Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 23. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولكن بعد ما رجع الأمر إلى هذا الحال، فقد كَرِه بعض العلماء أن يغير عن حاله، كما ذكر عن أمير المؤمنين هارون الرشيد -أو أبيه المهدي -أنه سأل الإمام مالكًا عن هدم الكعبة وردِّها إلى ما فعله ابن الزبير. فقال له مالك: يا أمير المؤمنين، لا تجعل كعبة الله مَلْعَبَة للملوك، لا يشاء أحد أن يهدمها إلا هدمها. فترك ذلك الرشيد.

Fakat mesele bu hale döndükten sonra bazı âlimler onun bu halinden değiştirilmesini mekruh görmüşlerdir; nitekim müminlerin emiri Hârûnürreşîd'in -veya babası Mehdî'nin- İmam Mâlik'e Kâbe'yi yıkıp İbnü'z-Zübeyr'in yaptığı şekle döndürmeyi sorduğu zikredilmiştir. Mâlik ona: “Ey müminlerin emiri! Allah'ın Kâbe'sini hükümdarların oyuncağı haline getirme; öyle ki her dileyen onu yıkmaya kalkmasın” demiştir. Bunun üzerine Reşîd bundan vazgeçmiştir.

نقله عياض والنواوي، ولا تزال -والله أعلم -هكذا إلى آخر الزمان، إلى أن يخرِّبَها ذو السويقتين من الحبشة، كما ثبت ذلك في الصحيحين عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "يخرب الكعبة ذو السُّوَيقتين من الحبشة". أخرجاه .

Bunu İyâz ve Nevevî nakletmiştir. Allah en doğrusunu bilir ya, Kâbe ahir zamanda Habeşistanlı Zü's-Süveykateyn tarafından yıkılıncaya kadar böyle kalmaya devam edecektir; nitekim Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den rivayetle sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kâbe'yi Habeşistanlı Zü's-Süveykateyn (ince bacaklı kimse) harap edecektir” buyurmuştur. Her ikisi de rivayet etmiştir .

وعن عبد الله بن عباس، ﵄، عن النبي ﷺ، قال: "كأني به أسودَ أفحَجَ، يقلعها حجرًا حجرًا". رواه البخاري .

Abdullah b. Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Onu siyah tenli, çarpık bacaklı, Kâbe'nin taşlarını teker teker sökerken görür gibiyim.” Buhârî rivayet etmiştir .

وقال الإمام أحمد بن حنبل في مسنده: حدثنا أحمد بن عبد الملك الحَرَّاني، حدثنا محمد بن سلمة، عن ابن إسحاق، عن بن أبي نجيح، عن مجاهد، عن عبد الله بن عمرو بن العاص، ﵄ قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يُخَرِّب الكعبة ذو السويقتين من الحبشة، ويسلبها حلْيتها ويجردها من كسوتها. ولكأني أنظر إليه أصيلع أفَيْدعَ يضرب عليها بِمِسْحَاته ومِعْوله" .

İmam Ahmed b. Hanbel Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Abdilmelik el-Harrânî anlattı, bize Muhammed b. Seleme, İbn İshâk'tan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o] Mücâhid'den, [o] Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan radıyallâhu anhümâ anlattı; [Abdullah] dedi ki: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “Kâbe'yi Habeşistanlı Zü's-Süveykateyn harap edecek, süslerini soyup alacak ve örtüsünü üzerinden çıkaracaktır. Sanki ben ona bakıyorum; kel kafalı, ayak parmakları içe dönük biri olarak küreği ve kazmasıyla ona vurmaktadır” .

الفَدَع: زيغ بين القدم وعظم الساق.

Fedâ' (الفَدَع): Ayak ile bacak kemiği arasındaki eğriliktir.

وهذا -والله أعلم -إنما يكون بعد خروج يأجوج ومأجوج، لما جاء في صحيح البخاري عن أبي سعيد الخدري، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "ليُحَجَّنَّ البيتُ وليُعْتَمَرَنَّ بعد خروج يأجوج ومأجوج" .

Allah en doğrusunu bilir ya, bu ancak Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkışından sonra olacaktır; nitekim Sahîh-i Buhârî'de Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkışından sonra da bu Beyt muhakkak haccedilecek ve muhakkak umre yapılacaktır” buyurmuştur .

وقوله تعالى حكاية لدعاء إبراهيم وإسماعيل، ﵉: (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ)

Yüce Allah'ın İbrâhim ve İsmâil'in -aleyhimesselâm- duasını nakleden şu buyruğudur: { رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl ve soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar], bize ibadet yerlerimizi/menâsikimizi göster ve tevbemizi kabul buyur. Şüphesiz tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet eden ancak sensin.”

قال ابن جرير: يعنيان بذلك، واجعلنا مستسلمين لأمرك، خاضعين لطاعتك، لا نشرك معك في الطاعة أحدًا سواك، ولا في العبادة غيرك.

İbn Cerîr der ki: Bununla şunu kastetmektedirler: Bizi senin emrine teslim olmuş , sana itaate boyun eğmiş kıl; itaatte seninle birlikte başkasını, ibadette de senden gayrısını ortak koşmayalım.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا إسماعيل بن رجاء بن حيان الحِصْني القرشي، حدثنا معقل بن عبيد الله، عن عبد الكريم: (وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ) قال: مخلصين لك، (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ) قال: مخلصة.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İsmâil b. Recâ b. Hayyân el-Hısnî el-Kuraşî anlattı, bize Ma'kıl b. Ubeydillâh, Abdülkerîm'den anlattı: (وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ) "Sana ihlâsla bağlanan iki kişi kıl", (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ) ise "İhlâslı [bir ümmet kıl]" demektir, dedi.

وقال أيضا: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا المقدمي، حدثنا سعيد بن عامر، عن سلام بن أبي مطيع في هذه الآية (وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ) قال: كانا مسلمين، ولكنهما سألاه الثبات.

Yine [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize el-Mukaddemî anlattı, bize Saîd b. Âmir, Sellâm b. Ebî Mutî'den bu ayet hakkında (وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ) şöyle dediğini anlattı: Onlar zaten müslümandılar, fakat [Allah'tan bu hal üzere] sebat dilediler.

وقال عكرمة: (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ) قال الله: قد فعلت. (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ) قال الله: قد فعلت.

İkrime dedi ki: (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ) [duasına karşılık] Allah: “Bunu yaptım” buyurdu. (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ) [kısmına da] Allah: “Bunu yaptım” buyurdu.

وقال السدي: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ) يعنيان العرب.

Süddî dedi ki: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ) ifadesiyle Arapları kastetmişlerdir.

قال ابن جرير: والصواب أنه يعمُّ العرب وغيرهم؛ لأن من ذرية إبراهيم بني إسرائيل، وقد قال الله تعالى: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} [الأعراف: ١٥٩]

İbn Cerîr der ki: Doğru olan, bunun Arapları ve başkalarını da kapsamasıdır; zira İsrâiloğulları da İbrâhîm'in zürriyetindendir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” [A'râf: 159] buyurmuştur.

قلت: وهذا الذي قاله ابن جرير لا ينفيه السدي؛ فإن تخصيصهم بذلك لا ينفي من عداهم، والسياق إنما هو في العرب؛ ولهذا قال بعده: {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ} الآية، والمراد بذلك محمَّد ﷺ، وقد بعث فيهم كما قال تعالى: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الأُمِّيِّينَ رَسُولا مِنْهُمْ} [الجمعة: ٢] ومع هذا لا ينفي رسالته إلى الأحمر والأسود، لقوله تعالى: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [الأعراف: ١٥٨]، وغير ذلك من الأدلة القاطعة.

Derim ki: İbn Cerîr'in bu söylediğini Süddî de nefyetmez; zira onların [Arapların] tahsis edilmesi başkalarını dışlamaz. Zaten bağlam Araplar hakkındadır; bundan dolayı ardından şöyle demiştir: {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları tezkiye edecek bir peygamber gönder” ayeti. Bununla kastedilen Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الأُمِّيِّينَ رَسُولا مِنْهُمْ} “Ümmîler arasından kendilerine bir peygamber gönderen O'dur” [Cum'a: 2] buyurduğu gibi onların arasından gönderilmiştir. Bununla birlikte bu durum, onun kırmızı ve siyah tenli [tüm insanlara] peygamber olarak gönderilmiş olmasını nefyetmez; zira Allah Teâlâ: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, hepinize gönderilmiş Allah'ın elçisiyim” [A'râf: 158] buyurmuştur ve buna dair başka kesin deliller de mevcuttur.

وهذا الدعاء من إبراهيم وإسماعيل، ﵉، كما أخبر الله تعالى عن عباده المتقين المؤمنين، في قوله: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} [الفرقان: ٧٤]. وهذا القدر مرغوب فيه شرعًا، فإن من تمام محبة عبادة الله تعالى أن يحب أن يكون من صلبه من يعبد الله وحده لا شريك له؛ ولهذا لما قال الله تعالى لإبراهيم، ﵇: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} قال: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} وهو قوله: {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنَامَ} [إبراهيم: ٣٥]. وقد ثبت في صحيح مسلم، عن أبي هر، يرة، ﵁، عن النبي ﷺ أنه قال: "إذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاث: صدقة جارية، أو علم ينتفع به، أو ولد صالح يدعو له"

İbrâhîm ve İsmâîl'in -aleyhimesselâm- bu duası, Allah Teâlâ'nın mümin ve takva sahibi kullarından haber verdiği şu buyruğu gibidir: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “Ve onlar: ‘Rabbimiz! Bize göz aydınlığı olacak eşler ve zürriyetler bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl’ derler” [Furkân: 74]. Bu kadarı [böyle dua etmek] şer‘an arzu edilen bir husustur; zira Allah Teâlâ'ya ibadeti tam anlamıyla sevmenin bir gereği de kişinin kendi sulbünden, tek olan ve hiçbir ortağı bulunmayan Allah'a ibadet edecek nesillerin gelmesini istemesidir. Nitekim Allah Teâlâ İbrâhîm'e -aleyhisselâm-: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Ben seni insanlara önder kılacağım” buyurduğunda o: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “‘Zürriyetimden de [önderler yap]’ demiş; [Allah da:] ‘Ahdim zalimlere ermez’ buyurmuştur”. [İbrâhîm'in] {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنَامَ} “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” [İbrâhîm: 35] sözü de böyledir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh- rivayetle Nebî'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «إذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاث: صدقة جارية، أو علم ينتفع به، أو ولد صالح يدعو له» «Âdemoğlu öldüğü zaman üç şey dışında ameli kesilir: Sadaka-i câriye (sürekli sadaka), kendisinden faydalanılan ilim veya kendisine dua eden salih bir evlat.»

" وأرنا مناسكنا " قال ابن جُريج، عن عطاء (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) أخرجها لنا، عَلِّمْنَاها .

“Bize menâsikimizi göster” buyruğunda, İbn Cüreyc Atâ'dan naklen (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) ifadesinin “Onları bizim için açığa çıkar, bize öğret” anlamına geldiğini söylemiştir.

وقال مجاهد (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) مذابحنا. ورُوى عن عطاء أيضًا، وقتادة نحو ذلك.

Mücâhid ise (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) ifadesi hakkında: “Kurban yerlerimizi [göster]” demiştir. Atâ ve Katâde'den de benzeri rivayet edilmiştir.

وقال سعيد بن منصور: حدثنا عتاب بن بشير، عن خُصيف، عن مجاهد، قال: قال إبراهيم: "أرنا مناسكنا" فأتاه جبرائيل، فأتى به البيت، فقال: ارفع القواعد. فرفع القواعد وأتم البنيان، ثم أخذ بيده فأخرجه فانطلق به إلى الصفا، قال: هذا من شعائر الله. ثم انطلق به إلى المروة، فقال: وهذا من شعائر الله؟. ثم انطلق به نحو مِنًى، فلما كان من العقبة إذا إبليس قائم عند الشجرة، فقال: كَبِّر وارمه. فكبر ورماه. ثم انطلق إبليس فقام عند الجمرة الوسطى، فلما جاز به جبريل وإبراهيم قال له: كبر وارمه. فكبر ورماه. فذهب إبليس وكان الخبيث أراد أن يُدْخِل في الحج شيئًا فلم يستطع، فأخذ بيد إبراهيم حتى أتى به المشعر الحرام، فقال: هذا المشعر الحرام. فأخذ بيد إبراهيم حتى أتى به عرفات. قال: قد عرفت ما أريتك؟ قالها: ثلاث مرار. قال: نعم.

Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize İttâb b. Beşîr, Husayf'tan, [o] Mücâhid'den anlattı; dedi ki: İbrâhîm: “Bize menâsikimizi göster” dedi. Cebrail ona gelip onu Beyt'e getirdi ve: “Temelleri yükselt” dedi. O da temelleri yükseltti ve binayı tamamladı. Sonra elinden tutup onu dışarı çıkardı ve Safâ'ya götürdü; “Burası Allah'ın şiarlarındandır” dedi. Sonra Merve'ye götürüp: “Burası da Allah'ın şiarlarındandır” dedi. Sonra onu Mina'ya doğru götürdü; Akabe mevkiine vardıklarında bir de baktı ki İblis ağacın yanında duruyor. [Cebrail]: “Tekbir getir ve ona taş at” dedi. O da tekbir getirdi ve taş attı. Sonra İblis gidip orta cemrenin yanında durdu. Cebrail ile İbrâhîm onun yanından geçerken [Cebrail] ona: “Tekbir getir ve ona taş at” dedi. O da tekbir getirdi ve taş attı. İblis gitti; bu habis hacca bir şey karıştırmak istemiş ama buna güç yetirememişti. Sonra İbrâhîm'in elinden tutup onu Meş'ar-i Harâm'a getirdi ve: “İşte Meş'ar-i Harâm burasıdır” dedi. Sonra İbrâhîm'in elinden tutup onu Arafat'a getirdi ve: “Sana gösterdiğim şeyleri iyice öğrendin mi?” dedi; bunu üç defa söyledi. [İbrâhîm de]: “Evet” dedi.

وروي عن أبي مِجْلز وقتادة نحو ذلك. وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا حماد بن سلمة، عن أبي العاصم الغنوي، عن أبي الطفيل، عن ابن عباس، قال: إن إبراهيم لما أريَ أوامر المناسك، عرض له الشيطان عند المسعى، فسابقه إبراهيم، ثم انطلق به جبريل حتى أتى به منى، فقال: مُنَاخ الناس هذا. فلما انتهى إلى جمرة العقبة تعرض له الشيطان، فرماه بسبع حصيات حتى ذهب، ثم أتى به الجمرة الوسطى، فعرض له الشيطان فرماه بسبع حصيات، حتى ذهب، ثم أتى به الجمرة القصوى، فعرض له الشيطان، فرماه بسبع حصيات حتى ذهب، فأتى به جَمْعًا. فقال: هذا المشعر. ثم أتى به عرفة. فقال: هذه عرفة. فقال له جبريل: أعرفت؟ .

Ebû Miclez ve Katâde'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Ebü'l-Âsım el-Ganevî'den, [o] Ebü't-Tufeyl'den, [o] İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: İbrâhîm'e menâsik emirleri gösterildiğinde, şeytan Mes'â'da onun karşısına çıktı; İbrâhîm onunla yarıştı. Sonra Cebrail onu Mina'ya getirinceye kadar götürdü ve: “İşte burası insanların konaklama yeridir” dedi. Akabe cemresine ulaştığında şeytan karşısına dikildi; İbrâhîm ona yedi taş attı, nihayet şeytan gitti. Sonra onu orta cemreye getirdi; şeytan karşısına dikildi, ona da yedi taş attı, nihayet gitti. Sonra en uzaktaki cemreye (Cemre-i Akabe/Kusvâ) getirdi; şeytan karşısına dikildi, ona da yedi taş attı, nihayet gitti. Sonra onu Cem'e (Müzdelife'ye) getirdi ve: “İşte Meş'ar burasıdır” dedi. Sonra onu Arafat'a getirdi ve: “İşte Arafat burasıdır” dedi. Cebrail ona: “Öğrendin mi?” dedi .

{رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)}

{رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları tezkiye edecek bir elçi gönder. Şüphesiz Aziz ve Hakîm olan ancak sensin.”

يقول تعالى إخبارًا عن تمام دع، وة إبراهيم لأهل الحرم -أن يبعث الله فيهم رسولا منهم، أي من ذرية إبراهيم. وقد وافقت هذه الدعوة المستجابة قَدَرَ الله السابق في تعيين محمد -صلوات الله وسلامه عليه -رسولا في الأميين إليهم، إلى سائر الأعجمين، من الإنس والجن، كما قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا معاوية بن صالح، عن سعيد بن سُوَيد الكلبي، عن عبد الأعلى بن هلال السلمي، عن العرباض بن سارية قال: قال رسول الله ﷺ: "إني عند الله لخاتم

Yüce Allah, İbrâhîm'in Harem ehline yönelik duasının tamamını -Allah'ın onların içinden kendilerine, yani İbrâhîm'in soyundan bir elçi göndermesini- haber vermektedir. Kabul olunan bu dua; Allah'ın, Muhammed'i -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh- hem ümmîlerin içinden onlara, hem de insan ve cinden diğer bütün topluluklara bir elçi olarak tayin etmesindeki ezeli kaderine muvafık düşmüştür. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, bize Muâviye b. Sâlih, Saîd b. Süveyd el-Kelbî'den, [o] Abdülâlâ b. Hilâl es-Sülemî'den, [o da] el-İrbâd b. Sâriye'den anlattı; [İrbâd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إني عند الله لخاتم» «Şüphesiz ben Allah katında kesinlikle sonuncusuyum...»

النبيين، وإن آدم لمنجدل في طينته، وسأنبئكم بأول ذلك، دعوة أبي إبراهيم، وبشارة عيسى بي، ورؤيا أمي التي رأت، وكذلك أمهات النبيين يَرَيْنَ" .

...peygamberlerin sonuncusuyum; Âdem ise henüz balçığı içinde yere serilmiş hâldeydi. Size bunun ilkini haber vereyim: Atam İbrâhîm'in duası, Îsâ'nın benim hakkımdaki müjdesi ve annemin gördüğü rüyâ; peygamberlerin anneleri de böyle rüya görürler.” .

وكذلك رواه ابن وهب، والليث، وكاتبه عبد الله بن صالح، عن معاوية بن صالح، وتابعه أبو بكر بن أبي مريم، عن سعيد بن سُويَد، به.

Aynı şekilde bunu İbn Vehb, Leys ve kâtibi Abdullah b. Sâlih, Muâviye b. Sâlih'ten rivayet etmiş; Ebû Bekr b. Ebî Meryem de Saîd b. Süveyd'den aynı isnadla buna mutabaat etmiştir.

وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا أبو النضر، حدثنا الفرج، حدثنا لقمان بن عامر: سمعت أبا أمامة قال: قلت: يا رسول الله، ما كان أول بَدْء أمرك؟ قال: "دعوة أبي إبراهيم، وبشرى عيسى بي، ورأت أمي أنه خرج منها نور أضاءت له قصور الشام" .

İmam Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Ebü'n-Nadr anlattı, bize el-Ferec anlattı, bize Lokmân b. Âmir anlattı; Ebû Ümâme'yi şöyle derken işitmiş: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Senin bu durumunun ilk başlangıcı ne idi? Buyurdu ki: “Babam İbrâhîm'in duası, Îsâ'nın beni müjdelemesi ve annemin kendisinden Şam saraylarını aydınlatan bir nurun çıktığını görmesidir” .

والمراد أن أول من نَوّه بذكره وشهره في الناس، إبراهيم ﵇. ولم يزل ذكره في الناس مذكورًا مشهورًا سائرًا حتى أفصح باسمه خاتمُ أنبياء بني إسرائيل نسبًا، وهو عيسى ابن مريم، ﵇، حيث قام في بني إسرائيل خطيبًا، وقال: {إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ} [الصف: ٦]؛ ولهذا قال في هذا الحديث: "دعوة أبي إبراهيم، وبشرى عيسى بن مريم".

Kastedilen şudur: Onun adını ilk anan ve insanlar arasında onu meşhur kılan İbrâhîm'dir aleyhisselâm. Onun adı, nesep bakımından İsrâiloğulları peygamberlerinin sonuncusu olan Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm İsrâiloğulları arasında hatip olarak kalkıp: {إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ} “Şüphesiz ben, benden önceki Tevrat'ı tasdik edici ve benden sonra gelecek Ahmed isimli bir elçiyi müjdeleyici olarak size Allah'ın gönderdiği bir elçiyim” [Saf: 6] deyip ismini açıkça zikredinceye kadar insanlar arasında anılır, bilinir ve yayılır olmaya devam etti. İşte bu sebeple bu hadiste: “Babam İbrâhîm'in duası ve Meryem oğlu Îsâ'nın müjdesiyim” buyurmuştur.

وقوله: "ورأت أمي أنه خرج منها نور أضاءت له قصور الشام" قيل: كان منامًا رأته حين حملت به، وقَصته على قومها فشاع فيهم واشتهر بينهم، وكان ذلك توطئة. وتخصيص الشام بظهور نوره إشارة إلى استقرار دينه وثبوته ببلاد الشام، ولهذا تكون الشام في آخر الزمان معقلا للإسلام وأهله، وبها ينزل عيسى ابن مريم إذا نزل بدمشق بالمنارة الشرقية البيضاء منها. ولهذا جاء في الصحيحين: "لا تزال طائفة من أمتي ظاهرين على الحق لا يضرهم من خذلهم ولا من خالفهم حتى يأتي أمر الله وهم كذلك" . وفي صحيح البخاري: "وهم بالشام" .

“Annemin, kendisinden Şam saraylarını aydınlatan bir nurun çıktığını görmesi” sözüne gelince; bunun ona hamile kaldığında gördüğü ve kavmine anlattığı, aralarında yayılıp meşhur olan bir rüya olduğu ve bunun bir mukaddime teşkil ettiği söylenmiştir. Nurunun zuhuru için Şam'ın tahsis edilmesi, dininin Şam diyarında yerleşip kökleşeceğine bir işarettir. İşte bu yüzden ahir zamanda Şam, İslâm'ın ve ehlinin kalesi olacaktır; nitekim Meryem oğlu Îsâ indiğinde Şam'a, oradaki Şam'ın doğusundaki beyaz minareye inecektir. Bundan dolayı Sahîhayn'da şöyle gelmiştir: “Ümmetimden bir zümre hak üzere galip olmaya devam edecektir; onları yüzüstü bırakanlar da onlara muhalefet edenler de Allah'ın emri gelip onlar bu haldeyken kendilerine bir zarar veremez” . Sahîh-i Buhârî'de ise: “Onlar Şam'dadır” [ilavesi vardır].

قال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، في قوله: (رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ) يعني: أمة محمد ﷺ. فقيل له: قد استجيبت لك، وهو كائن في آخر الزمان. وكذا قال السدي وقتادة.

Ebû Ca'fer er-Râzî , Rebî' b. Enes'ten, [o] Ebu'l-Âliye'den nakletti ki; (رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ) buyruğu hakkında: “Yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetini kastetti. Kendisine: 'Duan kabul edildi, bu ahir zamanda gerçekleşecektir' denildi” demiştir. Süddî ve Katâde de böyle söylemiştir.

وقوله تعالى: (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ) يعني: القرآن (وَالْحِكْمَةَ) يعني: السنة، قاله الحسن،

Yüce Allah'ın { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ } “Onlara Kitab'ı öğretir” buyruğu, yani Kur'an'ı; { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti” buyruğu ise, yani sünneti [öğretir demektir]. Bunu Hasan [el-Basrî],

وقتادة، ومقاتل بن حيان، وأبو مالك وغيرهم. وقيل: الفهم في الدين. ولا منافاة.

Katâde, Mukâtil b. Hayyân, Ebû Mâlik ve başkaları söylemiştir. Dinde anlayış (fıkıh) olduğu da söylenmiştir; aralarında bir zıtlık yoktur.

(وَيُزَكِّيهِمْ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني طاعة الله، والإخلاص.

(وَيُزَكِّيهِمْ) ifadesi hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklen: “Yani Allah'a itaat ve ihlâs [üzere olmalarını sağlar]” demiştir.

وقال محمد بن إسحاق (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ) قال: يعلمهم الخير فيفعلوه، والشر فيتقوه، ويخبرهم برضاه عنهم إذا أطاعوه واستكثروا من طاعته، وتجنبوا ما سخط من معصيته.

Muhammed b. İshâk, (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ) hakkında şöyle demiştir: “Onlara hayrı öğretecek ki onu yapsınlar; şerri öğretecek ki ondan sakınsınlar. O'na itaat ettiklerinde, itaati çoğalttıklarında ve gazabına yol açacak masiyetten kaçındıklarında [Allah'ın] kendilerinden razı olacağını onlara haber verecektir.”

وقوله: (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) أي: العزيز الذي لا يعجزه شيء، وهو قادر على كل شيء، الحكيم في أفعاله وأقواله، فيضع الأشياء في محالها؛ وحكمته وعدله.

(إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) sözü ise: Yani hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı Aziz; O her şeye kadirdir. Fiillerinde ve sözlerinde Hakîm'dir, böylece şeyleri yerli yerine koyar; O'nun hikmeti ve adaletidir.

{وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٣١) وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)}

{وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٣١) وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)} “Kendini bilmeyip sefihlik edenden başka kim İbrâhîm'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. Hani Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediğinde; o: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti. İbrâhîm de bunu oğullarına vasiyet etti, Ya'kūb da: 'Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; öyleyse siz de ancak müslümanlar olarak can verin' [dedi].”

يقول ﵎ رَدًّا على الكفار فيما ابتدعوه وأحدثوه من الشرك بالله، المخالف لملة إبراهيم الخليل، إمام الحنفاء، فإنه جَرد توحيد ربه ﵎، فلم يَدْع معه غيره، ولا أشرك به طرفة عين، وتبرأ من كل معبود سواه، وخالف في ذلك سائر قومه، حتى تبرأ من أبيه، فقال: {يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٧٨، ٧٩]، وقال تعالى: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ * إِلا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ} [الزخرف: ٢٦، ٢٧]، وقال تعالى: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} [التوبة: ١١٤] وقال تعالى: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * شَاكِرًا لأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} [النحل: ١٢٠ - ١٢٢]، ولهذا وأمثاله قال تعالى: (وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ) أي: عن طريقته ومنهجه. فيخالفها ويرغب عنها (إِلا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ) أي: ظلم نفسه بسفهه وسوء تدبيره بتركه الحق إلى الضلال، حيث خالف طريق من اصطفي في الدنيا للهداية والرشاد، من حَداثة سنّه إلى أن اتخذه الله خليلا وهو في الآخرة من الصالحين السعداء -فترك طريقه هذا ومسلكه وملّته واتبع طُرُقَ الضلالة والغي، فأي سفه أعظم من هذا؟ أم أي ظلم أكبر من هذا؟ كما قال تعالى: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}

[Allah] Teâlâ celle celâluhu, kâfirlerin haniflerin önderi İbrâhîm el-Halîl'in dinine aykırı olarak uydurup ihdas ettikleri şirk hususundaki iddialarını reddederek buyurmaktadır ki: Muhakkak o, Rabbine celle celâluhu olan tevhidini katıksız kılmış, O'nunla beraber başkasına yalvarmamış, göz açıp kapayıncaya kadar bile O'na ortak koşmamış, O'ndan gayrı tüm tapılanlardan beri olmuş ve bu hususta bütün kavmine, hatta babasına bile muhalefet ederek şöyle demiştir: {يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ey kavmim! Doğrusu ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım. Ben hanif olarak yüzümü, gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve ben müşriklerden değilim” [En'âm: 78-79]. Yine Allah Teâlâ: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ * إِلا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ} “Hani İbrâhîm, babasına ve kavmine demişti ki: 'Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım. Ancak beni yoktan var eden müstesnadır; çünkü O bana doğru yolu gösterecektir'” [Zuhruf: 26-27] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} “İbrâhîm'in babası için af dilemesi ise sadece ona verdiği bir sözden ötürü idi. Fakat onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrâhîm çok duygulu ve pek halîm idi” [Tevbe: 114] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * شَاكِرًا لأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Şüphesiz İbrâhîm, Allah'a itaat eden, hanif bir önder idi ve müşriklerden değildi. O'nun nimetlerine şükredendi; Allah onu seçti ve doğru bir yola iletti. Biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” [Nahl: 120-122] buyurmuştur. İşte bundan ve benzerlerinden ötürü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ) Yani onun yolundan ve metodundan yüz çevirip ona muhalefet eden kimdir; (إِلا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ) yani hakkı bırakıp dalâlete sapmak suretiyle beyinsizliği ve kötü idaresiyle nefsine zulmeden kimseden başkası [yüz çevirmez]. Zira o, gençliğinden itibaren Allah'ın kendisini dost edinmesine kadar dünyada hidayet ve dosdoğru yol için seçtiği, ahirette de salihlerden ve bahtiyarlardan olan zatın yoluna muhalefet etmiştir. İşte onun bu yolunu, metodunu ve dinini bırakıp sapıklık ve azgınlık yollarına uyan kimseden daha sefih kim olabilir? Yahut bundan daha büyük hangi zulüm vardır? Nitekim Allah Teâlâ: “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurmuştur.

وقال أبو العالية وقتادة: نزلت هذه الآية في اليهود؛ أحدثوا طريقًا ليست من عند الله وخالفوا ملَّة إبراهيم فيما أخذوه، ويشهد لصحة هذا القول قول الله تعالى: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} [آل عمران: ٦٧، ٦٨].

Ebu'l-Âliye ve Katâde şöyle demişlerdir: Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir; zira onlar Allah katından olmayan bir yol ihdas etmişler ve benimsedikleri hususlarda İbrâhîm'in dinine muhalefet etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bu sözün doğruluğuna şahitlik etmektedir: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} “İbrâhîm ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; bilakis o, dosdoğru (hanîf) bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi. Doğrusu insanların İbrâhîm'e en yakın olanı, ona tâbi olanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah ise müminlerin velisidir.” [Âl-i İmrân: 67-68].

وقوله تعالى: (إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: أمره الله بالإخلاص له والاستسلام والانقياد، فأجاب إلى ذلك شرعًا وقدرًا.

Allah Teâlâ'nın: (إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ) buyruğu; yani Allah ona kendisine ihlâsla bağlanmasını, teslim olup boyun eğmesini emretmiş, o da şer'an ve kaderen buna icabet etmiştir.

وقوله: (وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ) أي: وصى بهذه الملة وهي الإسلام لله [أو يعود الضمير على الكلمة وهي قوله: (أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ)] . لحرصهم عليها ومحبتهم لها حافظوا عليها إلى حين الوفاة ووصوا أبناءهم بها من بعدهم؛ كقوله تعالى: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} [الزخرف: ٢٨] وقد قرأ بعض السلف "ويعقوب" بالنصب عطفًا على بنيه، كأن إبراهيم وصى بنيه وابن ابنه يعقوب بن إسحاق وكان حاضرًا ذلك، وقد ادعى القشيري، فيما حكاه القرطبي عنه أن يعقوب إنما ولد بعد وفاة إبراهيم، ويحتاج مثل هذا إلى دليل صحيح؛ والظاهر، والله أعلم، أن إسحاق ولد له يعقوب في حياة الخليل وسارة؛ لأن البشارة وقعت بهما في قوله: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [هود: ٧١] وقد قرئ بنصب يعقوب هاهنا على نزع الخافض، فلو لم يوجد يعقوب في حياتهما لما كان لذكره من بين ذرية إسحاق كبير فائدة، وأيضًا فقد قال الله تعالى في سورة العنكبوت: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} [الآية: ٢٧] وقال في الآية الأخرى: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} [الأنبياء: ٧٢] وهذا يقتضي أنه وجد في حياته، وأيضًا فإنه باني بيت المقدس، كما نطقت بذلك الكتب المتقدمة، وثبت في الصحيحين من حديث أبي ذر قلت: يا رسول الله، أي مسجد وضع أول؟ قال: "المسجد الحرام"، قلت: ثم أي؟ قال: "بيت المقدس". قلت: كم بينهما؟ قال: "أربعون سنة" الحديث . فزعم ابن حبان أن بين سليمان الذي اعتقد أنه باني بيت المقدس -وإنما كان جدّده بعد خرابه وزخرفه -وبين إبراهيم أربعين سنة، وهذا مما أنكر على ابن حبان، فإن المدة بينهما تزيد على ألوف سنين، والله أعلم، وأيضًا فإن ذكر وصية يعقوب لبنيه سيأتي ذكرها قريبًا، وهذا يدل على أنه هاهنا من جملة الموصين.

(وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ) buyruğu; yani bu dini -ki o Allah'a İslâm/teslimiyettir- vasiyet etti [yahut zamir kelimeye râcidir, o da: (أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ) “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” sözüdür] . Ona olan düşkünlükleri ve sevgileri sebebiyle vefat edinceye kadar bu dini korumuşlar ve kendilerinden sonraki oğullarına da bunu vasiyet etmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} “Ve bunu, ardından geleceklere devamlı kalıcı bir kelime kıldı” [Zuhruf: 28] buyurmuştur. Selef'ten bazıları “Ve Ya'kūb” kelimesini “oğullarına” üzerine atfederek nasb ile okumuşlardır; sanki İbrâhîm oğullarına ve o sırada hazır bulunan torunu İshâk'ın oğlu Ya'kūb'a vasiyet etmiş gibidir. Kuşeyrî, Kurtubî'nin ondan naklettiğine göre, Ya'kūb'un ancak İbrâhîm'in vefatından sonra doğduğunu iddia etmiştir; oysa böylesi bir iddia sahih bir delile muhtaçtır. Allah en doğrusunu bilir ya, zahir olan şudur ki İshâk'ın oğlu Ya'kūb, Halîl ve Sâre'nin hayatında doğmuştur; çünkü her ikisinin müjdesi şu ayette birlikte gerçekleşmiştir: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Biz de ona İshâk'ı, İshâk'ın ardından da Ya'kūb'u müjdeledik” [Hûd: 71]. Burada Ya'kūb kelimesi harf-i cerin hazfiyle (nez'u'l-hâfız) nasb ile de okunmuştur; şayet Ya'kūb her ikisinin hayatında var olmasaydı, İshâk'ın zürriyeti arasından özellikle onun zikredilmesinin büyük bir faydası olmazdı. Ayrıca Allah Teâlâ Ankebût Sûresi'nde: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Biz ona İshâk'ı ve Ya'kūb'u bağışladık, peygamberliği ve Kitab'ı onun nesline verdik; ona dünyada mükâfatını verdik, şüphesiz o ahirette de salihlerdendir” [Ayet: 27] buyurmuştur. Diğer ayette de: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Biz ona İshâk'ı ve üstelik bir de Ya'kūb'u bağışladık” [Enbiyâ: 72] buyurmuştur. Bu da onun kendi hayatında var olduğunu gerektirir. Ayrıca o, Beytü'l-Makdis'i inşa eden zattır; nitekim önceki kitaplar bunu açıkça ifade etmiştir ve Sahîhayn'da Ebû Zer hadisinde sabit olduğuna göre: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, ilk önce hangi mescid yapıldı? “Mescid-i Harâm” buyurdu. Dedim ki: Sonra hangisi? “Beytü'l-Makdis” buyurdu. Dedim ki: İkisi arasında ne kadar süre vardı? “Kırk yıl” buyurdu . İbn Hibbân, Beytü'l-Makdis'in bânisi olduğunu düşündüğü Süleyman ile -ki o sadece harap olduktan sonra onu yenilemiş ve süslemiştir- İbrâhîm arasında kırk yıl olduğunu ileri sürmüştür; bu, İbn Hibbân'a itiraz edilen hususlardandır, zira ikisi arasındaki süre binlerce yıldan fazladır, Allah en doğrusunu bilir. Ayrıca Ya'kūb'un oğullarına vasiyeti az sonra gelecektir; bu da onun burada vasiyet edenler arasında yer aldığını gösterir.

وقوله: (يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) أي: أحسنوا في حال الحياة والزموا هذا ليرزقكم الله الوفاة عليه. فإن المرء يموت غالبًا على ما كان عليه، ويبعث على ما مات عليه. وقد أجرى الله الكريم عادته بأن من قصد الخير وُفّق له ويسر عليه. ومن نوى صالحًا ثبت عليه. وهذا لا يعارض ما جاء، في الحديث [الصحيح] "إن الرجل ليعمل بعمل أهل الجنة حتى ما يكون بينه وبينها إلا بَاعٌ أو ذراع، فيسبق عليه الكتاب، فيعمل بعمل أهل النار فيدخلها. وإن الرجل ليعمل بعمل أهل النار حتى ما يكون بينه وبينها إلا باع أو ذراع، فيسبق عليه الكتاب،

Allah Teâlâ'nın: {يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; siz de ancak Müslümanlar olarak can verin” buyruğu; yani hayatınızdayken güzel ameller işleyin ve buna sımsıkı sarılın ki Allah size bu hal üzere vefat etmeyi nasip etsin. Çünkü kişi genellikle yaşadığı hal üzere ölür ve öldüğü hal üzere diriltilir. Nitekim Kerîm olan Allah'ın âdeti, kim hayrı kastederse ona muvaffak kılınması ve bunun ona kolaylaştırılması yönünde cereyan etmiştir. Kim de salih amele niyet ederse onda sebatkâr kılınır. Bu durum, [sahih] hadiste geçen şu ifadeyle çelişmez: «Şüphesiz bir adam, kendisiyle cennet arasında sadece bir kulaç yahut bir arşın mesafe kalıncaya kadar cennet ehlinin amelini işler de kader (kitap) onun önüne geçer; bunun üzerine cehennem ehlinin amelini işler ve oraya girer. Yine bir adam, kendisiyle cehennem arasında sadece bir kulaç yahut bir arşın mesafe kalıncaya kadar cehennem ehlinin amelini işler de kader onun önüne geçer...»

فيعمل بعمل أهل الجنة فيدخلها"؛ لأنه قد جاء في بعض روايات هذا الحديث: "فيعمل بعمل أهل الجنة فيما يبدو" للناس، و"يعمل بعمل أهل النار فيما يبدو للناس". وقد قال الله تعالى: {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى * وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} [الليل: ٥ - ١٠].

cennet ehlinin amelini işler ve oraya girer.” Çünkü bu hadisin bazı rivayetlerinde: “İnsanlara göründüğü kadarıyla cennet ehlinin amelini işler” ve “İnsanlara göründüğü kadarıyla cehennem ehlinin amelini işler” şeklinde gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى * وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} “Fakat kim verir ve sakınırsa, en güzeli de tasdik ederse, biz onu en kolay olana hazırlarız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni görür ve en güzeli yalanlarsa, biz de onu en güç olana hazırlarız” [Leyl: 5-10].

{أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)}

{أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)} “Yoksa Ya'kūb'a ölüm geldiğinde siz orada hazır mıydınız? Hani o oğullarına: 'Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?' demişti. Onlar: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhîm, İsmâil ve İshâk'ın ilahı olan tek bir ilaha kulluk edeceğiz; biz O'na teslim olmuş kimseleriz' dediler. Onlar gelip geçmiş bir ümmettir; kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz.”

يقول تعالى محتجًّا على المشركين من العرب أبناء إسماعيل، وعلى الكفار من بني إسرائيل -وهو يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم عليهم السلام -بأن يعقوب لما حضرته الوفاة وصى بنيه بعبادة الله وحده لا شريك له، فقال لهم: (مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ) وهذا من باب التغليب لأن إسماعيل عمه.

Allah Teâlâ, İsmâil'in oğulları olan müşrik Araplara ve İsrâiloğulları kâfirlerine karşı -ki o İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kūb'dur aleyhimüsselâm - Ya'kūb'un vefatı yaklaştığında oğullarına bir ve şeriksiz olarak yalnızca Allah'a ibadet etmeyi vasiyet ettiğiyle delil getirerek şöyle demektedir: Hani o onlara: (مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ) [“Benden sonra neye kulluk edeceksiniz? Onlar: Senin ilahına ve ataların İbrâhîm, İsmâil ve İshâk'ın ilahına kulluk edeceğiz” dediler]. Bu tağlîb kabilindendir; çünkü İsmâil onun amcasıdır.

قال النحاس: والعرب تسمي العم أبًا، نقله القرطبي؛ وقد استدل بهذه الآية من جعل الجد أبًا وحجب به الإخوة، كما هو قول الصديق -حكاه البخاري عنه من طريق ابن عباس وابن الزبير، ثم قال البخاري: ولم يختلف عليه، وإليه ذهبت عائشة أم المؤمنين، وبه يقول الحسن البصري وطاوس وعطاء، وهو مذهب أبي حنيفة وغير واحد من علماء السلف والخلف؛ وقال مالك والشافعي وأحمد في المشهور عنه أنه يقاسم الإخوة؛ وحكى مالك عن عمر وعثمان وعلي وابن مسعود وزيد بن ثابت وجماعة من السلف والخلف، واختاره صاحبا أبي حنيفة القاضي: أبو يوسف، ومحمد بن الحسن، ولتقريرها موضع آخر.

Nehhâs der ki: Araplar amcaya da baba derler; bunu Kurtubî nakletmiştir. Dedeyi baba makamında sayıp kardeşleri onunla mirastan düşürenler bu ayetle istidlal etmişlerdir; nitekim bu Sıddîk'ın kavlidir -Buhârî bunu ondan İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr yoluyla nakletmiş, sonra da Buhârî: “Bu hususta ona muhalefet edilmemiştir” demiştir. Müminlerin annesi Âişe de bu görüşe varmıştır; Hasan-ı Basrî, Tâvûs ve Atâ da bunu söyler. Bu, Ebû Hanîfe'nin ve selef ile haleften pek çok âlimin mezhebidir. Mâlik, Şâfiî ve meşhur rivayetinde Ahmed ise dedenin kardeşlerle miras paylaşacağını söylemişlerdir; Mâlik bunu Ömer, Osmân, Ali, İbn Mes'ûd, Zeyd b. Sâbit ile selef ve haleften bir cemaatten nakletmiştir. Ebû Hanîfe'nin iki talebesi Kadı Ebû Yûsuf ile Muhammed b. el-Hasan da bunu tercih etmiştir. Bu meselenin ayrıntılı inceleneceği yer başkadır.

وقوله: (إِلَهًا وَاحِدًا) أي: نُوَحِّدُه بالألوهية، ولا نشرك به شيئا غيره (وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) أي: مطيعون خاضعون كما قال تعالى: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } [آل عمران: ٨٣] والإسلام هو ملة الأنبياء قاطبة، وإن تنوّعت شرائعهم واختلفت مناهجهم، كما قال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥]. والآيات في هذا كثيرة والأحاديث، فمنها قوله ﷺ : "نحن مَعْشَرَ الأنبياء أولاد عَلات ديننا واحد" .

(إِلَهًا وَاحِدًا) buyruğu; yani ilahlıkta O'nu birleriz, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayız; (وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) yani itaat edenler, boyun eğenleriz demektir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir” [Âl-i İmrân: 83] buyurmuştur. İslâm, şeriatları çeşitlilik gösterip yolları farklılaşsa da bütün peygamberlerin dinidir; nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} “Senden önce hiçbir elçi göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, şu halde bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım” [Enbiyâ: 25] buyurmuştur. Bu hususta ayetler ve hadisler pek çoktur; bunlardan biri de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüdür: “Biz peygamberler topluluğu, anaları ayrı babaları bir kardeşleriz; dinimiz birdir” .

وقوله تعالى: (تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ) أي: مضت (لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ) أي: إن السلف الماضين من آبائكم من الأنبياء والصالحين لا ينفعكم انتسابكم إليهم إذا لم تفعلوا خيرًا يعود

Allah Teâlâ'nın: (تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ) buyruğu; yani gelip geçmiştir, (لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ) yani: Şüphesiz peygamberlerden ve salih kimselerden oluşan geçmiş atalarınıza intisabınız, size dönecek bir hayır işlemediğiniz müddetçe

نفعهُ عليكم، فإن لهم أعمالهم التي عملوها ولكم أعمالكم: (وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ)

size fayda vermez. Zira onların yaptıkları ameller kendilerine, sizin amelleriniz de sizedir: (وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ) [Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz].

وقال أبو العالية، والربيع، وقتادة: (تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ) يعني: إبراهيم، وإسماعيل، وإسحاق، ويعقوب، والأسباط [ولهذا جاء، في الأثر: من أبطأ به عمله لم يسرع به نسبه]

Ebü'l-Âliye, Rebî' ve Katâde şöyle demiştir: (تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ) Yani İbrâhîm, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve Esbât'tır. [Bundan dolayı eserde şöyle gelmiştir: “Amelinin geri bıraktığı kimseyi nesebi öne geçiremez”] .

{وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)}

{وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Hayır, biz dosdoğru/hanif olan İbrâhîm'in dinine [uyarız]; o müşriklerden değildi.'”

قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، حدثني سعيد بن جبير أو عكرمة، عن ابن عباس، قال: قال عبد الله بن صُوريا الأعورُ لرسول الله ﷺ: ما الهدى إلا ما نحن عليه، فاتبعنا يا محمد تهتد . وقالت النصارى مثل ذلك. فأنزل الله ﷿: (وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا)

Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Abdullah b. Sûriyâ el-A'ver, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Hidayet ancak bizim üzerinde olduğumuz şeydir; bize uy ey Muhammed, doğru yolu bulursun” dedi . Hristiyanlar da benzerini söylediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا) [“Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız dediler”] ayetini indirdi.

وقوله (بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا) أي: لا نريد ما دعوتم إليه من اليهودية والنصرانية، بل نتبع (مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا) أي: مستقيما. قاله محمد بن كعب القرظي، وعيسى بن جارية.

(بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا) buyruğu; yani biz sizin bizi davet ettiğiniz Yahudilik ve Hristiyanlığı istemiyoruz, aksine (مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا) [İbrâhîm'in hanif dinine uyarız], yani dosdoğru olan [dine uyarız]. Bunu Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Îsâ b. Câriye söylemiştir.

وقال خَصِيف عن مجاهد: مخلصًا. وروى علي بن أبي طلحة عن ابن عباس: حاجًّا. وكذا روي عن الحسن والضحاك وعطية، والسدي.

Hasıyf, Mücâhid'den: “İhlaslı olarak” [anlamını verdiğini] nakletti. Ali b. Ebî Talha ise İbn Abbâs'tan: “Hacı olarak” [anlamını rivayet etti]. Aynı şekilde Hasan, Dahhâk, Atıyye ve es-Süddî'den de rivayet edilmiştir.

وقال أبو العالية: الحنيف الذي يستقبل البيت بصلاته، ويرى أن حَجَّه عليه إن استطاع إليه سبيلا.

Ebü'l-Âliye şöyle dedi: Hanif; namazında Beytullah'a yönelen ve ona bir yol bulabilirse haccın kendisine farz olduğunu kabul eden kimsedir.

وقال مجاهد، والربيع بن أنس: حنيفًا، أي: متبعًا. وقال أبو قلابة: الحنيف الذي يؤمن بالرسل كلهم من أولهم إلى آخرهم.

Mücâhid ve Rebî' b. Enes: “Hanif; yani tabi olan kimsedir” dediler. Ebû Kılâbe ise: “Hanif; ilkinden sonuncusuna kadar bütün peygamberlere iman eden kimsedir” dedi.

وقال قتادة: الحنيفية: شهادة أن لا إله إلا الله. يدخل فيها تحريمُ الأمهات والبنات والخالات والعمات وما حرم الله، ﷿ والختانُ.

Katâde şöyle demiştir: Haniflik; Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmektir. Bunun kapsamına annelerin, kızların, teyzelerin, halaların ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın haram kıldığı şeylerin haram sayılması ile sünnet olmak da girer.

{قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)}

{قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)} “Deyin ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhîm'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kūb'a ve torunlarına (esbât) indirilenlere; Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere ve [diğer] peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız. Biz O'na teslim olanlarız.'”

أرشد الله تعالى عباده المؤمنين إلى الإيمان بما أنزل إليهم بواسطة رسوله محمد ﷺ مفصلا وبما أنزل على الأنبياء المتقدمين مجملا ونص على أعيان من الرسل، وأجمل ذكر بقية الأنبياء، وأن لا يفرقوا بين أحد منهم، بل يؤمنوا بهم كلّهم، ولا يكونوا كمن قال الله فيهم: {وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا * أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} [النساء: ١٥٠، ١٥١].

Allâh Teâlâ, mümin kullarını; Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla kendilerine indirilene tafsilatlı (mufassal) olarak, geçmiş peygamberlere indirilenlere ise genel (mücmel) olarak iman etmeye yönlendirmiştir. Peygamberlerden bazılarının bizzat isimlerini zikretmiş, geri kalan diğer peygamberlerin anılışını ise genel tutmuştur. Ayrıca onların arasından hiçbirini ayırt etmemelerini, bilakis hepsine birden iman etmelerini ve haklarında Allâh'ın şöyle buyurduğu kimseler gibi olmamalarını [emretmiştir]: {وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا * أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} [en-Nisâ: 150, 151] “Allâh ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyen, 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyen ve bunun arasında bir yol tutmak isteyenler; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir.”

وقال البخاري: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا عثمان بن عُمَر، أخبرنا علي بن المبارك، عن يحيى بن أبي كثير، عن أبي سلمة بن عبد الرحمن، عن أبي هريرة، قال: كان أهل الكتاب يقرؤون التوراة بالعبْرَانيَّة ويفسرونها بالعربية لأهل الإسلام، فقال رسول الله ﷺ: "لا تصدقوا أهل الكتاب ولا تُكَذبوهم، وقولوا: آمنا بالله وما أنزل إلينا " .

Buhârî dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Osman b. Ömer anlattı, bize Ali b. el-Mübârek, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme b. Abdurrahman'dan, o da Ebû Hureyre'den bildirdi; dedi ki: Ehl-i kitap, Tevrat'ı İbranice okur ve İslam ehline Arapça olarak tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ehl-i kitabı ne tasdik edin ne de yalanlayın. 'Biz Allah'a ve bize indirilene iman ettik ' deyin” .

وقد روى مسلم وأبو داود والنسائي من حديث عثمان بن حكيم، عن سعيد بن يَسار عن ابن عباس، قال، كان رسول الله ﷺ أكثر ما يصلي الركعتين اللتين قبل الفجر بـ (آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا) الآية، والأخرى بـ {آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} [آل عمران: ٥٢]. وقال أبو العالية والربيع وقتادة: الأسباط: بنو يعقوب اثنا عشر رجلا؛ ولد كل رجل منهم أمة من الناس، فسمّوا الأسباط.

Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Osman b. Hakîm'in, Saîd b. Yesâr'dan, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği hadiste şöyle rivayet etmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fecirden (sabah namazının farzından) önceki iki rekâtlık [sünnet] namazında çoğunlukla (آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا) ayetini, diğer [rekâtta] ise {آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} [Âl-i İmrân: 52] “Allah'a iman ettik; şahit ol ki biz müslümanlarız” ayetini okurdu” . Ebü'l-Âliye, Rebî' ve Katâde şöyle demişlerdir: Esbât; Ya'kūb'un on iki oğlu olup, onlardan her bir adamdan bir insan topluluğu doğmuş ve bunlara esbât (torunlar/kabileler) adı verilmiştir.

وقال الخليل بن أحمد وغيره: الأسباط في بني إسرائيل، كالقبائل في بني إسماعيل؛ وقال الزمخشري في الكشاف: الأسباط: حفدة يعقوب ذراري أبنائه الاثنى عشر، وقد نقله الرازي عنه، وقرره ولم يعارضه. وقال البخاري: الأسباط: قبائل بني إسرائيل، وهذا يقتضي أن المراد بالأسباط هاهنا شعوب بني إسرائيل، وما أنزل الله تعالى من الوحي على الأنبياء الموجودين منهم، كما قال موسى لهم: {اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} [المائدة: ٢٠] وقال تعالى: {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا} [الأعراف: ١٦٠] وقال القرطبي: وسموا الأسباط من السبط، وهو التتابع، فهم جماعة متتابعون. وقيل: أصله من السبط، بالتحريك، وهو الشجر، أي: هم في الكثرة بمنزلة الشجر الواحدة سبطة. قال الزجاج: ويبين لك هذا: ما حدثنا محمد بن جعفر الأنباري، حدثنا أبو نجيد الدقاق، حدثنا الأسود بن عامر، حدثنا إسرائيل عن سماك، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: كل الأنبياء من بني إسرائيل إلا عشرة: نوح وهود وصالح وشعيب وإبراهيم ولوط وإسحاق ويعقوب وإسماعيل ومحمد -عليهم الصلاة والسلام. قال القرطبي: والسبط: الجماعة والقبيلة، الراجعون إلى أصل واحد.

Halîl b. Ahmed ve başkaları şöyle demişlerdir: İsmâiloğullarındaki kabileler ne ise, İsrâiloğullarındaki esbât da odur. Zemahşerî, el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: Esbât; Ya'kūb'un torunları, yani on iki oğlunun zürriyetidir. Râzî bunu ondan nakletmiş, onaylamış ve karşı çıkmamıştır. Buhârî ise: “Esbât, İsrâiloğullarının kabileleridir” demiştir. Bu durum, burada esbât ile kastedilenin İsrâiloğullarının kolları ve Allah Teâlâ'nın onlardan mevcut olan peygamberlere indirdiği vahiy olmasını gerektirir; nitekim Mûsâ onlara şöyle demiştir: {اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} [Mâide: 20] “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, aranızdan peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar yaptı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا} [A'râf: 160] “Biz onları on iki torun kabileye, ümmetlere ayırdık.” Kurtubî şöyle demiştir: Birbirini takip etme anlamına gelen 'sebt' (السبط) kökünden dolayı onlara esbât denmiştir, çünkü onlar birbirini takip eden bir topluluktur. Bir görüşe göre ise aslı, harekeli olarak 'sebet'tir (السبط) ve ağaç demektir; yani onlar çokluk bakımından tek bir ağacın dalları (sebte) gibidirler. Zeccâc şöyle demiştir: Bunu sana şu rivayet açıklar: Bize Muhammed b. Ca'fer el-Enbârî anlattı, bize Ebû Nüceyd ed-Dakkâk anlattı, bize el-Esved b. Âmir anlattı, bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: On kişi müstesna, peygamberlerin hepsi İsrâiloğullarındandır: Nûh, Hûd, Sâlih, Şuayb, İbrâhîm, Lût, İshâk, Ya'kūb, İsmâil ve Muhammed -aleyhimüssalâtü vesselâm-. Kurtubî dedi ki: Sıbt; tek bir köke dayanan topluluk ve kabiledir.

وقال قتادة: أمر الله المؤمنين أن يؤمنوا به، ويصدقُوا بكتبه كلّها وبرسله.

Katâde şöyle dedi: Allah müminlere Kendisine inanmalarını, bütün kitaplarını ve peygamberlerini tasdik etmelerini emretti.

وقال سليمان بن حبيب: إنما أمرنا أن نؤمن بالتوراة والإنجيل، ولا نعمل بما فيهما.

Süleyman b. Habîb şöyle dedi: Biz ancak Tevrat'a ve İncil'e inanmakla emrolunduk, içindekilerle amel etmekle değil.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن محمد بن مُصْعب الصوري، حدثنا مُؤَمَّل، حدثنا عبيد الله

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Muhammed b. Muhammed b. Mus'ab es-Sûrî anlattı, bize Müemmel anlattı, bize Ubeydullah anlattı

بن أبي حميد، عن أبي المليح، عن مَعْقل بن يسار قال: قال رسول الله ﷺ: "آمنوا بالتوراة والزبور والإنجيل وليسَعْكمُ القرآن" .

b. Ebî Humeyd, Ebü'l-Melîh'ten, o da Ma'kıl b. Yesâr'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Tevrat'a, Zebur'a ve İncil'e iman edin; Kur'an ise size yetsin” .

{فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧) صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ (١٣٨)}

{فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧) صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ (١٣٨)} “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa, doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse, mutlaka bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (137) Allah'ın boyası [ile boyandık]. Allah'ın boyasından daha güzel boyası olan kimdir? Biz ancak O'na kulluk edenleriz. (138)”

يقول تعالى: (فَإِنْ آمَنُوا) أي : الكفار من أهل الكتاب وغيرهم (بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ) أيها المؤمنون، من الإيمان بجميع كتب الله ورسله، ولم يفرقوا بين أحد منهم (فَقَدِ اهْتَدَوْا) أي: فقد أصابوا الحق، وأرشدوا إليه (وَإِنْ تَوَلَّوْا) أي: عن الحق إلى الباطل، بعد قيام الحجة عليهم (فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ) أي: فسينصرك عليهم ويُظْفِرُك بهم (وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ)

Allah Teâlâ buyuruyor ki: (فَإِنْ آمَنُوا) Yani : Ehl-i kitap ve diğerlerinden olan kâfirler (بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ) Ey müminler! Sizin iman ettiğiniz gibi Allah'ın bütün kitaplarına ve peygamberlerine inanır ve onların arasından hiçbirini ayırt etmezlerse, (فَقَدِ اهْتَدَوْا) Yani hakka isabet etmiş ve ona ulaştırılmış olurlar. (وَإِنْ تَوَلَّوْا) Yani kendilerine delil ikame edildikten sonra haktan batıla dönerlerse, (فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ) Yani Allah sana onlara karşı yardım edecek ve seni onlara galip kılacaktır. (وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) [O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir].

وقال ابن أبي حاتم: قرئ على يونس بن عبد الأعلى حدثنا ابن وهب، حدثنا زياد بن يونس، حدثنا نافع بن أبي نُعَيم، قال: أرسل إليَّ بعض الخلفاء مصحفَ عثمان بن عفان ليصلحه. قال زياد: فقلت له: إن الناس يقولون: إن مصحفه كان في حجره حين قُتِل، فوقع الدم على (فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) فقال نافع: بَصُرت عيني بالدم على هذه الآية وقد قَدُم .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Yûnus b. Abdila'lâ'ya okundu: Bize İbn Vehb anlattı, bize Ziyâd b. Yûnus anlattı, bize Nâfi' b. Ebî Nuaym anlattı; dedi ki: Halifelerden biri, tamir etmesi için bana Osman b. Affân'ın Mushaf'ını gönderdi. Ziyâd dedi ki: Ben ona şöyle dedim: “İnsanlar, öldürüldüğü sırada Mushaf'ının kucağında olduğunu ve kanın (فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) ayetinin üzerine damladığını söylüyorlar.” Nâfi' de: “Gözlerim bu ayetin üzerindeki kanı eskimiş vaziyette gördü” dedi .

وقوله: (صِبْغَةَ اللَّهِ) قال الضحاك، عن ابن عباس: دين الله وكذا روي عن مجاهد، وأبي العالية، وعكرمة، وإبراهيم، والحسن، وقتادة، والضحاك، وعبد الله بن كثير، وعطية العوفي، والربيع بن أنس، والسدي، نحو ذلك.

(صِبْغَةَ اللَّهِ) buyruğu hakkında Dahhâk, İbn Abbâs'tan naklen: “Allah'ın dinidir” dedi. Aynı şekilde Mücâhid, Ebü'l-Âliye, İkrime, İbrâhîm, Hasan, Katâde, Dahhâk, Abdullah b. Kesîr, Atıyye el-Avfî, Rebî' b. Enes ve es-Süddî'den de buna benzer rivayet edilmiştir.

وانتصاب (صِبْغَةَ اللَّهِ) إما على الإغراء كقوله {فِطْرَتَ اللَّهِ} [الروم: ٣٠] أي: الزموا ذلك عليكموه. وقال بعضهم: بدل من قوله: {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} وقال سيبويه: هو مصدر مؤكد انتصب عن قوله: {آمَنَّا بِاللَّهِ} كقوله {وَاعْبُدُوا اللَّهَ} [النساء: ٣٦].

(صِبْغَةَ اللَّهِ) ifadesinin mansub oluşu ya {فِطْرَتَ اللَّهِ} [Rûm: 30] “Allah'ın fıtratına [uyun]” kavlinde olduğu gibi iğrâ (teşvik) sebebiyledir; yani “buna sımsıkı sarılın, üzerinize düşen budur” demektir. Bazıları ise {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} [İbrâhîm'in dinine] ifadesinden bedel olduğunu söylemiştir. Sîbeveyhi ise şöyle demiştir: O, {آمَنَّا بِاللَّهِ} [Allah'a iman ettik] sözünden mensup kılınmış pekiştirici bir masdardır; tıpkı {وَاعْبُدُوا اللَّهَ} [Nisâ: 36] “Allah'a kulluk edin” kavli gibidir.

وقد ورد في حديث رواه ابن أبي حاتم وابن مَرْدُويه، من رواية أشعث بن إسحاق عن جعفر بن أبي المغيرة عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس أن نبي الله قال: "إن بني إسرائيل قالوا: يا موسى، هل يَصْبُغ ربك؟ فقال: اتقوا الله. فناداه ربه: يا موسى، سألوك هل يَصْبُغ ربك؟ فقل: نعم، أنا أصبُغ الألوان: الأحمر والأبيض والأسود، والألوان كلها من صَبْغي". وأنزل الله على نبيه ﷺ: (صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً) .

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin, Eş'as b. İshâk rivayetiyle Ca'fer b. Ebî'l-Mugīre'den, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği bir hadiste bildirildiğine göre Allah'ın Peygamberi şöyle demiştir: “İsrâiloğulları: 'Ey Mûsâ! Rabbin boyar mı?' dediler. O da: 'Allah'tan korkun' dedi. Bunun üzerine Rabbi ona: 'Ey Mûsâ! Sana Rabbinin boyayıp boyamadığını mı sordular? De ki: Evet, ben renkleri boyarım: kırmızı, beyaz, siyah... Bütün renkler benim boyamamdır' diye nida etti.” Ve Allah Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: (صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً) [ayetini] indirdi .

كذا وقع في رواية ابن مردويه مرفوعًا، وهو في رواية ابن أبي حاتم موقوف، وهو أشبه، إن صح إسناده، والله أعلم.

İbn Merdûye'nin rivayetinde bu şekilde merfû olarak yer almıştır; İbn Ebî Hâtim'in rivayetinde ise mevkûftur. İsnadı sahih ise [mevkûf olması hakikate] daha uygundur. En doğrusunu Allah bilir.

{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)}

{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)} “De ki: 'O bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz iken, bizimle Allah hakkında mı tartışıyorsunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Biz ancak O'na ihlasla bağlananlarız.' (139) Yoksa siz, İbrâhîm'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kūb'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?' Allah tarafından kendi yanındaki bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. (140) Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz. (141)”

يقول الله تعالى مرشدا نبيه صلوات الله وسلامه عليه إلى درء مجادلة المشركين: (قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ) أي: أتناظروننا في توحيد الله والإخلاص له والانقياد، واتباع أوامره وترك زواجره (وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ) المتصرف فينا وفيكم، المستحق لإخلاص الإلهية له وحده لا شريك له! (وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ) أي: نحن برآء منكم، وأنتم بُرَآء منا، كما قال في الآية الأخرى: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} [يونس: ٤١] وقال تعالى: {فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} [آل عمران: ٢٠] وقال تعالى إخباراً عن إبراهيم {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ} [الأنعام: ٨٠] وقال {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ} الآية [البقرة: ٢٥٨].

Allah Teâlâ, Peygamberi'ne -salât ve selâm onun üzerine olsun- müşriklerin münakaşasını savuşturması için şöyle yol göstermektedir: (قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ) Yani Allah'ın birliği, O'na ihlasla bağlanmak, boyun eğmek, emirlerine uyup yasaklarını terk etmek konusunda bizimle mi tartışıyorsunuz? (وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ) Bizde ve sizde tasarrufta bulunan, ortağı olmaksızın yalnızca Kendisine ibadette ihlas gösterilmeye layık olan O'dur! (وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ) Yani biz sizden uzağız, siz de bizden uzaksınız; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} [Yûnus: 41] “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz de sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.'” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} [Âl-i İmrân: 20] “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Ben kendimi Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da.' Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere de: 'Siz de teslim oldunuz mu?' de. Eğer teslim olurlarsa doğru yolu bulmuş olurlar; yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğdir. Allah kullarını hakkıyla görendir.'” Allah Teâlâ İbrâhîm'den haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ} [En'âm: 80] “Kavmi onunla tartıştı. Dedi ki: 'Beni doğru yola eriştirmişken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? Rabbimin dilemesi dışında, O'na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'” ve {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ} ayetini [Bakara: 258] “Rabbi konusunda İbrâhîm ile tartışanı görmedin mi?” buyurmuştur.

وقال في هذه الآية الكريمة: ([وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ] وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ) أي: نحن برآء منكم كما أنتم برآء منا، ونحن له مخلصون، أي في العبادة والتوجه.

Bu yüce ayette de: ([وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ] وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ) buyurmuştur; yani siz bizden uzak olduğunuz gibi biz de sizden uzağız ve biz kullukta ve yönelişte sadece O'na ihlasla bağlıyız.

ثم أنكر تعالى عليهم، في دعواهم أن إبراهيم ومن ذكر بعده من الأنبياء والأسباط كانوا على ملتهم، إما اليهودية وإما النصرانية فقال: (قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ) يعني: بل الله أعلم، وقد أخبر أنهم لم يكونوا هودا ولا نصارى، كما قال تعالى: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} الآية والتي بعدها [آل عمران: ٦٧،٦٨].

Sonra Allah Teâlâ onların, İbrâhîm'in ve ondan sonra zikredilen peygamberlerin ve esbâtın kendi dinleri üzere -yani ya Yahudi ya da Hristiyan- oldukları iddialarını reddederek şöyle buyurdu: (قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ) Yani: Bilakis Allah daha iyi bilir ve O, onların ne Yahudi ne de Hristiyan olduklarını haber vermiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} ayeti ve sonraki ayet [Âl-i İmrân: 67, 68] “İbrâhîm ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir müslümandı ve müşriklerden de değildi.”

وقوله: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ) قال الحسن البصري: كانوا يقرؤون في كتاب الله الذي أتاهم: إن الدين [عند الله] الإسلامُ، وإن محمدا رسول الله، وإن إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط كانوا برآء من اليهودية والنصرانية، فشهِد الله بذلك، وأقروا به على أنفسهم لله، فكتموا شهادة الله عندهم من ذلك.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” buyruğu hakkında Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Onlar, kendilerine gelen Allah'ın Kitabı'nda, şüphesiz dinin [Allah katında] İslâm olduğunu, Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğunu; İbrâhîm, İsmâîl, İshâk, Ya'kûb ve esbâtın Yahudilik ve Hristiyanlıktan beri olduğunu okuyorlardı. Allah buna şahitlik etmiş, onlar da Allah için bunu bizzat itiraf etmişlerdi; fakat yanlarındaki Allah'ın bu şahitliğini gizlediler.

وقوله: (وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ) [فيه] تهديد ووعيد شديد، أي: [أن] علمه محيط بعملكم، وسيجزيكم عليه.

(وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ) buyruğunda şiddetli bir tehdit ve uyarı vardır; yani O'nun ilmi amellerinizi kuşatmıştır ve bunun karşılığını size verecektir.

ثم قال تعالى: (تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ) أي: قد مضت (لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ) أي: لهم أعمالهم ولكم أعمالكم (وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ) وليس يغني عنكم انتسابكم إليهم، من غير متابعة منكم لهم، ولا تغتروا بمجرد النسبة إليهم حتى تكونوا مثلهم منقادين لأوامر الله واتباع رسله، الذين بعثوا مبشرين ومنذرين، فإنه من كفر بنبي واحد فقد كفر بسائر الرسل، ولا سيما من كفر بسيد الأنبياء، وخاتم المرسلين ورسول رب العالمين إلى جميع الإنس والجن من سائر المكلفين، صلوات الله وسلامه عليه وعلى سائر أنبياء الله أجمعين .

Sonra Allah Teâlâ: (تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ) yani gelip geçmiştir; (لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ) yani onların amelleri kendilerine, sizin amelleriniz de sizedir; (وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ) [Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz] buyurdu. Siz onlara uymadıkça onlara olan mensubiyetiniz size bir fayda vermez. Müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderilen peygamberlere uymak ve Allah'ın emirlerine boyun eğmek konusunda onlar gibi olmadıkça sırf onlara nispet edilmekle aldanmayın. Zira bir tek peygamberi inkâr eden kimse bütün peygamberleri inkâr etmiş olur; hele hele peygamberlerin efendisini, resullerin sonuncusunu ve bütün mükellef insanlara ve cinlere gönderilen Âlemlerin Rabbi'nin elçisini inkâr eden kimse böyledir; Allah'ın salât ve selâmı onun ve Allah'ın diğer bütün peygamberlerinin üzerine olsun .

{سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)}

{سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)} “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Onları yönelmekte oldukları kıblelerinden çeviren nedir?' diyecekler. De ki: 'Doğu da Batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir.' (142) İşte böylece, insanlara şahit olasınız ve Resûl de size şahit olsun diye sizi vasat (orta/hayırlı) bir ümmet kıldık. Resûle uyanı, iki ökçesi üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt etmek için daha önce yöneldiğin kıbleyi tayin etmiştik. Bu, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (143)”

[قيل المراد بالسفهاء هاهنا: المشركون؛ مشركو العرب، قاله الزجاج. وقيل: أحبار يهود، قاله مجاهد. وقيل: المنافقون، قاله السدي. والآية عامة في هؤلاء كلهم، والله أعلم] .

[Burada 'beyinsizler' ile kastedilenlerin müşrikler, yani Arap müşrikleri olduğu söylenmiştir; bunu Zeccâc söylemiştir. Yahudi hahamları olduğu da söylenmiştir; bunu Mücâhid söylemiştir. Münafıklar olduğu da söylenmiştir; bunu es-Süddî söylemiştir. Ayet bunların hepsini kapsamaktadır, en doğrusunu Allah bilir] .

قال البخاري: حدثنا أبو نُعَيم، سمع زُهَيرًا، عن أبي إسحاق، عن البراء، ﵁؛ أن النبي ﷺ صلى إلى بيت المقدس ستَّة عشر شهرا أو سبعة عشر شهرًا، وكان يعجبه أن تكون قبلته قبل البيت، وأنه صلى أول صلاة صلاها، صلاة العصر، وصلى معه قوم. فخرج رجل ممن كان صلى معه، فمر على أهل المسجد وهم راكعون، فقال: أشهد بالله لقد صليتُ مع النبي ﷺ قبَل مكة، فدارُوا كما هم قبل البيت. وكان الذي مات على القبلة قبل أن تُحَوّل قبل البيت رجالا قتلوا لم ندر ما نقول فيهم، فأنزل الله ﷿ (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ)

Buhârî dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, Züheyr'den işitti, o Ebû İshâk'tan, o da Berâ'dan -radıyallâhu anh-; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem on altı veya on yedi ay boyunca Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Kıblesinin Beytullah tarafına olmasını arzu ediyordu. [Kıble değiştikten sonra] kıldığı ilk namaz ikindi namazı oldu ve onunla beraber bir cemaat de namaz kıldı. Onunla birlikte namaz kılanlardan bir adam çıktı ve rükûda olan bir mescit cemaatine uğrayarak: “Allah adına şahitlik ederim ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'ye doğru namaz kıldım” dedi. Bunun üzerine onlar bulundukları hal üzere Beytullah'a doğru döndüler. Kıble Beytullah'a çevrilmeden önce [eski] kıble üzerine vefat eden kimseler ise öldürülen adamlardı ve haklarında ne diyeceğimizi bilemedik. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ) [“Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir”] ayetini indirdi.

انفرد به البخاري من هذا الوجه. ورواه مسلم من وجه آخر.

Bu [hadisi] bu tarik ile rivayet etmekte Buhârî tek kalmıştır. Müslim ise bunu başka bir tarik ile rivayet etmiştir.

وقال محمد بن إسحاق: حدثني إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي إسحاق، عن البراء، قال: كان رسول الله ﷺ يصلي نحو بيت المقدس، ويكثر النظر إلى السماء ينتظر أمر الله، فأنزل الله: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} فقال رجال من المسلمين: وَددْنا لو عَلمْنا علم من مات منا قبل أن نُصْرف إلى القبلة، وكيف بصلاتنا نحو بيت المقدس؟ فأنزل الله: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) وقال السفهاء من الناس، وهم أهل الكتاب: ما ولاهم عن قبلتهم التي كانوا عليها؟ فأنزل الله: (سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ) إلى آخر الآية.

Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû İshâk'tan, o da Berâ'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılardı ve Allah'ın emrini bekleyerek gözünü sık sık göğe çevirirdi. Bunun üzerine Allah: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Elbette seni hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” ayetini indirdi. Müslümanlardan birtakım adamlar : “Biz kıbleye döndürülmeden önce ölenlerimizin durumunu ve Beytü'l-Makdis'e doğru kıldığımız namazlarımızın ne olacağını bilmek isterdik” dediler. Bunun üzerine Allah: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) [“Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir”] ayetini indirdi. İnsanlardan beyinsizler olan Ehl-i kitap da: “Onları yönelmekte oldukları kıblelerinden çeviren nedir?” dediler. Bunun üzerine Allah: (سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ) [“İnsanlardan birtakım beyinsizler... diyecekler”] ayetini sonuna kadar indirdi.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زرعة، حدثنا الحسن بن عطية، حدثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن البراء قال: كان رسول الله ﷺ قد صلى نحو بيت المقدس ستة عشر أو سبعة عشر شهرا، وكان يحب أن يوجه نحو الكعبة، فأنزل الله: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} قال: فَوُجّه نحو الكعبة. وقال السفهاء من الناس، وهم اليهود: (مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا) فأنزل الله (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize el-Hasan b. Atıyye anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Berâ'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on altı veya on yedi ay boyunca Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Kâbe'ye yönlendirilmeyi çok arzu ediyordu. Bunun üzerine Allah: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Elbette seni hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” ayetini indirdi. [Berâ] dedi ki: Böylece Kâbe'ye yöneldi. İnsanlardan beyinsizler olan Yahudiler: (مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا) [“Onları yönelmekte oldukları kıblelerinden çeviren nedir?”] dediler. Bunun üzerine Allah: (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) [“De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir”] ayetini indirdi.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: إن رسول الله ﷺ لمّا هاجر إلى المدينة، أمَره الله أن يستقبل بيت المقدس، ففرحت اليهود، فاستقبلها رسول الله ﷺ بضعة عشر شهرًا، وكان رسول الله ﷺ يُحِب قبلة إبراهيم، فكان يدعو الله وينظر إلى السماء، فأنزل الله ﷿: {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} أي: نحوه. فارتاب من ذلك اليهود، وقالوا: ما ولاهم عن قبلتهم التي كانوا عليها؟ فأنزل الله: (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ).

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde, Allah ona Beytü'l-Makdis'e yönelmesini emretti. Yahudiler buna sevindiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on küsur ay oraya yöneldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İbrâhîm'in kıblesini seviyordu; Allah'a dua ediyor ve semaya bakıyordu. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} yani onun yönüne [çevirin] ayetini indirdi. Bundan dolayı Yahudiler şüpheye düşüp: “Onları yönelmekte oldukları kıblelerinden çeviren nedir?” dediler. Allah Teâlâ da: (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) [“De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir”] ayetini indirdi.

وقد جاء في هذا الباب أحاديثُ كثيرة، وحاصلُ الأمر أنه قد كان رسول الله ﷺ أمِرَ باستقبال الصخرة من بيت المقدس، فكان بمكة يُصَلِّي بين الركنين، فتكون بين يديه الكعبة وهو مستقبل صخرة بيت المقدس، فلما هاجر إلى المدينة تَعَذَّر الجمعُ بينهما، فأمره الله بالتوجه إلى بيت المقدس، قاله ابن عباس والجمهور، ثم اختلف هؤلاء هل كان الأمر به بالقرآن أو بغيره؛ على قولين، وحكى القرطبي في تفسيره عن عكرمة وأبي العالية والحسن البصري أن التوجه إلى بيت المقدس كان باجتهاده ﵊. والمقصود أن التوجه إلى بيت المقدس بعد مقدمه ﷺ المدينة، فاستمرَّ الأمرُ على ذلك بضعة عَشَرَ شهرًا، وكان يكثر الدعاءَ والابتهالَ أنْ يُوَجَّه إلى الكعبة، التي هي قبلة إبراهيم، ﵇، فأجيب إلى ذلك، وأمر بالتوجِّه إلى البيت العتيق، فخطب رسولُ الله ﷺ الناس، وأعلمهم بذلك. وكان أول صلاة صلاها إليها صلاة العصر، كما تقدم في الصحيحين من رواية البراء. ووقع عند النسائي من رواية أبي سعيد بن المعلى: أنها الظهر. وأما أهل قُبَاء، فلم يبلغهم الخبر إلى صلاة الفجر من اليوم الثاني، كما جاء في الصحيحين، عن ابن عمر أنه قال: بينما الناس بقباء في صلاة الصبح، إذ جاءهم آت فقال: إن رسول الله ﷺ قد أنزل عليه الليلة قرآن وقد

Bu konuda pek çok hadis rivayet edilmiştir. Meselenin özü şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beytü'l-Makdis'teki Sahra'ya yönelmekle emrolunmuştu. Mekke'deyken iki rükün arasında namaz kılar, böylece Kâbe önünde bulunurken kendisi de Beytü'l-Makdis'teki Sahra'ya yönelmiş olurdu. Medine'ye hicret ettiğinde her ikisini birleştirmek imkânsız hale gelince, Allah ona Beytü'l-Makdis'e yönelmesini emretti. Bunu İbn Abbâs ve cumhur (âlimlerin çoğunluğu) söylemiştir. Daha sonra bunlar, bu emrin Kur'an ile mi yoksa başka bir yolla mı olduğu hususunda iki görüşe ayrılmışlardır. Kurtubî tefsirinde İkrime, Ebü'l-Âliye ve el-Hasan el-Basrî'den, Beytü'l-Makdis'e yönelmenin onun aleyhisselâm ictihadıyla olduğu görüşünü nakletmiştir. Netice itibariyle, Beytü'l-Makdis'e yönelme [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye gelişinden sonra gerçekleşmiş ve bu durum on küsur ay sürmüştür. [Resûlullah], İbrâhîm aleyhisselâm'ın kıblesi olan Kâbe'ye yönlendirilmek için çokça dua ve niyazda bulunuyordu. Sonunda bu isteği kabul olundu ve el-Beytü'l-Atîk'e (Kâbe'ye) yönelmesi emredildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara hitap edip bunu onlara bildirdi. Oraya doğru kıldığı ilk namaz, Sahîhayn'da Berâ rivayetinden daha önce geçtiği üzere ikindi namazıydı. Nesâî'de Ebû Saîd b. el-Muallâ rivayetinde ise bunun öğle namazı olduğu yer almaktadır. Kubâ ehline gelince; haber onlara ikinci günün sabah namazına kadar ulaşmamıştı. Nitekim Sahîhayn'da İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar Kubâ'da sabah namazındayken birisi gelip, “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu gece Kur'an indirildi ve

أمر أن يستقبل الكعبة، فاستقبلوها. وكانت وجوههم إلى الشام فاستداروا إلى الكعبة .

Kâbe'ye yönelmesi emredildi, siz de ona yönelin” dedi. Yüzleri Şam tarafına dönüktü; hemen Kâbe'ye doğru döndüler .

وفي هذا دليل على أن الناسخ لا يلزم حكمه إلا بعد العلم به، وإن تقدم نزوله وإبلاغه؛ لأنهم لم يؤمروا بإعادة العصر والمغرب والعشاء، والله أعلم.

Bunda, nâsihin (hükmü değiştiren delilin) hükmünün -inmesi ve tebliğ edilmesi daha önce gerçekleşmiş olsa bile- ancak öğrenildikten sonra bağlayıcı olacağına dair bir delil vardır; çünkü onlara ikindi, akşam ve yatsı namazlarını iade etmeleri emredilmemiştir. En doğrusunu Allah bilir.

ولما وقع هذا حصل لبعض الناس -من أهل النفاق والريب والكفرة من اليهود -ارتياب وزيغ عن الهدى وتخبيط وشك، وقالوا: (مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا) أي: ما لهؤلاء تارة يستقبلون كذا، وتارة يستقبلون كذا؟ فأنزل الله جوابهم في قوله: (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ) أي: الحكم والتصرف والأمر كله لله، وحيثما تولوا فثمَّ وجه الله، و {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} [البقرة: ١٧٧] أي: الشأن كله في امتثال أوامر الله، فحيثما وجهنا توجهنا، فالطاعة في امتثال أمره، ولو وجهنا في كل يوم مرات إلى جهات متعددة، فنحن عبيده وفي تصريفه وخُدَّامُه، حيثما وجَّهَنا توجهنا، وهو تعالى له بعبده ورسوله محمد -صلوات الله وسلامه عليه -وأمتِه عناية عظيمة؛ إذ هداهم إلى قبلة إبراهيم، خليل الرحمن، وجعل توجههم إلى الكعبة المبنية على اسمه تعالى وحده لا شريك له، أشرف بيوت الله في الأرض، إذ هي بناء إبراهيم الخليل، ﵇، ولهذا قال: (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ).

Bu olay gerçekleştiğinde nifak ve şüphe ehlinden birtakım kimseler ile Yahudi kâfirlerinde bir tereddüt, doğru yoldan sapma, kafa karışıklığı ve şüphe meydana geldi ve: (مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا) yani “Bunlara ne oluyor da bir defasında şuraya, bir defasında buraya yöneliyorlar?” dediler. Allah Teâlâ onların cevabını: (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ) [“De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır”] kavliyle indirdi; yani hüküm, tasarruf ve bütün emir Allah'a aittir. Nereye dönerseniz dönün Allah'ın vechi oradadır ve {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} [Bakara: 177] “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik demek değildir; asıl iyilik Allah'a iman eden kimsenin yaptığıdır” buyurmuştur. Yani asıl mesele tamamen Allah'ın emirlerine uymaktadır; bizi nereye yöneltirse oraya yöneliriz. İtaat O'nun emrine uymaktadır. Bizi her gün defalarca farklı yönlere çevirecek olsa dahi biz O'nun kullarıyız, O'nun tasarrufundayız ve O'nun hizmetkârlarıyız; bizi nereye yöneltirse oraya yöneliriz. Allah Teâlâ'nın, kulu ve elçisi Muhammed'e -salât ve selâm onun üzerine olsun- ve ümmetine büyük bir inayeti vardır; zira onları Rahmân'ın dostu İbrâhîm'in kıblesine iletmiş ve yönelişlerini yeryüzündeki Allah'ın en şerefli evi olan, yalnızca tek ve ortaksız Allah'ın ismi üzere bina edilen ve Halîl İbrâhîm'in aleyhisselâm inşa ettiği Kâbe'ye kılmıştır. Bundan dolayı: (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) [“De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir”] buyurmuştur.

وقد روى الإمام أحمد، عن علي بن عاصم، عن حصين بن عبد الرحمن، عن عُمَر بن قيس، عن محمد بن الأشعث، عن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ -يعني في أهل الكتاب -: "إنهم لا يحسدوننا على شيء كما يحسدوننا على يوم الجمعة، التي هدانا الله لها وضلوا عنها، وعلى القبلة التي هدانا الله لها وضلوا عنها، وعلى قولنا خلف الإمام: آمين" .

İmam Ahmed; Ali b. Âsım'dan, o Husayn b. Abdurrahman'dan, o Ömer b. Kays'tan, o Muhammed b. el-Eş'as'tan, o da Âişe'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -Ehl-i kitabı kastederek- şöyle buyurmuştur: “Allah'ın bizi ilettiği ve onların saptığı cuma günü hususunda, yine Allah'ın bizi ilettiği ve onların saptığı kıble hususunda ve imamın arkasında 'Âmîn' dememiz hususunda bize haset ettikleri kadar hiçbir şeye haset etmezler” .

وقوله تعالى: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا) يقول تعالى: إنما حَوّلناكم إلى قبلة إبراهيم، ﵇، واخترناها لكم لنجعلكم خيار الأمم، لتكونوا يوم القيامة شُهَداء على الأمم؛ لأن الجميع معترفون لكم بالفضل. والوسط هاهنا: الخيار والأجود، كما يقال: قريش أوسطُ العرب نسباً وداراً، أي: خيرها. وكان رسول الله ﷺ وسطا في قومه، أي: أشرفهم نسبا، ومنه الصلاة الوسطى، التي هي أفضل الصلوات، وهي العصر، كما ثبت في الصحاح وغيرها، ولما جعل الله هذه الأمة وسطاً خَصَّها بأكمل الشرائع وأقوم المناهج وأوضح المذاهب، كما قال تعالى: {هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} [الحج: ٧٨]

Allah Teâlâ'nın: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا } “Böylece, siz insanlara şahit olasınız, Resûl de size şahit olsun diye sizi vasat (seçkin ve adil) bir ümmet kıldık” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sizi ümmetlerin en hayırlısı kılmak ve kıyamet gününde diğer ümmetlere şahitler olasınız diye İbrâhim aleyhisselâm'ın kıblesine çevirdik ve bu kıbleyi sizin için seçtik; zira herkes sizin faziletinizi kabul etmektedir. Buradaki el-Vasat (الوسط); en hayırlı ve en üstün olan demektir. Nitekim “Kureyş, soy ve yurt bakımından Arapların en vasatıdır” yani en hayırlısıdır denilir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de kavmi içinde vasat idi; yani soyca en şereflileriydi. Nitekim Sahîh hadis mecmualarında ve diğer kaynaklarda sabit olduğu üzere namazların en faziletlisi olan ikindi namazı anlamındaki es-Salâtü'l-Vustâ (orta namaz) terkibi de bu köktendir. Allah bu ümmeti vasat kılınca onu şeriatların en mükemmeli, yöntemlerin en dosdoğrusu ve yolların en açığı ile mümtaz kılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ } [Hac: 78] “O sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi; babanız İbrâhim'in dininde [olduğu gibi]. O, Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız diye daha önce de bunda da size 'Müslümanlar' adını verdi.”

وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "يدعى نوح يوم القيامة فيقال له: هل بلَّغت؟ فيقول: نعم. فيدعى قومه فيقال لهم: هل بلغكم؟ فيقولون: ما أتانا من نذير وما أتانا من أحد، فيقال لنوح: من يشهد لك؟ فيقول: محمد وأمته" قال: فذلك قوله: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا) .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî', A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kıyamet gününde Nûh çağrılır ve ona: 'Tebliğ ettin mi?' denilir. O: 'Evet' der. Bunun üzerine kavmi çağrılır ve onlara: 'Size tebliğ etti mi?' denilir. Onlar: 'Bize hiçbir uyarıcı gelmedi, bize kimse gelmedi' derler. Nûh'a: 'Sana kim şahitlik eder?' denilir. O da: 'Muhammed ve ümmeti' der.” [Ravi] dedi ki: İşte bu durum O'nun: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا) [“İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık”] buyruğudur .

قال: الوسط : العدل، فتدعون، فتشهدون له بالبلاغ، ثم أشهد عليكم .

[Resûlullah] şöyle buyurdu: “Vasat: Adaletli olandır. Siz çağrılacaksınız ve onun tebliğ ettiğine şahitlik edeceksiniz; sonra ben de sizin aleyhinize şahitlik edeceğim” .

رواه البخاري والترمذي والنسائي وابن ماجه من طرق عن الأعمش، [به] .

Bunu Buhârî, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, A'meş'ten gelen yollarla bu şekilde rivayet etmişlerdir .

وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "يجيء النبي يوم القيامة [ومعه الرجل والنبي] ومعه الرجلان وأكثر من ذلك فيدعى قومه، فيقال [لهم] هل بلغكم هذا؟ فيقولون: لا. فيقال له: هل بلغت قومك؟ فيقول: نعم. فيقال [له] من يشهد لك؟ فيقول: محمد وأمته فيدعى بمحمد وأمته، فيقال لهم: هل بلغ هذا قومه؟ فيقولون: نعم. فيقال: وما علمكم؟ فيقولون: جاءنا نبينا ﷺ فأخبرنا أن الرسل قد بلغوا" فذلك قوله ﷿: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا) قال: "عدلا (لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا) " .

İmam Ahmed yine şöyle dedi: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize A'meş, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kıyamet gününde peygamber [yanında bir kişi olduğu halde, diğer peygamber] yanında iki kişi olduğu halde ve bundan daha fazlası olduğu halde gelir. Kavmi çağrılır ve [onlara] : 'Bu size tebliğ etti mi?' denilir. Onlar: 'Hayır' derler. Ona: 'Kavmine tebliğ ettin mi?' denilir. O: 'Evet' der. [Ona] : 'Sana kim şahitlik eder?' denilir. O: 'Muhammed ve ümmeti' der. Bunun üzerine Muhammed ve ümmeti çağrılır ve onlara: 'Bu zat kavmine tebliğ etti mi?' denilir. Onlar: 'Evet' derler. 'Bunu nereden biliyorsunuz?' denilir. Onlar da: 'Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem bize geldi ve elçilerin tebliğ ettiğini bize haber verdi' derler.” İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا) [“İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık”] buyruğudur. [Resûlullah]: “Yani adaletli [bir ümmet kıldık] (لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا) [insanlara şahit olasınız ve Resûl de size şahit olsun diye]” buyurdu .

وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي سعيد الخدري، عن النبي ﷺ في قوله تعالى: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا) قال: "عدلا" .

İmam Ahmed yine dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize A'meş, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا) buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Adaletli [bir ümmet kıldık]” .

وروى الحافظ أبو بكر بن مَرْدويه وابن أبي حاتم من حديث عبد الواحد بن زياد، عن أبي مالك الأشجعي، عن المغيرة بن عتيبة بن نهاس: حدثني مكتب لنا عن جابر بن عبد الله، عن النبي ﷺ، قال: أنا وأمَّتي يوم القيامة على كَوْم مُشرفين على الخلائق. ما من الناس أحد إلا ودّ أنه منَّا. وما من نبي كَذَّبه قومه إلا ونحن نشهدُ أنه قد بلغ رسالةَ ربه، ﷿.

Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye ve İbn Ebî Hâtim, Abdülvâhid b. Ziyâd hadisinden, Ebû Mâlik el-Eşcaî'den, o Mugîre b. Uteybe b. Nehhâs'tan rivayet ettiler; [Mugîre] dedi ki: Bize ait bir muallim, Câbir b. Abdullah'tan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklen bana anlattı; [Efendimiz] şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde ben ve ümmetim, yaratılmışlara tepeden bakan yüksek bir tepe üzerinde olacağız. İnsanlardan hiç kimse yoktur ki bizden olmayı temenni etmiş olmasın. Kavminin kendisini yalanladığı hiçbir peygamber de yoktur ki biz, onun azîz ve celîl olan Rabbinin risâletini tebliğ ettiğine şahitlik etmeyelim.»

وروى الحاكم، في مستدركه وابن مَرْدُويَه أيضاً، واللفظ له، من حديث مصعب بن ثابت، عن محمد بن كعب القُرَظي، عن جابر بن عبد الله، قال: شهد رسولُ الله ﷺ جنازة، في بني سلمة، وكنت إلى جانب رسول الله ﷺ، فقال بعضهم: والله -يا رسولَ الله -لنعم المرءُ كان، لقد كان عفيفا مسلما وكان … وأثنوا عليه خيراً. فقال رسول الله ﷺ: "أنت بما تقول". فقال الرجل: الله أعلم بالسرائر، فأما الذي بدا لنا منه فذاك. فقال النبي ﷺ: "وجبت". ثم شَهِد جنازة في بني حَارِثة، وكنتُ إلى جانب رسول الله ﷺ، فقال بعضهم: يا رسولَ الله، بئس المرءُ كان، إن كان لفَظّاً غليظاً، فأثنوا عليه شراً فقال رسول الله ﷺ لبعضهم: "أنت بالذي تقول". فقال الرجل: الله أعلم بالسرائر، فأما الذي بدا لنا منه فذاك. فقال رسول الله ﷺ: "وجبت".

Hâkim el-Müstedrek'inde ve İbn Merdûye de -lafız ona ait olmak üzere- Mus'ab b. Sâbit hadisinden, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o Câbir b. Abdullah'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Selime'de bir cenazede bulundu; ben de Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydım. Bazıları: “Vallahi ey Allah'ın Resûlü, ne güzel bir kimseydi; iffetliydi, müslümandı, şöyleydi...” diyerek onu hayırla andılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Söylediğiniz ne ise odur” buyurdu. Adam: “Gizli halleri Allah daha iyi bilir; bize görünen tarafı ise böyledir” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Vacip oldu (kesinleşti)” buyurdu. Sonra Benî Hârise'de bir cenazede bulundu; ben yine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydım. Bazıları: “Ey Allah'ın Resûlü, ne kötü bir adamdı; kaba ve sert mizaçlı biriydi” diyerek onu kötülükle andılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan birine: “Söylediğin ne ise odur” buyurdu. Adam: “Gizli halleri Allah daha iyi bilir; bize görünen tarafı ise böyledir” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Vacip oldu (kesinleşti)” buyurdu.

قال مصعب بن ثابت: فقال لنا عند ذلك محمد بن كَعْب: صدقَ رسُول الله ﷺ، ثم قرأ: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا)

Mus'ab b. Sâbit dedi ki: Bunun üzerine Muhammed b. Ka'b bize: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem doğru söyledi” dedi ve şu ayeti okudu: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا) [“İşte böylece, insanlara şahit olasınız ve Resûl de size şahit olsun diye sizi vasat bir ümmet kıldık”].

ثم قال الحاكم: هذا حديث صحيح الإسناد، ولم يخرجاه .

Sonra Hâkim şöyle dedi: Bu hadisin senedi sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahriç etmemişlerdir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا يونس بن محمد، حدثنا داود بن أبي الفرات، عن عبد الله بن بُريدة، عن أبي الأسود أنه قال: أتيتُ المدينة فوافقتها، وقد وقع بها مرض، فهم يموتون موتاً ذَريعاً. فجلست إلى عمر بن الخطاب، فمرّت به جنازة، فَأثْنِيَ على صاحبها خير. فقال: وجبت وجَبَت. ثم مُرّ بأخرى فَأُثْنِيَ عليها شرٌّ، فقال عمر: وجبت [وجبت] . فقال أبو الأسود: ما وجبت يا أمير المؤمنين؟ قال: قلت كما قال رسولُ الله ﷺ: "أيّما مسلم شَهِد له أربعة بخير أدخله الله الجنة". قال: فقلنا. وثلاثة؟ قال: "وثلاثة". قال، فقلنا: واثنان؟ قال: "واثنان" ثم لم نسأله عن الواحد.

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yûnus b. Muhammed anlattı, bize Dâvûd b. Ebî'l-Furât, Abdullah b. Büreyde'den, o da Ebü'l-Esved'den anlattı; dedi ki: Medine'ye geldim ve oraya vardığımda bir hastalık baş göstermişti; insanlar peş peşe ve hızla ölüyorlardı. Ömer b. el-Hattâb'ın yanına oturdum. Yanından bir cenaze geçti ve cenaze sahibi hayırla anıldı. Bunun üzerine [Ömer]: “Vacip oldu, vacip oldu” dedi. Sonra başka bir cenaze geçti, o da kötülükle anıldı; Ömer yine: “Vacip oldu [vacip oldu]” dedi. Ebü'l-Esved: “Ne vacip oldu ey Müminlerin Emiri?” diye sordu. [Ömer] dedi ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem söylediği gibi söyledim: “Hangi müslüman hakkında dört kişi hayırla şahitlik ederse, Allah onu cennete girdirir.” [Ravi] dedi ki: Biz: “Üç kişi de mi?” dedik. O: “Üç kişi de” buyurdu. Biz: “İki kişi de mi?” dedik. O: “İki kişi de” buyurdu. Sonra artık bir kişiyi sormadık.

وكذا رواه البخاري، والترمذي، والنسائي من حديث داود بن أبي الفرات، به .

Buhârî, Tirmizî ve Nesâî de bu hadisi Dâvûd b. Ebî'l-Furât yoluyla rivayet etmişlerdir .