Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 24. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال ابن مَرْدويه: حدثنا أحمد بن عثمان بن يحيى، حدثنا أبو قِلابة الرقاشي، حدثني أبو الوليد، حدثنا نافع بن عمر، حدثني أمية بن صفوان، عن أبي بكر بن أبي زهير الثقفي، عن أبيه، قال: سمعت رسول الله ﷺ بالنَّباوَة يقول: "يوشك أن تعلموا خياركم من شراركم" قالوا: بم يا رسول الله؟ قال: بالثناء الحسن والثناء السَّيِّئ، أنتم شهداء الله في الأرض". ورواه ابن ماجه عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن يزيد بن هارون. ورواه الإمام أحمد، عن يزيد بن هارون، وعبد الملك بن عمر وشريح، عن نافع عن ابن عمر، به.

İbn Merdûye dedi ki: Bize Ahmed b. Osmân b. Yahyâ anlattı, bize Ebû Kılâbe er-Rakâşî anlattı, bana Ebü’l-Velîd anlattı, bize Nâfi‘ b. Ömer anlattı, bana Ümeyye b. Safvân, Ebû Bekr b. Ebî Züheyr es-Sekafî'den, o da babasından [naklen] anlattı; babası şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i Nebâve’de şöyle buyururken işittim: «Yakında hayırlı olanlarınızı şerlilerinizden ayırt edip bileceksiniz.» [Sahâbîler]: “Ne ile ey Allah’ın Resûlü?” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Güzel övgü ve kötü yergiyle; [zira] sizler yeryüzünde Allah’ın şahitlerisiniz.» buyurdu. Bunu İbn Mâce de Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o da Yezîd b. Hârûn'dan rivayet etmiştir. İmam Ahmed de Yezîd b. Hârûn, Abdülmelik b. Ömer ve Şüreyh rivayetiyle Nâfi‘den, o da İbn Ömer'den naklen bu hadisi rivayet etmiştir.

وقوله تعالى: (وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ) يقول تعالى: إنما شرعنا لك -يا محمد -التوجه أولا إلى بيت المقدس، ثم صرفناك عنها إلى الكعبة، ليظهر حالُ من يَتَّبعك ويُطيعك ويستقبل معك حيثما توجهتَ مِمَّن ينقلب على عَقبَيْه، أي: مُرْتَدّاً عن دينه (وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً) أي: هذه الفعلة، وهو صرف التوجه عن بيت المقدس إلى الكعبة، أي: وإن كان هذا الأمر عظيماً في النفوس، إلا على الذين هدى الله قلوبهم، وأيقنُوا بتصديق الرسُول، وأنَّ كلَّ ما جاء به فهو الحقّ الذي لا مرْية فيه، وأن الله يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد، فله أن يكلّف عباده بما شاء ، وينسخ ما يشاء، وله الحكمة التامة والحجة البالغة في جميع ذلك، بخلاف الذين في قلوبهم مرض، فإنه كلما حدث أمر أحدث لهم شكّاً، كما يحصل للذين آمنوا إيقان وتصديق، كما قال الله تعالى: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} [التوبة: ١٢٤،١٢٥] وقال تعالى: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} [فصلت: ٤٤] وقال تعالى: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [الإسراء: ٨٢]. ولهذا كان مَن ثَبَتَ على تصديق الرسول ﷺ واتباعه في ذلك، وتوجه حيثُ أمره الله من غير شك ولا رَيْب، من سادات الصحابة. وقد ذهب بعضُهم إلى أن السابقين الأولين من المهاجرين والأنصار هم الذين صلّوا القبلتين.

Allah Teâlâ'nın: (وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ) [“Üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Resûl'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye belirledik. Bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir”] buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Sana önce Beytülmakdis'e yönelmeyi meşru kıldık, sonra da seni oradan Kâbe'ye çevirdik ki; nereye yönelirsen yönel seninle birlikte yönelen, sana tabi olup itaat eden kimsenin durumu, ökçeleri üzerinde gerisin geri dönen, yani dininden irtidad eden kimseden açığa çıksın. (وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً) [“Bu elbette ağır gelir”], yani bu fiil, yani yönelişi Beytülmakdis'ten Kâbe'ye çevirmek; Allah'ın kalplerine hidayet verdiği, Resûl'ü tasdik etmekte kesin kanaate (yakîne) sahip olan, onun getirdiği her şeyin içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir hak olduğuna, Allah'ın dilediğini yaptığına ve dilediği gibi hükmettiğine inanan kimseler dışındakilerin nefislerine bu iş pek ağır gelmişti. Zira Allah, kullarını dilediği şeyle mükellef kılar ve dilediği hükmü nesheder (yürürlükten kaldırır); bütün bunlarda tam bir hikmet ve açık bir hüccet O'na aittir. Kalplerinde hastalık bulunanlar ise böyle değildir; çünkü ne zaman yeni bir emir ortaya çıksa, bu onlarda bir şüphe meydana getirir; tıpkı iman edenlerde kesin kanaat ve tasdikin artması gibi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} [التوبة: ١٢٤،١٢٥] “Bir sure indirildiği zaman onlardan bazısı: 'Bu, hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, [bu sure] onların murdarlıklarına murdarlık katmıştır.” Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} [فصلت: ٤٤] “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanlara gelince, onların kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür.” Ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [الإسراء: ٨٢] “Biz Kur'an'dan, müminler için bir şifa ve bir rahmet olan şeyleri indiriyoruz. [O,] zalimlerin ise ancak ziyanını artırır.” İşte bu sebeple, hiçbir şüphe ve tereddüt duymaksızın Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik edip bu hususta ona tabi olmakta sebat gösteren ve Allah'ın kendisine emrettiği yöne yönelen kimseler , sahabenin önde gelen efendileri olmuşlardır. Hatta bazıları, Muhacirler ve Ensar'dan ilk öne geçenlerin (Sâbikûn-i Evvelîn), iki kıbleye doğru namaz kılanlar olduğu görüşüne varmışlardır.

وقال البخاري في تفسير هذه الآية:

Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir:

حدثنا مُسَدَّد، حدثنا يحيى، عن سُفيان، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر قال: بينا الناسُ يصلون الصبح في مسجد قُباء إذ جاء رجل فقال: قد أنزل على النبي ﷺ قرآن، وقد أمر أن يستقبل الكعبة فاستقبلوها. فتوجهوا إلى الكعبة .

Bize Müsedded anlattı, bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Abdullah b. Dînâr'dan, o da İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: İnsanlar Kubâ Mescidi'nde sabah namazını kılmaktayken bir adam geldi ve: “Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an indirildi ve Kâbe'ye yönelmesi emredildi, siz de ona yönelin” dedi. Bunun üzerine Kâbe'ye yöneldiler .

وقد رواه مسلم من وجه آخر، عن ابن عمر. ورواه الترمذي من حديث سفيان الثوري وعنده: أنهم كانوا ركوعاً، فاستداروا كما هم إلى الكعبة، وهم ركوع. وكذا رواه مسلم من حديث حَمّاد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس، مثله، وهذا يدل على كمال طاعتهم لله ورسوله، وانقيادهم لأوامر الله ﷿، ﵃ أجمعين.

Müslim de bunu başka bir tarikten İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Tirmizî ise Süfyân es-Sevrî rivayetinden nakletmiştir ve onun rivayetinde: «Onlar rükûda idiler, rükû hâlindeyken oldukları gibi Kâbe'ye döndüler» [ziyadesi] bulunmaktadır. Aynı şekilde Müslim de Hammâd b. Seleme'nin Sâbit'ten, onun da Enes'ten naklettiği rivayetle bunun bir benzerini tahric etmiştir. Bu [durum], onların Allah'a ve Resûlü'ne olan itaatlerinin yetkinliğine ve azze ve celle olan Allah'ın emirlerine boyun eğişlerine delalet eder; radıyallâhu anhüm ecmaîn (Allah hepsinden razı olsun).

وقوله: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) أي: صلاتكم إلى بيت المقدس قبل ذلك لا يضيع ثوابها عند الله، وفي الصحيح من حديث أبي إسحاق السَّبِيعي، عن البراء، قال: مات قوم كانوا يصلون نحو بيت المقدس فقال الناس: ما حالهم في ذلك؟ فأنزل الله تعالى: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) .

Allah Teâlâ'nın: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) [“Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir”] buyruğu, yani bundan önce Beytülmakdis'e doğru kıldığınız namazlarınızın sevabını Allah zayi etmez demektir. Sahih'te Ebû İshak es-Sebîî'den, o da Berâ'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Beytülmakdis tarafına doğru namaz kılmakta iken [kıble değişmeden önce] vefat eden bir topluluk vardı. İnsanlar: “Bu durum karşısında onların hali ne olacak?” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) [“Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir”] ayetini indirdi.

[ورواه الترمذي عن ابن عباس وصححه ] .

[Bunu Tirmizî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir ] .

وقال ابن إسحاق: حَدّثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) أي: بالقبلة الأولى، وتصديقكم نبيكم، واتباعه إلى القبلة الأخرى. أي: لَيُعْطيكم أجرَهما جميعا. (إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ)

İbn İshak dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) [“Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir”], yani ilk kıbleye olan [imanınızı], Peygamberinizi tasdik edişinizi ve diğer kıbleye [dönüşünde] ona tabi oluşunuzu zayi etmez; yani her ikisinin de ecrini size mutlaka verecektir . (إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ) [“Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir”].

وقال الحسن البصري: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) أي: ما كان الله ليضيع محمدا ﷺ وانصرافكم معه حيث انصرف (إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ)

Hasan-ı Basrî dedi ki: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ) [“Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir”], yani Allah Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve o nereye yöneldiyse sizin de onunla birlikte oraya yönelmenizi zayi edecek değildir. (إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ) [“Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir”].

وفي الصحيح أن رسول الله ﷺ رأى امرأة من السبي قد فرق بينها وبين ولدها، فجعلت كُلَّما وجدت صبيًا من السبي أخذته فألصقته بصدرها، وهي تَدُور على، ولدها، فلما وجدته ضمته إليها وألقمته ثديها. فقال رسول الله ﷺ: "أترون هذه طارحة ولدها في النار، وهي تقدر على ألا تطرحه؟ " قالوا: لا يا رسول الله. قال: "فوالله، لله أرحم بعباده من هذه بولدها" .

Sahih'te sabit olduğuna göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem esirler arasında çocuğu kendisinden ayrılmış bir kadın gördü. Kadın esirler arasında ne zaman bir çocuk bulsa onu alıp bağrına basıyor ve çocuğunu arayıp duruyordu. Kendi çocuğunu bulunca onu bağrına bastı ve memesini ağzına verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şu kadının, atmama imkânı varken çocuğunu ateşe atacağını düşünür müsünüz?” buyurdu. [Sahâbîler]: “Hayır, ey Allah'ın Resûlü” dediler. Resûlullah: “Allah'a yemin olsun ki, Allah'ın kullarına olan merhameti, bu kadının çocuğuna olan merhametinden daha fazladır” buyurdu .

{قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤)}

{قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤)} “Biz senin yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu çok iyi bilirler. Allah, onların yaptıklarından gafil değildir.”

قال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس: كان أوَّل ما نُسخَ من القرآن القبلة، وذلك أن رسول الله ﷺ لما هاجرَ إلى المدينة، وكان أكثر أهلها اليهود، فأمره الله أن يستقبل بيت المقدس، ففرحت اليهود، فاستقبلها رسول الله ﷺ بضْعَةَ عَشَرَ شهرًا، وكان يحب قبلة إبراهيم فكان يدعو إلى الله وينظر إلى السماء، فأنزل الله: (قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ) إلى قوله: (فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ) فارتاب من ذلك اليهود، وقالوا: {مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ]} وقال: {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} [البقرة: ١١٥] وقال الله تعالى: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ}

Alî b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Kur'an'dan ilk neshedilen (hükmü kaldırılan) şey kıbleydi. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ahalisinin çoğu Yahudi olan Medine'ye hicret ettiğinde, Allah ona Beytülmakdis'e yönelmesini emretti. Yahudiler buna pek sevindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on küsur ay oraya yönelerek namaz kıldı. Oysa İbrâhim'in kıblesini [Kâbe'yi] arzuluyordu; bu yüzden Allah'a dua ediyor ve göğe bakıyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {(قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ)} [“Biz senin yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu görüyoruz”] ayetinden {(فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ)} [“yüzlerinizi onun tarafına çevirin”] kavline kadar olan kısmı indirdi. Yahudiler bundan şüpheye düşüp: {مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ]} “Onları yönelmekte oldukları kıblelerinden ne çevirdi? De ki: Doğu da batı da Allah'ındır. [O, dilediğini dosdoğru yola iletir.]” dediler. Allah Teâlâ: {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} [el-Bakara: 115] “Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü (yönü/kıblesi) oradadır” ve yine Allah Teâlâ: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye tayin ettik” buyurdu.

وروى ابن مَرْدريه من حديث القاسم العُمَري، عن عمه عُبيد الله بن عمر، عن داود بن الحصين، عن عكرمة، عن ابن عباس: قال: كان النبي ﷺ إذا سلم من صلاته إلى بيت المقدس رفع رأسه إلى السماء فأنزل الله: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) إلى الكعبة إلى الميزاب، يَؤُم به جبرائيل ﵇.

İbn Merdûye, Kāsım el-Ömerî yoluyla, amcası Ubeydullah b. Ömer'den, o Dâvûd b. Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beytülmakdis'e doğru namazından selam verince başını göğe kaldırırdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) [“Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir”] ayetini indirdi; Kâbe'ye, oluğa doğru [yöneltti], Cebrail aleyhisselâm ona imamlık ediyordu .

وروى الحاكم، في مستدركه، من حديث شعبة عن يعلى بن عطاء، عن يحيى بن قمطة قال: رأيت عبد الله بن عمرو جالسا في المسجد الحرام، بإزاء الميزاب، فتلا هذه الآية: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا) قال: نحو ميزاب الكعبة.

Hâkim el-Müstedrek'inde Şu'be yoluyla, Ya'lâ b. Atâ'dan, o Yahyâ b. Kamta'dan şöyle rivayet etti: Abdullah b. Amr'ı Mescid-i Harâm'da oluğun tam karşısında otururken gördüm; şu ayeti okudu: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا) [“Seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz”] ve: “Kâbe'nin oluğuna doğru” dedi.

ثم قال: صحيح الإسناد، ولم يخرجاه .

Sonra [Hâkim]: “Senedi sahihtir, fakat tahriç etmemişlerdir ” dedi.

ورواه ابن أبي حاتم، عن الحسن بن عرفة، عن هُشَيْم، عن يعلى بن عطاء، به.

İbn Ebî Hâtim de bunu Hasan b. Arefe'den, o Hüşeym'den, o da Ya'lâ b. Atâ'dan aynı şekilde rivayet etmiştir.

وهكذا قال غيره، وهو أحد قولي الشافعي، ﵀: إن الغرض إصابة عين القبلة. والقول الآخر وعليه الأكثرون: أن المراد المواجهة كما رواه الحاكم من حديث محمد بن إسحاق، عن عمير بن زياد الكندي، عن علي، ﵁، (فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) قال: شطره: قبله. ثم قال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه.

Başkaları da böyle söylemiştir; bu, Şâfiî'nin -rahimehullâh- iki kavlinden biridir: Maksat kıblenin bizzat kendisini (aynını) tutturmaktır. Diğer kavil ise -ki çoğunluğun benimsediği görüş budur- maksadın [Kâbe'nin] cihetine yönelmek olduğudur. Nitekim Hâkim'in Muhammed b. İshak yoluyla, Umeyr b. Ziyâd el-Kindî'den, o da Ali'den -radıyallâhu anh- (فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) [“Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir”] ayeti hakkında rivayet ettiğine göre [Ali]: “Onun şatrı, cihetidir” demiştir. Sonra [Hâkim]: “Senedi sahihtir, fakat tahriç etmemişlerdir” dedi.

وهذا قول أبي العالية، ومجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جُبَير، وقتادة، والربيع بن أنس، وغيرهم. وكما تقدم في الحديث الآخر: ما بين المشرق والمغرب قبلة.

Bu; Ebü'l-Âliye, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Katâde, Rebî' b. Enes ve diğerlerinin kavlidir. Nitekim diğer hadiste geçtiği üzere: “Doğu ile batı arası kıbledir.”

[وقال القرطبي: روى ابن جريج عن عطاء عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ قال: "ما بين المشرق والمغرب قبلة لأهل المسجد، والمسجد قبلة لأهل الحرم، والحرم قبلة لأهل الأرض في مشارقها ومغاربها من أمتي "] .

[Kurtubî dedi ki: İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Doğu ile batı arası mescit ehli için kıbledir. Mescit, Harem ehli için kıbledir. Harem ise ümmetimden doğusunda ve batısında bulunan bütün yeryüzü ehli için kıbledir ”] .

وقال أبو نعيم الفضل بن دكين:

Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn dedi ki:

حدثنا زهير، عن أبي إسحاق، عن البراء أن النبي ﷺ صلَّى قبلَ بيت المقدس ستة عشر شهرًا أو سبعة عشر شهرًا، وكان يعجبه قبلته قبل البيت وأنه صَلّى صلاة العصر، وصلى معه قوم، فخرج رجل ممن كان يصلي معه، فمر على أهل المسجد وهم راكعون، فقال: أشهد بالله لقد صَلّيت مع رسول الله ﷺ قبل مكَّة، فداروا كما هم قبل البيت.

Bize Züheyr, Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan [şöyle] rivayet etti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem on altı veya on yedi ay Beytülmakdis yönüne namaz kıldı. Kıblesinin Beytullah (Kâbe) tarafı olmasını arzu ediyordu. [Bir defasında] ikindi namazını kıldı, onunla birlikte bir topluluk da namaz kıldı. Onunla namaz kılanlardan bir adam çıkıp [başka bir] mescit ehline rükû halindeyken uğradı ve: «Allah'a şahitlik ederim ki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke yönüne namaz kıldım» dedi. Bunun üzerine onlar oldukları gibi Beytullah tarafına döndüler.

وقال عبد الرزاق: أخبرنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن البراء [قال] لما قدم رسول الله ﷺ المدينة صلى نحو بيت المقدس ستة عشر شهرًا أو سبعة عشر شهرًا، وكان رسول الله ﷺ يُحِب أن يحوَّل نحو الكعبة، فنزلت: (قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ [فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا] ) فصرف إلى الكعبة.

Abdurrezzâk dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan haber verdi; [dedi ki:] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde on altı veya on yedi ay Beytülmakdis tarafına namaz kıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe tarafına döndürülmeyi arzuluyordu; bunun üzerine: (قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ [فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا] ) [“Biz senin yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz”] ayeti indi ve Kâbe'ye döndürüldü.

وروى النسائي عن أبي سعيد بن المعلى قال: كنا نَغْدُو إلى المسجد على عهد رسول الله ﷺ، فنمر على المسجد فنصلي فيه، فمررنا يومًا -ورسول الله ﷺ قاعد على المنبر -فقلت: لقد حَدث أمر، فجلست، فقرأ رسول الله ﷺ هذه الآية: (قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا) حتى فرغ من الآية. فقلت لصاحبي: تعال نركع ركعتين قبل أن ينزل رسول الله ﷺ فنكون أول من صلى، فتوارينا فصليناهما. ثم نزل النبي ﷺ فصلى للناس الظهر يومئذ .

Nesâî, Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde sabah erkenden mescide gider, mescidin yanından geçerken orada namaz kılardık. Bir gün geçerken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberde oturuyordu. “Mutlaka bir olay oldu” dedim ve oturdum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا) [“Biz senin yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz”] ayetini sonuna kadar okudu. Arkadaşıma: “Gel, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem inmeden önce iki rekât namaz kılalım da [yeni kıbleye] ilk namaz kılanlar biz olalım” dedim. Gizlendik ve o iki rekâtı kıldık. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [minberden] indi ve o gün insanlara öğle namazını kıldırdı .

وكذا روى ابن مَرْدويه، عن ابن عمر: أن أول صلاة صلاها رسول الله ﷺ إلى الكعبة صَلاةُ الظهر، وأنها الصلاة الوُسطى. والمشهور أن أول صلاة صلاها إلى الكعبة صلاة العصر، ولهذا تأخر الخبر عن أهل قباء إلى صلاة الفجر.

Aynı şekilde İbn Merdûye, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye doğru kıldığı ilk namaz öğle namazı idi ve o orta namazdı (Salât-ı Vustâ). Meşhur olan ise Kâbe'ye doğru kıldığı ilk namazın ikindi namazı olduğudur; bu sebepledir ki Kubâ ehline haber sabah namazına kadar gecikmiştir.

وقال الحافظ أبو بكر بن مردويه: حدثنا سليمان بن أحمد، حدثنا الحسين بن إسحاق التَّسْتَري، حدثنا رجاء بن محمد السقطي، حدثنا إسحاق بن إدريس، حدثنا إبراهيم بن جعفر، حدثني أبي، عن جدته أم أبيه نُوَيلة بنت مسلم، قالت: صَلَّينا الظهر -أو العصر -في مسجد بني حارثة، فاستقبلنا مسجد إيلياء فصلينا ركعتين، ثم جاء مَنْ يحدثنا أن رسول الله ﷺ قد استقبل البيت الحرام، فتحول النساءُ مكان الرجال، والرجالُ مكان النساء، فصلينا السجدتين الباقيتين، ونحن مستقبلون البيت الحرام. فحدثني رجل من بني حارثة أن النبي ﷺ قال: "أولئك رجال يؤمنون بالغيب" .

Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Süleymân b. Ahmed anlattı, bize Hüseyin b. İshak et-Tusterî anlattı, bize Recâ b. Muhammed es-Sakatî anlattı, bize İshak b. İdrîs anlattı, bize İbrâhim b. Ca'fer anlattı, bana babam, babasının annesi olan ninesi Nüveyle bint Müslim'den nakletti; o şöyle dedi: Benî Hârise Mescidi'nde öğle -veya ikindi - namazını kılıyorduk; İlyâ (Kudüs) Mescidi'ne yönelmiştik ve iki rekât kıldık. Sonra bize Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt-i Harâm'a yöneldiğini haber veren birisi geldi. Bunun üzerine kadınlar erkeklerin yerine , erkekler de kadınların yerine geçti ve kalan iki secdeyi (rekâtı) Beyt-i Harâm'a yönelmiş olarak kıldık. Benî Hârise'den bir adam bana Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu anlattı: “Onlar gayba iman eden adamlardır” .

وقال ابن مردويه أيضًا: حدثنا محمد بن علي بن دُحَيْم، حدثنا أحمد بن حازم، حدثنا مالك بن إسماعيل النهدي، حدثنا قيس، عن زياد بن علاقة، عن عُمَارة بن أوس قال: بينما نحن في الصلاة نحو بيت المقدس، ونحن ركوع، إذ أتى مناد بالباب: أن القبلة قد حُوِّلت إلى الكعبة. قال: فأشهد على إمامنا أنه انحرف فتحوَّل هو والرِّجال والصبيان، وهم ركوع، نحو الكعبة .

İbn Merdûye yine dedi ki: Bize Muhammed b. Alî b. Duheym anlattı, bize Ahmed b. Hâzim anlattı, bize Mâlik b. İsmâîl en-Nehdî anlattı, bize Kays, Ziyâd b. Ilâka'dan, o da Umâre b. Evs'ten anlattı; dedi ki: Biz Beytülmakdis tarafına doğru namaz kılmakta ve rükûda iken, kapıdan bir münadi (seslenen): “Kıble Kâbe'ye çevrildi” diye seslendi. [Umâre] dedi ki: İmamımızın döndüğüne ve onunla birlikte erkeklerin ve çocukların da rükûda oldukları halde Kâbe tarafına döndüklerine şahitlik ederim .

وقوله: (وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ) أمَرَ تعالى باستقبال الكعبة من جميع جهات الأرض، شرقًا وغربًا وشمالا وجنوبًا، ولا يستثنى من هذا شَيء، سوى النافلة في حال السفر، فإنه

Allah Teâlâ'nın: { وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Her nerede olursanız yüzlerinizi onun yönüne çevirin” buyruğu [hakkında]: Allah Teâlâ doğu, batı, kuzey ve güney olmak üzere yeryüzünün her tarafından Kâbe'ye yönelmeyi emretmiştir. Sefer halindeki nâfile namaz hariç bundan hiçbir şey istisna tutulamaz; zira o,

يصليها حيثما توجه قَالبُه، وقَلْبُه نحو الكعبة. وكذا في حال المسايفة في القتال يصلي على كل حال، وكذا من جهل جهة القبلة يصلي باجتهاده، وإن كان مخطئًا في نفس الأمر، لأن الله تعالى لا يكلف نفسًا إلا وسعها.

bedeni nereye yönelirse yönelsin, kalbi Kâbe'ye doğru olmak üzere nafilesini kılar. Savaşta kılıçlaşma (müsâyefe) anında da kişi her halükârda namazını kılar. Aynı şekilde kıble yönünü bilmeyen kimse de kendi ictihadıyla namazını kılar; işin aslında yanılmış olsa bile [namazı geçerlidir]. Çünkü Allah Teâlâ hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez.

مسألة: وقد استدل المالكية بهذه الآية على أن المصلي ينظر أمامه لا إلى موضع سجوده كما ذهب إليه الشافعي وأحمد وأبو حنيفة، قال المالكية لقوله: (فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) فلو نظر إلى موضع سجوده لاحتاج أن يتكلف ذلك بنوع من الانحناء وهو ينافي كمال القيام. وقال بعضهم: ينظر المصلي في قيامه إلى صدره. وقال شريك القاضي: ينظر في حال قيامه إلى موضع سجوده كما قال جمهور الجماعة، لأنه أبلغ في الخضوع وآكد في الخشوع وقد ورد به الحديث، وأما في حال ركوعه فإلى موضع قدميه، وفي حال سجوده إلى موضع أنفه وفي حال قعوده إلى حجره.

Mesele: Mâlikîler, namaz kılan kişinin Şâfiî, Ahmed ve Ebû Hanîfe'nin gittiği gibi secde yerine değil de önüne bakacağına dair bu ayeti delil getirmişlerdir. Mâlikîler: (فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) [“Yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir”] buyruğu gereğince, eğer kişi secde yerine bakacak olsa bir nevi eğilerek bunu yapmaya zorlanır; bu ise tam kıyam haline aykırıdır, demişlerdir. Bazıları da: Namaz kılan kimse kıyamında göğsüne bakar, demiştir. Kadı Şüreyk ise: Çoğunluğun (cumhurun) dediği gibi, kıyam halindeyken secde yerine bakar; zira bu, boyun büküşte (hudûda) daha tesirli, huşûda daha kuvvetlidir ve bu hususta hadis varit olmuştur; rükû halindeyken ayaklarının yerine, secde halindeyken burnunun yerine ve oturuş halindeyken de kucağına bakar, demiştir.

وقوله: (وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ) أي: واليهودُ -الذين أنكروا استقبالكم الكعبة وانصرافكم عن بيت المقدس -يعلمون أن الله تعالى سَيُوجهك إليها، بما في كتبهم عن أنبيائهم، من النعت والصفة لرسول الله ﷺ وأمَّته، وما خصه الله تعالى به وشَرفه من الشريعة الكاملة العظيمة، ولكن أهل الكتاب يتكاتمون ذلك بينهم حسدًا وكفرًا وعنادًا؛ ولهذا يهددهم تعالى بقوله: (وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ) .

Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ) [“Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu çok iyi bilirler”] buyruğu, yani Kâbe'ye yönelmenizi ve Beytülmakdis'ten yüz çevirmenizi inkâr eden Yahudiler; kitaplarında peygamberlerinden naklen Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetinin nitelik ve sıfatlarına dair bulunan bilgilerden, Allah Teâlâ'nın onu ne ile özel kılıp o kâmil ve yüce şeriatla nasıl şereflendirdiğinden ötürü, Allah Teâlâ'nın seni oraya yönelteceğini bilmektedirler. Fakat Ehl-i Kitap, haset, inkâr ve inat yüzünden bunu kendi aralarında gizlemektedirler. İşte bu yüzden Allah Teâlâ: (وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ) [“Allah, onların yaptıklarından gafil değildir”] buyruğu ile onları tehdit etmektedir.

{وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)}

{وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)} “Andolsun ki, kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen yine de senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar. Sana gelen ilimden sonra eğer onların hevalarına uyarsan, şüphesiz sen o takdirde mutlaka zalimlerden olursun.”

يخبر تعالى عن كُفر اليهود وعنادهم، ومخالفتهم ما يعرفونه من شأن رسول الله ﷺ، وأنه لو أقام عليهم كل دليل على صحة ما جاءهم به، لما اتبعوه وتركوا أهواءهم كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧] ولهذا قال هاهنا: (وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ).

Allah Teâlâ , Yahudilerin küfrünü, inadını ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem durumu hakkında bildikleri şeylere muhalefet ettiklerini; onlara getirdiği şeyin doğruluğuna dair her türlü delili ortaya koysa bile onların hevalarını terk edip ona tabi olmayacaklarını haber vermektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧] “Şüphesiz üzerlerine Rabbinin kelimesi (hükmü) hak olanlar, kendilerine her türlü ayet (delil) gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler.” İşte bu yüzden burada şöyle buyurmuştur: (وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ) [“Andolsun ki, kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen yine de senin kıblene uymazlar”].

وقوله (وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ [وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ]) إخبار عن شدة متابعة الرسول ﷺ لما أمره الله تعالى به، وأنه كما هم مُسْتَمْسكون بآرائهم وأهوائهم، فهو أيضًا مستمسك بأمر الله وطاعته واتباع مرضاته، وأنه لا يتبع أهواءهم في جميع أحواله، وما كان متوجها إلى بيت المقدس؛ لأنها قبلة اليهود، وإنما ذلك عن أمر الله تعالى. ثم حذر [الله] تعالى عن مخالفة

Allah Teâlâ'nın: (وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ [وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ]) “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin; onlar da birbirlerinin kıblesine uyacak değillerdir” buyruğu; Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın kendisine emrettiği şeye ne denli sıkı bağlı olduğunu, onlar kendi görüş ve hevâlarına sımsıkı sarıldıkları gibi, onun da Allah'ın emrine, O'na itaate ve rızasını gözetmeye aynı şekilde sımsıkı sarıldığını ve hiçbir durumda onların hevâlarına uymayacağını bildirmektedir. Nitekim o, sırf Yahudilerin kıblesi olduğu için Beytülmakdis'e yönelmiş değildi; aksine bu, yalnızca Allah Teâlâ'nın emriyle idi. Sonra [Allah] Teâlâ...

الحق الذي يعلمه العالم إلى الهوى؛ فإن العالم الحجة عليه أقوم من غيره. ولهذا قال مخاطبا للرسول، والمراد الأمة: (وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ) [البقرة: ١٤٥].

âlimin bildiği haktan hevasına meyletmesini yasakladı; zira hüccet, âlimin aleyhine başkalarından daha kuvvetlidir. İşte bu sebeple hitap Resûl'e yönelik, maksat ise ümmet olmak üzere şöyle buyurdu: (وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ) [البقرة: ١٤٥] [“Andolsun ki, kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen yine de senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar. Sana gelen ilimden sonra eğer onların hevalarına uyarsan, şüphesiz sen o takdirde mutlaka zalimlerden olursun”].

{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧)}

{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧)} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu (peygamberi) kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir fırka, bile bile hakkı gizler. O hak, Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma!”

يخبر تعالى أنّ علماء أهل الكتاب يعرفون صِحّة ما جاءهم به الرسول ﷺ [كما يعرفون أبناءهم] كما يعرف أحدُهم ولده، والعربُ كانت تضرب المثل في صحة الشيء بهذا، كما جاء في الحديث أن رسول الله ﷺ قال لرجل معه صغير: "ابنك هذا؟ " قال: نعم يا رسول الله، أشهد به. قال: "أما إنه لا يَجْنِي عليك ولا تجْنِي عليه" .

Allah Teâlâ , Ehl-i Kitap âlimlerinin, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine getirdiği şeyin doğruluğunu, tıpkı içlerinden birinin kendi çocuğunu tanıdığı gibi [kendi oğullarını tanıdıkları gibi] bildiklerini haber vermektedir. Araplar bir şeyin kesin doğruluğu hususunda bu misali verirlerdi; nitekim hadiste geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, yanında küçük bir çocuk bulunan bir adama: “Bu senin oğlun mu?” diye sordu. Adam: “Evet ey Allah'ın Resûlü, buna şahitlik ederim” dedi. Resûlullah: “Bilesin ki, ne o senin aleyhine bir suç işler ne de sen onun aleyhine bir suç işlersin” buyurdu .

[قال القرطبي: ويروى أن عمر قال لعبد الله بن سلام: أتعرف محمدًا ﷺ كما تعرف ولدك ابنك، قال: نعم وأكثر، نزل الأمين من السماء على الأمين، في الأرض بنعته فعرفته، وإني لا أدري ما كان من أمره. قلت: وقد يكون المراد (يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ) من بين أبناء الناس لا يشك أحد ولا يتمارى في معرفة ابنه إذا رآه من بين أبناء الناس كلهم] .

[Kurtubî dedi ki: Rivayet edildiğine göre Ömer, Abdullah b. Selâm'a: “Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem kendi çocuğunu, oğlunu tanıdığın gibi tanıyor musun?” dedi. O da: “Evet, hatta daha fazla; gökteki Emin (Cebrail), yerdeki Emin'e (Muhammed'e) onun vasfıyla indi ve ben onu tanıdım; [kendi oğlumun annesinin] durumunun ne olduğunu ise bilemem” dedi. Ben derim ki: (يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ) [“kendi oğullarını tanıdıkları gibi onu tanırlar”] ifadesinden maksat; insanların çocukları arasından kendi oğlunu gördüğünde, hiç kimsenin onu tanımakta şüphe ve tereddüt etmemesi gibi tanıdıkları da olabilir] .

ثم أخبر تعالى أنهم مع هذا التحقق والإتقان العلمي (لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ) أي: ليكتمون الناس ما في كتبهم من صفة النبي ﷺ (وَهُمْ يَعْلَمُونَ)

Sonra Allah Teâlâ, bu kesin bilgiye ve sağlam vukūfiyete rağmen onların: (لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ) [“hakkı gizlerler”], yani kitaplarında Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatına dair bulunan bilgileri insanlardan gizlediklerini (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) [“ve onlar bunu bilirler”] buyurarak haber vermiştir.

ثم ثبّت تعالى نبيه والمؤمنين وأخبرهم بأن ما جاء به الرسول ﷺ هو الحق الذي لا مرية فيه ولا شك، فقال: (الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ)

Sonra Allah Teâlâ, Peygamberi'ni ve müminleri sebatkâr kılmış, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği şeyin içinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan hak olduğunu kendilerine bildirerek şöyle buyurmuştur: (الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ) [“O hak, Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma!”].

{وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨)}

{وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨)} “Herkesin yöneldiği bir yönü (kıblesi) vardır. O halde hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.”

قال العوفي، عن ابن عباس: (وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا) يعني بذلك: أهل الأديان، يقول: لكل قبلة يرضونها، ووجهة الله حيث توجه المؤمنون.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا) [“Herkesin yöneldiği bir yönü vardır”] ile din mensuplarını kastetmektedir; yani her birinin hoşnut olduğu bir kıblesi vardır, Allah'ın yönelttiği yön ise müminlerin yöneldiği taraftır.

وقال أبو العالية: لليهودي وجهة هو موليها، وللنصراني وجهة هو موليها، وهَداكم أنتم أيتها الأمة [الموقنون] للقبلة التي هي القبلة. وروي عن مجاهد، وعطاء، والضحاك، والربيع بن أنس، والسدي نحو هذا.

Ebû'l-Âliye şöyle demiştir: "Yahudinin yöneldiği bir yönü vardır, Hristiyanın da yöneldiği bir yönü vardır; ey [kesin inanç sahibi] ümmet, [Allah] sizi ise asıl kıble olan kıbleye iletmiştir." Mücâhid, Atâ, Dahhâk, Rebî' b. Enes ve Süddî'den de buna benzer rivayetler aktarılmıştır.

وقال مجاهد في الرواية الأخرى: ولكن أمَرَ كلَّ قوم أن يصلوا إلى الكعبة.

Mücâhid diğer bir rivayette şöyle demiştir: Fakat [Allah] her kavme Kâbe'ye doğru namaz kılmalarını emretmiştir.

وقرأ ابن عباس، وأبو جعفر الباقر، وابن عامر: "ولكلٍ وجهة هو مُوَلاها".

İbn Abbâs, Ebû Ca'fer el-Bâkır ve İbn Âmir: "وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلَّاهَا" [Ve her birinin kendisine döndürüldüğü bir yönü vardır] şeklinde okumuşlardır.

وهذه الآية شبيهة بقوله تعالى: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا} [المائدة: ٤٨].

Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna benzemektedir: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا} [المائدة: ٤٨] “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı, fakat size verdiklerinde sizi denemek için [böyle yaptı]. O halde hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır.”

وقال هاهنا: (أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) أي: هو قادر على جمعكم من الأرض، وإن تفرقت أجسادكم وأبدانكم.

Burada da şöyle buyurmuştur: (أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) [“Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla kadirdir”]; yani cesetleriniz ve bedenleriniz [dağılıp] birbirinden ayrılmış olsa bile, sizi yeryüzünden toplayıp bir araya getirmeye O kādirdir.

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠)}

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠)} “Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir. Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin ki, içlerinden zulmedenler hariç, insanların size karşı [kullanacakları] bir delili (itirazı) bulunmasın. Artık onlardan korkmayın, benden korkun; ta ki size olan nimetimi tamamlayayım ve böylece doğru yolu bulasınız.”

هذا أمر ثالث من الله تعالى باستقبال المسجد الحرام، من جميع أقطار الأرض.

Bu, yeryüzünün her bir tarafından Mescid-i Harâm'a yönelme hususunda Allah Teâlâ'dan gelen üçüncü emirdir.

وقد اختلفوا في حكمة هذا التكرار ثلاث مرات، فقيل: تأكيد لأنه أول ناسخ وقع، في الإسلام على ما نص عليه ابن عباس وغيره، وقيل: بل هو منزل على أحوال، فالأمر الأول لمن هو مشاهد الكعبة، والثاني لمن هو في مكة غائبًا عنها، والثالث لمن هو في بقية البلدان، هكذا وجهه فخر الدين الرازي. وقال القرطبي: الأول لمن هو بمكة، والثاني لمن هو في بقية الأمصار، والثالث لمن خرج، في الأسفار، ورجح هذا الجواب القرطبي، وقيل: إنما ذكر ذلك لتعلقه بما قبله أو بعده من السياق، فقال: أولا {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} إلى قوله: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} فذكر في هذا المقام إجابته إلى طلبته وأمره بالقبلة التي كان يود التوجه إليها ويرضاها؛ وقال في الأمر الثاني: (وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ) فذكر أنه الحق من الله وارتقى عن المقام الأول، حيث كان موافقًا لرضا الرسول ﷺ فبين أنه الحق أيضًا من الله يحبه ويرتضيه، وذكر في الأمر الثالث حكمة قطع حجة المخالف من اليهود الذين كانوا يتحججون باستقبال الرسول إلى قبلتهم، وقد كانوا يعلمون بما في كتبهم أنه سيصرف إلى قبلة إبراهيم، ﵇، إلى الكعبة، وكذلك مشركو العرب انقطعت حجتهم لما صرف الرسول ﷺ عن قبلة اليهود إلى قبلة إبراهيم التي هي أشرف، وقد كانوا يعظمون الكعبة وأعجبهم استقبال الرسول ﷺ إليها، وقيل غير ذلك من الأجوبة عن حكمة التكرار، وقد بسطها فخر الدين وغيره، والله ﷾ -أعلم.

[Âlimler] bu [emrin] üç defa tekrar edilmesinin hikmeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre: İbn Abbâs ve diğerlerinin açıkça belirttiği üzere bu, İslâm'da vuku bulan ilk nesh (hükmün kaldırılması) olduğu için bir tekit (pekiştirme)dir. Bir diğer görüşe göre ise [bu emirler] farklı durumlara göre indirilmiştir: Birinci emir Kâbe'yi bizzat gören kimse için, ikincisi Mekke'de bulunup da Kâbe'yi görmeyen kimse için, üçüncüsü ise diğer beldelerde bulunan kimse içindir. Fahreddin er-Râzî bu hususu böyle açıklamıştır. Kurtubî ise şöyle demiştir: Birinci [emir] Mekke'de bulunan için, ikincisi diğer beldelerde bulunan için, üçüncüsü ise yolculuğa çıkan kimse içindir. Kurtubî bu cevabı tercih etmiştir. Bir diğer görüşe göre ise bu [tekrar], kendisinden önceki veya sonraki bağlamla olan irtibatından dolayı zikredilmiştir. Şöyle ki; ilk olarak {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} “[Ey Muhammed!] Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu elbette görüyoruz. Şimdi seni razı olacağın bir kıbleye döndürüyoruz...” ayetinden {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} “...Kendilerine kitap verilenler, muhakkak onun Rablerinden [gelen] bir hak olduğunu pek iyi bilirler. Allah, onların yaptıklarından habersiz değildir” ayetine kadar buyurmuştur. Burada [Allah Teâlâ], onun isteğine icabet ettiğini ve yönelmeyi arzu edip razı olduğu kıbleye yönelmesini emrettiğini zikretmiştir. İkinci emirde ise: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden [gelen] bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan habersiz değildir” buyurmuştur. Böylece bunun Allah katından bir hak olduğunu zikretmiş ve [meselenin] Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem rızasına uygun olduğu birinci makamdan daha yukarı çıkarak, bunun aynı zamanda Allah'ın da sevip razı olduğu hak olduğunu açıklamıştır. Üçüncü emirde ise, Resûl'ün kendi kıblelerine yönelmesini delil olarak ileri süren muhalif Yahudilerin hüccetini/iddiasını kesme hikmetini zikretmiştir. Hâlbuki onlar, kitaplarındaki bilgiler sebebiyle onun İbrâhim'in -aleyhisselâm- kıblesine, yani Kâbe'ye döndürüleceğini biliyorlardı. Aynı şekilde Arap müşriklerinin de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerin kıblesinden daha şerefli olan İbrâhim'in kıblesine döndürüldüğünde hüccetleri kesilmiş oldu. Çünkü onlar Kâbe'yi tazim ediyorlardı ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem oraya yönelmesi hoşlarına gitmişti. Tekrarın hikmeti hakkında bundan başka cevaplar da söylenmiştir; bunları Fahreddin [er-Râzî] ve diğerleri genişçe açıklamıştır. Doğrusunu en iyi Allah -azze ve celle- bilir.

وقوله: (لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ) أي: أهل الكتاب؛ فإنهم يعلمون من صفة هذه الأمة التوجه إلى الكعبة، فإذا فقدوا ذلك من صفتها ربما احتجوا بها على المسلمين أو لئلا يحتجوا بموافقة المسلمين إياهم في التوجه إلى بيت المقدس. وهذا أظهر.

Yüce Allah'ın: (لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ) [“İnsanların aleyhinizde bir delili olmasın diye”] buyruğunda kastedilenler Ehl-i Kitap'tır. Çünkü onlar, bu ümmetin nitelikleri arasında Kâbe'ye yönelmenin bulunduğunu bilmektedirler. Dolayısıyla bu niteliğin bu ümmette bulunmadığını görselerdi, bunu Müslümanlara karşı delil olarak ileri sürebilirlerdi. Yahut da Müslümanların Beyt-i Makdis'e yönelme hususunda kendilerine uymalarını delil getirmesinler diyedir; en açık olan görüş de budur.

قال أبو العالية: (لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ) يعني به أهل الكتاب حين قالوا: صُرف محمد إلى الكعبة.

Ebu'l-Âliye: (لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ) [“İnsanların aleyhinizde bir delili olmasın diye”] ayetiyle, "Muhammed Kâbe'ye döndürüldü" dedikleri vakit Ehl-i Kitap'ın kastedildiğini söylemiştir.

وقالوا: اشتاق الرجل إلى بيت أبيه ودين قومه. وكان حجتهم على النبي ﷺ انصرافه إلى البيت الحرام أن قالوا: سيرجع إلى ديننا كما رجع إلى قبلتنا.

Onlar: "Bu adam babasının evine ve kavminin dinine özlem duydu" demişlerdi. Onların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı Beyt-i Harâm'a yönelmesini delil getirmeleri: "Kıblemize döndüğü gibi dinimize de dönecektir" demeleriyle olmuştur.

قال ابن أبي حاتم: وروي عن مجاهد، وعطاء، والضحاك، والربيع بن أنس، وقتادة، والسدي، نحو هذا.

İbn Ebî Hâtim der ki: Mücâhid, Atâ, Dahhâk, Rebî' b. Enes, Katâde ve es-Süddî'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.

وقال هؤلاء في قوله: (إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ) يعني: مشركي قريش.

Bu âlimler: (إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ) [“İçlerinden haksızlık edenler müstesna”] ayetinde Kureyş müşriklerinin kastedildiğini söylemişlerdir.

ووجه بعضهم حُجّة الظلمة -وهي داحضة -أن قالوا: إن هذا الرجل يزعمُ أنه على دين إبراهيم: فإن كان توجّهه إلى بيت المقدس على ملة إبراهيم، فلم رجع عنه؟ والجواب: أن الله تعالى اختار له التوجه إلى بيت المقدس أولا لما له تعالى في ذلك من الحكمة، فأطاع ربه تعالى في ذلك، ثم صرفه إلى قبلة إبراهيم -وهي الكعبة -فامتثل أمر الله في ذلك أيضًا، فهو، صلوات الله وسلامه عليه، مطيع لله في جميع أحواله، لا يخرج عن أمر الله طرفة عين، وأمتهُ تَبَع له.

Bazıları ise zalimlerin -aslında çürük olan- delillerini şu şekilde açıklamışlardır: Onlar, "Şüphesiz bu adam İbrahim'in dini üzere olduğunu iddia ediyor. Eğer onun Beyt-i Makdis'e yönelmesi İbrahim'in dini üzere idiyse, o halde neden ondan vazgeçti?" demişlerdir. Cevap şudur: Yüce Allah, kendi katındaki bir hikmetten ötürü ilk olarak onun Beyt-i Makdis'e yönelmesini seçmiştir; o da bu hususta Yüce Rabbine itaat etmiştir. Sonra onu İbrahim'in kıblesine -ki o da Kâbe'dir- çevirmiştir; o da bu hususta yine Allah'ın emrine boyun eğmiştir. O, -salât ve selâm üzerine olsun- her halinde Allah'a itaatkârdır; göz açıp kapayıncaya kadar bile olsa Allah'ın emrinin dışına çıkmaz. Ümmeti de ona tâbidir.

وقوله: (فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي) أي: لا تخشوا شُبَهَ الظلمة المتعنتين، وأفْرِدُوا الخشية لي، فإنه تعالى هو أهل أن يخشى منه.

Yüce Allah'ın: (فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي) [“Artık onlardan korkmayın, benden korkun”] buyruğu; "İnatçı zalimlerin şüphelerinden korkmayın, korkunuzu sadece bana has kılın" demektir. Çünkü Yüce Allah, kendisinden korkulmaya layık olandır.

وقوله: (وَلأتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ) عطف على (لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ) أي: ولأتم نعمتي عليكم فيما شرعت لكم من استقبال الكعبة، لتكمل لكم الشريعة من جميع وجوهها (وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) أي: إلى ما ضَلّت عنه الأمم هديناكم إليه، وخَصصْناكم به، ولهذا كانت هذه الأمة أشرفَ الأمم وأفضلها.

Yüce Allah'ın: (وَلأتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ) [“Üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye”] buyruğu, (لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ) [“İnsanların aleyhinizde bir delili olmasın diye”] ifadesine matuftur. Yani: Şeriatın her bakımdan sizin için kemale ermesi maksadıyla Kâbe'ye yönelme hususunda sizin için meşru kıldığım şeylerle üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye [böyle yaptım]. (وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) [“Ve doğru yolu bulasınız diye”] buyruğu ise; diğer ümmetlerin saptığı hususlara sizi hidayet ettik ve sizi bununla seçkin kıldık demektir. İşte bu sebeple bu ümmet, ümmetlerin en şereflisi ve en faziletlisidir.

{كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢)}

{كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢)} “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitap ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik. (151) Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin, nankörlük etmeyin. (152)”

يُذكر تعالى عباده المؤمنين ما أنعم به عليهم من بعثة الرسول محمد ﷺ إليهم، يتلو عليهم آيات الله مبينات وَيُزَكِّيهم، أي: يطهرهم من رذائل الأخلاق ودَنَس النفوس وأفعال الجاهلية، ويخرجهم من الظلمات إلى النور، ويعلمهم الكتاب -وهو القرآن -والحكمة -وهي السنة -ويعلمهم ما لم يكونوا يعلمون. فكانوا في الجاهلية الجَهْلاء يُسفَهُون بالقول الفرَى، فانتقلوا ببركة رسالته، ويُمن سفارته، إلى حال الأولياء، وسجايا العلماء فصاروا أعمق الناس علمًا، وأبرهم قلوبًا، وأقلهم تكلفًا، وأصدقهم لهجة. وقال تعالى: {لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ}

Yüce Allah, mümin kullarına; kendilerine Allah'ın apaçık ayetlerini okuyan, onları tezkiye eden -yani onları kötü ahlaktan, nefislerin kirinden ve cahiliye adetlerinden arındıran, onları karanlıklardan aydınlığa çıkaran-, kendilerine Kitap'ı -ki o Kur'an'dır- ve hikmeti -ki o sünnettir- öğreten ve bilmediklerini kendilerine bildiren Resul Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i göndermekle bahşettiği nimeti hatırlatmaktadır. Zira onlar koyu bir cahiliye içinde uydurma lakırdılarla akılsızca davranırlarken, onun risaletinin bereketi ve elçiliğinin uğuruyla velilerin mertebesine ve âlimlerin ahlakına eriştiler; böylece insanların ilim bakımından en derini, kalp bakımından en temiz ve iyisi, külfet ve yapmacıklıktan en uzağı ve söz bakımından en doğrusu haline geldiler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ} “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden, onlara ayetlerini okuyan ve onları arındıran bir elçi göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur.”

الآية [آل عمران: ١٦٤]. وذم من لم يعرف قدر هذه النعمة، فقال تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} [إبراهيم: ٢٨].

Ayetin devamı [Âl-i İmrân: 164]. Yüce Allah, bu nimetin kadrini bilmeyenleri ise yererek şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah’ın nimetini nankörlüğe çeviren ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi?” [İbrâhîm: 28].

قال ابن عباس: يعني بنعمة الله محمدًا ﷺ؛ ولهذا نَدَب الله المؤمنين إلى الاعتراف بهذه النعمة ومقابلتها بذكره وشكره، فقال: (فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ).

İbn Abbâs: "Allah'ın nimeti ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmektedir" demiştir. İşte bu sebeple Allah, müminleri bu nimeti itiraf etmeye ve onu zikir ve şükürle karşılamaya teşvik ederek şöyle buyurmuştur: (فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ) [“Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin, nankörlük etmeyin”].

قال مجاهد في قوله: (كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ) يقول: كما فعلت فاذكروني.

Mücâhid, Yüce Allah'ın: (كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ) [“Nitekim kendi içinizden size bir elçi gönderdik”] buyruğu hakkında: "Benim [size] yaptığım gibi siz de beni anın" dediğini ifade etmiştir.

قال عبد الله بن وهب، عن هشام بن سعد، عن زيد بن أسلم: أن موسى، ﵇، قال: يا رب، كيف أشكرك؟ قال له ربه: تذكرُني ولا تنساني، فإذا ذكرتني فقد شكرتني، وإذا نسيتني فقد كفرتني.

Abdullah b. Vehb, Hişâm b. Sa'd'dan, o da Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Sana nasıl şükredeyim?" dedi. Rabbi ona: "Beni hatırlarsın ve beni unutmazsın. Beni hatırladığında bana şükretmiş olursun; beni unuttuğunda ise bana nankörlük etmiş olursun" buyurdu.

وقال الحسن البصري، وأبو العالية، والسدي، والربيع بن أنس، إن الله يذكر من ذكره، ويزيد من شكره ويعذب من كفره.

Hasan-ı Basrî, Ebu'l-Âliye, es-Süddî ve er-Rebî' b. Enes şöyle demişlerdir: Şüphesiz Allah, kendisini ananı anar; kendisine şükredene [nimetini] artırır ve kendisine nankörlük edene azap eder.

وقال بعض السلف في قوله تعالى: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} [آل عمران: ١٠٢] قال: هو أن يطاع فلا يعصى، ويذكر فلا يُنْسَى، ويُشْكَرَ فلا يُكْفَر.

Selef âlimlerinden biri, Yüce Allah'ın: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” [Âl-i İmrân: 102] ayeti hakkında: "O, kendisine itaat edilip isyan edilmemesi, hatırlanıp unutulmaması ve şükredilip nankörlük edilmemesidir" demiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، أخبرنا يزيد بن هارون، أخبرنا عمارة الصيدلاني، حدثنا مكحول الأزدي قال: قلت لابن عمر: أرأيت قاتل النفس، وشارب الخمر والسارق والزاني يذكر الله، وقد قال الله تعالى: (فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ)؟ قال: إذا ذكر الله هذا ذكره الله بلعنته، حتى يسكت.

İbn Ebî Hâtim der ki: Bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Yezîd b. Hârûn haber verdi, bize Umâre es-Saydelânî haber verdi, bize Mekhûl el-Ezdî anlattı, dedi ki: İbn Ömer'e: "Adam öldüren, içki içen, hırsızlık yapan ve zina eden kimsenin -Yüce Allah (فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ) [“Beni anın ki ben de sizi anayım”] buyurmuşken- Allah'ı anması hakkında ne dersin?" diye sordum. O: "Bu adam Allah'ı andığı zaman, susuncaya kadar Allah da onu lanetiyle anar" dedi.

وقال الحسن البصري في قوله: (فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ) قال: اذكروني، فيما افترضت عليكم أذكركم فيما أوجبت لكم على نفسي.

Hasan-ı Basrî, Yüce Allah'ın: (فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ) [“Beni anın ki ben de sizi anayım”] buyruğu hakkında: "Size farz kıldığım hususlarda beni anın ki, kendi zatım üzerine size vacip kıldığım hususlarda ben de sizi anayım" demiştir.

وعن سعيد بن جبير: اذكروني بطاعتي أذكركم بمغفرتي، وفي رواية: برحمتي.

Saîd b. Cübeyr'den: "Bana itaatle beni anın ki, bağışlamamla sizi anayım" dediği rivayet edilmiştir. Bir rivayette ise: "Rahmetimle [sizi anayım]" demiştir.

وعن ابن عباس في قوله (فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ) قال: ذكر الله إياكم أكبر من ذكركم إياه.

İbn Abbâs'tan, Yüce Allah'ın: (فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ) [“Beni anın ki ben de sizi anayım”] buyruğu hakkında: "Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür" dediği rivayet edilmiştir.

وفي الحديث الصحيح: "يقول الله تعالى: من ذكرني في نفسه ذكرته في نفسي، ومن ذكرني في ملإ ذكرته في ملإ خير منه".

Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: "Yüce Allah şöyle buyurur: Kim beni kendi içinde anarsa, ben de onu kendi zatımda anarım. Kim beni bir topluluk içinde anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım."

قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن قتادة، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "قال الله ﷿: يا ابن آدم، إن ذكرتني في نفسك ذكرتك في نفسي، وإن ذكرتني في ملإ ذكرتك، في ملإ من الملائكة -أو قال: [في] ملأ خير منهم -وإن دنوت مني شبرًا دنوت منك ذراعًا، وإن دنوت مني ذراعا دنوت منك باعا، وإن أتيتني تمشي أتيتك أهرول"

İmam Ahmed der ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer Katâde'den, o da Enes'ten haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah azze ve celle şöyle buyurdu: Ey Âdemoğlu! Beni kendi içinde anarsan, ben de seni kendi zatımda anarım. Beni bir topluluk içinde anarsan, seni meleklerden oluşan bir topluluk içinde -veya: onlardan daha hayırlı [bir] topluluk içinde- anarım. Bana bir karış yaklaşırsan, ben sana bir arşın yaklaşırım. Bana bir arşın yaklaşırsan, ben sana bir kulaç yaklaşırım. Bana yürüyerek gelirsen, ben sana koşarak gelirim."

صحيح الإسناد: أخرجه البخاري من حديث قتادة . وعنده قال قتادة: الله أقرب بالرحمة.

İsnadı sahihtir: Buhârî bunu Katâde hadisinden tahric etmiştir . Onun rivayetinde Katâde: "Allah rahmetiyle daha yakındır" demiştir.

وقوله تعالى: (وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ) أمر الله تعالى بشكره، ووعده على شكره بمزيد الخير، فقال: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ} [إبراهيم: ٧].

Yüce Allah'ın: (وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ) [“Bana şükredin, nankörlük etmeyin”] buyruğunda, Yüce Allah kendisine şükredilmesini emretmiş ve şükre karşılık daha fazla hayır vaat ederek şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ} “Hani Rabbiniz şöyle duyurmuştu: 'Andolsun, eğer şükrederseniz kesinlikle size [nimetimi] artırırım. Eğer nankörlük ederseniz, şüphesiz benim azabım çok şiddetlidir.'” [İbrâhîm: 7].

وقال الإمام أحمد: حدثنا روح، حدثنا شعبة، عن الفضيل بن فضالة -رجل من قيس-

İmam Ahmed dedi ki: Bize Ravh anlattı, bize Şu'be, Kays [kabilesin]den bir adam olan Fudayl b. Fedâle'den anlattı:

حدثنا أبو رجاء العطاردي، قال: خرج علينا عمران بن حصين وعليه مطْرف من خز لم نره عليه قبل ذلك ولا بعده، فقال: إن رسول الله ﷺ قال: "من أنعم الله عليه نعمة فإن الله يحب أن يرى أثر نعمته على خلقه". وقال روح مرة: "على عبده" .

Bize Ebû Recâ el-Utâridî anlattı, dedi ki: İmrân b. Husayn, üzerinde ipekten bir hırka olduğu halde yanımıza çıktı; biz onu bundan önce de sonra da üzerinde görmemiştik. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah kime bir nimet vermişse, şüphesiz Allah nimetinin eserini mahlukatı üzerinde görmeyi sever." Ravh bir defasında: "Kulu üzerinde" demiştir .

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣)} “Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile [Allah'tan] yardım dileyin. Şüphesiz Allah, sabredenlerle beraberdir. (153)”

لما فرغ تعالى من بيان الأمر بالشكر شرع في بيان الصبر، والإرشاد إلى الاستعانة بالصبر والصلاة، فإن العبد إما أن يكون في نعمة فيشكر عليها، أو في نقمة فيصبر عليها؛ كما جاء في الحديث: "عجبًا للمؤمن. لا يقضي الله له قضاء إلا كان خيرًا له: إن أصابته سراء، فشكر، كان خيرًا له؛ وإن أصابته ضراء فصبر كان خيرًا له".

Yüce Allah şükür emrini açıklamayı bitirince, sabrı açıklamaya ve sabır ile namazdan yardım dilemeye yönlendirmeye başladı. Çünkü kul ya bir nimettedir ve ona şükreder, ya da bir musibettedir ve ona sabreder; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Müminin durumuna şaşılır! Allah onun hakkında ne hüküm verirse versin mutlaka onun için hayırlı olur: Kendisine bir sevinç dokunsa şükreder, bu onun için hayır olur; kendisine bir sıkıntı dokunsa sabreder, bu da onun için hayır olur."

وبين تعالى أن أجود ما يستعان به على تحمل المصائب الصبر والصلاة، كما تقدم في قوله: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلا عَلَى الْخَاشِعِينَ} [البقرة: ٤٥]. وفي الحديث كان رسول الله ﷺ إذا حَزَبَه أمر صلى . والصبر صبران، فصبر على ترك المحارم والمآثم وصبر على فعل الطاعات والقربات. والثاني أكثر ثوابًا لأنه المقصود. كما قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: الصبر في بابين، الصبر لله بما أحب، وإن ثقل على الأنفس والأبدان، والصبر لله عما كره وإن نازعت إليه الأهواء. فمن كان هكذا، فهو من الصابرين الذين يسلم عليهم، إن شاء الله.

Yüce Allah, musibetlere tahammül etmek için kendisinden yardım dilenecek en güzel şeyin sabır ve namaz olduğunu beyan etmiştir; nitekim daha önce geçen şu ayette buyrulduğu gibi: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلا عَلَى الْخَاشِعِينَ} “Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz bu, saygılı olanlardan başkasına pek ağır gelir” [Bakara: 45]. Hadiste de şöyle geçmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir işle karşılaşıp kederlendiğinde namaz kılardı . Sabır iki türlüdür: Biri haramları ve günahları terk etmeye sabır, diğeri ise taatleri ve ibadetleri yapmaya sabırdır. İkincisi daha çok sevaplıdır; çünkü asıl maksat odur. Nitekim Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Sabır iki konudadır: Nefislere ve bedenlere ağır gelse bile Allah'ın sevdiği şeylere sabretmek ve heva ve hevesler ona çekse bile Allah'ın hoşlanmadığı şeylere sabretmek. Kim bu şekilde olursa, o, inşallah kendilerine selam verilecek olan sabredenlerdendir.

وقال علي بن الحسين زين العابدين: إذا جمع الله الأولين والآخرين ينادي مناد: أين الصابرون ليدخلوا الجنة قبل الحساب؟ قال: فيقوم عُنُق من الناس، فتتلقاهم الملائكة، فيقولون: إلى أين يا بني آدم؟ فيقولون: إلى الجنة. فيقولون: وقبل الحساب؟ قالوا: نعم، قالوا: ومن أنتم؟ قالوا: الصابرون، قالوا: وما كان صبركم؟ قالوا: صبرنا على طاعة الله، وصبرنا عن معصية الله، حتى توفانا الله. قالوا: أنتم كما قلتم، ادخلوا الجنة، فنعم أجر العاملين.

Ali b. el-Hüseyin Zeynelâbidîn şöyle demiştir: Allah öncekileri ve sonrakileri topladığında bir münadi şöyle seslenir: "Hesaptan önce cennete girmeleri için sabredenler nerede?" Dedi ki: İnsanlardan bir grup ayağa kalkar, melekler onları karşılayıp: "Nereye ey Âdemoğulları?" derler. Onlar: "Cennete" derler. Melekler: "Hesaptan önce mi?" derler. Onlar: "Evet" derler. Melekler: "Siz kimsiniz?" derler. Onlar: "Biz sabredenleriz" derler. Melekler: "Sabrınız ne idi?" derler. Onlar: "Allah bizi vefat ettirinceye kadar Allah'a itaate sabrettik ve Allah'a isyandan uzak durmaya sabrettik" derler. Melekler: "Siz dediğiniz gibisiniz, girin cennete! [İyi] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!" derler.

قلت: ويشهد لهذا قوله تعالى: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} [الزمر: ١٠].

Ben derim ki: Yüce Allah'ın şu buyruğu buna şahittir: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Ancak sabredenlere mükâfatları hesapsız ödenecektir” [Zümer: 10].

وقال سعيد بن جبير: الصبر اعتراف العبد لله بما أصاب منه، واحتسابه عند الله رجاء ثوابه، وقد يجزع الرجل وهو مُتَجَلّد لا يرى منه إلا الصبر.

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Sabır; kulun başına gelen musibeti Allah için kabullenmesi ve sevabını umarak Allah katında hesabını yapmasıdır. Bazen kişi sabırsızlık gösterir de dayanıklı görünür, kendisinden sabırdan başka bir şey görülmez.

{وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لا تَشْعُرُونَ (١٥٤)}

{وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لا تَشْعُرُونَ (١٥٤)} “Allah yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin. Hayır, onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz. (154)”

وقوله تعالى: (وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ) يخبر تعالى أن الشهداء في بَرْزَخِهم أحياء يرزقون، كما جاء في صحيح مسلم: "إن أرواح الشهداء في حواصل طير خضر تسرح في الجنة حيث شاءت ثم تأوي إلى قناديل مُعَلَّقة تحت العرش، فاطَّلع عليهم ربك اطِّلاعَة،

Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ} “Allah yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin. Hayır, onlar diridirler” buyruğuyla ilgili olarak; Allah Teâlâ, şehitlerin berzah âleminde diri olduklarını ve rızıklandırıldıklarını haber vermektedir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de şöyle geçmektedir: «Şüphesiz şehitlerin ruhları, cennette diledikleri yerde dolaşan yeşil kuşların kursaklarındadır. Sonra Arş'ın altına asılmış kandillere sığınırlar. Derken Rabbin onlara bir tecelli ile tecelli buyurdu ve...»

فقال: ماذا تبغون؟ فقالوا: يا ربنا، وأيّ شيء نبغي، وقد أعطيتنا ما لم تعط أحدًا من خلقك؟ ثم عاد إليهم بمثل هذا، فلما رأوا أنهم لا يُتْرَكُون من أن يسألوا، قالوا: نريد أن تردنا إلى الدار الدنيا، فنقاتل في سبيلك، حتى نقتل فيك مرة أخرى؛ لما يرون من ثواب الشهادة -فيقول الرب ﷻ: إني كتبتُ أنَّهم إليها لا يرجعون" .

'Ne arzu ediyorsunuz?' diye sordu. Onlar: 'Ey Rabbimiz! Yaratıklarından hiçbirine vermediğin şeyleri bize vermişken daha ne arzu edelim?' dediler. Sonra onlara yine aynı şekilde sordu. Sorulmaktan bırakılmayacaklarını görünce -şehadetin sevabını gördüklerinden dolayı-: 'Bizi dünya yurduna geri döndürmeni ve senin yolunda savaşıp senin uğrunda bir kez daha öldürülmeyi istiyoruz' dediler. Bunun üzerine Rab celle celâluhu: 'Ben onların oraya geri dönmeyeceklerini hükme bağladım' buyurdu" .

وفي الحديث الذي رواه الإمام أحمد، عن الإمام الشافعي، عن الإمام مالك، عن الزهري، عن عبد الرحمن بن كعب بن مالك، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "نَسَمَةُ المؤمن طائر تَعْلَقُ في شجر الجنة، حتى يرجعه الله إلى جسده يوم يبعثه" .

İmam Ahmed'in, İmam Şâfiî'den, onun İmam Mâlik'ten, onun Zührî'den, onun Abdurrahman b. Ka'b b. Mâlik'ten, onun da babasından rivayet ettiği hadiste; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müminin ruhu, Allah'ın kendisini dirilteceği gün cesedine döndürünceye kadar cennet ağacında asılı duran (meyvelerinden yiyen) bir kuştur" .

ففيه دلالة لعموم المؤمنين أيضًا، وإن كان الشهداء قد خصِّصُوا بالذكر في القرآن، تشريفًا لهم وتكريمًا وتعظيما .

Bu hadiste bütün müminler için de bir delil vardır; her ne kadar şehitler, kendilerine bir şeref, ikram ve tazim olmak üzere Kur'an'da zikredilmeye tahsis edilmiş olsalar da.

{وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأَمْوَالِ وَالأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)}

{وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأَمْوَالِ وَالأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)} “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla; mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız. Sabredenleri müjdele! (155) Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğu zaman: 'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz biz O'na döneceğiz' derler. (156) İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir ve doğru yolda olanlar da işte onlardır. (157)”

أخبر تعالى أنه يبتلي عباده [المؤمنين] أي: يختبرهم ويمتحنهم، كما قال تعالى: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} [محمد: ٣١] فتارة بالسراء، وتارة بالضراء من خوف وجوع، كما قال تعالى: {فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ} [النحل: ١١٢] فإن الجائع والخائف كل منهما يظهر ذلك عليه؛ ولهذا قال: لباس الجوع والخوف. وقال هاهنا (بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ) أي: بقليل من ذلك (وَنَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ) أي: ذهاب بعضها (وَالأنْفُسِ) كموت الأصحاب والأقارب والأحباب (وَالثَّمَرَاتِ) أي: لا تُغِلّ الحدائق والمزارع كعادتها. كما قال بعض السلف: فكانت بعض النخيل لا تثمر غير واحدة. وكل هذا وأمثاله مما يختبر الله به عباده، فمن صبر أثابه [الله] ومن قنط أحل [الله] به عقابه. ولهذا قال: (وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ)

Yüce Allah, [mümin] kullarını sınayacağını yani onları imtihan edip deneyeceğini haber vermiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} “Andolsun, içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi ortaya çıkarıncaya kadar sizi sınayacağız” [Muhammed: 31]. Kimi zaman ferahlık ve sevinçle, kimi zaman da korku ve açlık gibi sıkıntılarla sınar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ} “Allah da ona açlık ve korku elbisesini tattırdı” [Nahl: 112]. Çünkü aç olan ve korkan kimselerin her birinde bu hal açığa çıkar; işte bu sebeple "açlık ve korku elbisesi" buyurmuştur. Burada ise (بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ) [“Biraz korku ve açlıkla”] yani bunlardan az bir şeyle buyurmuştur. (وَنَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ) [“Mallardan eksiltmekle”] yani bazılarının gitmesiyle; (وَالأنْفُسِ) [“Canlardan eksiltmekle”] dostların, akrabaların ve sevdiklerin ölmesi gibi; (وَالثَّمَرَاتِ) [“Ve ürünlerden eksiltmekle”] yani bahçelerin ve ekinlerin her zamanki gibi mahsul vermemesiyle. Nitekim Selef âlimlerinden biri: "Bazı hurma ağaçları bir taneden başka meyve vermezdi" demiştir. Bütün bunlar ve benzerleri, Allah'ın kullarını kendisiyle sınadığı şeylerdendir. Kim sabrederse [Allah] ona sevap verir, kim de ümitsizliğe kapılırsa [Allah] ona azabını indirir. İşte bu sebeple: (وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ) [“Sabredenleri müjdele!”] buyurmuştur.

وقد حكى بعضُ المفسرين أن المراد من الخوف هاهنا: خوف الله، وبالجوع: صيام رمضان، ونقص الأموال: الزكاة، والأنفس: الأمراض، والثمرات: الأولاد.

Bazı müfessirler buradaki korkudan maksadın Allah korkusu; açlıktan maksadın Ramazan orucu; malların eksilmesinden maksadın zekât; canlardan maksadın hastalıklar; ürünlerden maksadın ise çocuklar olduğunu nakletmişlerdir.

وفي هذا نظر، والله أعلم.

Fakat bu görüş tartışmalıdır, doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثم بيَنَّ تعالى مَنِ الصابرون الذين شكرهم، قال: (الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ) أي: تسلَّوا بقولهم هذا عما أصابهم، وعلموا أنَّهم ملك لله يتصرف في عبيده

Sonra Yüce Allah, övgüyle andığı sabredenlerin kimler olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } “Onlar; başlarına bir musibet geldiğinde: «Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz» diyenlerdir.” Yani: Başlarına gelen musibetler karşısında bu sözleriyle teselli bulurlar ve kulları üzerinde

بما يشاء، وعلموا أنه لا يضيع لديه مثْقال ذرَّة يوم القيامة، فأحدث لهم ذلك اعترافهم بأنهم عبيده، وأنهم إليه راجعون في الدار الآخرة. ولهذا أخبر تعالى عما أعطاهم على ذلك فقال: (أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ) أي: ثناء من الله عليهم ورحمة.

dilediği gibi tasarrufta bulunan Allah'ın mülkü olduklarını bilirler. Yine kıyamet günü O'nun katında zerre ağırlığınca bir şeyin bile zayi olmayacağını bilirler. Bu durum onlarda kendilerinin O'nun kulları olduğunu ve ahiret yurdunda O'na döneceklerini itiraf etme halini doğurur. İşte bundan dolayı Yüce Allah, buna karşılık onlara ne verdiğini haber vererek şöyle buyurmuştur: (أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ) [“İşte Rablerinden bağışlanmalar... onların üzerinedir”] yani Allah'tan onlara bir övgü ve rahmet vardır.

قال سعيد بن جبير: أي أَمَنَةٌ من العذاب (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ) قال أمير المؤمنين عمر بن الخطاب: نعم العدْلان ونعمت العلاوة (أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ) فهذان العدلان (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ) فهذه العلاوة، وهي ما توضع بين العدلين، وهي زيادة في الحمل وكذلك هؤلاء، أعطوا ثوابهم وزيدوا أيضًا.

Saîd b. Cübeyr: "Yani azaptan bir güvencedir" demiştir. (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ) [“Ve doğru yolda olanlar da işte onlardır”]. Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: "İki denk yük ne güzel ve ilave yük ne güzeldir! (أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ) [‘İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir’] ayeti bu iki denk yüktür; (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ) [‘Ve doğru yolda olanlar da işte onlardır’] ayeti ise bu ilave yüktür." İlave yük, iki denk yük arasına konulan ve yükteki fazlalık olan şeydir. İşte bunlar da böyledir; hem mükâfatları verilmiş hem de fazlası artırılmıştır.

وقد ورد في ثواب الاسترجاع، وهو قول (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ) عند المصائب أحاديث كثيرة. فمن ذلك ما رواه الإمام أحمد:

İstircâ yapmanın -ki o, musibetler anında (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ) [“Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz biz O'na döneceğiz”] sözünü söylemektir - sevabı hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir. Bunlardan biri de İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir:

حدثنا يونس، حدثنا ليث -يعني ابن سعد -عن يزيد بن عبد الله بن أسامة بن الهاد، عن عمرو بن أبي عَمْرو، عن المطلب، عن أم سلمة قالت: أتاني أبو سلمة يومًا من عند رسول الله ﷺ، فقال: لقد سمعت من رسول الله ﷺ قولا سُررْتُ به. قال: "لا يصيب أحدا من المسلمين مصيبة فيسترجع عند مصيبته، ثم يقول: اللهم أجُرني في مصيبتي واخلُف لي خيرًا منها، إلا فُعِل ذلك به". قالت أم سلمة: فحفظت ذلك منه، فلما توفي أبو سلمة استرجعت وقلت: اللهم أجرني في مصيبتي واخلف لي خيرًا منه، ثم رجعت إلى نفسي. فقلت: من أين لي خير من أبي سلمة؟ فلما انقضت عدَّتي استأذن علي رسول الله ﷺ -وأنا أدبغ إهابا لي -فغسلت يدي من القَرَظ وأذنت له، فوضعت له وسادة أدم حَشْوُها ليف، فقعد عليها، فخطبني إلى نفسي، فلما فرغ من مقالته قلت: يا رسول الله، ما بي ألا يكون بك الرغبة، ولكني امرأة، فيّ غَيْرة شديدة، فأخاف أن ترى مني شيئًا يعذبني الله به، وأنا امرأة قد دخلتُ في السن، وأنا ذات عيال، فقال: "أما ما ذكرت من الغيرة فسوف يُذهبها الله، ﷿ عنك. وأما ما ذكرت من السِّن فقد أصابني مثلُ الذي أصابك، وأما ما ذكرت من العيال فإنما عيالك عيالي". قالت: فقد سلَّمْتُ لرسول الله ﷺ. فتزوجها رسول الله ﷺ، فقالت أم سلمة بعد: أبدلني الله بأبي سلمة خيرًا منه، رسولُ الله ﷺ .

Bize Yûnus anlattı, bize Leys -yani İbn Sa'd- Yezîd b. Abdillâh b. Üsâme b. el-Hâd'dan, o Amr b. Ebî Amr'dan, o el-Muttalib'den, o da Ümmü Seleme'den rivayet etti; dedi ki: Bir gün Ebû Seleme Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanından yanıma geldi ve: "Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem beni sevindiren bir söz işittim. O şöyle buyurdu: 'Müslümanlardan birine bir musibet dokunur da musibeti anında istircâ eder, sonra: Allah'ım! Musibetim konusunda bana ecir ver ve bana bundan daha hayırlısını nasip et derse, mutlaka bu onun için yapılır.'" Ümmü Seleme dedi ki: Bunu ondan ezberledim. Ebû Seleme vefat edince istircâ ettim ve: "Allah'ım! Musibetim konusunda bana ecir ver ve bana ondan daha hayırlısını nasip et" dedim. Sonra kendi kendime dönüp: "Ebû Seleme'den daha hayırlısı benim için nereden olacak?" dedim. İddetim bitince, ben kendime ait bir deriyi tabaklarken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girmek için izin istedi. Karaz (sepi tozu) kalıntısını elimden yıkadım ve ona izin verdim. Kendisine içi hurma lifiyle dolu deriden bir minder koydum, üzerine oturdu ve beni kendisi için istedi. Sözünü bitirince dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Sana karşı isteksiz olduğumdan değil; fakat ben kıskançlığı son derece şiddetli bir kadınım, bu yüzden benden Allah'ın beni kendisiyle cezalandıracağı bir davranış görmenden korkarım. Hem ben yaşlanmış bir kadınım ve çoluk çocuk sahibiyim." Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Kıskançlıktan bahsettiğin hususa gelince, Allah azze ve celle onu senden giderecektir. Yaşından bahsettiğin hususa gelince, senin başına gelenin benzeri benim de başıma gelmiştir. Çoluk çocuktan bahsettiğin hususa gelince, senin çoluk çocuğun ancak benim çoluk çocuğumdur." Dedi ki: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem teslim oldum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi. Ümmü Seleme sonradan şöyle demiştir: "Allah bana Ebû Seleme'nin yerine ondan daha hayırlısını, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem nasip etti ."

وفي صحيح مسلم، عنها أنها قالت: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما من عبد تصيبه مصيبة فيقول: (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ) اللهم أجُرني في مصيبتي واخلف لي خيرًا منها، إلا آجره الله من مصيبته، وأخلف له خيرا منها" قالت: فلما تُوُفي أبو سلمة قلت كما أمرني رسول الله ﷺ، فأخلف الله لي خيرا منه: رسولَ الله ﷺ.

Sahîh-i Müslim'de yine ondan [Ümmü Seleme'den] rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Başına bir musibet gelen hiçbir kul yoktur ki, { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz biz O'na döneceğiz” deyip ardından: “Allah'ım! Musibetim sebebiyle beni mükâfatlandır ve bana bundan daha hayırlısını lütfet!” desin de Allah onu musibetinden dolayı mükâfatlandırmasın ve ona bundan daha hayırlısını nasip etmesin.» [Ümmü Seleme] dedi ki: Ebû Seleme vefat edince Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bana emrettiği gibi söyledim. Bunun üzerine Allah bana ondan daha hayırlısını; Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem nasip etti.

وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، وعَبَّاد بن عباد قالا حدثنا هشام بن أبي هشام، حدثنا عباد بن زياد، عن أمه، عن فاطمة ابنة الحسين، عن أبيها الحسين بن علي، عن النبي ﷺ قال: "ما من مسلم ولا مسلمة يصاب بمصيبة فيذكرها وإن طال عهدها -وقال عباد: قدم عهدها -فيحدث لذلك استرجاعا، إلا جدد الله له عند ذلك فأعطاه مثل أجرها يوم أصيب" .

İmam Ahmed der ki: Bize Yezîd ve Abbâd b. Abbâd anlattılar, dediler ki: Bize Hişâm b. Ebî Hişâm anlattı, bize Abbâd b. Ziyâd, annesinden, o Fâtıma bnt. el-Hüseyin'den, o da babası el-Hüseyin b. Ali'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; buyurdu ki: "Hiçbir Müslüman erkek ve hiçbir Müslüman kadın yoktur ki, başına bir musibet gelip de aradan uzun zaman geçse bile -Abbâd: 'Eski bir zaman geçse bile' demiştir- onu hatırlayıp bu sebeple istircâda bulunsun da, Allah onun için o musibeti hatırladığı anda [ecrini] yenileyip başına geldiği günkü ecrinin aynısını ona vermiş olmasın" .

ورواه ابنُ ماجه في سُنَنه، عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن وَكِيع، عن هشام بن زياد، عن أمه، عن فاطمة بنت الحسين، عن أبيها [الحسين] .

İbn Mâce bunu Sünen'inde Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Vekî'den, o Hişâm b. Ziyâd'dan, o annesinden, o Fâtıma bnt. el-Hüseyin'den, o da babasından [el-Hüseyin'den] rivayet etmiştir.

وقد رواه إسماعيل بن عُلَية، ويزيد بن هارون، عن هشام بن زياد عن أبيه، كذا عن، فاطمة، عن أبيها.

İsmâil b. Uleyye ve Yezîd b. Hârûn da bunu Hişâm b. Ziyâd'dan , o babasından, bu şekilde Fâtıma'dan, o da babasından rivayet etmiştir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن إسحاق السالحيني، أخبرنا حماد بن سلمة، عن أبي سنان قال: دفنتُ ابنًا لي، فإني لفي القبر إذ أخذ بيدي أبو طلحة -يعني الخولاني -فأخرجني، وقال لي: ألا أبشرك؟ قلت: بلى. قال: حدثني الضحاك بن عبد الرحمن بن عرْزَب، عن أبي موسى، قال: قال رسول الله ﷺ: "قال الله : يا ملك الموت، قبضتَ ولد عبدي؟ قبضت قُرَّة عينه وثمرة فؤاده؟ قال نعم. قال: فما قال؟ قال: حَمِدَك واسترجع، قال: ابنو له بيتًا في الجنة، وسمُّوه بيتَ الحمد".

İmam Ahmed der ki: Bize Yahyâ b. İshâk es-Sâlihînî anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Ebû Sinân'dan haber verdi; o şöyle dedi: Bir oğlumu defnettim. Ben henüz kabrin içindeyken Ebû Talha -yani el-Havlânî- elimden tutup beni çıkardı ve bana: "Sana müjde vereyim mi?" dedi. Ben: "Evet" dedim. Dedi ki: Bize Dahhâk b. Abdirrahmân b. Arzeb, Ebû Mûsâ'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah [şöyle] buyurdu: 'Ey ölüm meleği! Kulumun çocuğunun ruhunu mu kabzettin? Gözünün nurunu ve gönlünün meyvesini mi aldın?' [Melek]: 'Evet' der. [Allah]: 'Peki [kulum] ne dedi?' buyurur. [Melek]: 'Sana hamdetti ve istircâda bulundu' der. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurur: 'Ona cennette bir ev yapın ve adını Hamd Evi koyun!'"