım; zira kavmin binayı eksik yaptı» buyurdu' diyor." Bunun üzerine Hâris b. Abdillâh b. Ebî Rebîa: "Böyle deme ey müminlerin emiri! Zira bunu müminlerin annesi anlatırken ben de bizzat işittim" dedi. [Abdülmelik]: "Eğer bunu onu yıkmadan önce işitmiş olsaydım, kesinlikle İbnü'z-Zübeyr'in inşa ettiği haliyle bırakırdım" dedi.
فهذا الحديث كالمقطوع به إلى عائشة أم المؤمنين، لأنه قد رُوي عنها من طرق صحيحة متعددة عن الأسود بن يزيد، والحارث بن عبد الله بن أبي ربيعة، وعبد الله بن الزبير، وعبد الله بن محمد بن أبي بكر الصديق، وعروة بن الزبير. فدل هذا على صواب ما فعله ابن الزبير. فلو ترك لكان جيدًا.
Bu hadis, müminlerin annesi Âişe'ye nispeti kesin gibidir; çünkü ondan Esved b. Yezîd, Hâris b. Abdillâh b. Ebî Rebîa, Abdullah b. ez-Zübeyr, Abdullah b. Muhammed b. Ebî Bekr es-Sıddîk ve Urve b. ez-Zübeyr vasıtasıyla müteaddit sahih yollarla rivayet edilmiştir. Bu da İbnü'z-Zübeyr'in yaptığının doğruluğuna delalet eder. Dolayısıyla öylece bırakılmış olsaydı iyi olurdu.