Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 25. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم رواه عن علي بن إسحاق، عن عبد الله بن المبارك. فذكره . وهكذا رواه الترمذي عن سُوَيد بن نصر، عن ابن المبارك، به. وقال: حسن غريب. واسم أبي سنان: عيسى بن سنان.

Sonra bunu Ali b. İshâk'tan, o Abdullah b. el-Mübârek'ten rivayet etti ve zikretti . Tirmizî de bunu aynı şekilde Süveyd b. Nasr'dan, o İbnü'l-Mübârek'ten aynı senetle rivayet etti ve: "Hasen garibdir" dedi. Ebû Sinân'ın adı Îsâ b. Sinân'dır.

{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)}

{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın [kulluğuna vesile kıldığı] alametlerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf (sa'y) etmesinde kendisine bir günah yoktur. Kim de gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah karşılığını verendir, her şeyi bilendir.”

قال الإمام أحمد: حدثنا سليمان بن داود الهاشمي، أخبرنا إبراهيم بن سعد، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة قالت: قلت: أرأيت قول الله تعالى: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا) قلت: فوالله ما على أحد جناح أن لا يطَّوف بهما؟ فقالت عائشة: بئسما قلت يا ابن أختي إنها لو كانت على ما أوّلتَها عليه كانت: فلا جناح عليه

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Süleymân b. Dâvûd el-Hâşimî anlattı, bize İbrâhîm b. Sa'd, Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den bildirdi; [Urve] dedi ki: [Âişe'ye] dedim ki: 'Yüce Allah'ın: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın [kulluğuna vesile kıldığı] alametlerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur” kavli hakkında ne dersin? Dedim ki: Allah'a yemin olsun ki, bir kimseye o ikisini tavaf etmemesinde hiçbir günah yoktur [öyle değil mi]?' Âişe dedi ki: 'Ne kötü söyledin ey kız kardeşimin oğlu! Şayet o senin tevil ettiğin gibi olsaydı, [fakat ayet şöyle] olurdu: فلا جناح عليه [kendisine bir günah yoktur]...

ألا يطوف بهما، ولكنها إنما أنزلت أن الأنصار كانوا قبل أن يسلموا كانوا يُهِلّون لمناة الطاغية، التي كانوا يعبدونها عند المُشلَّل. وكان من أهلَّ لها يتحرج أن يطوَّف بالصفا والمروة، فسألوا عن ذلك رسول الله ﷺ، فقالوا: يا رسول الله، إنا كنا نتحرج أن نطَّوف بالصفا والمروة في الجاهلية. فأنزل الله ﷿: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) إلى قوله: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا) قالت عائشة: ثم قد سنّ رسول الله ﷺ الطواف بهما، فليس لأحد أن يَدع الطواف بهما. أخرجاه في الصحيحين .

Oysa bu [ayet] ancak şunun için indirilmiştir: Ensâr, Müslüman olmadan önce Müşellel mevkiinde taptıkları azgın put Menât adına ihrama girerlerdi. Onun için ihrama giren kimse ise Safâ ile Merve'yi tavaf etmekten çekinirdi. Bu hususu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sorup: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz Câhiliye döneminde Safâ ile Merve arasında tavaf etmekten çekinirdik' dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) ayetinden: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا) [‘o ikisini tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur’] buyruğuna kadar [olan kısmı] indirdi." Âişe devamla şöyle dedi: "Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o ikisini tavaf etmeyi sünnet kıldı (uyguladı). Artık hiç kimsenin o ikisi arasındaki tavafı terk etme hakkı yoktur." Bu rivayeti [Buhârî ve Müslim] Sahîhayn'da tahric etmişlerdir .

وفي رواية عن الزهري أنه قال: فحدثت بهذا الحديث أبا بكر بن عبد الرحمن بن الحارث بن هشام، فقال: إن هذا العلم، ما كنت سمعته، ولقد سمعتُ رجالا من أهل العلم يقولون إن الناس -إلا من ذكرتْ عائشة -كانوا يقولون: إن طوافنا بين هذين الحجرين من أمر الجاهلية. وقال آخرون من الأنصار: إنما أمرنا بالطواف بالبيت، ولم نؤمر بالطواف بين الصفا والمروة، فأنزل الله تعالى: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) قال أبو بكر بن عبد الرحمن: فلعلها نزلت في هؤلاء وهؤلاء.

Zührî'den gelen bir rivayette ise o şöyle demiştir: Ben bu hadisi Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'a anlattım, o da şöyle dedi: "İşte ilim budur, bunu daha önce işitmemiştim. İlim ehlinden birtakım adamların şöyle dediklerini işitmiştim: Âişe'nin zikrettikleri müstesna insanlar: 'Şu iki taş arasında tavaf etmemiz Câhiliye işlerindendir' diyorlardı. Ensâr'dan başkaları da: 'Biz sadece Beyt'i tavaf etmekle emrolunduk, Safâ ile Merve arasında tavaf etmekle emrolunmadık' demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) [‘Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın alametlerindendir’] ayetini indirdi." Ebû Bekr b. Abdirrahmân: "Herhalde bu ayet hem şunlar hem de bunlar hakkında inmiştir" dedi.

ورواه البخاري من حديث مالك، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة بنحو ما تقدم. ثم قال البخاري: حدثنا محمد بن يوسف، حدثنا سفيان، عن عاصم بن سُليمان قال: سألت أنسًا عن الصفا والمروة قال: كنا نرى ذلك من أمر الجاهلية، فلما جاء الإسلام أمسكنا عنهما، فأنزل الله ﷿: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) .

Buhârî bunu Mâlik'in hadisinden; o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den önceki rivayetin benzeri olarak rivayet etmiştir. Sonra Buhârî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, bize Süfyân, Âsım b. Süleymân'dan anlattı; o şöyle dedi: Enes'e Safâ ile Merve'yi sordum, şöyle dedi: "Biz bunu Câhiliye işlerinden sayardık. İslâm gelince o ikisinden el çektik. Bunun üzerine Allah azze ve celle: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) [‘Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın alametlerindendir’] ayetini indirdi."

وذكر القرطبي في تفسيره عن ابن عباس قال: كانت الشياطين تفرق بين الصفا والمروة الليل كله، وكانت بينهما آلهة، فلما جاء الإسلام سألوا رسول الله ﷺ، عن الطواف بينهما، فنزلت هذه الآية. وقال الشعبي: كان إساف على الصفا، وكانت نائلة على المروة، وكانوا يستلمونهما فتحرجوا بعد الإسلام من الطواف بينهما، فنزلت هذه الآية. قلت: وذكر ابن إسحاق في كتاب السيرة أن إسافا ونائلة كانا بشرين، فزنيا داخل الكعبة فمسخا حجرين فنصبتهما قُريش تجاه الكعبة ليعتبر بهما الناس، فلما طال عهدهما عبدا، ثم حولا إلى الصفا والمروة، فنصبا هنالك، فكان من طاف بالصفا والمروة يستلمهما، ولهذا يقول أبو طالب، في قصيدته المشهورة:

Kurtubî tefsirinde İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Şeytanlar bütün gece Safâ ile Merve arasında koşturup dururdu ve aralarında putlar vardı. İslâm gelince Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında tavaf etmeyi sordular, bunun üzerine bu ayet indi. Şa'bî de şöyle demiştir: Safâ üzerinde İsâf, Merve üzerinde ise Nâile [adlı putlar] vardı; onlara el sürerlerdi. İslâm'dan sonra aralarında tavaf etmekten çekindiler, bunun üzerine bu ayet indi. Ben derim ki: İbn İshâk es-Sîre adlı kitabında İsâf ve Nâile'nin iki insan olduğunu, Kâbe'nin içinde zina ettiklerini ve taş suretine dönüştürüldüklerini (mesh edildiklerini), insanların ibret alması için Kureyş'in onları Kâbe'nin karşısına diktiğini zikretmiştir. Aradan uzun zaman geçince onlara tapıldı, sonra Safâ ile Merve'ye nakledilip oraya dikildiler. Safâ ile Merve'yi tavaf eden kimse onlara el sürerdi. Nitekim Ebû Tâlib meşhur kasidesinde şöyle der:

وحيث ينيخ الأشعرون ركابهم … بمفضى السيول من إساف ونائل

"Ve Eş'arîler bineklerini çöktürdükleri yerde... Sellerin İsâf ve Nâil'den aktığı boğazda."

وفي صحيح مسلم [من] حديثُ جابر الطويلُ، وفيه: أن رسول الله ﷺ لما فرغ من طوافه

Sahîh-i Müslim'de [nakledilen] Câbir'in uzun hadisinde [şöyle] yer almaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tavafını bitirince

بالبيت، عاد إلى الركن فاستلمه، ثم خرج من باب الصفا، وهو يقول: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) ثم قال: "أبدأ بما بدأ الله به". وفي رواية النسائي: "ابدؤوا بما بدأ الله به" .

Beyt'i [tavaf ettikten sonra], Rükn'e geri dönüp onu istilâm etti, sonra: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) [‘Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın alametlerindendir’] diyerek Safâ kapısından çıktı ve: "Allah'ın başladığı ile başlarım" buyurdu. Nesâî'nin rivayetinde ise: "Allah'ın başladığı ile başlayınız" şeklindedir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا شريح، حدثنا عبد الله بن المؤمل، عن عطاء بن أبي رباح، عن صفية بنت شيبة، عن حَبِيبة بنت أبي تجراة قالت: رأيت رسول الله ﷺ يطوف بين الصفا والمروة، والناس بين يديه، وهو وراءهم، وهو يسعى حتى أرى ركبتيه من شدة السعي يدور به إزاره، وهو يقول: "اسعَوا، فإن الله كتب عليكم السعي" .

İmam Ahmed der ki: Bize Şüreyh anlattı, bize Abdullah b. el-Müemmel, Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o Safiyye bnt. Şeybe'den, o Habîbe bnt. Ebî Tecrâh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ ile Merve arasında tavaf ederken gördüm. İnsanlar onun önündeydi, o da arkalarındaydı. O kadar hızlı koşuyordu ki sa'yin şiddetinden izârının dönmesinden dolayı dizlerini görüyordum. O şöyle buyuruyordu: "Sa'y ediniz; zira Allah üzerinize sa'y etmeyi farz kılmıştır" .

ثم رواه الإمام أحمد، عن عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن واصل -مولى أبي عُيَينة -عن موسى بن عبيدة عن صفية بنت شيبة، أن امرأة أخبرتها أنها سمعت النبي ﷺ بين الصفا والمروة يقول: "كتب عليكم السعي، فاسعوا" .

Sonra İmam Ahmed bunu Abdürrezzâk'tan rivayet etti; bize Ma'mer, Vâsıl'dan -Ebû Uyeyne'nin âzatlısı-, o Mûsâ b. Ubeyde'den , o Safiyye bnt. Şeybe'den haber verdi; bir kadın ona, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ ile Merve arasında şöyle buyururken işittiğini haber vermiştir: "Üzerinize sa'y farz kılındı, o halde sa'y ediniz" .

وقد استُدلّ بهذا الحديث على مذهب من يرى أن السعي بين الصفا والمروة ركن في الحج، كما هو مذهب الشافعي، ومن وافقه [ورواية عن أحمد وهو المشهور عن مالك] . وقيل: إنه واجب، وليس بركن [فإن تركه عمدًا أو سهوا جبره بدم وهو رواية عن أحمد وبه تقول طائفة وقيل: بل مستحب، وإليه ذهب أبو حنيفة والثوري والشعبي وابن سيرين، وروي عن أنس وابن عمر وابن عباس، وحكي عن مالك في العتبية، قال القرطبي: واحتجوا بقوله: (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا)] . وقيل: بل مستحب. والقول الأول أرجح، لأنه ﵇ طاف بينهما، وقال: "لتأخذوا عني مناسككم". فكل ما فعله في حَجته تلك واجب لا بد من فعله في الحج، إلا ما خرج بدليل، والله أعلم [وقد تقدم قوله ﵇: "اسعوا فإن الله كتب عليكم السعي"] .

Bu hadisle, Şâfiî ve ona muvafakat edenlerin mezhebinde olduğu gibi, Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin haccın bir rüknü olduğunu savunanların görüşüne delil getirilmiştir [bu, Ahmed'den gelen bir rivayet olup Mâlik'ten meşhur olan da budur] . [Onun] vacip olup rükün olmadığı da söylenmiştir [buna göre kasten veya unutarak terk ederse bunu kurban keserek (dem ile) telafi eder; bu, Ahmed'den bir rivayettir ve bir topluluk bu görüştedir. Bilakis müstehap olduğu da söylenmiştir; Ebû Hanîfe, Sevrî, Şa'bî ve İbn Sîrîn bu görüşe gitmişlerdir. Enes, İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiş olup el-Utbiyye'de Mâlik'ten de nakledilmiştir. Kurtubî: 'Onlar (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا) [‘Kim de gönülden bir hayır yaparsa’] kavlini delil getirdiler' demiştir] . Bilakis müstehap olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha tercihe şayandır; çünkü o aleyhisselâm ikisi arasında tavaf etmiş ve: "Hac ibadetinizi benden alınız" buyurmuştur. Dolayısıyla onun o haccında yaptığı her şey, bir delille istisna edilenler hariç, hacda yapılması zorunlu olan bir vaciptir; en doğrusunu Allah bilir [Nitekim onun aleyhisselâm: "Sa'y ediniz; zira Allah üzerinize sa'y etmeyi farz kılmıştır" buyruğu daha önce geçmişti] .

فقد بين الله-تعالى -أن الطواف بين الصفا والمروة من شعائر الله، أي: مما شرع الله تعالى لإبراهيم الخليل في مناسك الحج، وقد تقدم في حديث ابن عباس أن أصل ذلك مأخوذ من تطواف هاجر وتردادها بين الصفا والمروة في طلب الماء لولدها، لما نفد ماؤها وزادُها، حين تركهما إبراهيم ﵇ -هنالك ليس عندهما أحد من الناس، فلما خافت الضيعة على ولدها هنالك، ونفد ما عندها قامت تطلب الغوث من الله، ﷿، فلم تزل تردد في هذه البقعة المشرفة بين الصفا والمروة متذللة خائفة وجلة مضطرة فقيرة إلى الله، ﷿، حتى كشف الله كربتها، وآنس غربتها، وفرج شدتها، وأنبع لها زمزم التي ماؤها طعام طعم، وشفاء سقم، فالساعي بينهما ينبغي له أن يستحضر فقره وذله وحاجته إلى الله في هداية قلبه وصلاح حاله وغفران ذنبه، وأن يلتجئ إلى الله،

Nitekim Allah Teâlâ, Safâ ile Merve arasında tavaf etmenin Allah'ın şiarlarından; yani Allah Teâlâ'nın hac ibadetlerinde Halîl İbrâhim için meşru kıldığı hususlardan olduğunu beyan etmiştir. Daha önce İbn Abbâs hadisinde geçtiği üzere, bunun aslı; İbrâhim aleyhisselâm yanlarında insanlardan hiç kimse yokken onları orada bıraktığında suyu ve azığı tükenen Hâcer'in, çocuğu için su arayarak Safâ ile Merve arasında gidip gelmesinden ve dolaşmasından alınmıştır. Orada çocuğunun helak olmasından endişe edip yanındaki [azık ve su] tükenince, kalkıp Allah azze ve celle'den yardım istemiş; Allah onun kederini giderinceye, yalnızlığını ünsiyete çevirinceye, sıkıntısını ferahlatıncaya ve suyu doyurucu bir gıda ve hastalıklara şifa olan Zemzem'i onun için kaynatıp fışkırtıncaya kadar, bu şerefli mekânda Safâ ile Merve arasında boyun bükmüş, korkulu, ürkek, çaresiz ve Allah azze ve celle'ye muhtaç bir vaziyette durmaksızın gidip gelmeye devam etmiştir. Dolayısıyla ikisi arasında sa'y eden kimsenin; kalbinin hidayeti, halinin ıslahı ve günahının bağışlanması hususunda Allah'a olan muhtaçlığını, zilletini ve ihtiyacını hatırında tutması ve Allah'a...

﷿، ليُزيح ما هو به من النقائص والعيوب، وأن يهديه إلى الصراط المستقيم وأن يثبته عليه إلى مماته، وأن يحوّله من حاله الذي هو عليه من الذنوب والمعاصي، إلى حال الكمال والغُفران والسداد والاستقامة، كما فعل بهاجر ﵍.

azze ve celle, kendisinde bulunan eksiklikleri ve ayıpları gidermesi, kendisini dosdoğru yola iletmesi , ölümüne kadar bu yolda sabit kılması ve Hâcer'e aleyhisselâm yaptığı gibi kendisini günahlar ve isyanlar içindeki halinden kemal, bağışlanma, doğruluk ve istikamet haline dönüştürmesi için [dua edip yönelmesi gerekir].

وقوله: (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا) قيل: زاد في طوافه بينهما على قدر الواجب ثامنة وتاسعة ونحو ذلك. وقيل: يطوف بينهما في حجة تطوع، أو عمرة تطوع. وقيل: المراد تطوع خيرًا في سائر العبادات. حكى ذلك [فخر الدين] الرازي، وعزي الثالث إلى الحسن البصري، والله أعلم. وقوله: (فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ) أي: يثيب على القليل بالكثير (عَلِيمٌ) بقدر الجزاء فلا يبخس أحدا ثوابه و {لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [النساء: ٤٠].

Âyetteki: (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا) [‘Kim de gönülden bir hayır yaparsa’] buyruğu hakkında: İkisi arasındaki tavafında vacip miktarın üzerine sekizinci, dokuzuncu [şavt] ve benzeri eklemeler yapandır, denilmiştir. Nafile bir hac veya nafile bir umrede ikisi arasında tavaf etmesidir de denilmiştir. Diğer ibadetlerde gönülden hayır yapması kastedilmiştir de denilmiştir. Bunu [Fahreddin] er-Râzî nakletmiş, üçüncü görüş ise Hasan-ı Basrî'ye nispet edilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. (فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ) [‘Şüphesiz Allah karşılığını verendir, her şeyi bilendir’] buyruğu ise; az amele çok mükâfat verir, mükâfatın miktarını (عَلِيمٌ) [‘bilendir’], dolayısıyla hiç kimsenin sevabını eksiltmez ve {لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} “Zerre kadar haksızlık etmez. Eğer zerre kadar bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” [Nisâ: 40] demektir.

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ (١٥٩) إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خَالِدِينَ فِيهَا لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)}

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ (١٥٩) إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خَالِدِينَ فِيهَا لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, biz onu insanlara Kitap'ta açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilenler lanet eder. Ancak tövbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tövbesini kabul ederim. Zira ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim. Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. Onlar onda ebedî kalacaklardır; kendilerinden ne azap hafifletilecek ne de onlara mühlet verilecektir.”

هذا وعيد شديد لمن كتم ما جاءت به الرسلُ من الدلالات البينة على المقاصد الصحيحة والهدى النافع للقلوب، من بعد ما بينه الله -تعالى -لعباده في كتبه، التي أنزلها على رسله.

Bu, Allah Teâlâ'nın peygamberlerine indirdiği kitaplarında kullarına açıklamasından sonra, elçilerin doğru hedeflere dair getirdiği apaçık delilleri ve kalplere faydalı olan hidayeti gizleyen kimseler için şiddetli bir tehdittir.

قال أبو العالية: نزلت في أهل الكتاب، كتمُوا صفة محمد ﷺ ثم أخبر أنهم . يلعنهم كلّ شيء على صنيعهم ذلك، فكما أن العالم يستغفر له كلّ شيء، حتى الحوت في الماء والطير في الهواء، فهؤلاء بخلاف العلماء [الذين يكتمون] فيلعنهم الله ويلعنهم اللاعنون. وقد ورد في الحديث المسند من طرق يشد بعضها بعضًا، عن أبي هريرة، وغيره: أن رسول الله ﷺ قال: "من سُئِل عن علم فكتمه، ألجم يوم القيامة بلجام من نار" . والذي في الصحيح عن أبي هريرة أنه قال: لولا آية في كتاب الله ما حدثتُ أحدًا شيئًا: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى) الآية .

Ebu'l-Âliye dedi ki: "Ehl-i Kitap hakkında inmiştir; Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfını gizlediler." Sonra Allah onların bu yaptıklarından ötürü her şeyin kendilerine lanet edeceğini haber vermiştir. Nitekim âlim için sudaki balıktan havadaki kuşa kadar her şey istiğfar ettiği gibi, âlimlerin aksine olan bu kimselere de [ilmi gizleyenlere] Allah lanet eder ve lanet ediciler de lanet eder. Birbirini takviye eden yollarla müsned hadiste Ebû Hüreyre ve başkalarından rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kime bir ilim sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet günü ateşten bir gem ile gemlenir" . Sahîh'te Ebû Hüreyre'den gelen rivayette ise o şöyle demiştir: "Allah'ın Kitabı'ndaki bir ayet olmasaydı hiç kimseye hiçbir şey anlatmazdım: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى) [‘İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti... gizleyenler’] ayetidir ."

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن عرفة، حدثنا عمار بن محمد، عن ليث بن أبي سليم،

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasan b. Arafe rivayet etti, bize Ammâr b. Muhammed rivayet etti, Leys b. Ebî Süleym'den,

عن المنهال بن عمرو، عن زاذان أبي عُمَر عن البراء بن عازب، قال: كنا مع النبي ﷺ في جنازة، فقال: "إن الكافر يضرب ضربة بين عينيه، فيسمع كل دابة غير الثقلين، فتلعنه كل دابة سمعت صوته، فذلك قول الله تعالى: (أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ) يعني: دواب الأرض" .

o Minhâl b. Amr'dan, o Zâzân Ebû Ömer'den , o Berâ b. Âzib'den; şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir cenazedeydik; buyurdu ki: "Kâfirin iki gözünün arasına öyle bir darbe vurulur ki, bunu iki ağırlık (insanlar ve cinler) dışındaki her canlı işitir. Onun sesini işiten her canlı da ona lanet eder. İşte Allah Teâlâ'nın: (أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ) [‘İşte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilenler lanet eder’] buyruğu budur; yani yeryüzünün canlılarıdır" .

[ورواه ابن ماجة عن محمد بن الصباح عن عمار بن محمد به] .

[İbn Mâce bunu Muhammed b. es-Sabbâh'tan, o Ammâr b. Muhammed'den aynı senetle rivayet etmiştir] .

وقال عطاء بن أبي رباح: كل دابة والجن والإنس. وقال مجاهد: إذا أجدبت الأرض قالت البهائم: هذا من أجل عُصاة بني آدم، لعن الله عصاة بني آدم.

Atâ b. Ebî Rebâh: "Her canlı, cinler ve insanlar [demektir]" dedi. Mücâhid de şöyle demiştir: Yeryüzü kuraklaştığında hayvanlar: "Bu, Âdemoğlunun günahkârları yüzündendir; Allah Âdemoğlunun günahkârlarına lanet etsin!" derler.

وقال أبو العالية، والربيع بن أنس، وقتادة (وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ) يعني تلعنهم ملائكة الله، والمؤمنون.

Ebu'l-Âliye, Rebî' b. Enes ve Katâde ise (وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ) [‘ve lanet edebilenler de onlara lanet eder’] hakkında: "Yani onlara Allah'ın melekleri ve müminler lanet eder" demişlerdir.

[وقد جاء في الحديث، أن العالم يستغفر له كل شيء حتى الحيتان، وجاء في هذه الآية: أن كاتم العلم يلعنه الله والملائكة والناس أجمعون، واللاعنون أيضًا، وهم كل فصيح وأعجمي إما بلسان المقال، أو الحال، أو لو كان له عقل، أو يوم القيامة، والله أعلم] .

[Hadiste âlim için balıklara varıncaya kadar her şeyin istiğfar ettiği gelmiştir; bu ayette ise ilmi gizleyen kimseye Allah'ın, meleklerin, bütün insanların ve ayrıca lanet edicilerin lanet edeceği bildirilmiştir. Bunlar ise lisan-ı kāl ile veya lisan-ı hâl ile yahut akılları olsaydı ya da kıyamet gününde olsun konuşabilen veya konuşamayan bütün varlıklardır; en doğrusunu Allah bilir] .

ثم استثنى الله تعالى من هؤلاء من تاب إليه فقال: (إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا) أي: رجعوا عما كانوا فيه وأصلحوا أعمالهم وأحوالهم وبينوا للناس ما كانوا كتموه (فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) وفي هذا دلالة على أن الداعية إلى كفر، أو بدعة إذا تاب إلى الله تاب الله عليه.

Sonra Allah Teâlâ bunlardan kendisine tövbe edenleri istisna ederek şöyle buyurmuştur: (إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا) Yani içinde bulundukları durumdan dönen, amellerini ve hallerini düzelten ve daha önce gizlemiş oldukları şeyleri insanlara açıklayanlar müstesnadır. (فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) [‘İşte onların tövbesini kabul ederim. Zira ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim’]. Bunda, küfre veya bidate çağıran bir kimsenin Allah'a tövbe ettiği takdirde Allah'ın onun tövbesini kabul edeceğine delil vardır.

وقد ورد أن الأمم السالفة لم تكن التوبة تقبل من مثل هؤلاء منهم، ولكن هذا من شريعة نبي التوبة ونبي الرحمة صلوات الله وسلامه عليه.

Geçmiş ümmetlerde bunların benzerlerinden tövbenin kabul edilmediği rivayet edilmiştir; ancak bu, tövbe peygamberi ve rahmet peygamberinin -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- şeriatındandır.

ثم أخبر تعالى عمن كفر به واستمرّ به الحالُ إلى مماته بأن (عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ * خَالِدِينَ فِيهَا) أي: في اللعنة التابعة لهم إلى يوم القيامة ثم المصاحبة لهم في نار جهنم التي (لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ) فيها، أي: لا ينقص عَمَّا هم فيه (وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) أي: لا يغير عنهم ساعة واحدة، ولا يفتَّر، بل هو متواصل دائم، فنعوذ بالله من ذلك.

Sonra Teâlâ, kendisini inkâr edip ölünceye kadar bu halde devam eden kimseler hakkında; (عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ * خَالِدِينَ فِيهَا) [‘Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. Onlar onda ebedî kalacaklardır’], yani kıyamet gününe kadar peşlerini bırakmayan , sonra da cehennem ateşinde kendilerine eşlik eden lanetin içinde kalacaklarını haber vermiştir. Orada (لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ) [‘kendilerinden ne azap hafifletilecek’], yani içinde bulundukları azap eksiltilmeyecek, (وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) [‘ne de onlara mühlet verilecektir’], yani bir an olsun onlardan kaldırılmayacak ve gevşetilmeyecektir; aksine kesintisiz ve süreklidir. Bundan Allah'a sığınırız.

وقال أبو العالية وقتادة: إن الكافر يوقف يوم القيامة فيلعنه الله، ثم تلعنه الملائكة، ثم يلعنه الناس أجمعون.

Ebu'l-Âliye ve Katâde şöyle demişlerdir: Kâfir kıyamet günü durdurulur; önce ona Allah lanet eder, sonra melekler lanet eder, sonra da bütün insanlar lanet eder.

فصل: لا خلاف في جواز لعن الكفار، وقد كان عمر بن الخطاب، ﵁، وعمن بعده

Fasıl: Kâfirlere [genel olarak] lanet etmenin caiz olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Nitekim Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ve ondan sonra gelen

من الأئمة، يلعنون الكفرة في القنوت وغيره؛ فأما الكافر المعين، فقد ذهب جماعة من العلماء إلى أنه لا يلعن لأنا لا ندري بما يختم له، واستدل بعضهم بهذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ) وقالت طائفة أخرى: بل يجوز لعن الكافر المعين. واختار ذلك الفقيه أبو بكر بن العربي المالكي، ولكنه احتج بحديث فيه ضعف، واستدل غيره بقوله، ﵇، في صحيح البخاري في قصة الذي كان يؤتى به سكران فيحده، فقال رجل: لعنه الله، ما أكثر ما يؤتى به، فقال رسول الله ﷺ: "لا تلعنه فإنه يحب الله ورسوله" قالوا: فعلَّة المنع من لعنه؛ بأنه يحب الله ورسوله فدل على أن من لا يحب الله ورسوله يلعن، والله أعلم.

önderler (imamlar), kunutta ve başka yerlerde kâfirlere lanet ederlerdi. Belirli (muayyen) bir kâfire gelince; bir grup âlim, sonunun nasıl biteceğini bilmediğimiz için ona lanet edilemeyeceği görüşüne varmış ve bazısı: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ) [‘Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir’] ayetini delil getirmiştir. Diğer bir topluluk ise: "Bilakis muayyen kâfire lanet etmek caizdir" demiştir. Fakih Ebû Bekr İbnü'l-Arabî el-Mâlikî de bu görüşü tercih etmiş, ancak zayıflık bulunan bir hadisle delil getirmiştir. Bir başkası ise Sahîh-i Buhârî'de yer alan; sarhoş olarak getirilip had cezası uygulanan adamın kıssasındaki onun aleyhisselâm sözünü delil getirmiştir: Bir adam: "Allah ona lanet etsin, ne kadar da çok getiriliyor!" deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona lanet etme; çünkü o, Allah'ı ve Resûlü'nü sevmektedir" buyurmuştur. Dediler ki: Ona lanet edilmesini engellemenin illeti, Allah'ı ve Resûlü'nü sevmesidir. Bu da Allah'ı ve Resûlü'nü sevmeyen kimseye lanet edileceğine delalet eder; en doğrusunu Allah bilir.

{وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)}

{وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir.”

يُخبرُ تعالى عن تفرده بالإلهية، وأنه لا شريك له ولا عَديل له، بل هو الله الواحد الأحد الفرد الصمد، الذي لا إله إلا هو وأنه الرحمن الرحيم. وقد تقدم تفسير هذين الاسمين في أول السورة . وفي الحديث عن شهر بن حوشب، عن أسماء بنت يزيد بن السكن، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "اسم الله الأعظم في هاتين الآيتين: (وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ) و {الم * اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} [آل عمران: ١، ٢] "

Teâlâ, ilahlıkta tek olduğunu, hiçbir ortağı ve hiçbir dengi bulunmadığını; bilakis Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan, Vâhid, Ehad, Ferd ve Samed olan, Rahmân ve Rahîm olan Allah olduğunu haber vermektedir. Bu iki ismin tefsiri surenin başında geçmişti . Şehr b. Havşeb'in Esmâ bnt. Yezîd b. es-Seken'den rivayet ettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın İsm-i Âzam'ı şu iki ayettedir: (وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ) [‘Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir’] ve {الم * اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Elif, Lâm, Mîm. Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, Hayy'dır, Kayyûm'dur” [Âl-i İmrân: 1, 2] ayetleridir" .

{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)}

{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği suda, orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda, akleden bir topluluk için elbette ayetler (deliller) vardır.”

ثم ذكر الدليل على تفرده بالإلهية [بتفرده] بخلق السموات والأرض وما فيهما، وما بين ذلك مما ذرأ وبرأ من المخلوقات الدالة على وحدانيته، فقال: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) يقول تعالى: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ) تلك في [لطافتها و] ارتفاعها واتساعها وكواكبها السيارة والثوابت ودوران فلكها، وهذه الأرض في [كثافتها و] انخفاضها وجبالها وبحارها وقفارها وَوِهَادها وعُمْرانها وما فيها من المنافع (وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) هذا يجيء ثم يذهب ويخلفه الآخر ويعقبه، لا يتأخر عنه لحظة، كما قال تعالى: {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [يس: ٤٠] وتارة يطول هذا ويقصر هذا، وتارة يأخذ هذا من هذا ثم يتقارضان، كما قال تعالى: {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} [الحج: ٦١] أي: يزيد من هذا في هذا، ومن هذا في هذا (وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ)

Sonra O, ilahlıkta tek olduğuna [dair delil olarak], gökleri, yeri, her ikisinde ve aralarında bulunan, yaratıp var ettiği ve birliğine delalet eden mahlukatı yaratmadaki [tekliğini] zikrederek şöyle buyurdu: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara fayda sağlayan şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeri diriltmesinde, orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda akleden bir topluluk için elbette ayetler (deliller) vardır.” Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} “Göklerin ve yerin yaratılışında”; gök [incelik ve] yüksekliğinde, genişliğinde, gezegen ve sabit yıldızlarında, yörüngesinin dönüşünde; yeryüzü ise [kesafet ve] alçaklığında, dağlarında, denizlerinde, çöllerinde, vadilerinde, bayındır yerlerinde ve içinde barındırdığı faydalarda [birer delildir]. {وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde”; biri gelir, sonra gider; diğeri onun yerini alır ve ardı sıra gelir, bir an bile gecikmez. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Ne güneş aya yetişebilir ne de gece gündüzü geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzmektedir.” [Yâsîn: 40]. Bazen biri uzar, diğeri kısalır; bazen biri diğerinden [zaman] alır, sonra birbirleriyle değişirler. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar” [Hac: 61]; yani bundan buna, bundan da buna ilave eder. {وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ} “İnsanlara fayda sağlayan şeylerle denizde akıp giden gemilerde”

أي: في تسخير البحر لحمل السفن من جانب إلى جانب لمعاش الناس، والانتفاع بما عند أهل ذلك الإقليم، ونقل هذا إلى هؤلاء وما عند أولئك إلى هؤلاء وَمَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا) كما قال تعالى: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ * سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لا يَعْلَمُونَ} [يس: ٣٣ - ٣٦] (وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ) أي: على اختلاف أشكالها وألوانها ومنافعها وصغرها وكبرها، وهو يعلم ذلك كله ويرزقه لا يخفى عليه شيء من ذلك، كما قال تعالى: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [هود: ٦] (وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ) أي: تارة تأتي بالرحمة وتارة تأتي بالعذاب، تارة تأتي مبشرة بين يدي السحاب، وتارة تسوقه، وتارة تجمعه، وتارة تفرقه، وتارة تصرفه، [ثم تارة تأتي من الجنوب وهي الشامية، وتارة تأتي من ناحية اليمن وتارة صبا، وهي الشرقية التي تصدم وجه الكعبة، وتارة دبور وهي غربية تفد من ناحية دبر الكعبة والرياح تسمى كلها بحسب مرورها على الكعبة. وقد صنف الناس في الرياح والمطر والأنواء كتبا كثيرة فيما يتعلق بلغاتها وأحكامها، وبسط ذلك يطول هاهنا، والله أعلم]. (وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ) [أي: سائر بين السماء والأرض] يُسَخَّر إلى ما يشاء الله من الأراضي والأماكن، كما يصرفه تعالى: (لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) أي: في هذه الأشياء دلالات بينة على وحدانية الله تعالى، كما قال تعالى: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} [آل عمران: ١٩٠، ١٩١]. وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه: أخبرنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا أبو سعيد الدَّشْتَكِيّ، حدثني أبي، عن أبيه، عن أشعث بن إسحاق، عن جعفر بن أبي المغيرة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: أتت قريش محمدًا ﷺ فقالوا: يا محمد إنما نريد أن تدعو ربك أن يجعل لنا الصفا ذهبًا، فنشتري به الخيل والسلاح، فنؤمن بك ونقاتل معك. قال: "أوثقوا لي لئِنْ دعوتُ ربي فجعلَ لكم الصفا ذهبًا لتُؤْمنُنّ بي" فأوثقوا له، فدعا ربه، فأتاه جبريل فقال: إن ربك قد أعطاهم الصفا ذهبًا على أنهم إن لم يؤمنوا بك عذبهم عذابًا لم يعذبه أحدًا من العالمين. قال محمد ﷺ: "ربّ لا بل دعني وقومي فلأدعهم يومًا بيوم". فأنزل الله هذه الآية: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ) الآية.

Yani insanların geçimi için, o bölge halkının sahip olduğu şeylerden faydalanmak ve şunlarınkini bunlara, onlarınkini de şunlara nakletmek amacıyla gemileri bir taraftan diğer tarafa taşımak üzere denizin boyun eğdirilmesinde... (وَمَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا) [ifadesi de] Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ * سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لا يَعْلَمُونَ} “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler. Orada hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler kıldık, içinde pınarlar fışkırttık; ürününden ve ellerinin yaptıklarından yesinler diye. Hâlâ şükretmeyecekler mi? Yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve daha bilmedikleri nice şeylerden bütün çiftleri yaratan [Allah] münezzehtir.” [Yâsîn: 33-36]. (وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ) Yani şekillerinin, renklerinin, faydalarının, küçüklüklerinin ve büyüklüklerinin farklılığına rağmen [her türlü canlıyı yaymasında]; O bütün bunları bilmekte ve rızıklandırmaktadır, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emaneten bulunduğu yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.” [Hûd: 6]. (وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ) Yani rüzgârlar bazen rahmetle gelir, bazen azapla gelir; bazen bulutun önünde müjdeci olarak gelir, bazen onu sevk eder, bazen onu toplar, bazen onu dağıtır, bazen de yönünü çevirir. [Sonra bazen güneyden gelir ki bu Şâmîye (kuzey yönlü) rüzgârdır; bazen Yemen tarafından gelir, bazen Saba (doğu rüzgârı) olarak gelir ki Kâbe'nin ön yüzüne çarpan doğu rüzgârıdır; bazen Debûr (batı rüzgârı) olarak gelir ki Kâbe'nin arka tarafından esen batı rüzgârıdır. Rüzgârların tamamı Kâbe'ye uğrayışlarına göre isimlendirilir. İnsanlar rüzgârlar, yağmur ve yıldızların batışı/doğuşu (envâ) hakkında bunların dilsel kullanımları ve hükümleriyle ilgili pek çok kitap telif etmişlerdir. Bunları burada genişçe anlatmak sözü uzatır. En doğrusunu Allah bilir.]. (وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ) [Yani gök ile yer arasında hareket eden] ve Yüce Allah'ın yönlendirdiği gibi dilediği arazilere ve mekânlara boyun eğdirilmiş olan [bulutlarda], (لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) yani bu sayılan şeylerde Yüce Allah'ın birliğine dair apaçık deliller vardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler (deliller) vardır. Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler; göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler [ve derler ki]: ‘Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen münezzehsin, bizi cehennem azabından koru!’” [Âl-i İmrân: 190, 191]. Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm haber verdi, bize Ebû Saîd ed-Deştekî anlattı, bana babam babasından, o Eş‘as b. İshâk'tan, o Ca‘fer b. Ebi'l-Muğîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; şöyle dedi: Kureyş, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip dediler ki: “Ey Muhammed! Biz ancak Rabbine dua edip bizim için Safâ'yı altına çevirmesini istiyoruz; böylece onunla at ve silah satın alırız, sana iman eder ve seninle birlikte savaşırız.” [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Rabbime dua ettiğim takdirde sizin için Safâ'yı altına çevirirse kesinlikle bana iman edeceğinize dair bana kesin söz verin» buyurdu. Onlar da kendisine kesin söz verdiler. Bunun üzerine Rabbine dua etti. Cibrîl ona gelip şöyle dedi: “Şüphesiz Rabbin, eğer sana iman etmezlerse âlemlerden hiç kimseye etmediği bir azapla onları cezalandırması şartıyla kendilerine Safâ'yı altın kılmayı kabul etti.” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem: «Rabbim! Hayır, bilakis beni kavmimle baş başa bırak da onları günden güne [imana] davet edeyim» dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ) “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akıp giden gemilerde...” ayetini.

ورواه ابن أبي حاتم من وجه آخر، عن جعفر بن أبي المغيرة، به . وزاد في آخره: وكيف يسألونك عن الصفا وهم يرون من الآيات ما هو أعظم من الصفا.

İbn Ebî Hâtim bunu başka bir yoldan Ca'fer b. Ebi'l-Muğîre'den aynı senetle rivayet etmiş ve sonuna şunu eklemiştir: "Safâ'dan daha büyük ayetleri (mucizeleri) gördükleri halde senden Safâ'yı nasıl isterler?"

وقال ابن أبي حاتم أيضًا: حدثنا أبي، حدثنا أبو حذيفة، حدثنا شبل، عن ابن أبي نَجيح، عن عطاء، قال: نزلت على النبي ﷺ بالمدينة: {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} فقال كفار قريش بمكة: كيف يسع الناس إله واحد؟ فأنزل الله تعالى: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ) إلى قوله: (لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ)

İbn Ebî Hâtim yine der ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Huzeyfe anlattı, bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Atâ'dan nakletti; şöyle dedi: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de: {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir” ayeti indi. Mekke'deki Kureyş kâfirleri: "Tek bir ilah bütün insanlara nasıl yeter?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ) ayetinden: (لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) [‘akleden bir topluluk için elbette ayetler vardır’] buyruğuna kadar [olan kısmı] indirdi.

فبهذا يعلمون أنه إله واحد، وأنه إله كل شيء وخالق كل شيء.

İşte bununla O'nun tek bir ilah olduğunu, her şeyin ilahı ve her şeyin yaratıcısı olduğunu bilirler.

وقال وكيع: حدثنا سفيان، عن أبيه، عن أبي الضحى قال: لما نزلت: {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} إلى آخر الآية، قال المشركون: إن كان هكذا فليأتنا بآية. فأنزل الله ﷿: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) إلى قوله: (يَعْقِلُونَ)

Vekî' der ki: Bize Süfyân, babasından, o Ebu'd-Duhâ'dan nakletti; şöyle dedi: {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır...” ayetin sonuna kadar inince müşrikler: "Eğer böyleyse bize bir mucize (ayet) getirsin" dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) ayetinden: (يَعْقِلُونَ) [‘aklederler’] kavline kadar [olan kısmı] indirdi.

ورواه آدم بن أبي إياس، عن أبي جعفر -هو الرازي -عن سعيد بن مسروق، والد سفيان، عن أبي الضحى، به.

Âdem b. Ebî İyâs da bunu Ebû Ca'fer'den -o er-Râzî'dir-, o Süfyân'ın babası Saîd b. Mesrûk'tan, o Ebu'd-Duhâ'dan aynı şekilde rivayet etmiştir.

{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ (١٦٥) إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ (١٦٦) وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)}

{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ (١٦٥) إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ (١٦٦) وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar edinir; onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha güçlüdür. O zulmedenler azabı görecekleri zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek şiddetli olduğunu bir bilselerdi! O vakit uyulanlar, uyanlardan uzak durup kaçınmış, azabı görmüş ve aralarındaki bütün bağlar kopup kesilmiştir. Uyanlar da şöyle derler: ‘Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!’ İşte böylece Allah onlara amellerini üzerlerine birer hasret (iç acısı) olarak gösterecektir. Ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir.”

يذكر تعالى حال المشركين به في الدنيا وما لهم في الدار الآخرة، حيث جعلوا [له] أندادًا، أي: أمثالا ونظراء يعبدونهم معه ويحبونهم كحبه، وهو الله لا إله إلا هو، ولا ضد له ولا ندَّ له، ولا شريك معه. وفي الصحيحين عن عبد الله بن مسعود قال: قلت: يا رسول الله، أي الذنب أعظم؟ قال: "أن تجعل لله ندًا وهو خلَقَك" .

Teâlâ, dünyada kendisine ortak koşan müşriklerin halini ve âhiret yurdunda onlar için ne olduğunu zikretmektedir; zira onlar [O'na] ortaklar edinmişlerdir; yani O'nunla birlikte taptıkları ve O'nu sever gibi sevdikleri emsaller ve benzerler edinmişlerdir. Oysa O, Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan, zıddı, dengi ve hiçbir ortağı bulunmayan Allah'tır. Sahîhayn'da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Hangi günah en büyüktür?" Buyurdu ki: "Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir ortak koşmandır" .

وقوله: (وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ) ولحبهم لله وتمام معرفتهم به، وتوقيرهم وتوحيدهم له، لا يشركون به شيئًا، بل يعبدونه وحده ويتوكلون عليه، ويلجؤون في جميع أمورهم إليه. ثم تَوَعَّدَ تعالى المشركين به، الظالمين لأنفسهم بذلك فقال: (وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا).

Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” kavline gelince; onlar Allah'a olan sevgileri, O'nu hakkıyla tanımaları, O'na olan saygıları ve O'nu birlemeleri (tevhidleri) sebebiyle hiçbir şeyi O'na ortak koşmazlar. Bilakis yalnızca O'na kulluk eder, sadece O'na tevekkül eder ve bütün işlerinde O'na sığınırlar. Sonra Teâlâ, Kendisine ortak koşan ve bu sebeple kendi nefislerine zulmeden kimseleri tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} “O zulmedenler azabı gördükleri zaman, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bir bilselerdi!”

قال بعضهم: تقدير الكلام: لو عاينوا العذاب لعلموا حينئذ أن القوة لله جميعًا، أي: إن الحكم له وحده لا شريك له، وأن جميع الأشياء تحت قهره وغلبته وسلطانه (وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ) كما قال: {فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ * وَلا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ} [الفجر: ٢٥، ٢٦] يقول: لو علموا ما يعاينونه هنالك، وما يحل بهم من الأمر الفظيع المنكر الهائل على شركهم وكفرهم، لانتهوا عما هم فيه من الضلال.

Bazıları şöyle demiştir: Sözün takdiri şöyledir: Azabı gözleriyle görselerdi, o zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu, yani hükmün hiçbir ortağı bulunmayan tek başına O'na ait olduğunu ve her şeyin O'nun kahrı, galebesi ve hâkimiyeti altında bulunduğunu (وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ) [‘ve Allah'ın azabının pek şiddetli olduğunu’] bilirlerdi. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ * وَلا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ} “Artık o gün O'nun edeceği azabı kimse edemez ve O'nun vuracağı bağı kimse vuramaz” [Fecr: 25, 26]. [Teâlâ] şöyle demektedir: Orada görecekleri şeyleri ve şirkleri ile inkârları sebebiyle başlarına gelecek korkunç, dehşetli ve feci akıbeti bilselerdi, içinde bulundukları sapıklıktan vazgeçerlerdi.

ثم أخبر عن كفرهم بأوثانهم وتبرؤ المتبوعين من التابعين، فقال: (إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا [وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ]) تبرأت منهم الملائكة الذين كانوا يزعمون أنهم يعبدونهم في دار الدنيا، فتقول الملائكة: {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} [القصص: ٦٣] ويقولون: {سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} [سبأ: ٤١] والجن أيضًا تتبرأ منهم، ويتنصلون من عبادتهم لهم، كما قال تعالى: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [الأحقاف: ٥، ٦] وقال تعالى: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [مريم: ٨١، ٨٢] وقال الخليل لقومه: {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [العنكبوت: ٢٥] وقال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [سبأ: ٣١ - ٣٣] وقال تعالى: {وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [إبراهيم: ٢٢].

Sonra onların putlarını inkâr edişlerini ve peşinden gidilen önderlerin uyanlardan uzak duruşunu haber vererek şöyle buyurdu: (إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا [وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ]) [‘O vakit uyulanlar, uyanlardan uzak durup kaçınmış, azabı görmüş ve aralarındaki bütün bağlar kopup kesilmiştir’]. Dünya yurdunda kendilerine taptıklarını iddia ettikleri melekler onlardan uzak duracaktır; melekler şöyle derler: {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} “Sana sığındık/arındık; onlar bize tapmıyorlardı” [Kasas: 63]. Yine şöyle derler: {سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} “Sen yücesin! Onlara karşı bizim velimiz/dostumuz sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanmıştı” [Sebe: 41]. Cinler de onlardan uzak durup kendilerine tapmış olmalarından teberri ederler. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek şeylere dua edenden daha sapık kim olabilir? Oysa onlar bunların duasından habersizdirler. İnsanlar bir araya toplandığı zaman bunlar onlara düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler” [Ahkāf: 5, 6]. Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Kendilerine bir izzet (güç kaynağı) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklar” [Meryem: 81, 82]. Halîl [İbrâhim] de kavmine şöyle demiştir: {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Siz dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'tan başka putlar edindiniz. Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet edeceksiniz. Barınağınız ateştir ve hiçbir yardımcınız da yoktur” [Ankebût: 25]. Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “O zalimleri Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine laf atarken bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: ‘Siz olmasaydınız biz mutlaka mümin olurduk’ derler. Büyüklük taslayanlar ise zayıf düşürülenlere: ‘Size hidayet geldikten sonra biz mi sizi ondan alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçluydunuz’ derler. Zayıf düşürülenler büyüklük taslayanlara: ‘Hayır! Gece ve gündüz kurduğunuz tuzaklardı; zira bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz’ derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine gömerler. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına boyunduruklar geçiririz. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklardı?’” [Sebe: 31-33]. Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İş bitirilince şeytan dedi ki: ‘Şüphesiz Allah size hak bir vaatte bulundu; ben de size vaatte bulundum ama size yalancı çıktım. Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Doğrusu ben daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim. Şüphesiz zalimler için can yakıcı bir azap vardır’” [İbrâhim: 22].

وقوله: (وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ) أي: عَاينوا عذاب الله، وتقطَّعت بهم الحيَلُ وأسباب الخلاص ولم يجدوا عن النار مَعْدلا ولا مَصْرفا.

Âyetteki: (وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ) [‘azabı görmüş ve aralarındaki bütün bağlar kopup kesilmiştir’] buyruğu; Allah'ın azabını gözleriyle görmüş, çareleri ve kurtuluş yolları tükenmiş, ateşten ne bir kaçış ne de bir sapış yolu bulamamışlardır, demektir.

قال عطاء عن ابن عباس: (وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ) قال: المودة. وكذا قال مجاهد في رواية ابن أبي نجيح.

Atâ, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o: (وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ) [‘aralarındaki bütün bağlar kopup kesilmiştir’] hakkında: "Sevgi bağıdır" demiştir. İbn Ebî Necîh rivayetinde Mücâhid de böyle demiştir.

وقوله: (وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا) أي: لو أن لنا عَوْدة إلى

Ve O'nun: { وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا } “Uyanlar da: «Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsaydı da onların bizden uzaklaştığı gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!» dediler.” buyruğu; yani keşke bizim için ...'ye bir dönüş

الدار الدنيا حتى نَتَبَرَّأ من هؤلاء ومن عبادتهم، فلا نلتفت إليهم، بل نوحد الله وحده بالعبادة. وهم كاذبون في هذا، بل لو رُدّوا لعادوا لما نهوا عنه. كما أخبر الله تعالى عنهم بذلك؛ ولهذا قال: (كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ) أي: تذهب وتضمحل كما قال الله تعالى: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} [الفرقان: ٢٣].

dünya yurduna [bir dönüşümüz olsaydı da] bunlardan ve bunlara tapmaktan uzaklaşsaydık, onlara dönüp bakmasaydık, bilakis ibadette yalnızca Allah'ı birleseydik! Fakat onlar bu sözlerinde yalancıdırlar; bilakis geri döndürülselerdi yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi. Nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında bunu haber vermiştir. İşte bundan dolayı: (كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ) [‘Böylece Allah onlara amellerini, kendileri için hasretler (pişmanlıklar) olarak gösterir. Onlar ateşten çıkacak da değillerdir’] buyurmuştur. Yani amelleri boşa gider ve yok olur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} “Yaptıkları her bir amelin önüne geçmiş ve onu saçılmış toz zerreleri kılmışızdır” [Furkân: 23].

وقال تعالى: {مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ} الآية [إبراهيم: ١٨]، وقال تعالى: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً} الآية [النور: ٣٩]؛ ولهذا قال تعالى: (وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ).

Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ} “Rablerini inkâr edenlerin amellerinin durumu, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir kül gibidir...” [İbrâhim: 18]. Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً} “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir; susayan kimse onu su sanır...” [Nûr: 39]. İşte bu sebeple Teâlâ: (وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ) [‘Onlar ateşten çıkacak da değillerdir’] buyurmuştur.

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالا طَيِّبًا وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (١٦٩)}

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالا طَيِّبًا وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (١٦٩)} “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helâl ve temiz olanlarından yiyin; şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır. O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder”

لما بين تعالى أنه لا إله إلا هو، وأنه المستقل بالخلق، شرع يبين أنه الرزاق لجميع خلقه، فذكر [ذلك] في مقام الامتنان أنه أباح لهم أن يأكلوا مما في الأرض في حال كونه حلالا من الله طيبًا، أي: مستطابًا في نفسه غير ضار للأبدان ولا للعقول، ونهاهم عن اتباع خطوات الشيطان، وهي: طرائقه ومسالكه فيما أضل أتباعه فيه من تحريم البَحَائر والسوائب والوصائل ونحوها مما زَينه لهم في جاهليتهم، كما في حديث عياض بن حمَار الذي في صحيح مسلم، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "يقول الله تعالى: إن كل ما أمنحُه عبادي فهو لهم حلال" وفيه: "وإني خلقت عبادي حُنَفاء فجاءتهم الشياطين فاجتالتهم عن دينهم، وحَرَّمتْ عليهم ما أحللتُ لهم" .

Allah Teâlâ kendisinden başka ilah olmadığını ve yaratmada tek olduğunu beyan edince, bütün yaratılmışların rızık vericisi olduğunu açıklamaya başlayıp [bunu] minnet makamında zikrederek, yeryüzündeki şeylerden Allah tarafından helal ve temiz –yani bizzat kendisi hoş/temiz olan, bedenlere ve akıllara zarar vermeyen– olmak kaydıyla yemelerini mubah kıldığını belirtmiş ve şeytanın adımlarına uymalarını yasaklamıştır. Bunlar, şeytanın cahiliye döneminde kendilerine süslü göstererek tabilerini saptırdığı bahîre, sâibe, vasîle ve benzerlerini haram kılma yolları ve yöntemleridir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de geçen İyâz b. Hımâr hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ buyurur ki: Kullarıma bağışladığım her şey onlar için helaldir." Ve bu hadiste şöyle geçer: "Ve Ben kullarımı dosdoğru (hanîfler) olarak yarattım. Sonra onlara şeytanlar geldi ve onları dinlerinden saptırdı, kendilerine helal kıldığım şeyleri onlara haram etti."

وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا سليمان بن أحمد، حدثنا محمد بن عيسى بن شيبة المصري، حدثنا الحسين بن عبد الرحمن الاحتياطي، حدثنا أبو عبد الله الجوزجاني -رفيق إبراهيم بن أدهم -حدثنا ابن جُرَيج، عن عطاء، عن ابن عباس قال: تُليت هذه الآية عند النبي ﷺ: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالا طَيِّبًا) فقام سعد بن أبي وقاص، فقال: يا رسول الله، ادع الله أن يجعلني مستجاب الدعوة، فقال. "يا سعد، أطب مطعمك تكن مستجاب الدعوة، والذي نفس محمد بيده، إن الرجل ليَقْذفُ اللقمة الحرام في جَوْفه ما يُتَقبَّل منه أربعين يومًا، وأيّما عبد نبت لحمه من السُّحْت والربا فالنار أولى به" .

Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Ahmed anlattı, bize Muhammed b. Îsâ b. Şeybe el-Mısrî anlattı, bize el-Hüseyin b. Abdirrahmân el-İhtiyâtî anlattı, bize -İbrâhîm b. Edhem'in arkadaşı olan- Ebû Abdillâh el-Cûzecânî anlattı, bize İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالا طَيِّبًا) [‘Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helâl ve temiz olanlarından yiyin’] ayeti okundu. Bunun üzerine Sa'd b. Ebî Vakkâs ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua et de beni duası kabul olunan bir kimse kılsın" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Ey Sa'd! Yediğini helal ve temiz kıl ki duası kabul olunan biri olasın. Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, kişi midesine haram bir lokma attığında kırk gün ameli kabul olunmaz. Hangi kulun eti haramdan ve faizden biterse ateş ona daha layıktır."

وقوله: (إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ) تنفير عنه وتحذير منه، كما قال: {إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} [فاطر: ٦] وقال تعالى: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} [الكهف: ٥٠].

Allah Teâlâ'nın: (إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ) [‘Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır’] kavli, ondan nefret ettirme ve ona karşı bir uyarıdır; nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır; öyleyse siz de onu düşman edinin. O, kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır.” [Fâtır: 6]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} “Şimdi siz beni bırakıp da onu ve onun soyunu mu dostlar ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için bu ne fena bir değiş tokuştur!” [Kehf: 50].

وقال قتادة، والسدي في قوله: (وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ) كل معصية لله فهي من خطوات الشيطان.

Katâde ve es-Süddî, âyetteki: (وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ) [‘şeytanın adımlarına uymayın’] buyruğu hakkında: "Allah'a yapılan her isyan/günah, şeytanın adımlarındandır" demişlerdir.

وقال عكرمة: هي نزغات الشيطان، وقال مجاهد: خطاه، أو قال: خطاياه.

İkrime: "Onlar şeytanın vesveseleridir/kışkırtmalarıdır" demiştir. Mücâhid ise: "Onun adımlarıdır" yahut "onun günahlarıdır/hatalarıdır" demiştir.

وقال أبو مِجْلزَ: هي النذور في المعاصي.

Ebû Miclez ise: "Onlar günah işlemeye dair adaklardır" demiştir.

وقال الشعبي: نذر رجل أن ينحر ابنه فأفتاه مسروق بذبح كبش. وقال: هذا من خطوات الشيطان.

Eş-Şa'bî şöyle demiştir: Bir adam oğlunu kurban etmeyi adadı. Mesrûk ona bir koç boğazlaması yönünde fetva verdi ve: "Bu, şeytanın adımlarındandır" dedi.

وقال أبو الضحى، عن مسروق: أتى عبد الله بن مسعود بضَرْع وملح، فجعل يأكل، فاعتزل رجل من القوم، فقال ابن مسعود: ناولوا صاحبكم. فقال: لا أريده. فقال: أصائم أنت؟ قال: لا. قال: فما شأنك؟ قال: حرمت أن آكل ضَرْعًا أبدا. فقال ابن مسعود: هذا من خطوات الشيطان، فاطْعَمْ وكفِّر عن يمينك.

Ebû'd-Duhâ, Mesrûk'tan nakleder: Abdullah b. Mes'ûd'a [pişmiş] meme ve tuz getirildi, o da yemeye başladı. Topluluktan bir adam ise kenara çekildi. İbn Mes'ûd: "Arkadaşınıza da uzatın" dedi. Adam: "İstemiyorum" dedi. [İbn Mes'ûd]: "Oruçlu musun?" diye sordu. O: "Hayır" dedi. "Öyleyse neyin var?" dedi. Adam: "Asla meme yememeyi kendime haram kıldım" dedi. Bunun üzerine İbn Mes'ûd: "Bu, şeytanın adımlarındandır; ye ve yeminin için keffâret ver" dedi.

رواه ابن أبي حاتم، وقال أيضًا:

Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. O ayrıca şöyle demiştir:

حدثنا أبي، حدثنا حَسَّان بن عبد الله المصْري، عن سليمان التيمي، عن أبي رافع، قال: غضبت على امرأتي، فقالت: هي يومًا يهودية ويوما نصرانية، وكل مملوك لها حر، إن لم تطلق امرأتك. فأتيت عبد الله بن عمر فقال: إنما هذه من خطوات الشيطان. وكذلك قالت زينب بنت أم سلمة، وهي يومئذ أفقه امرأة في المدينة. وأتيت عاصمًا وابن عمر فقالا مثل ذلك.

Bize babam anlattı, bize Hassân b. Abdillâh el-Mısrî, Süleymân et-Teymî'den, o da Ebû Râfi'den anlattı; o şöyle demiştir: Karıma kızmıştım. [Kız kardeşim] dedi ki: "Eğer karını boşamazsan o bir gün Yahudi, bir gün Hristiyan olsun ve sahip olduğu tüm köleler hür olsun." Bunun üzerine Abdullah b. Ömer'e gittim. O: "Bu ancak şeytanın adımlarındandır" dedi. Aynı şekilde o gün Medine'nin en fakih kadını olan Zeyneb binti Ümmü Seleme de böyle dedi. Âsım'a ve İbn Ömer'e de gittim, onlar da aynısını söylediler.

وقال عبد بن حميد: حدثنا أبو نعيم عن شريك، عن عبد الكريم، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: ما كان من يمين أو نذر في غَضَب، فهو من خطوات الشيطان، وكفارته كفارة يمين.

Abd b. Humeyd şöyle demiştir: Bize Ebû Nuaym , Şerîk'ten, o Abdülkerîm'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: "Öfke anında yapılan her yemin veya adak şeytanın adımlarındandır ve bunun keffâreti yemin keffâretidir."

[وقال سعيد بن داود في تفسيره: حدثنا عبادة بن عباد المهلبي عن عاصم الأحول، عن عكرمة في رجل قال لغلامه: إن لم أجلدك مائة سوط فامرأته طالق، قال: لا يجلد غلامه، ولا تطلق امرأته هذا من خطوات الشيطان] .

[Saîd b. Dâvûd tefsirinde şöyle demiştir: Bize Abbâd b. Abbâd el-Mühellebî, Âsım el-Ahvel'den, o da İkrime'den anlattı; kölesine: "Sana yüz kırbaç vurmazsam karısı boş olsun" diyen bir adam hakkında şöyle demiştir: Kölesini kırbaçlamaz, karısı da boşanmaz; bu şeytanın adımlarındandır.]

وقوله: (إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) أي: إنما يأمركم عدوّكم الشيطان بالأفعال السيئة، وأغلظ منها الفاحشة كالزنا ونحوه، وأغلظ من ذلك وهو القول على الله بلا علم، فيدخل في هذا كل كافر وكل مبتدع أيضًا.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} “O size ancak kötülüğü, hayasızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder” kavli; yani düşmanınız olan şeytan size ancak kötü amelleri, bundan daha ağırı olan zina ve benzeri fahşâyı (hayâsızlığı) ve bundan da daha ağırı olan Allah hakkında bilgisizce söz söylemeyi emreder. Dolayısıyla her kâfir ve her bidatçi de buna dâhil olur.

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠) وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٧١)}

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠) وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٧١)} “Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine uyun’ denildiğinde: ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız’ derler. Ya ataları hiçbir şey akıl edemeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi? İnkâr edenlerin durumu, sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan şeylere haykıran kimsenin durumu gibidir. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; bu yüzden akıl erdiremezler”

يقول تعالى: (وَإِذَا قِيلَ) لهؤلاء الكفرة من المشركين: (اتَّبِعُوا مَا أَنزلَ اللَّهُ) على رسوله، واتركوا ما أنتم فيه من الضلال والجهل، قالوا في جواب ذلك: (بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا) أي: وجدنا (عَلَيْهِ آبَاءَنَا) أي: من عبادة الأصنام والأنداد. قال الله تعالى منكرًا عليهم: (أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ) أي: الذين يقتدون بهم ويقتفون أثرهم (لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ) أي: ليس لهم فهم ولا هداية!!.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: Müşriklerden olan bu kâfirlere: (وَإِذَا قِيلَ) [‘denildiğinde’], Resûlüne (اتَّبِعُوا مَا أَنزلَ اللَّهُ) [‘Allah'ın indirdiğine uyun’] ve içinde bulunduğunuz sapıklık ile cehaleti terk edin, denildiğinde buna cevap olarak: (بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا) [‘Hayır, biz bulduğumuz şeye uyarız’] yani (عَلَيْهِ آبَاءَنَا) [‘atalarımızı üzerinde’] bulduğumuz putlara ve ortaklara tapınmaya uyarız, derler. Allah Teâlâ onları kınayarak şöyle buyurur: (أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ) [‘Ya ataları... idiyse de mi?’], yani kendilerine uyup izlerinden gittikleri kimseler (لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ) [‘hiçbir şey akıl edemeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler’] idiyse de mi? Yani onların ne bir anlayışları ne de bir hidayetleri vardı!!

وروى ابن إسحاق عن محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: أنها نزلت في طائفة من اليهود، دعاهم رسول الله ﷺ إلى الإسلام، فقالوا: بل نتبع ما ألفينا عليه آباءنا. فأنزل الله هذه الآية.

İbn İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini İslâm'a davet ettiği bir grup Yahudi hakkında inmiştir; onlar: "Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız" demişler, bunun üzerine Allah bu ayeti indirmiştir.

ثم ضرب لهم تعالى مثلا كما قال تعالى: {لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ} [النحل: ٦٠] فقال: (وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: فيما هم فيه من الغي والضلال والجهل كالدواب السارحة التي لا تفقه ما يقال لها، بل إذا نعق بها راعيها، أي: دعاها إلى ما يرشدها، لا تفقه ما يقول ولا تفهمه، بل إنما تسمع صوته فقط.

Sonra Teâlâ, {لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ} “Ahirete inanmayanlar için kötü sıfatlar/örnekler vardır” [Nahl: 60] buyurduğu gibi onlar için bir misal vererek şöyle buyurmuştur: (وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا) [‘İnkâr edenlerin durumu... gibidir’], yani içinde bulundukları azgınlık, sapıklık ve cehalet bakımından kendilerine söyleneni anlamayan otlayan hayvanlar gibidirler; bilakis çobanı onlara haykırdığında –yani onları yönlendirecek şeye çağırdığında– onun ne dediğini anlamaz ve kavramazlar, sadece onun sesini işitirler.

هكذا روي عن ابن عباس، وأبي العالية، ومجاهد، وعكرمة، وعطاء، والحسن، وقتادة، وعطاء الخراساني والربيع بن أنس، نحو هذا.

İbn Abbâs, Ebû'l-Âliye, Mücâhid, İkrime, Atâ, el-Hasan, Katâde, Atâ el-Horasânî ve er-Rebî' b. Enes'ten de buna benzer rivayet edilmiştir.

وقيل: إنما هذا مثل ضرب لهم في دعائهم الأصنام التي لا تسمع ولا تبصر ولا تعقل شيئًا، اختاره ابن جرير، والأول أولى؛ لأن الأصنام لا تسمع شيئًا ولا تعقله ولا تبصره، ولا بطش لها ولا حياة فيها . وقوله: (صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ) أي: صُمٌّ عن سماع الحق، بُكْمٌ لا يتفوهون به، عُمْيٌ عن رؤية طريقه ومسلكه (فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ) أي: لا يعقلون شيئًا ولا يفهمونه، كما قال تعالى: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [الأنعام: ٣٩].

Bunun, hiçbir şey işitmeyen, görmeyen ve akıl erdiremeyen putlara dua edip yakarmaları hakkında onlara verilmiş bir misal olduğu da söylenmiştir ki İbn Cerîr bunu tercih etmiştir. Ancak birinci görüş daha evladır; çünkü putlar hiçbir şey işitmez, akletmez, görmez, tutma güçleri ve hayatları da yoktur . Âyetteki: (صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ) [‘sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler’] buyruğu; hakkı işitmekten sağır, onu telaffuz etmekten dilsiz, onun yolunu ve güzergâhını görmekten kördürler, demektir. (فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ) [‘bu yüzden akıl erdiremezler’] buyruğu ise; hiçbir şeyi akıl edemez ve anlayamazlar demektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir. Allah dilediğini saptırır, dilediğini de dosdoğru yol üzere kılar” [En'âm: 39].

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢) إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢) إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve yalnızca O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin. O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, haddi aşmamak ve saldırganlık yapmamak şartıyla ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”

يقول تعالى آمرا عباده المؤمنين بالأكل من طَيبات ما رزقهم تعالى، وأن يشكروه على ذلك، إن كانوا عبيده، والأكل من الحلال سبب لتقبل الدعاء والعبادة، كما أن الأكل من الحرام يمنع قبولَ الدعاء والعبادة، كما جاء في الحديث الذي رواه الإمامُ أحمد:

Allah Teâlâ mümin kullarına, kendilerine rızık olarak verdiği temiz şeylerden yemelerini ve eğer O'nun kulları iseler buna şükretmelerini emretmektedir. Helalden yemek duanın ve ibadetin kabul edilme sebebidir; nitekim haramdan yemek de duanın ve ibadetin kabulüne engel olur. İmam Ahmed'in rivayet ettiği hadiste geçtiği gibi:

حدثنا أبو النضر، حدثنا الفُضَيل بن مرزوق، عن عدَيِّ بن ثابت، عن أبي حازم، عن أبي هريرة

Bize Ebu'n-Nadr anlattı, bize el-Fudayl b. Merzûk, Adiyy b. Sâbit'ten, [o] Ebû Hâzim'den, [o da] Ebû Hureyre'den [şöyle nakletti]:

قال: قال رسول الله ﷺ: "أيها الناس، إن الله طيب لا يقبل إلا طيبًا، وإن الله أمر المؤمنين بما أمر به المرسلين، فقال: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} [المؤمنون: ٥١] وقال: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ) ثم ذكر الرجل يطيلُ السفر أشعث أغبر، يمدُّ يديه إلى السماء: يا رب، يا رب، ومطعمه حرام ومشربه حرام، وملبسه حرام، وغُذي بالحرام، فأنى يستجاب لذلك".

Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Şüphesiz Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder. Şüphesiz Allah, peygamberlere emrettiği şeyleri müminlere de emretmiş ve şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin; şüphesiz Ben sizin yaptıklarınızı hakkıyla bilirim” [Mü'minûn: 51] ve: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ) [‘Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin’] buyurmuştur." Sonra üstü başı dağınık, toz toprak içinde uzun yolculuk yapan, ellerini semaya uzatıp: "Yâ Rabbi, yâ Rabbi!" diye yalvaran bir adamı andı; hâlbuki yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiştir. Böyle birinin duası nasıl kabul edilsin?

ورواه مسلم في صحيحه، والترمذي من حديث [فضيل] بن مرزوق .

Bunu Müslim Sahîh'inde, Tirmizî de [Fudayl] b. Merzûk hadisinden rivayet etmiştir .

ولما امتن تعالى عليهم برزقه، وأرشدهم إلى الأكل من طيبه، ذكر أنه لم يحرم عليهم من ذلك إلا الميتة، وهي التي تموت حتف أنفها من غير تذكية، وسواء كانت منخنقة أو موقوذة أو مُتَردِّية أو نطيحة أو قد عدا عليها السبع.

Allah Teâlâ rızkıyla onlara lütufta bulunup onları helal ve temizinden yemeye yönlendirince, bunlardan kendilerine ancak leşi haram kıldığını zikretmiştir. Leş (meyte); boğazlanmaksızın eceliyle ölen hayvandır. İster boğulmuş, ister vurularak öldürülmüş, ister yuvarlanıp düşmüş, ister boynuzlanmış, isterse yırtıcı bir hayvan tarafından parçalanmış olsun fark etmez.

وقد خصص الجمهور من ذلك ميتة البحر لقوله تعالى: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} [المائدة: ٩٦] على ما سيأتي، وحديث العنبر في الصحيح وفي المسند والموطأ والسنن قوله، ﵇، في البحر: "هو الطهور ماؤه الحل ميتته" وروى الشافعي وأحمد وابن ماجه والدارقطني من حديث ابن عمر مرفوعًا: "أحل لنا ميتتان ودمان: السمك والجراد، والكبد والطحال" وسيأتي تقرير ذلك في سورة المائدة .

Cumhur, ileride geleceği üzere Allah Teâlâ'nın: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} “Hem size hem de yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı” [Mâide: 96] buyruğu sebebiyle deniz ölüsünü bundan istisna etmiştir. Sahîh'teki anber balığı hadisi ile Müsned, Muvatta ve Sünen'lerde geçen Peygamber aleyhisselâm'ın deniz hakkındaki: "Onun suyu temizleyici, ölüsü ise helaldir" sözü de böyledir. Şâfiî, Ahmed, İbn Mâce ve Dârekutnî, İbn Ömer'den merfû olarak: "Bize iki ölü ve iki kan helal kılındı: Balık ve çekirge ile karaciğer ve dalak" hadisini rivayet etmişlerdir. Bunun açıklaması Mâide Suresi'nde gelecektir .

ولبن الميتة وبيضها المتصل بها نجس عند الشافعي وغيره؛ لأنه جزء منها. وقال مالك في رواية: هو طاهر إلا أنه ينجس بالمجاورة، وكذلك أنفحة الميتة فيها الخلاف والمشهور عندهم أنها نجسة، وقد أوردوا على أنفسهم أكل الصحابة من جبن المجوس، فقال القرطبي في تفسيره هاهنا: يخالط اللبن منها يسير، ويعفى عن قليل النجاسة إذا خالط الكثير من المائع. وقد روى ابن ماجه من حديث سيف بن هارون، عن سليمان التيمي، عن أبي عثمان النهدي، عن سلمان سئل رسول الله ﷺ عن السمن والجبن والفراء، فقال: "الحلال ما أحل الله في كتابه، والحرام ما حرم الله في كتابه، وما سكت عنه فهو مما عفا عنه" .

Leşin sütü ve ona bitişik olan yumurtası, Şâfiî ve başkalarına göre necistir; zira onun bir parçasıdır. Mâlik bir rivayette: "O temizdir, ancak temas/komşuluk sebebiyle necis olur" demiştir. Aynı şekilde leşin peynir mayası (enfeha) hakkında da ihtilaf vardır; onlara göre meşhur olan görüş necis olduğudur. Sahâbîlerin Mecûsîlerin peynirinden yemiş olmalarını kendilerine bir itiraz olarak getirmişler; Kurtubî burada tefsirinde şöyle demiştir: "Ona sütten pek az bir miktar karışır; sıvı olan çok şeye az miktarda necaset karıştığında ise bu affedilir." İbn Mâce, Seyf b. Hârûn yoluyla, Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o Selmân'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadeyağ, peynir ve kürkler soruldu; şöyle buyurdu: "Helal, Allah'ın kitabında helal kıldığıdır; haram da Allah'ın kitabında haram kıldığıdır. Hakkında sustuğu şeyler ise affettiği şeylerdendir."

وكذلك حرم عليهم لحم الخنزير، سواء ذُكِّي أو مات حَتْف أنفه، ويدخُلُ شَحْمه في حكم لحمه إما تغليبًا أو أن اللحم يشمل ذلك، أو بطريق القياس على رأي. و [كذلك] حَرَّم عليهم ما أهِلَّ به لغير الله، وهو ما ذبح على غير اسمه تعالى من الأنصاب والأنداد والأزلام، ونحو ذلك

Aynı şekilde domuz eti de ister usulünce boğazlanmış olsun isterse eceliyle ölmüş olsun onlara haram kılınmıştır. Ya tağlîb (baskın kılma) yoluyla ya da 'et' (lahm) kelimesinin onu da kapsaması sebebiyle yahut bir görüşe göre kıyas yoluyla domuzun yağı da etinin hükmüne girer. [Aynı şekilde] putlar, putperestçe ilah edinilen varlıklar (endâd), fal okları (ezlâm) ve benzeri şeyler gibi Allah Teâlâ'nın isminden başkası üzerine kesilenler, yani O'ndan başkasının adı anılarak boğazlananlar da onlara haram kılınmıştır.

مما كانت الجاهلية ينحرون له. [وذكر القرطبي عن ابن عطية أنه نقل عن الحسن البصري: أنه سئل عن امرأة عملت عرسًا للعبها فنحرت فيه جزورًا فقال: لا تؤكل لأنها ذبحت لصنم؛ وأورد القرطبي عن عائشة أنها سئلت عما يذبحه العجم في أعيادهم فيهدون منه للمسلمين، فقالت: ما ذبح لذلك اليوم فلا تأكلوه، وكلوا من أشجارهم] . ثم أباح تعالى تناول ذلك عند الضرورة والاحتياج إليها، عند فقد غيرها من الأطعمة، فقال: (فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ) أي: في غير بغي ولا عدوان، وهو مجاوزة الحد (فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) أي: في أكل ذلك (إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ)

Bunlar, Cahiliye halkının kendileri adına kurban kestikleri şeylerdendir. [Kurtubî, İbn Atıyye'den naklederek onun Hasan-ı Basrî'den aktardığına göre; Hasan-ı Basrî'ye, oyuncak bebekleri için düğün tertipleyip bu esnada bir deve kesen bir kadın sorulmuş, o da: "O yenilmez, çünkü put için kesilmiştir" demiştir. Kurtubî, Âişe'den de nakletmiştir ki; ona gayrimüslimlerin (Acemlerin) bayramlarında kestikleri ve Müslümanlara hediye ettikleri etler sorulmuş, o da: "O gün için kesilen şeyleri yemeyin, onların ağaçlarının [meyvelerinden] yiyin" demiştir.] Sonra Teâlâ, başka yiyecek bulunmadığında zaruret ve ihtiyaç hâlinde bunlardan yenilmesini mubah kılıp şöyle buyurmuştur: (فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ) [‘Kim mecbur kalırsa, haddi aşmamak ve saldırganlık yapmamak şartıyla’], yani isyan etmeksizin ve sınırı aşmaksızın; (فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) [‘ona hiçbir günah yoktur’], yani bundan yemesinden dolayı; (إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) [‘Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir’].

وقال مجاهد: فمن اضطر غير باغ ولا عاد، قاطعًا للسبيل، أو مفارقًا للأئمة، أو خارجًا في معصية الله، فله الرخصة، ومن خرج باغيًا أو عاديًا أو في معصية الله فلا رخصة له، وإن اضطر إليه، وكذا روي عن سعيد بن جبير.

Mücâhid şöyle demiştir: "Kim yol kesici olmadan, imamlara/yöneticilere karşı başkaldırmadan veya Allah'a isyan amacıyla yola çıkmadan mecbur kalırsa ruhsat onadır. Kim de haksızlık ederek, haddi aşarak veya Allah'a isyan üzere çıkarsa, mecbur kalsa bile onun için ruhsat yoktur." Saîd b. Cübeyr'den de böyle rivayet edilmiştir.

وقال سعيد -في رواية عنه -ومقاتل بن حيان: غير باغ: يعني غير مستحله. وقال السدي: غير باغ يبتغي فيه شهوته، وقال عطاء الخراساني في قوله: (غَيْرَ بَاغٍ) [قال] لا يشوي من الميتة ليشتهيه ولا يطبخه، ولا يأكل إلا العُلْقَة، ويحمل معه ما يبلغه الحلال، فإذا بلغه ألقاه [وهو قوله: (وَلا عَادٍ) يقول: لا يعدو به الحلال] .

Saîd –kendisinden gelen bir rivayette– ve Mukâtil b. Hayyân: "(غَيْرَ بَاغٍ) [‘haddi aşmamak şartıyla’], yani onu helal saymaksızın" demişlerdir. Es-Süddî: "Haddi aşmaksızın, yani onda şehvetini/arzusunu aramaksızın" demiştir. Atâ el-Horasânî, âyetteki: (غَيْرَ بَاغٍ) [‘haddi aşmamak şartıyla’] buyruğu hakkında [şöyle demiştir] : "İştah duymak için leşi ızgara yapmaz, onu pişirmez; sadece canını kurtaracak kadar yer ve helal olan şeye ulaşıncaya kadar yanına azık alır, helale ulaşınca da onu atar. [İşte bu, Teâlâ'nın: (وَلا عَادٍ) [‘ve saldırganlık yapmamak şartıyla’] buyruğudur; yani helale kavuşunca haramı aşmaz/bırakır.]"

وعن ابن عباس: لا يشبع منها. وفسره السدي بالعدوان. وعن ابن عباس (غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ) قال: (غَيْرَ بَاغٍ) في الميتة (وَلا عَادٍ) في أكله. وقال قتادة: فمن اضطر غير باغ ولا عاد في أكله: أن يتعدى حلالا إلى حرام، وهو يجد عنه مندوحة.

İbn Abbâs'tan: "Ondan doymayacaktır" dediği nakledilmiştir. Es-Süddî ise bunu haddi aşmak/saldırganlık olarak tefsir etmiştir. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette: (غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ) [‘haddi aşmamak ve saldırganlık yapmamak şartıyla’] hakkında: "Leşte (غَيْرَ بَاغٍ) [haddi aşmaksızın], onu yemede (وَلا عَادٍ) [ölçüyü kaçırmaksızın]" dediği nakledilmiştir. Katâde ise şöyle demiştir: "Kim yeme hususunda haddi aşmaksızın ve sınırı çiğnemeksizin mecbur kalırsa; yani başka bir çıkar yol bulduğu halde helali bırakıp harama tecavüz etmeksizin [yerse günah yoktur]."

وحكى القرطبي عن مجاهد في قوله: (فَمَنِ اضْطُرَّ) أي: أكره على ذلك بغير اختياره.

Kurtubî, Mücâhid'den naklettiğine göre âyetteki: (فَمَنِ اضْطُرَّ) [‘Kim mecbur kalırsa’] buyruğu; kendi tercihi olmaksızın buna zorlanan kimse demektir.

مسألة: ذكر القرطبي إذا وجد المضطر ميتة وطعام الغير بحيث لا قطع فيه ولا أذى، فإنه لا يحل له أكل الميتة بل يأكل طعام الغير بلا خلاف -كذا قال -ثم قال: وإذا أكله، والحالة هذه، هل يضمنه أم لا؟ فيه قولان هما روايتان عن مالك، ثم أورد من سنن ابن ماجه من حديث شعبة عن أبي إياس جعفر بن أبي وحشية: سمعت عباد بن العنزي قال: أصابتنا عامًا مخمصة، فأتيت المدينة. فأتيت حائطا، فأخذت سنبلا ففركته وأكلته، وجعلت منه في كسائي، فجاء صاحب الحائط فضربني وأخذ ثوبي، فأتيت رسول الله ﷺ فأخبرته، فقال للرجل: "ما أطعمته إذ كان جائعا أو ساعيا، ولا علمته إذ كان جاهلا". فأمره فرد إليه ثوبه، وأمر له بوسق من طعام أو نصف وسق، إسناد صحيح قوي جيد وله شواهد كثيرة: من ذلك حديث عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده: سئل رسول الله ﷺ عن الثمر المعلق، فقال: "من أصاب منه من ذي حاجة بفيه غير متخذ خبنة فلا شيء عليه" الحديث.

Mesele: el-Kurtubî şöyle zikretmiştir: Darda kalan kimse (muztar), el kesme cezası [hırsızlık kapsamına girme] ve zarar doğurmayacak bir şekilde hem bir leş hem de başkasına ait bir yiyecek bulursa, onun leşi yemesi helal olmaz; bilakis icmâ ile (ihtilafsız olarak) başkasına ait olan yiyeceği yer. -[Kurtubî] böyle demiştir.- Sonra şöyle devam etmiştir: Bu durumda onu yediğinde tazmin eder mi (bedelini öder mi), etmez mi? Bu hususta Mâlik'ten gelen iki rivayet olmak üzere iki görüş vardır. Ardından [Kurtubî], Sünen-i İbn Mâce'den, Şu‘be vasıtasıyla Ebû İyâs Ca‘fer b. Ebî Vahşiyye'den rivayetle şunu zikretmiştir: Abbâd b. Şurahbîl el-Anezî'yi şöyle derken işittim: Bir yıl bize bir kıtlık isabet etmişti. Bunun üzerine Medine'ye geldim. Bir bahçeye girip başak kopardım, onu ufalayıp yedim ve elbisemin içine de biraz koydum. Derken bahçe sahibi gelip beni dövdü ve elbisemi aldı. Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdim. Bunun üzerine [Resûlullah] adama şöyle buyurdu: «Aç olduğu vakit onu doyurmadın -yahut [darda] olduğu vakit- ve cahil olduğu vakit ona öğretmedin!» Ardından [Resûlullah] adama emretti de elbisesini ona geri verdi ve onun için bir vesak yahut yarım vesak yiyecek verilmesini emretti. Bu; sahih, güçlü ve ceyyid bir isnaddır ve pek çok şâhidi (destekleyen rivayeti) vardır. Bunlardan biri de Amr b. Şuayb'ın, babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dalında asılı duran meyve sorulduğunda şöyle buyurmuştur: «İhtiyaç sahibi bir kimse, eteğine koyup saklamaksızın ağzıyla [orada] yerse ona hiçbir sorumluluk yoktur.» [Hadis devam etmektedir].

وقال مقاتل بن حيان في قوله: (فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) فيما أكل من اضطرار، وبلغنا -والله أعلم -أنه لا يزاد على ثلاث لقم.

Mukâtil b. Hayyân, âyetteki: (فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) [‘ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir’] buyruğu hakkında: "Zaruretten dolayı yediği şeyde [günah yoktur]; bize ulaştığına göre –en doğrusunu Allah bilir– üç lokmadan fazlası yenmez" demiştir.

وقال سعيد بن جبير: غفور لما أكل من الحرام. رحيم إذ أحل له الحرام في الاضطرار.

Saîd b. Cübeyr: "Haramdan yediği şey için çok bağışlayıcıdır; zaruret anında ona haramı helal kıldığı için çok merhamet edicidir" demiştir.

وقال وَكِيع: حدثنا الأعمش، عن أبي الضحى، عن مسروق قال: من اضطُرَّ فلم يأكل ولم يشرب، ثم مات دخل النار.

Vekî' şöyle demiştir: Bize el-A'meş, Ebû'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan anlattı; o şöyle demiştir: "Kim darda kalır da yemez ve içmez, sonra da ölürse ateşe girer."

[وهذا يقتضي أن أكل الميتة للمضطر عزيمة لا رخصة. قال أبو الحسن الطبري -المعروف بالكيا الهراسي رفيق الغزالي في الاشتغال: وهذا هو الصحيح عندنا؛ كالإفطار للمريض في رمضان ونحو ذلك] .

[Bu durum, darda kalan kimse için leş yemenin bir ruhsat değil, azimet olduğunu gerektirir. İlim tahsilinde Gazzâlî'nin arkadaşı olan el-Kiyâ el-Herrâsî diye bilinen Ebû'l-Hasan et-Taberî şöyle demiştir: Ramazan'da hasta olanın oruç açması ve benzeri durumlarda olduğu gibi, bizim katımızda doğru olan da budur.]

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٤) أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)}

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٤) أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir pahaya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz ve onları temize çıkarmaz. Onlar için can yakıcı bir azap vardır. İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış olanlardır. Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar! Bu [ceza], Allah'ın kitabı hak ile indirmiş olmasındandır. Kitap konusunda ayrılığa düşenler ise elbette [haktan] uzak bir ayrılık içindedirler”

يقول تعالى: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ) [مما يشهد له بالرسالة] (مَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ) يعني اليهود الذين كتموا صفة محمد ﷺ في كتبهم التي بأيديهم، مما تشهد له بالرسالة والنبوة، فكتموا ذلك لئلا تذهب رياستهم وما كانوا يأخذونه من العرب من الهدايا والتحف على تعظيمهم إياهم، فخشوا -لعنهم الله -إن أظهروا ذلك أن يَتَّبعه الناس ويتركوهم، فكتموا ذلك إبقاء على ما كان يحصل لهم من ذلك، وهو نزرٌ يسير، فباعوا أنفسهم بذلك، واعتاضوا عن الهدى واتباع الحق وتصديق الرسول والإيمان بما جاء عن الله بذلك النزر اليسير، فخابوا وخسروا في الدنيا والآخرة؛ أما في الدنيا فإن الله أظهر لعباده صِدْقَ رسوله، بما نصبه وجعله معه من الآيات الظاهرات والدلائل القاطعات، فصدقه الذين كانوا يخافون أن يتبعوه، وصاروا عونًا له على قتالهم، وباؤوا بغضب على غضب، وذمهم الله في كتابه في غير موضع. من ذلك هذه الآية الكريمة: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا) وهو عرض الحياة الدنيا (أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ) أي: إنما يأكلون ما يأكلونه في مقابلة كتمان الحق نارا تأجج في بطونهم يوم القيامة. كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} [النساء: ١٠] وفي الحديث الصحيح عن رسول الله ﷺ أنه قال: "الذي يأكل أو يشرب في آنية الذهب

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } “Şüphesiz gizleyenler” [onun peygamberliğine şahitlik eden şeyleri] { مَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ } “Allah'ın indirdiği Kitap'tan”. Yani ellerindeki kitaplarda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun elçiliğine ve peygamberliğine şahitlik eden niteliklerini gizleyen Yahudileri kastetmektedir. Onlar, liderlikleri ve Arapların kendilerine olan hürmetleri sebebiyle verdikleri hediye ve armağanlar ellerinden gitmesin diye bunu gizlediler. -Allah onları kahretsin/lânetlesin- eğer bunu açığa vururlarsa insanların ona uyup kendilerini terk edeceklerinden korktular. Böylece elde ettikleri bu çok az ve önemsiz menfaati muhafaza etmek uğruna bunu gizlediler. Bu uğurda kendilerini sattılar; hidayeti, hakka uymayı, Resul'ü tasdik etmeyi ve Allah katından gelene iman etmeyi o pek az değersiz dünya metaı karşılığında feda ettiler. Dolayısıyla hem dünyada hem de ahirette hüsrana ve ziyana uğradılar. Dünyaya gelince; Allah Teâlâ onunla birlikte kıldığı ve ortaya koyduğu apaçık ayetler ve kesin delillerle kullarına Resûlü'nün doğruluğunu göstermiştir. Böylece onların Resul'e tabi olmalarından korktukları kimseler onu tasdik etmiş ve Yahudilerle savaşta ona yardımcı olmuşlardır. Onlar da gazap üstüne gazaba uğramışlardır. Allah onları Kitabında birden çok yerde yermiştir. Bu yerlerden biri de şu kerim ayettir: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا } “Allah'ın indirdiği Kitap'tan bir şeyi gizleyip onu az bir paha karşılığında satanlar” ki bu [paha], dünya hayatının geçici menfaatidir. { أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ } “işte onların karınlarına tıkındıkları ancak ateştir.” Yani onlar, hakkı gizlemeleri karşılığında yediklerini, kıyamet gününde karınlarında alev alev yanacak bir ateş olarak yemektedirler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldururlar ve çılgın bir ateşe gireceklerdir.” [en-Nisâ: 10]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: « Altın

والفضة، إنما يُجَرْجرُ في بطنه نار جهنم" .

ve gümüş kaplarda yiyip içen kimse, karnında ancak cehennem ateşini çağıldatır."

وقوله: (وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) وذلك لأنه غضبانُ عليهم، لأنهم كتموا وقد علموا، فاستحقوا الغضب، فلا ينظر إليهم ولا يزكيهم، أي يثني عليهم ويمدحهم بل يعذبهم عذابا أليما.

Âyetteki: (وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) [‘Kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz ve onları temize çıkarmaz. Onlar için can yakıcı bir azap vardır’] buyruğu; Allah onlara gazap ettiği içindir. Çünkü onlar bildikleri halde gizlemişler ve gazabı hak etmişlerdir. Bu yüzden Allah onlara [rahmet nazarıyla] bakmaz ve onları tezkiye etmez, yani onları övüp sena etmez; aksine onları can yakıcı bir azapla cezalandırır.

وقد ذكر ابن أبي حاتم وابن مَرْدُوَيْه هاهنا [الحديث الذي رواه مسلم أيضًا من] حديث الأعمش، عن أبي حازم، عن أبي هريرة عن رسول الله ﷺ: "ثلاثة لا يكلمهم الله، ولا ينظر إليهم ولا يزكيهم [ولهم عذاب أليم] شيخ زان، وملك كذاب، وعائل مستكبر" .

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye burada, [Müslim'in de rivayet ettiği] el-A'meş yoluyla Ebû Hâzim'den, onun da Ebû Hureyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadisi zikretmişlerdir: "Üç kişi vardır ki kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz [ve onlar için can yakıcı bir azap vardır] : Zina eden ihtiyar, yalancı hükümdar ve kibirli yoksul."

ثم قال تعالى مخبرا عنهم: (أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدَى) أي: اعتاضوا عن الهدى، وهو نشر ما في كتبهم من صفة الرسول وذكر مبعثه والبشارة به من كتب الأنبياء واتباعه وتصديقه، استبدلوا عن ذلك واعتاضوا عنه بالضلالة، وهو تكذيبه والكفر به وكتمان صفاته في كتبهم (وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ) أي: اعتاضوا عن المغفرة بالعذاب وهو ما تعاطَوْه من أسبابه المذكورة.

Sonra Teâlâ onlar hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: (أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدَى) [‘İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış olanlardır’], yani hidayet karşılığında sapıklığı almışlardır; hidayet, kitaplarındaki Resûl'ün vasfını, gönderiliş zikrini, peygamberlerin kitaplarındaki müjdesini yaymak, ona uymak ve onu tasdik etmek iken, bunu bırakıp yerine sapıklığı –yani onu yalanlamayı, onu inkâr etmeyi ve kitaplarındaki vasıflarını gizlemeyi– almışlardır. (وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ) [‘bağışlanmaya karşılık azabı [satın almışlardır]’], yani bağışlanma yerine zikredilen bu sebepleri işlemek suretiyle azabı almışlardır.

وقوله تعالى: (فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ) يخبر تعالى أنَّهم في عذاب شديد عظيم هائل، يتعجَّبُ من رآهم فيها من صبرهم على ذلك، مع شدة ما هم فيه من العذاب، والنكال، والأغلال عياذًا بالله من ذلك.

Allah Teâlâ'nın: (فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ) [‘Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!’] buyruğu; onların şiddetli, büyük ve korkunç bir azap içinde olduklarını, içinde bulundukları azabın, cezanın ve bukağıların şiddetine rağmen onları orada gören kimsenin buna sabretmelerine hayret edeceğini haber vermektedir; bundan Allah'a sığınırız.

[وقيل معنى قوله: (فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ) أي: ما أدومهم لعمل المعاصي التي تفضي بهم إلى النار] .

[Âyetteki: (فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ) [‘Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!’] buyruğunun anlamının: "Onları ateşe sürükleyecek günahları işlemeye ne kadar da devamlıdırlar!" şeklinde olduğu da söylenmiştir.]

وقوله: (ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نزلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ) أي: إنما استحقوا هذا العذاب الشديد لأن الله تعالى أنزل على رسوله محمد ﷺ وعلى الأنبياء قبله كتبه بتحقيق الحق وإبطال الباطل، وهؤلاء اتخذوا آيات الله هزوًا، فكتابهم يأمرهم بإظهار العلم ونشره، فخالفوه وكذبوه. وهذا الرسول الخاتم يدعوهم إلى الله تعالى، ويأمرهم بالمعروف وينهاهم عن المنكر، وهم يكذبونه ويخالفونه ويجحدونه، ويكتمون صفته، فاستهزؤوا بآيات الله المنزلة على رسله؛ فلهذا استحقوا العذاب والنكال؛ ولهذا قال: (ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ نزلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ).

Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ } “Bu da Allah'ın, Kitab'ı hak olarak indirmiş olmasındandır” buyruğunun anlamı şudur: Onlar bu şiddetli azabı, Allah Teâlâ'nın, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ondan önceki peygamberlere kitaplarını hakkı gerçekleştirmek ve bâtılı ortadan kaldırmak üzere indirmiş olması sebebiyle hak etmişlerdir. Bunlar ise Allah'ın ayetlerini alaya aldılar. Zira kendi kitapları onlara ilmi açığa çıkarmayı ve onu yaymayı emretmişken, onlar buna muhalefet edip onu yalanladılar. Bu son Peygamber de onları Allah Teâlâ'ya çağırmakta, onlara iyiliği emredip onları kötülükten sakındırmaktadır; onlar ise onu yalanlamakta, ona karşı gelip inkâr etmekte ve onun niteliklerini gizlemektedirler. Böylece Allah'ın peygamberlerine indirdiği ayetlerle alay etmiş oldular; işte bu yüzden azabı ve cezayı hak ettiler. Bundan dolayıdır ki [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ } “Bu da Allah'ın, Kitab'ı hak olarak indirmiş olmasındandır. Kitap konusunda ayrılığa düşenler ise elbette [haktan] derin bir ayrılık içindedirler.”

{لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)}

{لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik [ve erdemlilik] demek değildir. Asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelikten kurtulmak isteyenlere veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren; antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getiren; sıkıntıda, hastalıkta ve savaşın şiddetlendiği anda sabredenlerin yaptığıdır. İşte doğru olanlar bunlardır; takva sahipleri de ancak bunlardır.”