اشتملت هذه الآية الكريمة، على جمَل عظيمة، وقواعد عميمة، وعقيدة مستقيمة، كما قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عُبيد بن هشام الحلبي، حدثنا عبيد الله بن عمرو، عن عامر بن شُفَي، عن عبد الكريم، عن مجاهد، عن أبي ذر: أنه سأل رسول الله ﷺ: ما الإيمان؟ فتلا عليه: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ) إلى آخر الآية. قال: ثم سأله أيضًا، فتلاها عليه ثم سأله. فقال: "إذا عملت حسنة أحبها قلبك، وإذا عملت سيئة أبغضها قلبك" .
Bu yüce ayet; büyük hükümleri, kapsamlı kuralları ve dosdoğru bir akideyi içermektedir. Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam rivayet etti, bize Ubeyd b. Hişâm el-Halebî rivayet etti, bize Ubeydullah b. Amr, Âmir b. Şüfey'den, o Abdülkerîm'den, o Mücâhid'den, o da Ebû Zer'den rivayet etti ki: Kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "İman nedir?" diye sormuş, o da kendisine: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ) [‘Yüzlerinizi [doğu ve batı tarafına] çevirmeniz iyilik değildir’] ayetini sonuna kadar okumuştur. Dedi ki: Sonra ona tekrar sordu, o da bu ayeti ona okudu . Sonra yine sordu. Bunun üzerine: "Bir iyilik yaptığında kalbin bundan hoşnut oluyorsa ve bir kötülük yaptığında kalbin bundan nefret duyuyorsa [sen müminsin]" buyurdu .
وهذا منقطع؛ فإن مجاهدًا لم يدرك أبا ذر؛ فإنه مات قديمًا.
Bu [rivayet] munkatıdır (kesintilidir); zira Mücâhid Ebû Zer'e yetişmemiştir; çünkü o çok önceden vefat etmiştir.
وقال المسعودي: حدثنا القاسم بن عبد الرحمن، قال: جاء رجل إلى أبي ذر، فقال: ما الإيمان؟ فقرأ عليه هذه الآية: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ) حتى فرغ منها. فقال الرجل: ليس عن البر سألتُكَ. فقال أبو ذر: جاء رجل إلى رسول الله ﷺ فسأله عما سألتني عنه، فقرأ عليه هذه الآية، فأبى أن يرضى كما أبيت [أنت] أن ترضى فقال له رسول الله ﷺ -وأشار بيده -: "المؤمن إذا عمل حسنة سَرته ورجا ثوابها، وإذا عمل سيئة أحزنته وخاف عقابها" .
El-Mes'ûdî dedi ki: Bize el-Kâsım b. Abdirrahmân rivayet edip dedi ki: Bir adam Ebû Zer'e gelip: "İman nedir?" dedi. Ebû Zer ona bu: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ) [‘Yüzlerinizi çevirmeniz iyilik değildir’] ayetini bitirene kadar okudu . Adam: "Ben sana iyilikten sormadım" dedi. Bunun üzerine Ebû Zer dedi ki: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip senin bana sorduğun şeyi sormuştu; o da ona bu ayeti okudu. Tıpkı [senin] razı olmadığın gibi o da razı olmaktan kaçındı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle işaret ederek ona şöyle buyurdu: "Mümin; bir iyilik yaptığında bu kendisini sevindiren ve onun sevabını uman, bir kötülük yaptığında ise bu kendisini üzen ve onun cezasından korkan kimsedir" .
رواه ابن مَرْدُويه، وهذا أيضًا منقطع، والله أعلم.
Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir; bu [rivayet] de munkatıdır (kesintilidir), en doğrusunu Allah bilir.
وأما الكلام على تفسير هذه الآية، فإن الله تعالى لما أمر المؤمنين أولا بالتوجه إلى بيت المقدس، ثم حوَّلهم إلى الكعبة، شق ذلك على نفوس طائفة من أهل الكتاب وبعض المسلمين، فأنزل الله تعالى بيان حكمته في ذلك، وهو أن المراد إنما هو طاعة الله ﷿، وامتثال أوامره، والتوجه حيثما وجه، واتباع ما شرع، فهذا هو البر والتقوى والإيمان الكامل، وليس في لزوم التوجه إلى جهة من المشرق إلى المغرب بر ولا طاعة، إن لم يكن عن أمر الله وشرعه؛ ولهذا قال: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) الآية، كما قال في الأضاحي والهدايا: {لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ} [الحج: ٣٧].
Bu ayetin tefsirine gelince: Allah Teâlâ müminlere ilk olarak Beytülmakdis'e yönelmeyi emredip ardından onları Kâbe'ye döndürünce, bu durum Ehl-i Kitap'tan bir topluluğa ve Müslümanlardan bazılarına ağır geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bundaki hikmetini açıklayan [ayeti] indirdi. O da şudur: Asıl kastedilen yalnızca Allah azze ve celle'ye itaat etmek, O'nun emirlerine boyun eğmek, O nereye yönlendirirse oraya yönelmek ve O'nun teşri kıldığı (şeriat olarak belirlediği) şeye uymaktır. İşte asıl iyilik, takva ve kâmil iman budur. Yoksa Allah'ın emri ve şeriatı olmaksızın doğudan batıya herhangi bir yöne yönelmenin gerekliliğinde bir iyilik ve itaat yoktur. İşte bu sebeple: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) [‘Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik demek değildir. Asıl iyilik, Allah'a ve ahiret gününe iman edenin [iyiliğidir]...’] ayetini indirmiştir; nitekim kurbanlıklar ve hedy hakkında da: {لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ} “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sizden takva ulaşır” buyurmuştur.
وقال العوفي عن ابن عباس في هذه الآية: ليس البر أن تُصَلُّوا ولا تعملوا. فهذا حين تحول من مكة إلى المدينة ونزلت الفرائض والحدود، فأمر الله بالفرائض والعمل بها.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İyilik/fazilet (el-birr), sadece namaz kılıp da [başka] amel işlememeniz değildir." Bu, [Resûlullah'ın] Mekke'den Medine'ye geçtiği, farzların ve hadlerin (şer'î cezaların) indiği zamandır. Allah farzları ve onlarla amel etmeyi emretmiştir.
وروي عن الضحاك ومقاتل نحو ذلك.
Dahhâk ve Mukâtil'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقال أبو العالية: كانت اليهود تُقْبل قبل المغرب، وكانت النصارى تُقْبل قبل المشرق، فقال الله تعالى: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ) يقول: هذا كلام الإيمان وحقيقته العمل. وروي عن الحسن والربيع بن أنس مثله.
Ebü'l-Âliye dedi ki: Yahudiler batı tarafına yöneliyorlardı , Hristiyanlar ise doğu tarafına yöneliyorlardı . Bunun üzerine Allah Teâlâ: (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ) [‘Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik demek değildir’] buyurmuştur. [Ebü'l-Âliye] der ki: "Bu imanın sözüdür, onun hakikati ise ameldir." Hasan ve er-Rebî' b. Enes'ten de benzeri rivayet edilmiştir.
وقال مجاهد: ولكن البر ما ثبت في القلوب من طاعة الله، ﷿.
Mücâhid dedi ki: Fakat asıl iyilik, Allah azze ve celle'ye itaatten kalplerde yerleşen şeydir.
وقال الضحاك: ولكن البر والتقوى أن تؤدوا الفرائض على وجوهها.
Dahhâk dedi ki: Fakat asıl iyilik ve takva, farzları usulünce yerine getirmenizdir.
وقال الثوري: (وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ) الآية، قال: هذه أنواع البر كلها. وصدق ﵀؛ فإن من اتصف بهذه الآية، فقد دخل في عرى الإسلام كلها، وأخذ بمجامع الخير كله، وهو الإيمان بالله، وهو أنه لا إله إلا هو، وصدق بوجود الملائكة الذين هم سفرة بين الله ورسله (وَالْكِتَابِ) وهو اسم جنس يشمل الكتب المنزلة من السماء على الأنبياء، حتى ختمت بأشرفها، وهو القرآن المهيمن على ما قبله من الكتب، الذي انتهى إليه كل خير، واشتمل على كل سعادة في الدنيا والآخرة، ونسخ [الله] به كل ما سواه من الكتب قبله، وآمن بأنبياء الله كلهم من أولهم إلى خاتمهم محمد صلوات الله وسلامه عليه وعليهم أجمعين.
Sevrî: (وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ) [‘Asıl iyilik, Allah'a iman edeninkidir...’] ayeti hakkında: "Bunlar iyiliğin bütün çeşitleridir" demiştir. Allah ona rahmet etsin, doğru söylemiştir; zira bu ayetteki vasıfları taşıyan kimse İslam'ın bütün kulplarına sarılmış ve hayrın tamamını elde etmiştir. Bu da; Allah'a, yani O'ndan başka ilah olmadığına iman etmek; Allah ile resûlleri arasında elçi olan meleklerin varlığını tasdik etmek ve (وَالْكِتَابِ) [‘kitaba’] –ki bu, gökten peygamberlere indirilen kitapları kapsayan bir cins ismidir; nihayet bunların en şereflisi olan, kendinden önceki kitapları denetleyen (müheymin), her hayrın kendisine ulaştığı, dünya ve ahiretteki her mutluluğu içeren ve [Allah'ın] kendisinden önceki diğer tüm kitapları hükümden kaldırdığı Kur'an ile son bulmuştur– iman etmek; ayrıca ilklerinden sonuncuları Muhammed'e –Allah'ın salât ve selâmı onun ve hepsinin üzerine olsun– kadar Allah'ın peygamberlerinin tümüne iman etmektir.
وقوله: (وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ) أي: أخرجه، وهو مُحب له، راغب فيه. نص على ذلك ابن مسعود وسعيد بن جبير وغيرهما من السلف والخلف، كما ثبت في الصحيحين من حديث أبي هُرَيرة مرفوعًا: "أفضل الصدقة أن تَصَدَّقَ وأنت صحيح شحيح، تأمل الغنى، وتخشى الفقر".
Âyetteki: (وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ) [‘mala olan sevgisine rağmen onu veren’] buyruğu; onu sevdiği ve ona arzu duyduğu halde malını vermesi demektir. Selef ve haleften İbn Mes'ûd, Saîd b. Cübeyr ve başkaları bunu açıkça belirtmişlerdir. Nitekim iki Sahih'te Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet edilen hadiste şöyle sabit olmuştur: "Sadakanın en faziletlisi; sağlıklı olduğun, mala düşkün bulunduğun, zenginliği umup fakirlikten korktuğun halde verdiğin sadakadır."
وقد روى الحاكم في مستدركه، من حديث شعبة والثوري، عن منصور، عن زُبَيد، عن مُرَّة، عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: " (وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ) أن تعطيه وأنت صحيح شحيح، تأمل الغنى وتخشى الفقر". ثم قال: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه .
Hâkim, Müstedrek'inde Şu'be ve Sevrî'den, onlar Mansûr'dan, o Zübeyd'den, o Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: " (وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ) [‘Mala olan sevgisine rağmen onu vermesi’], sağlıklı ve mala düşkün olduğun, zenginliği umup fakirlikten korktuğun halde onu vermendir ." Sonra [Hâkim]: "İki Şeyhin (Buhârî ve Müslim) şartına göre sahihtir, ancak tahric etmemişlerdir " demiştir.
قلت وقد رواه وَكِيع عن الأعمش، وسفيان عن زبيد، عن مرة، عن ابن مسعود، موقوفًا، وهو أصح، والله أعلم.
Derim ki: Bunu Vekî' A'meş'ten, Süfyân da Zübeyd'den, o Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan mevkûf olarak rivayet etmiştir ve bu daha sahihtir; en doğrusunu Allah bilir.
وقال تعالى: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلا شُكُورًا} [الإنسان: ٨، ٩].
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلا شُكُورًا} “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler. ‘Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz.’”
وقال تعالى: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} [آل عمران: ٩٢] وقوله: {وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ} [الحشر: ٩] نمَط آخرُ أرفع من هذا [ومن هذا] وهو أنهم آثروا بما هم مضطرون إليه، وهؤلاء أعطوا وأطعموا ما هم محبون له.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe erişemezsiniz.” Âyetteki: {وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ} “Kendileri son derece ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler” buyruğu ise bundan [ve bundan] daha üstün başka bir derecedir; o da bizzat muhtaç oldukları şeyi başkasına tercih etmeleridir; berikiler ise sevdikleri şeyden vermiş ve yedirmişlerdir.
وقوله: (ذَوِي الْقُرْبَى) وهم: قرابات الرجل، وهم أولى من أعطى من الصدقة، كما ثبت في
Âyetteki: (ذَوِي الْقُرْبَى) [‘yakın akrabalara’] buyruğu; onlar kişinin akrabalarıdır ve kendilerine sadaka verilmeye en lâyık olan kimselerdir. Nitekim...
الحديث: "الصدقة على المساكين صدقة، وعلى ذوي الرحم ثنتان: صدقة وصلة". فهم أولى الناس بك وببرك وإعطائك. وقد أمر الله تعالى بالإحسان إليهم في غير ما موضع من كتابه العزيز.
hadiste şöyle sabit olmuştur: "Yoksullara yapılan sadaka bir sadakadır; akraba olanlara yapılan ise iki şeydir: Hem sadaka hem de sıla-i rahimdir (akrabayı gözetmektir)." Onlar sana, senin iyiliğine ve bağışına insanların en layık olanlarıdır. Allah Teâlâ Yüce Kitabı'nın birçok yerinde onlara iyilik yapılmasını emretmiştir.
(وَالْيَتَامَى) هم: الذين لا كاسب لهم، وقد مات آباؤهم وهم ضعفاء صغار دون البلوغ والقدرة على التكسب، وقد قال عبد الرزاق: أنبأنا مَعْمَر، عن جويبر، عن الضحاك، عن النزال بن سبرة، عن علي، عن رسول الله ﷺ قال: "لا يُتْم بعد حُلُم".
(وَالْيَتَامَى) [‘ve yetimlere’], onlar: Kendilerine kazanç sağlayacak kimsesi olmayan, babaları vefat etmiş, henüz ergenlik çağına ve kazanç sağlama gücüne ulaşmamış zayıf ve küçük çocuklardır. Abdürrezzâk demiştir ki: Bize Ma'mer, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o en-Nezzâl b. Sebre'den, o Ali'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu bildirdi: "Büluğ çağına erdikten sonra yetimlik yoktur."
(وَالْمَسَاكِينَ) وهم: الذين لا يجدون ما يكفيهم في قوتهم وكسوتهم وسكناهم، فيعطون ما تُسَدُّ به حاجتهم وخلتهم. وفي الصحيحين عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "ليس المسكين بهذا الطوَّاف الذي تَرده التمرة والتمرتان واللقمة واللقمتان، ولكن المسكين الذي لا يجد غنى يغنيه، ولا يفطن له فَيُتَصَدق عليه" .
(وَالْمَسَاكِينَ) [‘ve yoksullara’], onlar: Yiyecek, giyecek ve barınma hususunda kendilerine yetecek imkân bulamayan kimselerdir; ihtiyaçları ve darlıkları giderilecek miktarda kendilerine verilir. İki Sahih'te Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yoksul, bir hurma, iki hurma veya bir lokma, iki lokma ile savuşturulan bu kapı kapı dolaşan kimse değildir. Asıl yoksul, kendisine yetecek bir zenginlik bulamayan, hali fark edilip de kendisine sadaka verilmeyen kimsedir" .
(وَابْنَ السَّبِيلِ) وهو: المسافر المجتاز الذي قد فرغت نفقته فيعطى ما يوصله إلى بلده، وكذا الذي يريد سفرا في طاعة، فيعطى ما يكفيه في ذهابه وإيابه، ويدخل في ذلك الضيف، كما قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس أنه قال: ابن السبيل هو الضيف الذي ينزل بالمسلمين، وكذا قال مجاهد، وسعيد بن جبير، وأبو جعفر الباقر، والحسن، وقتادة، والضحاك والزهري، والربيع بن أنس، ومقاتل بن حيان.
(وَابْنَ السَّبِيلِ) [‘ve yolda kalmışa’], o: Nafakası tükenmiş olan ve memleketine ulaştıracak miktar kendisine verilen yolcudur. Aynı şekilde bir taat yolculuğuna çıkmak isteyen kimseye de gidişine ve dönüşüne yetecek miktar verilir. Misafir de buna dahildir; nitekim Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İbnü's-sebîl (yolcu), Müslümanlara konuk olan misafirdir." Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ebû Ca'fer el-Bâkır, el-Hasan, Katâde, ed-Dahhâk, ez-Zührî, er-Rebî' b. Enes ve Mukâtil b. Hayyân da böyle söylemişlerdir.
(وَالسَّائِلِينَ) وهم: الذين يتعرضون للطلب فيعطون من الزكوات والصدقات، كما قال الإمام أحمد:
(وَالسَّائِلِينَ) [‘ve isteyenlere’], onlar: [İhtiyacını] arz edip isteyen kimselerdir; bunlara zekâtlardan ve sadakalardan verilir. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا وَكِيع وعبد الرحمن، قالا حدثنا سفيان، عن مصعب بن محمد، عن يعلى بن أبي يحيى، عن فاطمة بنت الحسين، عن أبيها -قال عبد الرحمن: حسين بن علي -قال: قال رسول الله ﷺ: "للسائل حق وإن جاء على فرس". رواه أبو داود.
Bize Vekî' ve Abdurrahman rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân, Mus'ab b. Muhammed'den, o Ya'lâ b. Ebî Yahyâ'dan, o Fâtıma bint el-Hüseyn'den, o da babasından –Abdurrahman: Hüseyin b. Ali demiştir– rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "At üzerinde gelse bile isteyene bir hak vardır." Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
(وَفِي الرِّقَابِ) وهم: المكاتبون الذين لا يجدون ما يؤدونه في كتابتهم.
(وَفِي الرِّقَابِ) [‘ve kölelikten kurtulmak isteyenlere’], onlar: Hürriyetlerine kavuşmak için yaptıkları mukâtebe (sözleşme) bedelini ödeyecek imkân bulamayan mükâtep kölelerdir.
وسيأتي الكلام على كثير من هذه الأصناف في آية الصدقات من براءة، إن شاء الله تعالى. وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا يحيى بن عبد الحميد، حدثنا شريك، عن أبي حمزة، عن الشعبي، حدثتني فاطمة بنت قيس: أنها سألت رسول الله ﷺ: أفي المال حق سوى الزكاة؟ قالت: فتلا علي (وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ) .
Bu sınıfların çoğunun açıklaması Berâe (Tevbe) Sûresi'ndeki sadakalar ayetinde inşâallah Teâlâ gelecektir. İbn Ebî Hâtim demiştir ki: Bize babam rivayet etti, bize Yahyâ b. Abdilhamîd rivayet etti, bize Şerîk, Ebû Hamza'dan, o Şa'bî'den rivayet etti: Fâtıma bint Kays bana anlattı ki kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Malda zekâttan başka bir hak var mıdır?" diye sormuş, o da kendisine: (وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ) [‘Mala olan sevgisine rağmen onu veren’] ayetini okumuştur .
ورواه ابن مَرْدُويه من حديث آدم بن أبي إياس، ويحيى بن عبد الحميد، كلاهما، عن شريك،
Bunu İbn Merdûye de Âdem b. Ebî İyâs ve Yahyâ b. Abdilhamîd hadisinden rivayet etmiştir; her ikisi de Şerîk'ten [rivayet etmişlerdir],
عن أبي حمزة عن الشعبي، عن فاطمة بنت قيس، قالت: قال رسول الله ﷺ: "في المال حق سوى الزكاة" ثم تلا (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ) إلى قوله: (وَفِي الرِّقَابِ)
o Ebû Hamza'dan, o Şa'bî'den, o da Fâtıma bint Kays'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz malda zekâttan başka da bir hak vardır" buyurmuş, sonra (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ) [ayetini] (وَفِي الرِّقَابِ) sözüne kadar okumuştur.
[وقد أخرجه ابن ماجه والترمذي وضعف أبا حمزة ميمونًا الأعور، قال: وقد رواه بيان وإسماعيل بن سالم عن الشعبي] .
[Bunu İbn Mâce ve Tirmizî tahric etmiş ve [Tirmizî] Ebû Hamza Meymûn el-A'ver'i zayıf saymıştır. Dedi ki: Bunu Beyân ve İsmâil b. Sâlim de Şa'bî'den rivayet etmiştir] .
وقوله: (وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ) أي: وأتم أفعال الصلاة في أوقاتها بركوعها، وسجودها، وطمأنينتها، وخشوعها على الوجه الشرعي المرضي.
Âyetteki: (وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ) [‘namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren’] buyruğu; namazın fiillerini rükûu, secdesi, ta'dîl-i erkânı ve huşûu ile vaktinde, şer'î ve makbul olan şekliyle eksiksiz yerine getirmesi demektir.
وقوله: (وَآتَى الزَّكَاةَ) يُحْتَمَلُ أن يكون المراد به زكاة النفس، وتخليصها من الأخلاق الدنية الرذيلة، كقوله: {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا} [الشمس: ٩، ١٠] وقول موسى لفرعون: {هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى * وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى} [النازعات: ١٨، ١٩] وقوله تعالى: {وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ * الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} [فصلت: ٦، ٧].
Âyetteki: (وَآتَى الزَّكَاةَ) [‘zekâtı veren’] buyruğundan kastın; nefsin arındırılması, onun alçak ve rezil ahlaktan temizlenmesi olması muhtemeldir; nitekim: {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا} “Nefsini arındıran kesinlikle kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüklere gömen ise elbette ziyana uğramıştır” buyruğu ile Mûsâ'nın Firavun'a: {هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى * وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى} “Arınmak ister misin? Seni Rabbine ulaştırayım da O'ndan korkup sakınasın” sözü ve Allah Teâlâ'nın: {وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ * الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “Vay haline o müşriklerin ki onlar zekâtı vermezler” buyruğu böyledir.
ويحتمل أن يكون المرادُ زكاة المال كما قاله سعيد بن جبير ومقاتل بن حيان، ويكون المذكور من إعطاء هذه الجهات والأصناف المذكورين إنما هو التطوع والبر والصلة؛ ولهذا تقدم في الحديث عن فاطمة بنت قيس: أن في المال حقا سوى الزكاة، والله أعلم.
Saîd b. Cübeyr ve Mukâtil b. Hayyân'ın dediği gibi, kastedilenin malın zekâtı olması da muhtemeldir. Bu durumda zikredilen bu yerlere ve sınıflara vermekten kasıt ise nafile sadaka, iyilik ve sıla-i rahim olur. Nitekim daha önce geçen Fâtıma bint Kays hadisinde: "Malda zekâttan başka da hak vardır" denilmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا) كقوله: {الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ} [الرعد: ٢٠] وعكس هذه الصفة النفاق، كما صح في الحديث: "آية المنافق ثلاث: إذا حدث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا اؤتمن خان". وفي الحديث الآخر: "إذا حدث كذب وإذا عاهد غدر، وإذا خاصم فجر" .
Âyetteki: (وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا) [‘antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenler’] buyruğu, O'nun şu buyruğu gibidir: {الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ} “Onlar Allah'a verdikleri sözü yerine getirirler ve antlaşmayı bozmazlar.” Bu sıfatın zıddı ise nifaktır; nitekim sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: "Münafığın alameti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde cayar, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder." Diğer hadiste ise: "Konuştuğunda yalan söyler, antlaşma yaptığında hıyanet eder, tartıştığında haktan sapar (haddi aşar)" buyrulmuştur .
وقوله: (وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ) أي: في حال الفقر، وهو البأساء، وفي حال المرض والأسقام، وهو الضراء. (وَحِينَ الْبَأْسِ) أي: في حال القتال والتقاء الأعداء، قاله ابن مسعود، وابن عباس، وأبو العالية، ومُرّة الهمداني، ومجاهد، وسعيد بن جبير، والحسن، وقتادة، والربيع بن أنس، والسدي، ومقاتل بن حيان، وأبو مالك، والضحاك، وغيرهم.
Âyetteki: (وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ) [‘sıkıntıda, hastalıkta ve savaş anında sabredenler’] buyruğu; fakirlik anında –ki bu 'el-be'sâ'dır–, hastalık ve illetler anında –ki bu 'ed-darrâ'dır– ve (وَحِينَ الْبَأْسِ) yani savaş ve düşmanla karşılaşma anında [sabredenler] demektir. Bunu İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Mürre el-Hemedânî, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Katâde, er-Rebî' b. Enes, es-Süddî, Mukâtil b. Hayyân, Ebû Mâlik, ed-Dahhâk ve başkaları söylemiştir.
وإنما نُصِبَ (وَالصَّابِرِينَ) على المدح والحث على الصبر في هذه الأحوال لشدته وصعوبته، والله أعلم، وهو المستعان وعليه التكلان.
(وَالصَّابِرِينَ) [kelimesinin] mansub (üstün) kılınması; övgü maksadıyla ve bu hallerin şiddeti ile zorluğundan dolayı sabra teşvik etmek içindir. En doğrusunu Allah bilir; yardım istenilecek O'dur ve güven O'nadır.
وقوله: (أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا) أي: هؤلاء الذين اتصفوا بهذه الصفات هم الذين صَدَقوا في إيمانهم؛ لأنهم حققوا الإيمان القلبي بالأقوال والأفعال، فهؤلاء هم الذين صدقوا (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ)
Allah Teâlâ'nın: { أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “İşte doğru olanlar bunlardır” buyruğu; bu niteliklerle vasıflanan kimseler imanlarında sâdık olanların ta kendileridir; çünkü onlar kalpteki imanı söz ve amellerle fiilen gerçekleştirmişlerdir. İşte doğru olanlar bunlardır; { وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “ve işte takva sahipleri de onlardır”.
لأنهم اتقوا المحارم وفعلوا الطاعات.
çünkü onlar haramlardan sakınmış ve taatleri yapmışlardır.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩)} “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı. Hüre karşı hür, köleye karşı köle, kadına karşı kadın [kısas edilir]. Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, artık [tarafların] örfe uyması ve [katilin de diyeti] ona güzellikle ödemesi gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Bundan sonra kim tecavüzde bulunursa, onun için elem verici bir azap vardır. Kısasta sizin için hayat vardır, ey akıl sahipleri! Umulur ki sakınırsınız.”
يقول تعالى: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ) العدلُ في القصاص -أيّها المؤمنون -حُرّكم بحركم، وعبدكم بعبدكم، وأنثاكم بأنثاكم، ولا تتجاوزوا وتعتدوا، كما اعتدى من قبلكم وغيروا حكم الله فيهم، وسبب ذلك قريظة و [بنو] النضير، كانت بنو النضير قد غزت قريظة في الجاهلية وقهروهم، فكان إذا قتل النضري القرظيَّ لا يقتل به، بل يُفَادَى بمائة وسق من التمر، وإذا قتل القرظي النضري قتل به، وإن فادَوْه فَدَوه بمائتي وسق من التمر ضعْف دية القرظي، فأمر الله بالعدل في القصاص، ولا يتبع سبيل المفسدين المحرفين ، المخالفين لأحكام الله فيهم، كفرا وبغيًا ، فقال تعالى: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى).
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Kısasta adalet (كُتِبَ عَلَيْكُمُ) [‘size farz kılındı’]; hürünüze karşılık hürünüz , kölenize karşılık köleniz, kadınınıza karşılık kadınınız [kısas edilir]. Sizden öncekilerin haddi aşıp saldırganlık ettiği ve Allah'ın onlar hakkındaki hükmünü değiştirdiği gibi siz de sınırı aşıp tecavüzde bulunmayın. Bunun sebebi Kurayza ve [Benû] Nadîr kabileleridir. Benû Nadîr Cahiliye döneminde Kurayza'ya savaş açmış ve onlara üstün gelmişti. Bu sebeple bir Nadîrli bir Kurayzalıyı öldürdüğünde ona karşılık öldürülmez, aksine yüz vesk hurma ile fidye ödenirdi. Fakat bir Kurayzalı bir Nadîrliyi öldürdüğünde ona karşılık öldürülür, şayet fidye ödeyecek olurlarsa Kurayzalının diyetinin iki katı olan iki yüz vesk hurma fidye öderlerdi. Bunun üzerine Allah kısasta adaleti emretti ve inkâr ve azgınlık sebebiyle Allah'ın onlar hakkındaki hükümlerine muhalefet eden bozguncu ve tahrif edicilerin yoluna uyulmamasını buyurdu; nitekim Teâlâ: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى) [‘Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı. Hüre karşı hür, köleye karşı köle, kadına karşı kadın [kısas edilir]’] buyurmuştur.
وذكر في [سبب] نزولها ما رواه الإمام أبو محمد بن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا يحيى بن عبد الله بن بُكَير حدثني عبد الله بن لَهيعة، حدثني عطاء بن دينار، عن سعيد بن جبير، في قول الله تعالى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى) يعني: إذا كان عَمْدا، الحر بالحر. وذلك أن حيَّيْنِ من العرب اقتتلوا في الجاهلية قبل الإسلام بقليل، فكان بينهم قتل وجراحات، حتى قتلوا العبيد والنساء، فلم يأخذ بعضهم من بعض حتى أسلموا، فكان أحد الحيين يتطاول على الآخر في العدة والأموال، فحلفوا ألا يرضوا حتى يقتل بالعبد منا الحر منهم، وبالمرأة منا الرجل منهم ، فنزلت فيهم.
Bu ayetin iniş [sebebi] hakkında İmam Ebû Muhammed b. Ebî Hâtim'in rivayet ettiği şu husus zikredilmiştir: Bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize Yahyâ b. Abdillâh b. Bükeyr rivayet etti, bana Abdullâh b. Lehîa rivayet etti, bana Atâ b. Dînâr, Saîd b. Cübeyr'den Allah Teâlâ'nın: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى) [‘Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı’] yani kasıtlı olduğunda, hüre karşı hür [kısas edilir] buyruğu hakkında rivayet etti ki: Bu, Arap kabilelerinden iki kabilenin İslam'dan az önce Cahiliye döneminde birbiriyle savaşması sebebiyledir. Aralarında öldürme ve yaralamalar olmuş, hatta köleleri ve kadınları dahi öldürmüşlerdi. Müslüman oluncaya kadar da birbirlerinden haklarını alamamışlardı. İki kabileden biri sayı ve mal bakımından diğerine üstünlük taslıyor ve: "Bizden bir köleye karşılık onlardan bir hür öldürülmedikçe, bizden bir kadına karşılık da onlardan bir erkek öldürülmedikçe razı olmayız" diye yemin ediyorlardı . Bunun üzerine onlar hakkında bu ayet indi.
(الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى) منها منسوخة، نسختها {النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} [المائدة: ٤٥].
Âyetteki: (الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى) [‘Hüre karşı hür, köleye karşı köle, kadına karşı kadın’] kısmı mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır); onu: {النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “Cana can” ayeti neshetmiştir.
وقال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس في قوله: (وَالأنْثَى بِالأنْثَى) وذلك أنهم لا يقتلون الرجل بالمرأة، ولكن يقتلون الرجل بالرجل، والمرأة بالمرأة فأنزل الله: النفس بالنفس والعين بالعين، فجعل الأحرار في القصاص سواء فيما بينهم من العمد رجالهم ونساؤهم في النفس، وفيما دون النفس، وجعل العبيد مستوين فيما بينهم من العمد في النفس وفيما دون النفس رجالهم
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın Allah Teâlâ'nın: (وَالأنْثَى بِالأنْثَى) [‘kadına karşı kadın’] kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Onlar kadına karşılık erkeği öldürmüyor, bilakis erkeğe karşılık erkeği, kadına karşılık da kadını öldürüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {النفس بالنفس والعين بالعين} “Cana can, göze göz” [ayetini] indirdi. Böylece hürleri, kasten öldürme ve yaralamalarda can konusunda ve candan daha aşağı [organlar] hususunda erkekleri ve kadınlarıyla kendi aralarında kısasta eşit kıldı; köleleri de kasten öldürme ve yaralamalarda can hususunda ve candan daha aşağı [organlar] hususunda erkekleriyle kendi aralarında eşit kıldı
ونساؤهم، وكذلك روي عن أبي مالك أنها منسوخة بقوله: {النَّفْسَ بِالنَّفْسِ}.
ve kadınlarıyla kendi aralarında eşit kıldı." Aynı şekilde Ebû Mâlik'ten de bu ayetin: {النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “Cana can” buyruğu ile mensuh olduğu rivayet edilmiştir.
مسألة: مذهب أبي حنيفة أن الحر يقتل بالعبد لعموم آية المائدة، وإليه ذهب الثوري وابن أبي ليلى وداود، وهو مروي عن علي، وابن مسعود، وسعيد بن المسيب، وإبراهيم النخعي، وقتادة، والحكم، وقال البخاري، وعلي بن المديني وإبراهيم النخعي والثوري في رواية عنه: ويقتل السيد بعبده؛ لعموم حديث الحسن عن سمرة: "من قتل عبده قتلناه، ومن جذعه جذعناه، ومن خصاه خصيناه" وخالفهم الجمهور وقالوا: لا يقتل الحر بالعبد؛ لأن العبد سلعة لو قتل خطأ لم تجب فيه دية، وإنما تجب فيه قيمته، وأنه لا يقاد بطرفه ففي النفس بطريق أولى، وذهب الجمهور إلى أن المسلم لا يقتل بالكافر، كما ثبت في البخاري عن علي، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يقتل مسلم بكافر" ولا يصح حديث ولا تأويل يخالف هذا، وأما أبو حنيفة فذهب إلى أنه يقتل به لعموم آية المائدة.
Mesele: Ebû Hanîfe'nin mezhebi, Mâide Sûresi'ndeki ayetin umumiliği (genel hükmü) sebebiyle hür kimsenin köleye karşılık öldürüleceği yönündedir. Sevrî, İbn Ebî Leylâ ve Dâvûd da bu görüşe varmıştır. Bu görüş Ali, İbn Mes'ûd, Saîd b. el-Müseyyeb, İbrâhîm en-Nehaî, Katâde ve el-Hakem'den rivayet edilmiştir. Buhârî, Ali b. el-Medînî, İbrâhîm en-Nehaî ve kendisinden gelen bir rivayette Sevrî: "Efendi de kölesine karşılık öldürülür; çünkü Hasan'ın Semure'den naklettiği: 'Kölesini öldüreni öldürürüz, onun burnunu/kulağını kesenin burnunu/kulağını keseriz, onu iğdiş edeni iğdiş ederiz' hadisi umumidir" demişlerdir. Cumhur (çoğunluk) ise onlara muhalefet edip şöyle demiştir: Hür kimse köleye karşılık öldürülmez; zira köle bir maldır, şayet hataen öldürülseydi onun hakkında diyet gerekmez, ancak kıymeti gerekirdi; ayrıca uzuvda kısas uygulanmadığına göre can hususunda evleviyetle kısas uygulanmaz. Cumhur, Müslümanın kâfire karşılık öldürülmeyeceği görüşüne varmıştır; nitekim Buhârî'de Ali'den sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Müslüman bir kâfire karşılık öldürülmez" buyurmuştur. Buna muhalif hiçbir sahih hadis ve tevil yoktur. Ebû Hanîfe ise Mâide Sûresi'ndeki ayetin umumiliği sebebiyle Müslümanın kâfire karşılık öldürüleceği görüşüne varmıştır.
مسألة: قال الحسن وعطاء: لا يقتل الرجل بالمرأة لهذه الآية، وخالفهم الجمهور لآية المائدة؛ ولقوله ﵇: "المسلمون تتكافأ دماؤهم" وقال الليث: إذا قتل الرجل امرأته لا يقتل بها خاصة.
Mesele: Hasan ve Atâ: "Bu ayet sebebiyle erkek kadına karşılık öldürülmez" demişlerdir. Cumhur ise Mâide Sûresi'ndeki ayet ve aleyhisselâm'ın: "Müslümanların kanları birbirine denktir" buyruğu sebebiyle onlara muhalefet etmiştir. Leys ise: "Erkek karısını öldürdüğünde, sadece bu durumda ona karşılık öldürülmez" demiştir.
مسألة: ومذهب الأئمة الأربعة والجمهور أن الجماعة يقتلون بالواحد؛ قال عمر بن الخطاب ﵁ في غلام قتله سبعة فقتلهم، وقال: لو تمالأ عليه أهل صنعاء لقتلتهم، ولا يعرف له في زمانه مخالف من الصحابة، وذلك كالإجماع. وحكي عن الإمام أحمد رواية: أن الجماعة لا يقتلون بالواحد، ولا يقتل بالنفس إلا نفس واحدة. وحكاه ابن المنذر عن معاذ وابن الزبير، وعبد الملك بن مروان والزهري ومحمد بن سيرين وحبيب بن أبي ثابت؛ ثم قال ابن المنذر: وهذا أصح، ولا حجة لمن أباح قتل الجماعة . وقد ثبت عن ابن الزبير ما ذكرناه، وإذا اختلف الصحابة فسبيله النظر.
Mesele: Dört imamın ve cumhurun mezhebine göre, bir kişiye karşılık bir topluluk öldürülür. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, bir köleyi öldüren yedi kişi hakkında onların öldürülmesine hükmetmiş ve: "Şayet San'a halkı onun üzerinde birleşseydi, hepsini öldürürdüm" demiştir; onun döneminde sahâbeden buna muhalefet eden kimse bilinmemektedir ve bu icma gibidir. İmam Ahmed'den bir rivayette ise bir kişiye karşılık bir topluluğun öldürülmeyeceği, bir cana karşılık ancak tek bir canın öldürüleceği nakledilmiştir. İbnü'l-Münzir bunu Muâz, İbnü'z-Zübeyr, Abdülmelik b. Mervân, ez-Zührî, Muhammed b. Sîrîn ve Habîb b. Ebî Sâbit'ten nakletmiş; ardından İbnü'l-Münzir: "En sahih olan budur ve topluluğun öldürülmesini caiz görenlerin delili yoktur" demiştir. Zikrettiğimiz görüş İbnü'z-Zübeyr'den sabit olmuştur; sahâbe ihtilaf ettiğinde ise tutulacak yol delilleri incelemektir.
وقوله: (فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ) قال مجاهد عن ابن عباس: (فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ) فالعفو: أن يَقبل الدية في العمد، وكذا روي عن أبي العالية، وأبي الشعثاء، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وعطاء، والحسن، وقتادة، ومقاتل بن حيان.
Âyetteki: (فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ) [‘Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir’] buyruğu hakkında Mücâhid, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: (فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ) [‘Kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa’] ifadesindeki af; kasıtlı adam öldürmede diyeti kabul etmektir. Ebü'l-Âliye, Ebü'ş-Şa'sâ, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Atâ, el-Hasan, Katâde ve Mukâtil b. Hayyân'dan da böyle rivayet edilmiştir.
وقال الضحاك عن ابن عباس: (فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ) يقول: فمن ترك له من أخيه شيء يعني: [بعد] أخذ الدّية بعد استحقاق الدم، وذلك العفو (فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ) يقول: فعلى الطالب اتباع بالمعروف إذا قَبِل الدية (وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ) يعني: من القاتل من غير ضرر ولا مَعْك، يعني: المدافعة.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ) [‘Kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa’] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Yani kime kardeşinden bir şey bırakılırsa; yani kanı hak ettikten sonra diyetin alınması [kasteder] , işte af budur. (فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ) [‘artık örfe uymak gerekir’], der ki: Talep eden kimse diyeti kabul ettiğinde örfe uygun şekilde istemelidir. (وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ) [‘ve ona güzellikle ödemek gerekir’], yani katil tarafından zarar vermeksizin ve savsaklamaksızın –yani ertelemeksizin– ödenmesidir.
وروى الحاكم من حديث سفيان، عن عمرو، عن مجاهد، عن ابن عباس: ويؤدي المطلوب
Hâkim de Süfyân'dan, o Amr'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Kendisinden [diyet] talep edilen kimse
بإحسان. وكذا قال سعيد بن جُبَير، وأبو الشعثاء جابر بن زَيد، والحسن، وقتادة، وعطاء الخراساني، والربيع بن أنس، والسدي، ومقاتل بن حيان.
güzellikle öder" dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Cübeyr, Ebü'ş-Şa'sâ Câbir b. Zeyd, el-Hasan, Katâde, Atâ el-Horasânî, er-Rebî' b. Enes, es-Süddî ve Mukâtil b. Hayyân da böyle söylemişlerdir.
مسألة: قال مالك ﵀ -في رواية ابن القاسم عنه وهو المشهور، وأبو حنيفة وأصحابه والشافعي في أحد قوليه: ليس لولي الدم أن يعفو على الدية إلا برضا القاتل، وقال الباقون: له أن يعفو عليها وإن لم يرض القاتل، وذهب طائفة من السلف إلى أنه ليس للنساء عفو، منهم الحسن، وقتادة، والزهري، وابن شبرمة، والليث، والأوزاعي، وخالفهم الباقون.
Mesele: Mâlik radıyallâhu anh -İbnü'l-Kâsım'ın kendisinden rivayetinde ki meşhur olan da budur-, Ebû Hanîfe, arkadaşları ve iki görüşünden birinde Şâfiî şöyle demişlerdir: Katilin rızası olmadıkça kan velisinin diyete razı olarak affetme hakkı yoktur. Diğerleri ise: Katil razı olmasa bile diyete razı olarak affetme hakkı vardır, demişlerdir. Selef'ten bir grup ise kadınların af yetkisi olmadığı görüşüne varmıştır; Hasan, Katâde, Zührî, İbn Şübrüme, Leys ve Evzâî bunlardandır. Diğer âlimler ise onlara muhalefet etmiştir.
وقوله: (ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ) يقول تعالى: إنما شرع لكم أخذ الدية في العمد تخفيفًا من الله عليكم ورحمة بكم، مما كان محتوما على الأمم قبلكم من القتل أو العفو، كما قال سعيد بن منصور:
Âyetteki: (ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ) [‘Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir’] buyruğu hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sizden önceki ümmetlere kısas veya [tamamen] af kesin olarak farz kılınmışken, kasten öldürmede diyeti kabul etmeyi Allah'ın size bir hafifletmesi ve bir rahmeti olarak meşru kıldı. Nitekim Saîd b. Mansûr şöyle demiştir:
حدثنا سفيان، عن عمرو بن دينار، أخبرني مجاهد، عن ابن عباس، قال: كتب على بني إسرائيل القصاص في القتلى، ولم يكن فيهم العفو، فقال الله لهذه الأمة (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ) فالعفو أن يقبل الدية في العمد، ذلك تخفيف [من ربكم ورحمة] مما كتب على من كان قبلكم، (فاتباع بالمعروف وأداء إليه بإحسان) .
Bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan nakletti, bana Mücâhid haber verdi, İbn Abbâs'tan rivayetle dedi ki: İsrâiloğullarına öldürülenler hakkında kısas farz kılındı ve onlarda af [diyeti alma] yoktu. Bunun üzerine Allah bu ümmete şöyle buyurdu : (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ) [‘Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa’]. Buradaki af; kasten öldürmede diyeti kabul etmektir. Bu, sizden öncekilere farz kılınan şeyden [Rabbinizden bir hafifletme ve rahmettir] . (فاتباع بالمعروف وأداء إليه بإحسان) [‘artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir’] .
وقد رواه غير واحد عن عمرو [بن دينار] وأخرجه ابن حبان في صحيحه، عن عمرو بن دينار، به . [وقد رواه البخاري والنسائي عن ابن عباس] ؛ ورواه جماعة عن مجاهد عن ابن عباس، بنحوه.
Bunu birden fazla kişi Amr [b. Dînâr]'dan rivayet etmiştir. İbn Hibbân da Sahîh'inde Amr b. Dînâr'dan bu isnadla tahric etmiştir . [Buhârî ve Nesâî de İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir] ; bir topluluk da Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan benzer şekilde rivayet etmiştir.
وقال قتادة: (ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ) رحم الله هذه الأمة وأطعمهم الدية، ولم تحل لأحد قبلهم، فكان أهل التوراة إنما هو القصاص وعفو ليس بينهم أرش وكان أهل الإنجيل إنما هو عفو أمروا به، وجعل لهذه الأمة القصاص والعفو والأرش.
Katâde: (ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ) [‘Bu, Rabbinizden bir hafifletmedir’] âyeti hakkında şöyle demiştir: Allah bu ümmete merhamet etti ve onlara diyeti yedirdi (helal kıldı). O, kendilerinden önce hiç kimseye helal kılınmamıştı. Tevrat ehline sadece kısas ve [karşılıksız] af vardı, aralarında erş (diyet/tazminat) yoktu . İncil ehline ise emrolundukları şey sadece aftı. Bu ümmete ise kısas, af ve erş (diyet) meşru kılındı.
وهكذا روي عن سعيد بن جبير، ومقاتل بن حيان، والربيع بن أنس، نحو هذا.
Nitekim Saîd b. Cübeyr, Mukâtil b. Hayyân ve er-Rebî' b. Enes'ten de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir.
وقوله: (فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ) يقول تعالى: فمن قتل بعد أخذ الدية أو قبولها، فله عذاب من الله أليم موجع شديد.
Âyetteki: (فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ) [‘Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa, onun için elem verici bir azap vardır’] buyruğu hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kim diyeti aldıktan veya onu kabul ettikten sonra [katili] öldürürse, onun için Allah katından elem verici, can yakıcı ve şiddetli bir azap vardır.
وكذا رُوي عن ابن عباس، ومجاهد، وعطاء، وعكرمة، والحسن، وقتادة، والربيع بن أنس، والسدي، ومقاتل بن حيان: أنه هو الذي يقتل بعد أخذ الدية، كما قال محمد بن إسحاق، عن الحارث بن فضيل، عن سفيان بن أبي العوجاء، عن أبي شريح الخزاعي: أن النبي ﷺ قال:
İbn Abbâs, Mücâhid, Atâ, İkrime, el-Hasan, Katâde, er-Rebî' b. Enes, es-Süddî ve Mukâtil b. Hayyân'dan da bundan kastın, diyeti aldıktan sonra öldüren kimse olduğu rivayet edilmiştir. Nitekim Muhammed b. İshâk'ın Hâris b. Fudayl'dan, onun Süfyân b. Ebi'l-Avcâ'dan, onun da Ebû Şüreyh el-Huzâî'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
"من أصيب بقتل أو خَبْل فإنه يختار إحدى ثلاث: إما أن يقتص، وإما أن يعفو، وإما أن يأخذ الدية؛ فإن أراد الرابعة فخذوا على يديه. ومن اعتدى بعد ذلك فله نار جهنم خالدا فيها" رواه أحمد .
"Kimin bir yakını öldürülür veya yaralanırsa o üç şeyden birini seçer: Ya kısas ister, ya bağışlar veya diyet alır. Şayet dördüncüyü isterse onun elini tutun (engel olun). Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa, onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır." Bunu Ahmed rivayet etmiştir .
وقال سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة، عن الحسن، عن سمرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا أعافي رجلا قتل بعد أخذ الدية -يعني: لا أقبل منه الدية -بل أقتله" .
Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den, o Hasan'dan, o Semüre'den rivayetle dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Diyeti aldıktan sonra öldüren adamı affetmem -yani ondan diyet kabul etmem- bilakis onu öldürürüm" .
وقوله: (وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ) يقول تعالى: وفي شَرْع القصاص لكم -وهو قتل القاتل -حكمة عظيمة لكم، وهي بقاء المُهَج وصَوْنها؛ لأنه إذا علم القاتلُ أنه يقتل انكفّ عن صنيعه، فكان في ذلك حياة النفوس. وفي الكتب المتقدمة: القتلُ أنفى للقتل. فجاءت هذه العبارة في القرآن أفصح، وأبلغ، وأوجز.
Âyetteki: (وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ) [‘Kısasta sizin için hayat vardır’] buyruğu hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sizin için kısasın -ki o katilin öldürülmesidir- meşru kılınmasında büyük bir hikmet vardır; o da canların kalıcılığı ve korunmasıdır. Çünkü katil öldürüleceğini bildiği zaman yapacağı işten vazgeçer, böylece bunda canların hayat bulması sağlanır. Önceki kitaplarda: 'Öldürmek, öldürmeyi en iyi engelleyendir' denirdi. Kur'an'daki bu ifade ise daha fasih, daha beliğ ve daha veciz olarak gelmiştir.
(وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ) قال أبو العالية: جعل الله القصاص حياة، فكم من رجل يريد أن يقتُل، فتمنعه مخافة أن يُقتل.
(وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ) [‘Kısasta sizin için hayat vardır’] âyeti hakkında Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: Allah kısası bir hayat kıldı. Nice adam öldürmek ister de, öldürülme korkusu onu engeller.
وكذا روي عن مجاهد، وسعيد بن جبير، وأبي مالك، والحسن، وقتادة، والربيع بن أنس، ومقاتل بن حيان، (يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) يقول: يا أولي العقول والأفهام والنهى، لعلكم تنزجرون فتتركون محارم الله ومآثمه، والتقوى: اسم جامع لفعل الطاعات وترك المنكرات.
Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ebû Mâlik, el-Hasan, Katâde, er-Rebî' b. Enes ve Mukâtil b. Hayyân'dan da böyle rivayet edilmiştir. (يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) [‘Ey akıl sahipleri! Umulur ki sakınırsınız’] buyruğunda: Ey akıl, anlayış ve basiret sahipleri, umulur ki sakınır da Allah'ın haram kıldıklarını ve günahları terk edersiniz, buyurmaktadır. Takvâ: Taatleri işlemeyi ve münkerleri terk etmeyi kapsayan genel bir isimdir.
{كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١)}
{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa, anaya, babaya ve akrabaya örfe uygun olarak vasiyette bulunmak -takvâ sahipleri üzerine bir hak olarak- size farz kılındı. Kim onu işittikten sonra değiştirirse, artık onun günahı sadece onu değiştirenlerin boynunadır. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
اشتملت هذه الآية الكريمة على الأمر بالوصية للوالدين والأقربين. وقد كان ذلك واجبًا -على أصح القولين -قبل نزول آية المواريث، فلما نزلت آية الفرائض نسخت هذه، وصارت المواريث المقدرة فريضة من الله، يأخذها أهلوها حتمًا من غير وصية ولا تحمل منَّة الموصي، ولهذا جاء الحديث في السنن وغيرها عن عَمْرو بن خارجة قال: سمعت رسول الله ﷺ يخطب وهو يقول: "إن الله قد أعطى كلّ ذي حق حقه، فلا وصية لوارث" .
Bu âyet-i kerîme, anne-babaya ve yakın akrabaya vasiyette bulunma emrini içermektedir. Bu, miras âyeti inmeden önce -iki görüşten en sahih olanına göre- farz idi. Ferâiz (miras) âyeti inince bu âyeti neshetti ve belirlenmiş miras payları Allah'tan bir farz haline geldi; hak sahipleri bunları bir vasiyet olmaksızın ve vasiyet edenin minnetini yüklenmeksizin kesin olarak alırlar. Bu sebeple Sünen ve diğer hadis kitaplarında Amr b. Hârice'den rivayet edilen şu hadis gelmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hutbe okurken şöyle derken işittim: "Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; artık vârise vasiyet yoktur" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل بن إبراهيم ابن عُلَية، عن يونس بن عبيد، عن محمد بن
İmâm Ahmed dedi ki: Bize İsmâîl b. İbrâhîm İbn Uleyye, Yûnus b. Ubeyd'den, o da Muhammed b.
سيرين، قال: جلس ابن عباس فقرأ سورة البقرة حتى أتى [على] هذه الآية: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ) فقال: نسخت هذه الآية.
Sîrîn'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs oturdu ve Bakara Sûresi'ni okudu, nihayet şu âyete ulaştı: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ) [‘eğer bir hayır bırakacaksa, anaya babaya ve akrabaya vasiyette bulunmak’] ve: 'Bu âyet neshedildi' dedi.
وكذا رواه سعيد بن منصور، عن هشيم، عن يونس، به. ورواه الحاكم في مستدركه وقال: صحيح على شرطهما .
Bunu Saîd b. Mansûr da Huşeym'den, o Yûnus'tan bu isnadla rivayet etmiştir. Hâkim de Müstedrek'inde rivayet edip: "Her ikisinin şartına göre sahihtir" demiştir .
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ) قال: كان لا يرث مع الوالدين غيرهما إلا وصية للأقربين، فأنزل الله آية الميراث فبيَّن ميراث الوالدين، وأقر وصية الأقربين في ثلث مال الميت.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: (الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ) [‘anaya babaya ve akrabaya vasiyette bulunmak’] âyeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Anne ve babayla birlikte başkası mirasçı olmazdı, ancak akrabaya vasiyet edilirdi. Bunun üzerine Allah miras âyetini indirdi , anne babanın mirasını açıkladı ve akrabaların vasiyetini ölenin malının üçte birinde sabit kıldı.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا حجاج بن محمد، أخبرنا ابن جريج، وعثمان بن عطاء، عن عطاء، عن ابن عباس، في قوله: (الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ) نسختها هذه الآية: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا} [النساء: ٧].
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh nakletti, bize Haccâc b. Muhammed nakletti, bize İbn Cüreyc ve Osmân b. Atâ, Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan bildirdi: (الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ) [‘anaya babaya ve akrabaya vasiyette bulunmak’] âyeti hakkında; onu şu âyet neshetmiştir: { لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا } [النساء: ٧] “Ana, baba ve akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana, baba ve akrabaların bıraktıklarından kadınlara da bir pay vardır; azından da çoğundan da farz kılınmış bir pay olarak.”
ثم قال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن عمر وأبي موسى، وسعيد بن المسيَّب، والحسن، ومجاهد، وعطاء، وسعيد بن جُبَير، ومحمد بن سيرين، وعكرمة، وزيد بن أسلم، والربيع بن أنس، وقتادة، والسدي، ومقاتل بن حَيّان، وطاوس، وإبراهيم النَّخَعي، وشُرَيح، والضحاك، والزهري: أن هذه الآية منسوخة نسختها آية الميراث.
Sonra İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: İbn Ömer , Ebû Mûsâ, Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, Mücâhid, Atâ, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. Sîrîn, İkrime, Zeyd b. Eslem, er-Rebî' b. Enes, Katâde, es-Süddî, Mukâtil b. Hayyân, Tâvûs, İbrâhîm en-Nehaî, Şüreyh, ed-Dahhâk ve ez-Zührî'den bu âyetin mensuh olduğu ve onu miras âyetinin neshettiği rivayet edilmiştir.
والعجب من أبي عبد الله محمد بن عمر الرازي ﵀ -كيف حكى في تفسيره الكبير عن أبي مسلم الأصفهاني أن هذه الآية غير منسوخة، وإنما هي مُفَسرة بآية المواريث، ومعناه: كتب عليكم ما أوصى الله به من توريث الوالدين والأقربين. من قوله: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ} [النساء: ١١] قال: وهو قولُ أكثر المفسرين والمعتبرين من الفقهاء. قال: ومنهم من قال: إنها منسوخة فيمن يرث، ثابتة فيمن لا يرث، وهو مذهب ابن عباس، والحسن، ومسروق، وطاوس، والضحاك، ومسلم بن يَسَار، والعلاء بن زياد.
Şaşılacak şeydir ki Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer er-Râzî rahimehullâh -Tefsîr-i Kebîr'inde Ebû Müslim el-İsfahânî'den naklettiğine göre- bu âyetin mensuh olmadığını, bilakis miras âyetiyle tefsir edildiğini, anlamının da: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } [النساء: ١١] “Allah size çocuklarınız hakkında vasiyet eder (emreder)” buyruğundan hareketle 'Allah'ın anne babayı ve akrabaları vâris kılmaya dair vasiyet ettiği (farz kıldığı) şey size farz kılındı' demek olduğunu zikretmiştir. Dedi ki: Bu, müfessirlerin ve fıkıhçılardan muteber olanların çoğunun görüşüdür. Dedi ki: Onlardan bir kısmı da: Âyet mirasçı olanlar hakkında mensuhtur, mirasçı olmayanlar hakkında ise sabittir, demişlerdir. Bu; İbn Abbâs, el-Hasan, Mesrûk, Tâvûs, ed-Dahhâk, Müslim b. Yesâr ve el-Alâ b. Ziyâd'ın mezhebidir.
قلت: وبه قال أيضًا سعيدُ بن جُبَير، والربيع بن أنس، وقتادة، ومقاتل بن حيان. ولكن على قول هؤلاء لا يسمى هذا نسخا في اصطلاحنا المتأخر؛ لأن آية الميراث إنما رفعت حكم بعض أفراد ما دل عليه عموم آية الوصاية، لأن "الأقربين" أعم ممن يرث ومن لا يرث، فرفع حكم من يرث بما عين له، وبقي الآخر على ما دلت عليه الآية الأولى. وهذا إنما يتأتى على قول بعضهم: أن الوصاية في ابتداء الإسلام إنما كانت ندبا حتى نسخت. فأما من يقول: إنها كانت واجبة وهو الظاهر من
Derim ki: Saîd b. Cübeyr, er-Rebî' b. Enes, Katâde ve Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir. Fakat bunların görüşüne göre bu durum, sonraki dönem (müteahhirîn) ıstılahımızda nesh olarak isimlendirilmez; çünkü miras âyeti, ancak vasiyet âyetinin genel kapsamının delâlet ettiği fertlerin bir kısmının hükmünü kaldırmıştır. Zira "akrabalar" [ifadesi], vâris olanı da olmayanı da kapsayacak şekilde daha geneldir. Böylece vâris olanın hükmü kendisine belirlenen [pay] ile kaldırılmış, diğeri ise ilk âyetin delâlet ettiği [hüküm] üzere kalmıştır. Bu da ancak bazılarının, vasiyetin İslâm'ın başlangıcında neshedilinceye kadar yalnızca mendup olduğu şeklindeki görüşüne göre mümkündür. [Vasiyetin] farz olduğunu söyleyen kimseye gelince -ki zâhir olan...
سياق الآية -فيتعين أن تكون منسوخة بآية الميراث، كما قاله أكثر المفسرين والمعتبرين من الفقهاء؛ فإنّ وجوب الوصية للوالدين والأقربين [الوارثين] منسوخ بالإجماع. بل منهي عنه للحديث المتقدم: "إن الله قد أعطى كل ذي حق حقه فلا وصية لوارث". فآية الميراث حكم مستقل، ووجوب من عند الله لأهل الفروض وللعصبات ، رفع بها حكم هذه بالكلية. بقي الأقارب الذين لا ميراث لهم، يستحب له أن يُوصَى لهم من الثلث، استئناسًا بآية الوصية وشمولها، ولما ثبت في الصحيحين، عن ابن عمر، قال: قال رسول الله ﷺ: "ما حق امرئ مسلم له شيء يوصي فيه، يبيت ليلتين إلا ووصيته مكتوبة عنده". قال ابن عمر ما مرت عَلَيّ ليلة منذ سمعت رسول الله ﷺ يقول ذلك إلا وعندي وصيتي .
siyakından anlaşılan da budur- müfessirlerin ve muteber fıkıhçıların çoğunun dediği gibi bu âyetin miras âyetiyle mensuh olması kesinleşir. Çünkü anne babaya ve [vâris olan] akrabalara vasiyetin farz oluşu icma ile mensuhtur. Hatta daha önce geçen: "Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; artık vârise vasiyet yoktur" hadisi sebebiyle yasaklanmıştır. Miras âyeti ise farz pay sahipleri ve asabe için Allah katından müstakil bir hüküm ve bir farziyettir; onunla bu âyetin hükmü tamamen kaldırılmıştır. Miras alamayan akrabalara gelince, vasiyet âyetinin şümulüyle teyit edilerek ve Sahîhayn'da İbn Ömer'den sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Vasiyet edecek bir şeyi bulunan Müslüman bir kimsenin, vasiyeti yanında yazılı olmaksızın iki gece geçirmesi doğru değildir" buyurması sebebiyle malın üçte birinden onlara vasiyet edilmesi müstehap kalmıştır. İbn Ömer: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu söylediğini işittiğimden beri yanımda vasiyetim olmaksızın üzerimden tek bir gece bile geçmemiştir' demiştir .
والآيات والأحاديث بالأمر ببر الأقارب والإحسان إليهم، كثيرة جدا.
Akrabaya iyilik etmeyi ve onlara ihsanda bulunmayı emreden âyetler ve hadisler pek çoktur.
وقال عبد بن حميد في مسنده: أخبرنا عبيد الله، عن مبارك بن حسان، عن نافع قال: قال عبد الله: قال رسول الله ﷺ: "يقول الله تعالى: يا ابن آدم، ثنتان لم يكن لك واحدة منهما: جعلت لك نصيبا في مالك حين أخذت بكظمك؛ لأطهرك به وأزكيك، وصلاة عبادي عليك بعد انقضاء أجلك".
Abd b. Humeyd Müsned'inde şöyle dedi: Bize Ubeydullah haber verdi, Mübârek b. Hassân'dan, o Nâfi'den nakletti; dedi ki: Abdullah dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ buyurur ki: Ey Âdemoğlu! Biri dahi sende olmayan iki şey verdim: Can boğaza geldiği zaman onunla seni arındırayım ve temizleyeyim diye malında sana bir pay kıldım, bir de ecelin sona erdikten sonra kullarımın sana duası."
وقوله: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا) أي: مالا. قاله ابن عباس، ومجاهد، وعطاء، وسعيد بن جُبَير، وأبو العالية، وَعَطية العَوْفي، والضحاك، والسدي، والربيع بن أنس، ومقاتل بن حيان، وقتادة، وغيرهم.
Âyetteki: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا) [‘eğer bir hayır bırakacaksa’] ifadesi; yani bir mal [bırakacaksa] demektir. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Atâ, Saîd b. Cübeyr, Ebü'l-Âliye, Atiyye el-Avfî, ed-Dahhâk, es-Süddî, er-Rebî' b. Enes, Mukâtil b. Hayyân, Katâde ve başkaları söylemiştir.
ثم منهم من قال: الوصية مشروعة سواء قَلّ المال أو كثُر كالوراثة ومنهم من قال: إنما يُوصِي إذا ترك مالا جزيلا ثم اختلفوا في مقداره، فقال ابن أبي حاتم:
Sonra onlardan bir kısmı: Mal ister az olsun ister çok olsun, miras gibi vasiyet de meşrudur, demişlerdir . Bir kısmı ise: Ancak geride bolca mal bırakırsa vasiyet eder, demişler; sonra da bunun miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim şöyle dedi:
حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المقري، أخبرنا سفيان، عن هشام بن عُرْوَة، عن أبيه، قال: قيل لعلي، ﵁: إن رجلا من قريش قد مات، وترك ثلاثمائة دينار أو أربعمائة ولم يوص. قال: ليس بشيء، إنما قال الله: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا).
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî nakletti, bize Süfyân haber verdi, Hişâm b. Urve'den, o babasından; dedi ki: Ali radıyallâhu anh'a: Kureyş'ten bir adam öldü, üç yüz veya dört yüz dinar bıraktı ve vasiyette bulunmadı, denildi. Ali: 'Önemli bir şey değil, Allah ancak: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا) [‘eğer bir hayır bırakacaksa’] buyurmuştur' dedi.
قال: وحدثنا هارون بن إسحاق الهمداني، حدثنا عَبْدة -يعني ابن سليمان -عن هشام بن عروة، عن أبيه: أن عليا دخل على رجل من قومه يعوده، فقال له: أوصي؟ فقال له علي: إنما قال الله تعالى: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ) إنما تركت شيئًا يسيرا، فاتركه لولدك.
Dedi ki: Bize Hârûn b. İshâk el-Hemedânî nakletti, bize Abde -yani İbn Süleymân- nakletti, Hişâm b. Urve'den, o babasından: Ali, kavminden bir adamı hasta ziyaretine gitti. Adam ona: 'Vasiyet edeyim mi?' dedi. Ali ona şöyle dedi: 'Yüce Allah ancak: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ) [‘eğer bir hayır bırakacaksa vasiyette bulunmak’] buyurmuştur. Sen ise az bir şey bıraktın, onu çocuğuna bırak.'
وقال الحكم بن أبان: حدثني عن عكرمة، عن ابن عباس: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا) قال ابن عباس: من لم يترك ستين دينارا لم يترك خيرًا، قال الحكم : قال طاوس: لم يترك خيرًا من لم يترك ثمانين دينارا. وقال قتادة: كان يقال: ألفا فما فوقها.
Hakem b. Ebân dedi ki: Bana İkrime'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: (إِنْ تَرَكَ خَيْرًا) [‘eğer bir hayır bırakacaksa’] hakkında İbn Abbâs: 'Altmış dinar bırakmayan kimse hayır bırakmış sayılmaz' dedi. Hakem dedi ki: Tâvûs da: 'Seksen dinar bırakmayan kimse hayır bırakmış sayılmaz' demiştir. Katâde ise: 'Bin ve üzeri denilirdi' demiştir.
وقوله: (بِالْمَعْرُوفِ) أي: بالرفق والإحسان، كما قال ابن أبي حاتم:
Ve O'nun: { بِالْمَعْرُوفِ } “maruf üzere (örfe, hak ve adalete uygun olarak)” buyruğu; yani nezaket, kolaylık ve ihsan ile [olması demektir]. Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:
حدثنا الحسن بن أحمد، حدثنا إبراهيم بن عبد الله بن يسار ، حدثني سرور بن المغيرة عن عباد بن منصور، عن الحسن، قوله: (كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ) فقال: نَعَم، الوصية حق، على كل مسلم أن يوصي إذا حضره الموت بالمعروف غير المُنكر.
Bize Hasan b. Ahmed nakletti, bize İbrâhîm b. Abdillâh b. Yesâr nakletti, bana Sürûr b. el-Mugîre, Abbâd b. Mansûr'dan, o Hasan'dan nakletti; onun: (كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ) [‘Birinize ölüm geldiği zaman size farz kılındı’] buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: 'Evet, vasiyet bir haktır; her Müslümanın ölüm kendisine geldiğinde münker olmaksızın ma'ruf (örfe uygun) olarak vasiyette bulunması gerekir.'
والمراد بالمعروف: أن يوصي لأقربيه وَصيَّةً لا تجحف بورثته، من غير إسراف ولا تقتير، كما ثبت في الصحيحين أن سعدا قال: يا رسول الله، إن لي مالا ولا يرثني إلا ابنة لي، أفأوصي بثُلُثَيْ مالي؟ قال: "لا" قال: فبالشَّطْر؟ قال: "لا" قال: فالثلث ؟ قال: "الثلث، والثلث كثير؛ إنك أن تذر ورثتك أغنياء خير من أن تذرهم عالة يتكففون الناس".
Ma'ruf ile kastedilen: Vârislerine haksızlık etmeyecek şekilde, israfa kaçmadan ve kısmadan akrabalarına vasiyette bulunmasıdır. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Sa'd şöyle demiştir: Ey Allah'ın Resûlü! Benim malım var ve bana tek kızımdan başka vârisim yoktur. Malımın üçte ikisini vasiyet edeyim mi? Resûlullah: "Hayır" buyurdu. Sa'd: Yarısını vasiyet edeyim mi? dedi. Resûlullah: "Hayır" buyurdu. Sa'd: Üçte birini mi ? dedi. Resûlullah: "Üçte bir; üçte bir de çoktur. Vârislerini zengin bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır" buyurdu.
وفي صحيح البخاري: أن ابن عباس قال: لو أن الناس غَضوا من الثلث إلى الربع فإن رسول الله ﷺ قال: "الثلث، والثلث كثير" .
Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'ın şöyle dediği yer alır: 'İnsanlar üçte birden dörtte bire indirselerdi iyi olurdu; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Üçte bir; üçte bir de çoktur" buyurmuştur' .
وروى الإمام أحمد، عن أبي سعيد مولى بني هاشم، عن ذيال بن عبيد بن حنظلة، سمعت حنظلة بن حذيم بن حنيفة: أن جده حنيفة أوصى ليتيم في حجره بمائة من الإبل، فشقّ ذلك على بنيه، فارتفعوا إلى رسول الله ﷺ. فقال حنيفة: إني أوصيت ليتيم لي بمائة من الإبل، كنا نسميها المطيبة. فقال النبي ﷺ، "لا لا لا. الصدقة: خمس، وإلا فعَشْر، وإلا فخمس عشرة، وإلا فعشرون، وإلا فخمس وعشرون، وإلا فثلاثون، وإلا فخمس وثلاثون، فإن أكثرت فأربعون".
İmam Ahmed, Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd'den, o Ziyâl b. Ubeyd b. Hanzale'den rivayet etti; Hanzale b. Hizyem b. Hanîfe'den işitmiş: Dedesi Hanîfe, kendi himayesindeki bir yetime yüz deve vasiyet etmişti. Bu durum oğullarına ağır geldi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurdular. Hanîfe: 'Ben yetimim için el-Mutayyibe diye adlandırdığımız yüz deve vasiyet ettim' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hayır, hayır, hayır. Sadaka (vasiyet): Beştir, olmazsa ondur, olmazsa on beştir, olmazsa yirmidir, olmazsa yirmi beştir, olmazsa otuzdur, olmazsa otuz beştir; çok yapacaksan en fazla kırktır" buyurdu.
وذكر الحديث بطوله .
Ve hadisi uzun uzadıya zikretti .
وقوله: (فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ) يقول تعالى: فمن بدل الوصية وحرفها، فغير حكمها وزاد فيها أو نقص -ويدخل في ذلك الكتمان لها بطريق الأولى - (فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ) قال ابن عباس وغير واحد: وقد وقع أجر الميت على الله، وتعلَّق الإثم بالذين بدلوا ذلك (إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) أي: قد اطلع على ما أوصى به الميت، وهو عليم بذلك، وبما بدله الموصى إليهم.
Âyetteki: (فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ) [‘Kim onu işittikten sonra değiştirirse, artık onun günahı sadece onu değiştirenlerin boynunadır’] buyruğu hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kim vasiyeti değiştirir ve tahrif ederse, hükmünü başkalaştırır ve ona ekleme yapar veya eksiltirse -ki onu gizlemek evleviyetle buna dahildir- (فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ) [‘artık onun günahı sadece onu değiştirenlerin boynunadır’]. İbn Abbâs ve birden fazla kişi şöyle demiştir: Ölenin ecri Allah'a kalmıştır, günah ise onu değiştirenlerin boynuna dolanmıştır. (إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) [‘Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir’] yani: Ölenin ne vasiyet ettiğine muttali olmuştur; onu da, vasiyet edilen kimselerin neyi değiştirdiğini de hakkıyla bilendir.
{فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)}
{ فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢) } “Fakat kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
وقوله: (فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا) قال ابن عباس، وأبو العالية، ومجاهد، والضحاك، والربيع بن أنس، والسدي: الجَنَف: الخطأ. وهذا يشمل أنواع الخطأ كلها، بأن زاد وارثا بواسطة أو وسيلة، كما إذا أوصى ببيعه الشيءَ الفُلانيّ محاباة، أو أوصى لابن ابنته ليزيدها، أو نحو ذلك من الوسائل، إما مخطئًا غير عامد، بل بطبعه وقوة شفقته من غير تبصر، أو متعمدًا آثمًا في ذلك، فللوصيّ -والحالة هذه -أن يصلح القضية ويعدلَ في الوصية على الوجه الشرعي. ويعدل عن الذي أوصى به الميت إلى ما هو أقرب الأشياء إليه وأشبه الأمور به جمعا بين مقصود الموصي
Âyetteki: { فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا } “Fakat kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe ederse...” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Ebu’l-Âliye, Mücâhid, ed-Dahhâk, er-Rebî‘ b. Enes ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Cenef (الجَنَف), hata [ve haksızlık] demektir. Bu, bir aracı veya vesile kullanarak bir vârise fazladan pay vermek gibi hatanın bütün çeşitlerini kapsar; tıpkı kayırma amacıyla falan şeyin ona satılmasını vasiyet etmesi veya payını artırmak için kızının oğluna vasiyette bulunması yahut benzeri yollara başvurması gibi. Bu durum ya kasten olmayıp hataen, aksine tabiatı ve basiretsizce aşırı şefkatinden ötürü gerçekleşir ya da bilerek ve günaha girilerek yapılmıştır. İşte bu durumda vasînin meseleyi düzeltme ve vasiyeti şer‘î ölçülere uygun olarak âdil kılma hakkı vardır; vasiyet edenin maksadı ile ona en yakın ve ona en benzer duruma yönelerek ölünün vasiyet ettiği şeyden rücû eder; bu da vasiyet edenin maksadı ile
والطريق الشرعي. وهذا الإصلاح والتوفيق ليس من التبديل في شيء. ولهذا عطف هذا -فبينه -على النهي لذلك، ليعلم أنّ هذا ليس من ذلك بسبيل، والله أعلم.
şer'î yolu birleştirmek içindir. Bu düzeltme ve uzlaştırma ise kesinlikle [vasiyeti] değiştirmekten sayılmaz. İşte bu sebeple bu husus -açıklanarak - söz konusu yasaklamaya atfedilmiştir ki bunun o kabilden olmadığı bilinsin. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا العباس بن الوليد بن مَزيد، قراءة، أخبرني أبي، عن الأوزاعي، قال الزهري: حدثني عروة، عن عائشة، عن النبي ﷺ: أنه قال: "يُرَدّ من صَدقة الحائف في حياته ما يردّ من وصية المجنف عند موته" .
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Abbâs b. el-Velîd b. Mezîd kıraat yoluyla nakletti, bana babam Evzâî'den bildirdi; Zührî dedi ki: Bana Urve, Âişe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; O şöyle buyurmuştur: "Haksızlık edenin sağlığındaki sadakasından, haksız vasiyet edenin vefatı anındaki vasiyetinden reddedilen miktar kadar reddedilir (düzeltilir)" .
وهكذا رواه أبو بكر بن مَرْدُوَيه، من حديث العباس بن الوليد، به.
Ebû Bekir b. Merdûye de Abbâs b. el-Velîd hadisinden bu isnadla aynı şekilde rivayet etmiştir.
قال ابن أبي حاتم: وقد أخطأ فيه الوليد بن مزيد. وهذا الكلام إنما هو عن عروة فقط. وقد رواه الوليد بن مسلم، عن الأوزاعي، فلم يجاوز به عروة.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Velîd b. Mezîd bunda hata etmiştir. Bu söz ancak sadece Urve'ye aittir. Velîd b. Müslim de bunu Evzâî'den rivayet etmiş ve Urve'den öteye geçirmemiştir (mevkuf bırakmıştır).
وقال ابن مَرْدويه أيضًا: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا إبراهيم بن يوسف، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا عمر بن المغيرة، عن داود بن أبي هند، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "الحيف في الوصية من الكبائر" .
İbn Merdûye de şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm nakletti, bize İbrâhîm b. Yûsuf nakletti, bize Hişâm b. Ammâr nakletti, bize Ömer b. el-Mugîre, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: "Vasiyette haksızlık etmek büyük günahlardandır" buyurdu .
وهذا في رفعه أيضًا نظر . وأحسن ما ورد في هذا الباب ما قال عبد الرزاق:
Bunun merfu oluşunda da tenkit vardır . Bu konuda nakledilen en güzel rivayet ise Abdürrezzâk'ın dediğidir:
حدثنا مَعْمَر، عن أشعثَ بن عبد الله، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الرجل ليعملُ بعمل أهل الخير سبعينَ سنة، فإذا أوصى حاف في وصيته فيختم له بشر عمله، فيدخل النار، وإن الرجل ليعمل بعَمَل أهل الشرّ سبعينَ سنة، فيعدل في وصيته، فيختم له بخير عمله، فيدخل الجنة". قال أبو هريرة: اقرؤوا إن شئتم: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوهَا} [البقرة: ٢٢٩].
Bize Ma'mer, Eş'as b. Abdillâh'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz bir adam yetmiş yıl hayır ehlinin ameliyle amel eder; fakat vasiyet edeceği zaman vasiyetinde haksızlık yapar, böylece amellerinin en kötüsüyle [hayatına] son verilir ve cehenneme girer. Bir adam da yetmiş yıl şer ehlinin ameliyle amel eder; fakat vasiyetinde adaletli davranır, böylece amellerinin en hayırlısıyla [hayatına] son verilir ve cennete girer.» Ebû Hüreyre dedi ki: İsterseniz şu ayeti okuyun: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onları aşmayın!” [el-Bakara: 229].
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)}
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤) } “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı; umulur ki sakınırsınız. Sayılı günlerdir. Artık sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutar]. Ona gücü zor yetenlerin üzerine ise bir yoksul doyumu fidye gerekir. Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır. Oruç tutmanız -eğer bilirseniz- sizin için daha hayırlıdır.”
يقول تعالى مخاطبًا للمؤمنين من هذه الأمة وآمرًا لهم بالصيام، وهو: الإمساك عن الطعام والشراب والوقاع بنية خالصة لله ﷿، لما فيه زكاة النفس وطهارتها وتنقيتها من الأخلاط الرديئة والأخلاق الرذيلة. وذكر أنه كما أوجبه عليهم فقد أوجبه على من كان قبلهم، فلهم فيه أسوة، وَليَجتهد هؤلاء في أداء هذا الفرض أكمل مما فعله أولئك، كما قال تعالى: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} [المائدة: ٤٨]؛ ولهذا قال هاهنا: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) لأن الصوم فيه تزكية للبدن وتضييق لمسالك الشيطان؛ ولهذا ثبت في الصحيحين: "يا معشر الشباب، من استطاع منكم الباءة فليتزوج، ومن لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وجاء" ثم بين مقدار الصوم، وأنه ليس في كل يوم، لئلا يشق على النفوس فتضعف عن حمله وأدائه، بل في أيام معدودات. وقد كان هذا في ابتداء الإسلام يصومون من كل شهر ثلاثة أيام، ثم نسخ ذلك بصوم شهر رمضان، كما سيأتي بيانه. وقد رُوي أن الصيام كان أولا كما كان عليه الأمم قبلنا، من كل شهر ثلاثة أيام -عن معاذ، وابن مسعود، وابن عباس، وعطاء، وقتادة، والضحاك بن مزاحم. وزاد: لم يزل هذا مشروعًا من زمان نوح إلى أن نَسَخ الله ذلك بصيام شهر رمضان.
Yüce Allah bu ümmetin müminlerine hitap ederek ve onlara orucu emrederek buyurmaktadır; o da: Nefsin arınması, temizlenmesi ve kötü karışımlardan ile rezil ahlaktan arındırılması sebebiyle Aziz ve Celil olan Allah için ihlaslı bir niyetle yemekten, içmekten ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır. Orucu kendilerine farz kıldığı gibi kendilerinden öncekilere de farz kıldığını zikretmiştir; dolayısıyla bunda onlar için bir örnek vardır. Bunlar da bu farzı, öncekilerin yaptığından daha mükemmel şekilde eda etmeye gayret etmelidirler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ } [المائدة: ٤٨] “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı, fakat size verdiklerinde sizi denemek için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın.” Bu sebeple burada şöyle buyurmuştur: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) [‘Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı; umulur ki sakınırsınız’]; çünkü oruçta bedenin temizlenmesi ve şeytanın yollarının daraltılması vardır. Bu sebeple Sahîhayn'da sabit olduğuna göre: "Ey gençler topluluğu! Sizden kimin evlenmeye gücü yetiyorsa evlensin; kimin de gücü yetmiyorsa oruca sarılsın, çünkü oruç onun için bir kalkandır" buyrulmuştur. Sonra orucun miktarını açıkladı; nefislere ağır gelip de onu taşımaktan ve eda etmekten aciz kalmasınlar diye her günde olmadığını, bilakis sayılı günlerde olduğunu bildirdi. Bu durum İslam'ın başlangıcında her aydan üç gün oruç tutuyorlardı, sonra bu durum ileride açıklanacağı üzere Ramazan ayı orucuyla neshedildi. Orucun başlangıçta bizden önceki ümmetlerin üzerinde olduğu gibi her aydan üç gün olduğu da rivayet edilmiştir; bu Muâz, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Atâ, Katâde ve ed-Dahhâk b. Müzâhim'den nakledilmiştir. Ve şu ilaveyi yapmıştır: Bu durum Nûh zamanından Allah bunu Ramazan ayı orucuyla neshedinceye kadar meşru olmaya devam etti.
وقال عباد بن منصور، عن الحسن البصري: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ) فقال: نعم، والله لقد كُتب الصيام على كل أمة قد خلت كما كتب علينا شهرًا كاملا وأياما معدودات: عددا معلوما. وروي عن السدي، نحوه.
Abbâd b. Mansûr, Hasan-ı Basrî'den rivayetle: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ) [‘Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı; umulur ki sakınırsınız. Sayılı günlerdir’] âyeti hakkında şöyle dediğini aktardı: 'Evet, vallahi oruç, bizden önceki geçmiş her ümmete, bize tam bir ay olarak farz kılındığı gibi farz kılınmıştır; sayılı günler ise belirli bir sayıdır.' Süddî'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.
وروى ابن أبي حاتم من حديث أبي عبد الرحمن المقري، حدثنا سعيد بن أبي أيوب، حدثني عبد الله بن الوليد، عن أبي الربيع، رجل من أهل المدينة، عن عبد الله بن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "صيام رمضان كتبه الله على الأمم قبلكم .. " في حديث طويل اختصر منه ذلك .
İbn Ebî Hâtim, Ebû Abdirrahmân el-Mukrî rivayetinden nakletti: Bize Saîd b. Ebî Eyyûb anlattı, bana Abdullah b. el-Velîd, Medine ehlinden bir adam olan Ebu'r-Rebî'den, o da Abdullah b. Ömer'den rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: "Ramazan orucunu Allah sizden önceki ümmetlere farz kılmıştır..." -uzun bir hadisten bu kısmı özetlemiştir .