وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عمن حدثه عن ابن عمر، قال أنزلت: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ]) كتب عليهم إذا صلى أحدهم العتمة ونام حرم [الله] عليه الطعام والشراب والنساء إلى مثلها.
Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o da İbn Ömer'den rivayet eden kimseden naklettiğine göre şöyle demiştir: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ]) [‘Sizden öncekilere farz kılındığı gibi oruç size de farz kılındı’] âyeti indiğinde, onlardan biri yatsı namazını kılıp uyuduğu zaman bir sonraki günün aynı vaktine kadar yemek, içmek ve kadınlar ona [Allah tarafından] haram kılınırdı.
قال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن عباس، وأبي العالية، وعبد الرحمن بن أبي ليلى، ومجاهد، وسعيد بن جُبَير، ومقاتل بن حَيّان، والربيع بن أنس، وعطاء الخراساني، نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Abdurrahman b. Ebî Leylâ, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Mukâtil b. Hayyân, er-Rebî' b. Enes ve Atâ el-Horasânî'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.
وقال عطاء الخراساني، عن ابن عباس: (كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) يعني بذلك: أهل الكتاب. وروي عن الشعبي والسّدي وعطاء الخراساني، مثله.
Atâ el-Horasânî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” ifadesiyle Ehl-i Kitap kastedilmektedir. eş-Şa'bî, es-Süddî ve Atâ el-Horasânî'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.
ثم بين حكم الصيام على ما كان عليه الأمر في ابتداء الإسلام، فقال: (فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ) أي: المريض والمسافر لا يصومان في حال المرض والسفر؛ لما في ذلك من المشقة عليهما، بل يفطران ويقضيان بعدة ذلك من أيام أخر. وأما الصحيح المقيم الذي يُطيق الصيام، فقد كان مخيَّرًا بين الصيام وبين الإطعام، إن شاء صام، وإن شاء أفطر، وأطعم عن كل يوم مسكينا، فإن أطعم أكثر من مسكين عن كل يوم، فهو خير، وإن صام فهو أفضل من الإطعام، قاله ابن مسعود، وابن عباس، ومجاهد، وطاوس، ومقاتل بن حيان، وغيرهم من السلف؛ ولهذا قال تعالى: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ)
Sonra İslâm'ın başlangıcındaki duruma göre orucun hükmünü açıklayarak şöyle buyurdu: (فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ) [‘İçinizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun]’]; yani hasta ve yolcu, hastalık ve yolculuk hâlinde bu durumun kendilerine meşakkat vermesinden dolayı oruç tutmazlar, bilakis orucu açarlar ve tutamadıkları günlerin sayısı kadar diğer günlerde kaza ederler. Oruca gücü yeten sağlıklı ve mukîm kimseye gelince; o, oruç tutmak ile fidye olarak bir yoksulu doyurmak arasında serbest bırakılmıştı. Dilerse oruç tutar, dilerse orucu açar ve her gün için bir yoksulu doyururdu. Eğer her gün için birden fazla yoksulu doyurursa bu daha hayırlıydı; oruç tutması ise doyurmaktan daha faziletliydi. Bunu İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Mücâhid, Tâvûs, Mukâtil b. Hayyân ve Selef'ten başkaları söylemiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) [‘Oruca güç yetirebilenlerin ise bir yoksulu doyuracak fidye vermeleri gerekir. Kim gönülden bir hayır yaparsa bu onun için daha hayırlıdır. Oruç tutmanız ise sizin için daha hayırlıdır; eğer bilirseniz’].
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو النضر، حدثنا المسعودي، حدثنا عمرو بن مُرّة، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن معاذ بن جبل، ﵁، قال: أحيلت الصلاة ثلاثة أحوال، وأحيل الصيام ثلاثة أحوال؛ فأما أحوال الصلاة فإن النبي ﷺ قدم المدينة، وهو يصلي سبعة عشر شهرا إلى بيت المقدس، ثم إن الله ﷿ أنزل عليه: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} [البقرة: ١٤٤] فوجهَهُ اللهُ إلى مكة. هذا حول.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebu'n-Nadr anlattı, bize el-Mes'ûdî anlattı, bize Amr b. Mürre, Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o da Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan anlattı: "Namaz üç merhaleden geçti, oruç da üç merhaleden geçti. Namazın hâllerine gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde on yedi ay boyunca Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılıyordu . Sonra Yüce Allah ona: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} [البقرة: ١٤٤] “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz; seni hoşnut olacağın bir kıbleye elbette döndüreceğiz.” âyetini indirdi ve Allah onu Mekke'ye yöneltti. Bu bir merhaledir."
قال: وكانوا يجتمعون للصلاة ويُؤْذِنُ بها بعضهم بعضا حتى نَقَسُوا أو كادوا يَنْقُسُون. ثم إنّ رجلا من الأنصار، يقال له: عبد الله بن زيد، أتى رسول الله ﷺ، فقال: يا رسول الله، إني رأيت فيما يرى النائم -ولو قلتُ: إني لم أكن نائمًا لصدقتُ -أني بينا أنا بين النائم واليقظان إذْ رأيت شخصًا عليه ثوبان أخضران، فاستقبل القبلة، فقال: الله أكبر الله أكبر، أشهد أن لا إله إلا الله -مثنى حتى فرغ من الأذان، ثم أمهل ساعة، ثم قال مثل الذي قال، غير أنه يزيد في ذلك: قد قامت الصلاة -مرتين -قال رسول الله ﷺ: "علمها بلالا فَلْيؤذن بها". فكان بلال أول من أذن بها. قال: وجاء عمر بن الخطاب، ﵁، فقال: يا رسول الله، [إنه] قد طاف بي مثل الذي طاف به، غير أنه سبقني، فهذان حالان .
Dedi ki: "Namaz için toplanıyor ve birbirlerine bildiriyorlardı; hatta çan çaldılar veya neredeyse çan çalacaklardı. Derken Ensâr'dan Abdullah b. Zeyd denilen bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben uykuda görülen [rüya] gibi bir şey gördüm -uyumuyordum desem doğru söylemiş olurdum- ben uyku ile uyanıklık arasındayken üzerinde iki yeşil elbise bulunan bir şahıs gördüm. Kıbleye yönelip ezanı bitirene kadar ikişer ikişer: Allahu ekber Allahu ekber, Eşhedü en lâ ilâhe illallah... dedi. Sonra biraz bekledi, ardından iki defa 'Kad kâmeti's-salâh' ilave etmesi dışında söylediklerinin aynısını söyledi.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onu Bilâl'e öğret, ezanı o okusun' buyurdu. Böylece Bilâl onunla ezan okuyan ilk kişi oldu. [Ravi] dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! [Şüphesiz] ona uğrayan şeyin bir benzeri bana da uğradı, ancak o benden önce davrandı' dedi. İşte bu iki merhaledir ."
قال: وكانوا يأتون الصلاة -قد سبقهم النَّبيّ ﷺ ببعضها، فكان الرجل يشير إلى الرجل إذًا كم صلى، فيقول: واحدة أو اثنتين، فيصليهما، ثم يدخل مع القوم في صلاتهم. قال: فجاء معاذ فقال: لا أجده على حال أبدًا إلا كنتُ عليها، ثم قضيتُ ما سبقني. قال: فجاء وقد سَبَقه النبي ﷺ ببعضها، قال: فثَبَتَ معه، فلما قضى رسول الله ﷺ قام فقضى، فقال رسول الله ﷺ: "إنه قَد سن لكم مُعَاذ، فهكذا فاصنعوا". فهذه ثلاثة أحوال .
Dedi ki: "Onlar namaza geldiklerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir kısmını kıldırmış olurdu. Kişi [cemaatten bir] adama 'Kaç rekât kıldı?' diye işaret eder, o da 'Bir' veya 'İki' derdi; o da onları kılar, sonra cemaate namazlarında katılırdı. [Ravi] dedi ki: Muâz geldi ve: 'Onu hangi hâl üzere bulursam mutlaka ben de o hâl üzere olurum, sonra yetişemediğim kısmı kaza ederim' dedi. [Ravi] dedi ki: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namazın bir kısmını kıldırmışken geldi, onunla birlikte devam etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [namazı] bitirince kalkıp [yetişemediğini] kaza etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Muâz size bir sünnet koydu, siz de böyle yapın' buyurdu. İşte bu üç merhaledir ."
وأما أحوال الصيام فإن رسول الله ﷺ قدم المدينة، فجعل يصومُ من كل شهر ثلاثة أيام، وصام عاشوراء، ثم إن الله فرض عليه الصيام، وأنزل الله تعالى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ).
Orucun hâllerine gelince; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde her aydan üç gün oruç tutmaya başladı ve Âşûrâ orucunu tuttu. Sonra Allah ona orucu farz kıldı ve Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi oruç size de farz kılındı” [âyetini] indirdi.
إلى قوله: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) فكان مَنْ شاء صام، ومن شاء أطعم مسكينًا، فأجزأ ذلك عنه. ثم إن الله ﷿ أنزل الآية الأخرى: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} إلى قوله: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} فأثبت اللهُ صيامَه على المقيم الصحيح ورخَّصَ فيه للمريض والمسافر، وثبت الإطعامُ للكبير الذي لا يستطيع الصيام، فهذان حالان .
(وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) [‘Oruca güç yetirebilenlerin ise bir yoksulu doyuracak fidye vermeleri gerekir’] sözüne kadar. Böylece dileyen oruç tutuyor, dileyen de bir yoksulu doyuruyor ve bu onun için yeterli oluyordu. Sonra Yüce Allah diğer âyeti indirdi: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} sözüne kadar. Böylece Allah orucunu mukîm ve sağlıklı kişiye sabit kıldı, hasta ve yolcu için ruhsat tanıdı; oruca gücü yetmeyen yaşlı kimse için de yedirmeyi sabit kıldı. İşte bu iki merhaledir .
قال: وكانوا يأكلون ويشربون ويأتون النساء ما لم يناموا، فإذا ناموا امتنعوا، ثم إن رجلا من الأنصار يقال له: صرمة، كان يعمل صائمًا حتى أمسى، فجاء إلى أهله فصلى العشاء، ثم نام فلم يأكل ولم يشرب، حتى أصبح فأصبح صائما، فرآه رسول الله ﷺ وقد جهد جهدًا شديدًا، فقال: ما لي أراك قد جَهِدْت جهدًا شديدا؟ قال: يا رسول الله، إني عملت أمس فجئتُ حين جئتُ فألقيتُ نفسي فنمت فأصبحت حين أصبحت صائمًا. قال: وكان عمر قد أصاب من النساء بعد ما نام، فأتى النبي ﷺ فذكر ذلك له، فأنزل الله ﷿: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} إلى قوله: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}
Dedi ki: "Onlar uyumadıkları müddetçe yer, içer ve kadınlara yaklaşırlardı; uyuduklarında ise [bunlardan] kaçınırlardı. Sonra Ensâr'dan Sırma denilen bir adam oruçlu olarak akşama kadar çalıştı. Ailesinin yanına gelip yatsı namazını kıldı, sonra uyuyakaldı; ne bir şey yedi ne de içti. Sabahlayınca oruçlu olarak sabahladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu aşırı derecede bitkin bir hâlde görünce: 'Seni neden böyle aşırı bitkin görüyorum?' buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Dün çalıştım, [eve] geldiğim vakit kendimi yere bıraktım ve uyuyakaldım; sabahladığımda ise oruçlu olarak sabahladım' dedi. [Ravi] dedi ki: Ömer de uyuduktan sonra kadınlara yaklaşmıştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı. Bunun üzerine Yüce Allah: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} sözüne kadar [olan kısmı] indirdi."
وأخرجه أبو داود في سننه، والحاكم في مستدركه، من حديث المسعودي، به .
Bunu Ebû Dâvûd Sünen'inde ve Hâkim Müstedrek'inde el-Mes'ûdî rivayetinden bu şekilde tahric etti .
وقد أخرج البخاري ومسلم من حديث الزهري، عن عروة، عن عائشة أنها قالت: كان عاشوراء يصام، فلما نزل فرض رمضان كان من شاء صام ومن شاء أفطر . وروى البخاري عن ابن عمر وابن مسعود، مثله .
Buhârî ve Müslim, Zührî rivayetinden, Urve'den, Âişe'den onun şöyle dediğini tahric etmiştir: "Âşûrâ [günü] oruç tutulurdu. Ramazan farzı inince dileyen tuttu, dileyen tutmadı ." Buhârî, İbn Ömer ve İbn Mes'ûd'dan da benzerini rivayet etmiştir .
وقوله: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) كما قال معاذ: كان في ابتداء الأمر: من شاء صام ومن شاء أفطر وأطعم عن كل يوم مسكينا. وهكذا روى البخاري عن سَلَمة بن الأكوع أنه قال: لما نزلت: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) كان من أراد أن يُفْطر يفتدي، حتى نزلت الآية التي بعدها فنسختها .
Onun: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) [‘Oruca güç yetirebilenlerin ise bir yoksulu doyuracak fidye vermeleri gerekir’] sözü, Muâz'ın dediği gibi: Başlangıçta dileyen oruç tutuyor, dileyen orucu açıyor ve her gün için bir yoksulu doyuruyordu. Buhârî'nin Seleme b. el-Ekva'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "(وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) [âyeti] indiği zaman, oruç açmak isteyen fidye veriyordu; nihayet bir sonraki âyet inip onu neshetti ."
وروي أيضًا من حديث عبيد الله عن نافع، عن ابن عمر، قال: هي منسوخة.
Ubeydullah rivayetinden Nâfi' kanalıyla İbn Ömer'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bu âyet mensuhtur."
وقال السدي، عن مرة، عن عبد الله، قال: لما نزلت هذه الآية: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) قال: يقول: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ) أي: يتجشمونه، قال عبد الله: فكان من شاء صام ومن شاء أفطر وأطعم مسكينا (فَمَنْ تَطَوَّعَ) قال: يقول: أطعم مسكينا آخر (فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ) فكانوا كذلك حتى نسختها: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}
Süddî, Mürre kanalıyla Abdullah [b. Mes‘ûd]’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ } “Oruca güç yetirebilenlerin ise bir yoksulu doyuracak fidye vermeleri gerekir” ayeti indiğinde Abdullah dedi ki: [Cenâb-ı Hak] { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Oruca güç yetirebilenler” buyuruyor, yani [orucu] büyük güçlükle tutabilecek olanlar. Abdullah devamla şöyle dedi: 'Böylece dileyen oruç tutuyor, dileyen de oruç açıp bir yoksulu doyuruyordu. { فَمَنْ تَطَوَّعَ } “Kim gönülden bir hayır yaparsa” [ayetinde ise Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bir yoksul daha doyurursa, { فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu onun için daha hayırlıdır. Oruç tutmanız ise sizin için daha hayırlıdır”. Onlar bu şekilde devam ettiler; nihayet: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onu oruçla geçirsin” ayeti bu hükmü neshetti.'
وقال البخاري أيضًا: حدثنا إسحاق، أخبرنا روح، حدثنا زكريا بن إسحاق، حدثنا عَمْرو بن دينار، عن عطاء سمع ابن عباس يقرأ: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه فدية طعام مسكين). قال ابن عباس: ليست منسوخة، هو للشيخ الكبير والمرأة الكبيرة لا يستطيعان أن يصوما، فيطعمان مكان كل يوم مسكينًا .
Buhârî yine şöyle dedi: Bize İshak anlattı, bize Ravh bildirdi, bize Zekeriyyâ b. İshak anlattı, bize Amr b. Dînâr anlattı, Atâ'dan; o İbn Abbâs'ın şöyle okuduğunu işitmiştir: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه فدية طعام مسكين) [‘Oruç tutmakta çok zorlananların bir yoksulu doyuracak fidye vermeleri gerekir’]. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu âyet mensuh değildir; bu, oruç tutmaya güç yetiremeyen yaşlı erkek ve yaşlı kadın içindir. Onlar her günün yerine bir yoksulu doyururlar ."
وهكذا روى غير واحد عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، نحوه.
Birden fazla kişi Saîd b. Cübeyr kanalıyla İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayeti nakletmiştir.
وقال أبو بكر بن أبي شيبة: حدثنا عبد الرحيم بن سليمان، عن أشعث بن سوار، عن عكرمة، عن ابن عباس [قال] نزلت هذه الآية: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) في الشيخ الكبير الذي لا يطيق الصوم ثم ضعف، فرخص له أن يطعم مكان كل يوم مسكينًا.
Ebû Bekr b. Ebî Şeybe dedi ki: Bize Abdürrahîm b. Süleymân, Eş'as b. Sevvâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: "Bu (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) [‘Oruca güç yetirebilenlerin ise bir yoksulu doyuracak fidye vermeleri gerekir’] âyeti, oruç tutmaya güç yetiremeyip sonra zayıf düşen yaşlı kimse hakkında inmiştir; böylece her günün yerine bir yoksulu doyurmasına ruhsat verilmiştir."
وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن أحمد، حدثنا الحسين بن محمد بن بِهْرام المحرمي، حدثنا وهب بن بَقِيَّة، حدثنا خالد بن عبد الله، عن ابن أبي ليلى، قال: دخلت على عطاء في رمضان، وهو يأكل، فقال: قال ابن عباس: نزلت هذه الآية: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) فكان من شاء صام ومن شاء أفطر وأطعم مسكينًا، ثم نزلت هذه الآية فنسخت الأولى، إلا الكبير الفاني إن شاء أطعم عن كل يوم مسكينًا وأفطر. فحاصل الأمر أن النسخ ثابت في حق الصحيح المقيم بإيجاب الصيام عليه، بقوله: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} وأما الشيخ الفاني [الهرم] الذي لا يستطيع الصيام فله أن يفطر ولا قضاء عليه، لأنه ليست له حال يصير إليها يتمكن فيها من القضاء، ولكن هل يجب عليه [إذا أفطر] أن يطعم عن كل يوم مسكينًا إذا كان ذا جِدة؟ فيه قولان للعلماء، أحدهما: لا يجب عليه إطعام؛ لأنه ضعيف عنه لسنّه، فلم يجب عليه فدية كالصبي؛ لأن الله لا يكلف نفسًا إلا وسعها، وهو أحد قولي الشافعي. والثاني -وهو الصحيح، وعليه أكثر العلماء -: أنه يجب عليه فدية عن كل يوم، كما فسره ابن عباس وغيره من السلف على قراءة من قرأ: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ) أي: يتجشمونه، كما قاله ابن مسعود وغيره، وهو اختيار البخاري فإنه قال: وأما الشيخ الكبير إذا لم يطق الصيام، فقد أطعم أنس -بعد أن كبر عامًا أو عامين -كل يوم مسكينًا خبزًا ولحما، وأفطر .
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed anlattı, bize el-Hüseyn b. Muhammed b. Behrâm el-Muharremî anlattı, bize Vehb b. Bakıyye anlattı, bize Hâlid b. Abdillâh, İbn Ebî Leylâ'dan anlattı; o şöyle dedi: Ramazan'da Atâ'nın yanına girdim, yemek yiyordu. Dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: "Bu (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ) [‘Oruca güç yetirebilenlerin ise bir yoksulu doyuracak fidye vermeleri gerekir’] âyeti indi ve dileyen oruç tuttu, dileyen orucu açıp bir yoksulu doyurdu. Sonra şu âyet inerek ilkini neshetti; ancak elden ayaktan düşmüş çok yaşlı kimse müstesnadır, o dilerse her gün için bir yoksulu doyurur ve orucu açar." Meselenin özü şudur: Sağlıklı ve mukîm kimse hakkında: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “Öyleyse içinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun.” buyruğuyla orucun farz kılınması suretiyle nesh sabittir. Oruca gücü yetmeyen [elden ayaktan düşmüş] çok yaşlı kimseye gelince; onun oruç açma hakkı vardır ve kaza etmesi de gerekmez; zira onun kaza edebileceği [yeni] bir duruma ulaşması söz konusu değildir. Fakat [orucu açtığında] zengin olması hâlinde her gün için bir yoksulu doyurması gerekir mi? Bu hususta âlimlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Ona yedirmek vâcip değildir; çünkü yaşı sebebiyle bundan acizdir, dolayısıyla çocuk gibi ona da fidye vâcip olmaz; çünkü Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez. Bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. İkincisi -ki doğru olan ve âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüş de budur-: İbn Abbâs ve Selef'ten başkalarının, (وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ) [‘Oruç tutmakta güçlük çekenler’] yani ona zorlukla katlananlar şeklinde okuyanların kıraatine göre tefsir ettiği gibi -ki İbn Mes'ûd ve başkaları da böyle demiştir- her gün için bir fidye vermesi vâciptir. Buhârî'nin tercihi de budur; nitekim o şöyle demiştir: Yaşlı kimse oruca güç yetiremediğinde -ki Enes yaşlandıktan sonra bir veya iki yıl boyunca- her gün bir yoksula ekmek ve et yedirmiş ve oruç açmıştır .
وهذا الذي علقه البخاري قد أسنده الحافظ أبو يعلى الموصلي في مسنده، فقال: حدثنا عُبَيد الله بن مُعَاذ، حدثنا أبي، حدثنا عمران، عن أيوب بن أبي تميمة قال: ضعف أنس [بن مالك] عن الصوم، فصنع جفنة من ثريد، فدعا ثلاثيِن مسكينًا فأطعمهم .
Buhârî'nin muallak olarak zikrettiği bu rivayeti, Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî Müsned'inde senetli olarak rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ubeydullah b. Muâz anlattı, bize babam anlattı, bize İmrân, Eyyûb b. Ebî Temîme'den anlattı; o şöyle dedi: Enes [b. Mâlik] oruç tutmaktan aciz kalınca bir çanak tirit hazırlattı, otuz yoksulu çağırıp onları doyurdu .
ورواه عبد بن حميد، عن روح بن عبادة، عن عمران -وهو ابن حُدَير -عن أيوب، به.
Bunu Abd b. Humeyd de Ravh b. Ubâde'den, o İmrân'dan -ki o İbn Hudeyr'dir-, o da Eyyûb'dan aynı isnad ve metinle rivayet etmiştir.
ورواه عبد أيضًا، من حديث ستة من أصحاب أنس، عن أنس -بمعناه.
Abd bunu ayrıca Enes'in ashabından altı kişinin rivayetinden, Enes'ten mana olarak da rivayet etmiştir.
ومما يلتحق بهذا المعنى: الحامل والمرضع، إذا خافتا على أنفسهما أو ولديهما، ففيهما خلاف كثير بين العلماء، فمنهم من قال: يفطران ويفديان ويقضيان. وقيل: يفديان فقط، ولا قضاء. وقيل: يجب القضاء بلا فدية. وقيل: يفطران، ولا فدية ولا قضاء. وقد بسطنا هذه المسألة مستقصاة في كتاب الصيام الذي أفردناه . ولله الحمد والمنة.
Bu manaya dâhil olan durumlardan biri de: Kendileri veya çocukları hakkında endişe eden hamile ve emzikli kadındır. Bu ikisi hakkında âlimler arasında çok ihtilaf vardır; onlardan kimi: 'Orucu açarlar, fidye verirler ve kaza ederler' demiştir. Kimi: 'Sadece fidye verirler, kaza yoktur' demiştir. Kimi: 'Fidyesiz kaza gerekir' demiştir. Kimi de: 'Orucu açarlar, fidye de kaza da yoktur' demiştir. Biz bu meseleyi müstakil olarak kaleme aldığımız oruç kitabında etraflıca açıkladık . Hamd ve minnet Allah'a aittir.
{شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)}
{شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)} “(O sayılı günler) insanlar için bir hidayet rehberi, doğru yolun ve hak ile batılı ayıran hükümlerin apaçık delilleri olarak Kur'an'ın indirildiği Ramazan ayıdır. Öyleyse içinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun. Kim de hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun]. Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez. Bu da sayıyı tamamlamanız ve sizi doğru yola iletmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz içindir; umulur ki şükredersiniz.”
يمدح تعالى شهرَ الصيام من بين سائر الشهور، بأن اختاره من بينهن لإنزال القرآن العظيم فيه، وكما اختصه بذلك، قد ورد الحديث بأنه الشهر الذي كانت الكتب الإلهية تنزل فيه على الأنبياء.
Yüce Allah, yüce Kur'an'ı kendisinde indirmek için diğer aylar arasından onu seçmek suretiyle oruç ayını diğer bütün aylara üstün kılmaktadır; nitekim onu bununla seçkin kıldığı gibi, ilahî kitapların peygamberlere kendisinde indirildiği ay olduğuna dair hadis de vârid olmuştur.
قال الإمام أحمد بن حنبل، ﵀: حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم، حدثنا عمْران أبو العوام، عن قتادة، عن أبي المليح، عن واثلة -يعني ابن الأسقع-أن رسول الله ﷺ قال: "أنزلت صُحُف إبراهيم في أول ليلة من رمضان. وأنزلت التوراة لسِتٍّ مَضَين من رمضان، والإنجيل لثلاث عَشَرَةَ خلت من رمضان وأنزل الله القرآن لأربع وعشرين خلت من رمضان" .
İmam Ahmed b. Hanbel rahimehullâh dedi ki: Bize Hâşimoğulları'nın azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize İmrân Ebü'l-Avvâm, Katâde'den, o Ebü'l-Melîh'ten, o Vâsile'den -yani İbnü'l-Eskâ'- anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İbrâhim'in sahifeleri Ramazan'ın ilk gecesinde indirildi. Tevrat Ramazan'dan altı [gece] geçince, İncil Ramazan'dan on üç [gece] geçince indirildi ve Allah Kur'an'ı Ramazan'dan yirmi dört [gece] geçince indirdi ."
وقد روي من حديث جابر بن عبد الله وفيه: أن الزبور أنزل لثنتَي عشرة [ليلة] خلت من رمضان، والإنجيل لثماني عشرة، والباقي كما تقدم. رواه ابن مَردُويه.
Câbir b. Abdillâh'ın hadisinden de rivayet edilmiştir ki onda: Zebûr'un Ramazan'dan on iki [gece] geçince indirildiği , İncil'in ise on sekiz [gece geçince indirildiği] yer almaktadır; geri kalanı ise daha önce geçtiği gibidir. Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir.
أما الصحف والتوراة والزبور والإنجيل -فنزل كل منها على النبي الذي أنزل عليه جملة واحدة، وأما القرآن فإنما نزل جملة واحدة إلى بيت العزة من السماء الدنيا، وكان ذلك في شهر رمضان، في ليلة القدر منه، كما قال تعالى: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} [القدر: ١]. وقال: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} [الدخان: ٣]، ثم نزل بعدُ مفرّقًا بحسب الوقائع على رسول الله ﷺ. هكذا روي من غير وجه، عن ابن عباس، كما قال إسرائيل، عن السّدي، عن محمد بن أبي المجالد عن مِقْسَم، عن ابن عباس أنه سأله عطية بن الأسود، فقال: وقع في قلبي الشك من قول الله تعالى: (شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزلَ فِيهِ الْقُرْآنُ) وقوله: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} وقوله: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} وقد أنزل في شوال، وفي ذي القعدة، وفي ذي الحجة، وفي المحرم، وصفر، وشهر ربيع. فقال ابن عباس: إنه أنزل في رمضان، في ليلة القدر وفي ليلة مباركة جملة واحدة، ثم أنزل على مواقع النجوم ترتيلا في الشهور والأيام. رواه ابن أبي حاتم وابن مردويه، وهذا لفظه.
Sahifelere, Tevrat'a, Zebûr'a ve İncil'e gelince; bunların her biri, kendisine indirildiği peygambere toptan [bir defada] indirilmiştir. Kur'an'a gelince; o, dünya semasından Beytü'l-İzze'ye toptan [bir defada] indirilmiştir. Bu da Ramazan ayında, onun Kadir Gecesi'nde vaki olmuştur. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} “Şüphesiz biz onu Kadir Gecesi'nde indirdik.” [Kadr: 1]. Ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik.” [Duhân: 3]. Daha sonra ise olaylara göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e parça parça indirilmiştir. Bu durum İbn Abbâs'tan pek çok vecihle rivayet edilmiştir. Nitekim İsrâîl, es-Süddî'den, o Muhammed b. Ebü'l-Mücâlid'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki Atıyye b. el-Esved ona sorup şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir”, {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik” ve {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} “Şüphesiz biz onu Kadir Gecesi'nde indirdik” kavillerinden ötürü kalbime şüphe düştü; hâlbuki o Şevval'de, Zilkade'de, Zilhicce'de, Muharrem'de, Safer'de ve Rebî ayında da indirilmiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle demiştir: "O, Ramazan'da, Kadir Gecesi'nde ve mübarek bir gecede toptan [bir defada] indirilmiş; sonra da aylara ve günlere göre peyderpey parça parça indirilmiştir." Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye rivayet etmiş olup bu lafız ona [İbn Merdûye'ye] aittir.
وفي رواية سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: أنزل القرآن في النصف من شهر رمضان إلى سماء الدنيا فجعل في بيت العِزَّة، ثم أنزل على رسول الله ﷺ في عشرين سنة لجواب كلام الناس.
Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayetinde o şöyle demiştir: Kur'an Ramazan ayının ortasında dünya semasına indirilip Beytü'l-İzze'ye konuldu; sonra insanların sözlerine cevap olmak üzere yirmi yılda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e parça parça indirildi.
وفي رواية عكرمة، عن ابن عباس، قال: نزل القرآن في شهر رمضان في ليلة القدر إلى هذه السماء الدنيا جملة واحدة، وكان الله يُحْدثُ لنبيه ما يشاء، ولا يجيء المشركون بمثَل يخاصمون به إلا جاءهم الله بجوابه، وذلك قوله: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلا * وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} [الفرقان: ٣٢، ٣٣].
İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayetinde o şöyle demiştir: Kur'an Ramazan ayında, Kadir Gecesi'nde bu dünya semasına toptan indirildi; Allah Peygamberi için dilediği hükümleri yeniliyor, müşrikler tartışmak için bir misal getirdikçe Allah mutlaka onlara cevabını getiriyordu; nitekim şu âyet bunu ifade eder: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلا * وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} [الفرقان: ٣٢، ٣٣] “İnkâr edenler: 'Kur'an ona toptan bir defada indirilseydi ya!' dediler. Biz onunla senin kalbini pekiştirmek için onu böyle [bölüm bölüm indirdik] ve onu tane tane okuduk. Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki, biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım.”
[قال فخر الدين: ويحتمل أنه كان ينزل في كل ليلة قدر ما يحتاج الناس إلى إنزاله إلى مثله من اللوح إلى سماء الدنيا، وتوقف، هل هذا أولى أو الأول؟ وهذا الذي جعله احتمالا نقله القرطبي عن مقاتل بن حيان، وحكى الإجماع على أن القرآن نزل جملة واحدة من اللوح المحفوظ إلى بيت العزة في السماء الدنيا، وحكى الرازي عن سفيان بن عيينة وغيره أن المراد بقوله: (الَّذِي أُنزلَ فِيهِ الْقُرْآنُ) أي: في فضله أو وجوب صومه، وهذا غريب جدا] .
[Fahreddin dedi ki: Her Kadir Gecesi'nde, insanların bir sonraki benzer geceye kadar ihtiyaç duyacağı miktarın Levh'ten dünya semasına inmesi muhtemeldir; bu mu daha uygundur yoksa birincisi mi diye tevakkuf etmiştir (duraksamıştır). Onun ihtimal olarak gördüğü bu hususu Kurtubî, Mukâtil b. Hayyân'dan nakletmiş ve Kur'an'ın Levh-i Mahfuz'dan dünya semasındaki Beytü'l-İzze'ye toptan indirildiğine dair icmâı zikretmiştir. Râzî, Süfyân b. Uyeyne ve başkalarından: (الَّذِي أُنزلَ فِيهِ الْقُرْآنُ) [‘Kur'an'ın indirildiği [ay]’] sözünden kastın, onun fazileti yahut orucunun vâcipliği hakkında indirildiği şeklinde olduğunu nakletmiştir ki bu son derece garip bir görüştür] .
وقوله: (هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ) هذا مدح للقرآن الذي أنزله الله هدى لقلوب العباد ممن آمن به وصدقه واتبعه (وَبَيِّنَاتٍ) أي: ودلائل وحُجَج بينة واضحة جلية لمن فهمها وتدبَّرها دالة على صحة ما جاء به من الهدى المنافي للضلال، والرشد المخالف للغي، ومفرقًا بين الحق والباطل، والحلال، والحرام.
Onun: (هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ) [‘İnsanlar için bir hidayet rehberi, doğru yolun ve furkanın apaçık delilleri olarak’] sözü, Allah'ın ona iman eden, onu doğrulayan ve ona uyan kulların kalpleri için bir hidayet olarak indirdiği Kur'an için bir övgüdür. (وَبَيِّنَاتٍ) [‘Apaçık deliller’] ise; onu anlayan ve tefekkür eden kimse için sapıklığı ortadan kaldıran hidayetin ve azgınlığa zıt olan doğruluğun hak olduğuna, ayrıca hak ile batılı, helal ile haramı birbirinden ayırdığına delalet eden açık, net ve apaçık deliller ve hüccetler demektir.
وقد روي عن بعض السلف أنه كَره أن يقال: إلا "شهر رمضان" ولا يقال: "رمضان"؛ قال ابن أبي حاتم:
Selef'ten bazılarından, sadece "Ramazan ayı" denilip tek başına "Ramazan" denilmesini kerih gördükleri rivayet edilmiştir; İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:
حدثنا أبي، حدثنا محمد بن بكار بن الريَّان، حدثنا أبو معشر، عن محمد بن كعب القُرَظي، وسعيد -هو المقْبُري-عن أبي هريرة، قال: لا تقولوا: رمضان، فإن رمضان اسم من أسماء الله تعالى، ولكن قولوا: شهر رمضان.
Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Bekkâr b. er-Reyyân anlattı, bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den ve Saîd -o el-Makbürî'dir- kanalıyla Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: "Ramazan demeyiniz; çünkü Ramazan Yüce Allah'ın isimlerinden bir isimdir. Fakat 'Ramazan ayı' deyiniz."
قال ابن أبي حاتم: وقد روي عن مجاهد، ومحمد بن كعب نحو ذلك، ورَخَّص فيه ابن عباس وزيد بن ثابت.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Mücâhid ve Muhammed b. Ka'b'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir; İbn Abbâs ve Zeyd b. Sâbit ise buna ruhsat vermişlerdir.
قلت: أبو معشر هو نَجِيح بن عبد الرحمن المدني إمام [في] المغازي، والسير، ولكن فيه ضعف، وقد رواه ابنه محمد عنه فجعله مرفوعا، عن أبي هريرة، وقد أنكره عليه الحافظ ابن عدي -وهو جدير بالإنكار-فإنه متروك، وقد وهم في رفع هذا الحديث، وقد انتصر البخاري، ﵀، في كتابه لهذا فقال: "باب يقال رمضان" وساق أحاديث في ذلك منها: "من صام رمضان إيمانًا واحتسابًا غفر له ما تقدم من ذنبه" ونحو ذلك.
Ben derim ki: Ebû Ma'şer; Necîh b. Abdirrahmân el-Medenî'dir. Megâzî ve siyer [alanında] bir imâmdır (önderdir); ancak kendisinde zayıflık vardır. Oğlu Muhammed bunu ondan rivayet edip Ebû Hüreyre'den merfû kılmıştır. Hâfız İbn Adî bunu onun aleyhinde münker saymıştır -ki o, münker sayılmaya lâyıktır-; zira o metrûktur ve bu hadisi merfû kılmakta vehme düşmüştür. Buhârî -rahimehullâh- kitabında bu görüşü savunmuş ve: "Ramazan denilir bâbı" demiş, bu hususta: « من صام رمضان إيمانًا واحتسابًا غفر له ما تقدم من ذنبه » «Kim inanarak ve karşılığını [sırf Allah'tan] umarak Ramazan'ı [oruçla] geçirirse, geçmiş günahları bağışlanır.» ve benzeri hadisleri zikretmiştir.
وقوله: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ) هذا إيجاب حَتْمٍ على من شهد استهلال الشهر -أي كان مقيما في البلد حين دخل شهر رمضان، وهو صحيح في بدنه -أن يصوم لا محالة. ونَسَخت هذه الآية الإباحة المتقدمة لمن كان صحيحًا مقيما أن يفطر ويفدي بإطعام مسكين عن كل يوم، كما تقدم بيانه. ولما حتَّم الصيام أعاد ذكر الرخصة للمريض وللمسافر في الإفطار، بشرط القضاء فقال: (وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ) معناه: ومن كان به مرض في بدنه يَشُقّ عليه الصيام معه، أو يؤذيه أو كان على سفر أي في حال سفر -فله أن يفطر، فإذا أفطر فعليه بعدة ما أفطره في السفر من الأيام؛ ولهذا قال: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ) أي: إنما رخَّصَ لكم في الفطر في حال المرض وفي السفر، مع تحتمه في حق المقيم الصحيح، تيسيرًا عليكم ورحمة بكم.
Onun: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ) [‘Öyleyse içinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun’] sözü, hilalin doğuşuna şahit olan -yani Ramazan ayı girdiğinde beldesinde mukîm olan ve bedenen sağlıklı bulunan- kimseye kesinlikle oruç tutmanın kesin bir farz olduğunu bildirmektedir. Bu âyet, daha önce geçtiği üzere sağlıklı ve mukîm olan kimsenin oruç açıp her gün için bir yoksulu doyurarak fidye vermesine dair önceki serbestliği neshetmiştir. Orucu kesin kılınca, kaza şartıyla hasta ve yolcu için oruç açma ruhsatını tekrar zikrederek şöyle buyurdu: (وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ) [‘Kim de hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun]’]. Anlamı şudur: Bedeninde kendisiyle beraber oruç tutması meşakkatli olan veya kendisine zarar veren bir hastalığı bulunan ya da seferde -yani yolculuk hâlinde- olan kimsenin orucu açma hakkı vardır; orucu açtığında ise yolculukta oruç tutmadığı günlerin sayısı kadar diğer günlerde [kaza etmesi] gerekir. Bu sebeple: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ) [‘Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez’] buyurmuştur. Yani mukîm ve sağlıklı kimse hakkında kesin kılınmasıyla birlikte, hastalık ve yolculuk hâlinde size orucu açma ruhsatı vermesi, sizin için kolaylaştırmak ve size merhamet etmek içindir.
وهاهنا مسائل تتعلق بهذه الآية:
Bu âyetle ilgili birtakım meseleler vardır:
إحداها: أنه قد ذهب طائفة من السلف إلى أن من كان مقيما في أول الشهر ثم سافر في أثنائه، فليس له الإفطار بعذر السفر والحالة هذه، لقوله: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ) وإنما يباح الإفطار لمسافر استهل الشهر وهو مسافر، وهذا القول غريب نقله أبو محمد بن حزم في كتابه المُحَلى، عن جماعة من الصحابة والتابعين. وفيما حكاه عنهم نظر، والله أعلم. فإنه قد ثبتت السنة عن رسول الله ﷺ أنه خرَجَ في شهر رمضان لغزوة الفتح، فسار حتى بلغ الكَديد، ثم أفطر، وأمر الناس بالفطر. أخرجه صاحبا الصحيح .
Birincisi: Selef'ten bir grup; ayın başında mukîm olup da ayın içinde yolculuğa çıkan kimsenin, bu durumda: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ) [‘İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun’] sözü gereğince sefer özrüyle orucu açma hakkının bulunmadığı, oruç açmanın sadece aya seferde giren yolcu için mübah olduğu görüşüne varmıştır. Bu garip bir görüştür; Ebû Muhammed b. Hazm bunu el-Muhallâ adlı kitabında sahâbe ve tâbiînden bir cemaatten nakletmiştir. Onlardan naklettiği bu görüşte ise tartışılacak yönler vardır, en doğrusunu Allah bilir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan sünnete göre o, Ramazan ayında Fetih Gazvesi için yola çıkmış, Kedîd'e varıncaya kadar yürümüş , sonra orucu açmış ve insanlara da oruçlarını açmalarını emretmiştir. Bunu iki Sahîh sahibi tahric etmiştir .
الثانية: ذهب آخرون من الصحابة والتابعين إلى وجوب الإفطار في السفر، لقوله: (فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ) والصحيح قول الجمهور، أن الأمر في ذلك على التخيير، وليس بحَتْم؛ لأنهم كانوا يخرجون مع رسول الله ﷺ في شهر رمضان. قال: "فَمنا الصائم ومنا المفطر، فلم يعب الصائمُ على المفطر، ولا المفطر على الصائم ". فلو كان الإفطار هو الواجب لأنكر عليهم الصيام، بل الذي ثبت من فعل رسول الله ﷺ أنه كان في مثل هذه الحالة صائمًا، لما ثبت في الصحيحين عن أبي الدرداء [قال] خرجنا مع رسول الله ﷺ [في شهر رمضان] في حَرٍّ شديد، حتى إن كان أحدنا ليضع يده على رأسه [من شدة الحر] وما فينا صائم إلا رسولُ الله ﷺ وعبد الله بن رواحة .
İkincisi: Sahâbe ve tâbiînden başkaları, (فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ) [‘diğer günlerden bir sayı’] sözü gereğince seferde oruç açmanın vâcip olduğu görüşüne varmışlardır. Doğru olan ise cumhurun görüşüdür ki bu husustaki emir muhayyerlik üzeredir, kesin bir zorunluluk değildir; zira onlar Ramazan ayında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkarlardı. Şöyle demiştir: "Aramızda oruç tutan da vardı, tutmayan da. Ne oruç tutan tutmayanı kınardı, ne de tutmayan tutanı kınardı ." Eğer orucu açmak vâcip olsaydı, onlara oruç tuttukları için itiraz ederdi; bilakis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinden sabit olan şudur ki o, böyle bir durumda oruçlu idi. Nitekim Sahîhayn'da Ebü'd-Derdâ'dan rivayetle sabit olduğuna göre [şöyle demiştir] : "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [Ramazan ayında] şiddetli bir sıcakta yola çıktık; hatta aşırı sıcaktan dolayı birimiz elini başına koyuyordu ; içimizde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Abdullah b. Revâha'dan başka oruçlu kimse yoktu ."
الثالثة: قالت طائفة منهم الشافعي: الصيام في السفر أفضل من الإفطار، لفعل النبي ﷺ كما تقدم، وقالت طائفة: بل الإفطار أفضل، أخذا بالرخصة، ولما ثبت عن رسول الله ﷺ: أنه سئل عن الصوم في السفر، فقال: "من أفطر فحَسَن، ومن صام فلا جناح عليه". وقال في حديث آخر:
Üçüncüsü: [İmam] Şâfiî'nin de aralarında bulunduğu bir grup, daha önce geçtiği üzere Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinden dolayı seferde oruç tutmanın orucu açmaktan daha faziletli olduğunu söylemiştir. Bir diğer grup ise ruhsatı uygulamak adına ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan, seferde oruç tutma hakkında kendisine sorulduğunda: «Kim orucunu açarsa bu güzeldir; kim de oruç tutarsa ona bir günah yoktur» buyurmasından ötürü bilakis orucu açmanın daha faziletli olduğunu söylemiştir. Başka bir hadiste de şöyle buyurmuştur:
"عليكم برخصة الله التي رخص لكم" وقالت طائفة: هما سواء لحديث عائشة: أن حَمْزة بن عمرو الأسلمي قال: يا رسول الله، إني كثير الصيام، أفأصوم في السفر؟ فقال: "إن شئت فصم، وإن شئت فأفطر". وهو في الصحيحين . وقيل: إن شق الصيام فالإفطار أفضل لحديث جابر: أن رسول الله ﷺ رأى رجلا قد ظُلِّلَ عليه، فقال: "ما هذا؟ " قالوا: صائم، فقال: " ليس من البر الصيام في السفر". أخرجاه . فأما إن رغب عن السنة، ورأى أن الفطر مكروه إليه، فهذا يتعين عليه الإفطار، ويحرم عليه الصيام، والحالة هذه، لما جاء في مسند الإمام أحمد وغيره، عن ابن عمر وجابر، وغيرهما: من لم يقبل رُخْصَةَ الله كان عليه من الإثم مثل جبال عرفة .
"Allah'ın size tanıdığı ruhsatına sarılın" . Bir grup da: 'Âişe'nin hadisinden dolayı ikisi de eşittir' demiştir; nitekim Hamza b. Amr el-Eslemî: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben çok oruç tutan biriyim, seferde oruç tutayım mı?" deyince: "Dilersen tut, dilersen aç" buyurmuştur; bu hadis Sahîhayn'dadır . Oruç meşakkat verirse orucu açmanın daha faziletli olduğu da söylenmiştir; nitekim Câbir'in hadisine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine gölgelik yapılmış bir adam görmüş ve: "Bu nedir?" diye sormuş, "Oruçludur" demişler; bunun üzerine: "Seferde oruç tutmak iyilikten değildir" buyurmuştur; bu hadisi ikisi tahric etmiştir . Eğer sünnetten yüz çevirir ve orucu açmayı kerih görürse, bu durumda onun orucu açması kesinleşir ve oruç tutması haram olur; zira İmam Ahmed'in Müsned'inde ve diğerlerinde İbn Ömer, Câbir ve başkalarından rivayet edildiğine göre şöyle buyrulmuştur: "Kim Allah'ın ruhsatını kabul etmezse, Arafat dağları kadar günah onun üzerine olur" .
الرابعة: القضاء، هل يجب متتابعًا أو يجوز فيه التفريق؟ فيه قولان: أحدهما: أنه يجب التتابع، لأن القضاء يحكي الأداء. والثاني: لا يجب التتابع، بل إن شاء فَرّق، وإن شاء تابع. وهذا قول جُمهور السلف والخلف، وعليه ثبتت الدلائل ؛ لأن التتابع إنما وجب في الشهر لضرورة أدائه في الشهر، فأما بعد انقضاء رمضان فالمراد صيام أيام عدَّةَ ما أفطر. ولهذا قال تعالى: (فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ) ثم قال: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ) قال الإمام أحمد:
Dördüncüsü: Kaza orucu peş peşe mi tutulmalıdır, yoksa ayrı günlerde tutulması caiz midir? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Peş peşe tutulması vâciptir; çünkü kaza, edayı taklit eder. İkincisi: Peş peşe tutulması vâcip değildir; bilakis dilerse ayrı ayrı tutar, dilerse peş peşe tutar. Bu, selef ve halef cumhurunun görüşüdür ve deliller bunun üzerine sabittir ; çünkü peş peşe tutmak, ay içinde eda etmenin zarureti sebebiyle ayda vâcip kılınmıştır. Ramazan bittikten sonra ise kastedilen, tutulmayan günlerin sayısı kadar gün oruç tutmaktır. Bu sebeple Yüce Allah: (فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ) [‘diğer günlerden bir sayı’] buyurmuş, sonra da: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ) [‘Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez’] buyurmuştur. İmam Ahmed dedi ki:
حدثنا أبو سلمة الخزاعي، حدثنا ابن هلال، عن حميد بن هلال العدوي، عن أبي قتادة، عن الأعرابي الذي سمع النبي ﷺ يقول: "إن خير دينكم أيسره، إن خير دينكم أيسره" .
Bize Ebû Seleme el-Huzâî anlattı, bize İbn Hilâl, Humeyd b. Hilâl el-Adevî'den, o Ebû Katâde'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işiten bir bedevîden anlattı: "Şüphesiz dininizin en hayırlısı en kolay olanıdır; şüphesiz dininizin en hayırlısı en kolay olanıdır" .
وقال أحمد أيضًا: حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا عاصم بن هلال، حدثنا غاضرة بن عُرْوة الفُقَيْمي، حدثني أبي عُرْوَة، قال: كنا ننتظر النبي ﷺ فخرج رَجلا يَقْطُرُ رأسه من وضوء أو غسل، فصلى، فلما قضى الصلاة جعل الناس يسألونه: علينا حرج في كذا؟ فقال رسول الله ﷺ: "إن دين الله في يسر" ثلاثًا يقولها .
Ahmed yine dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Âsım b. Hilâl bildirdi, bize Gâdıre b. Urve el-Fukeymî anlattı, bana babam Urve anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bekliyorduk; saçını taramış , abdest veya boy abdestinden dolayı başından sular damlar vaziyette çıktı ve namaz kıldı. Namazı bitirince insanlar ona: "Şu hususta bize bir vebal var mıdır?" diye sormaya başladılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz Allah'ın dini kolaylık üzeredir" buyurdu; bunu üç defa tekrarladı .
ورواه الإمام أبو بكر بن مَرْدُويه في تفسير هذه الآية من حديث مسلم بن إبراهيم، عن عاصم بن هلال، به.
Bunu İmam Ebû Bekr b. Merdûye bu âyetin tefsirinde Müslim b. İbrâhim rivayetinden Âsım b. Hilâl kanalıyla bu şekilde rivayet etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة قال: حدثنا أبو التيّاح، سمعت أنس بن مالك يقول: إن رسول الله ﷺ قال: "يسروا، ولا تعسروا، وسكِّنُوا ولا تُنَفِّروا". أخرجاه في الصحيحين. وفي الصحيحين أيضا: أن رسول الله ﷺ قال لمعاذ وأبي موسى حين بعثهما إلى اليمن: "بشرا ولا تنفرا، ويسرا ولا تعسرا، وتطاوعا ولا تختلفا". وفي السنن والمسانيد أن رسول الله ﷺ
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize Ebü't-Teyyâh anlattı; [şöyle dedi]: Enes b. Mâlik'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا، وَسَكِّنُوا وَلَا تُنَفِّرُوا» «Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; teskin edin (sükûnet verin), nefret ettirmeyin.» buyurdu. İkisi (Buhârî ve Müslim) bunu Sahîhayn'da tahrîc etmişlerdir. Yine Sahîhayn'da [rivayet edildiğine göre], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz ile Ebû Mûsâ'yı Yemen'e gönderdiği vakit onlara: «بَشِّرَا وَلَا تُنَفِّرَا، وَيَسِّرَا وَلَا تُعَسِّرَا، وَتَطَاوَعَا وَلَا تَخْتَلِفَا» «Müjdeleyin, nefret ettirmeyin; kolaylaştırın, zorlaştırmayın; birbirinize itaat edin (uyum sağlayın) ve anlaşmazlığa düşmeyin.» buyurmuştur. Sünen ve Müsnedlerde [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
قال: "بعثت بالحنيفيَّة السمحة" .
şöyle buyurmuştur: "Ben müsamahakâr Hanîf dini ile gönderildim" .
وقال الحافظ أبو بكر بن مردويه في تفسيره: حدثنا عبد الله بن إسحاق بن إبراهيم، حدثنا يحيى ابن أبي طالب، حدثنا عبد الوهاب بن عطاء، حدثنا أبو مسعود الجُرَيري، عن عبد الله بن شقيق، عن مِحْجَن بن الأدرع: أن رسول الله ﷺ رأى رجلا يصلي فتراءاه ببصره ساعة، فقال: "أتراه يصلي صادقًا؟ " قال: قلت: يا رسول الله، هذا أكثر أهل المدينة صلاة، فقال رسول الله ﷺ: "لا تُسْمِعْه فَتُهلِكَه". وقال: "إن الله إنما أراد بهذه الأمة اليُسْر، ولم يرد بهم العُسْر" .
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye tefsirinde dedi ki: Bize Abdullah b. İshak b. İbrâhim anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, bize Abdülvehhâb b. Atâ anlattı, bize Ebû Mes'ûd el-Cüreyrî, Abdullah b. Şakîk'ten, o da Mihcen b. el-Edra'dan anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılan bir adam gördü ve gözleriyle onu bir süre süzdü; sonra: "Onu ihlasla namaz kılıyor görüyor musun?" buyurdu. [Mihcen] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu, Medine halkının en çok namaz kılanıdır" dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu ona duyurma, yoksa onu helak edersin!" buyurdu. Ve şöyle dedi: "Şüphesiz Allah bu ümmet için sadece kolaylık dilemiştir, onlar için zorluk dilememiştir" .
ومعنى قوله: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ) أي: إنما أرْخَصَ لكم في الإفطار للمرض والسفر ونحوهما من الأعذار لإرادته بكم اليسر، وإنما أمركم بالقضاء لتكملوا عدّة شهركم.
Allah Teâlâ'nın: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ) kavlinin anlamı şudur: O, hakkınızda kolaylık dilediği için hastalık , yolculuk ve benzeri mazeretlerden ötürü oruç açmanıza ruhsat vermiştir; ayınızın sayısını tamamlayasınız diye de size kaza etmeyi emretmiştir.
وقوله: (وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ) أي: ولتذكروا الله عند انقضاء عبادتكم، كما قال: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} [البقرة: ٢٠٠] وقال: {فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} [النساء: ١٠٣]، {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} [الجمعة: ١٠] وقال: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ * وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ} [ق: ٣٩، ٤٠]؛ ولهذا جاءت السنة باستحباب التسبيح، والتحميد والتكبير بعد الصلوات المكتوبات.
Ve O'nun: (وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ) kavli, yani: İbadetinizi tamamladığınızda Allah'ı zikredesiniz [demektir]; nitekim şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} [el-Bakara: 200] “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, babalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın.” Ve şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} [en-Nisâ: 103] “Namazı kılıp bitirdiğinizde ayakta, otururken ve yanlarınız üzerine yatarken Allah'ı anın.”, {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} [el-Cuma: 10] “Namaz kılınınca yeryüzüne dağılın, Allah'ın lütfundan arayın ve Allah'ı çokça anın ki kurtuluşa eresiniz.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ * وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ} [Kâf: 39, 40] “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et. Gecenin bir kısmında ve secdelerin ardından da O'nu tesbih et.” Bundan dolayı sünnet, farz namazlardan sonra tesbih, tahmid ve tekbir getirmeyi müstehap kılmıştır.
وقال ابن عباس: ما كنا نعرف انقضاء صلاة رسول الله ﷺ إلا بالتكبير؛ ولهذا أخذ كثير من العلماء مشروعية التكبير في عيد الفطر من هذه الآية: (وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ) حتى ذهب داود بن علي الأصبهاني الظاهري إلى وجوبه في عيد الفطر؛ لظاهر الأمر في قوله (وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ) وفي مقابلَته مذهبُ أبي حنيفة ﵀ -أنه لا يُشْرَع التكبير في عيد الفطر. والباقون على استحبابه، على اختلاف في تفاصيل بعض الفروع بينهم.
İbn Abbâs şöyle demiştir: "Biz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazının bittiğini ancak tekbir ile anlardık." Bundan dolayı âlimlerin çoğu, Ramazan Bayramı'nda tekbir getirmenin meşruiyetini şu ayetten çıkarmışlardır: (وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ). Hatta Dâvûd b. Ali el-Isbehânî ez-Zâhirî, (وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ) kavlindeki emrin zahirinden hareketle Ramazan Bayramı'nda tekbir getirmenin vacip olduğu görüşüne varmıştır. Bunun karşısında Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebi yer alır; ona göre Ramazan Bayramı'nda tekbir getirmek meşru değildir. Diğer âlimler ise, aralarındaki bazı fer'î meselelerin detaylarındaki ihtilaf ile birlikte, bunun müstehap olduğu görüşündedirler.
وقوله: (وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) أي: إذا قمتم بما أمركم الله من طاعته بأداء فرائضه، وترك محارمه، وحفظ حدوده، فلعلكم أن تكونوا من الشاكرين بذلك.
Ve O'nun: (وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) kavli, yani: Allah'ın farzlarını yerine getirerek, haramlarını terk ederek ve sınırlarını koruyarak emrettiği taatleri ifa ettiğiniz takdirde, umulur ki bu sayede şükredenlerden olursunuz [demektir].
{وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)}
{وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)} “Kullarım sana beni sorduklarında, [bilsinler ki] şüphesiz ben yakınım. Dua edenin duasına, bana dua ettiği zaman icabet ederim. O halde onlar da benim davetime uysunlar ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulsunlar.”
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا يحيى بن المغيرة، أخبرنا جرير، عن عبدة بن أبي برزة السِّجستاني عن الصُّلْب بن حَكيِم بن معاوية بن حيدة القشيري، عن أبيه، عن جده، أن
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Yahyâ b. el-Mugîre anlattı, bize Cerîr, Abde b. Ebî Berze es-Sicistânî'den, o es-Sulb b. Hakîm b. Muâviye b. Hayde el-Kuşeyrî'den, o babasından, o da dedesinden bildirdi ki:
أعرابيًا قال: يا رسول الله، أقريب ربنا فنناجيه أم بعيد فنناديه؟ فسكت النبي ﷺ، فأنزل الله: (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ) .
Bir bedevi: "Ey Allah'ın Resûlü! Rabbimiz yakın mıdır ki O'na fısıltıyla dua edelim, yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu; Allah da: (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ) âyetini indirdi.
ورواه ابن مَرْدُويه، وأبو الشيخ الأصبهاني، من حديث محمد بن أبي حميد، عن جرير، به. وقال عبد الرزاق: أخبرنا جعفر بن سليمان، عن عوف، عن الحسن، قال: سأل أصحاب رسول الله ﷺ [النبي ﷺ] : أين ربنا؟ فأنزل الله ﷿: (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ) الآية .
Bunu İbn Merdûye ve Ebû'ş-Şeyh el-Isbehânî, Muhammed b. Ebî Humeyd rivayetinden Cerîr kanalıyla bu şekilde rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleyman, Avf'tan, o el-Hasan'dan bildirdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e] : "Rabbimiz nerededir?" diye sordular; bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ) âyetini indirdi.
وقال ابن جُرَيج عن عطاء: أنه بلغه لما نزلت: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠] قال الناس: لو نعلم أي ساعة ندعو؟ فنزلت: (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ)
İbn Cüreyc, Atâ'dan nakletti: Ona ulaştığına göre, {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [el-Mü'min: 60] “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim.'” âyeti indiğinde insanlar: "Keşke hangi vakitte dua edeceğimizi bilsek!" dediler. Bunun üzerine: (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ) âyeti indi.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الوهاب بن عبد المجيد الثقفي، حدثنا خالد الحذاء، عن أبي عثمان النهدي، عن أبي موسى الأشعري، قال: كنا مع رسول الله ﷺ في غَزَاة فجعلنا لا نصعد شَرَفًا، ولا نعلو شَرَفًا، ولا نهبط واديًا إلا رفعنا أصواتنا بالتكبير. قال: فدنا منا فقال: "يا أيها الناس، أرْبعُوا على أنفسكم؛ فإنَّكم لا تدعون أصمّ ولا غائبًا، إنما تدعون سميعًا بصيرًا، إن الذي تدعون أقربُ إلى أحدكم من عُنُق راحلته. يا عبد الله بن قيس، ألا أعلمك كلمة من كنوز الجنة؟ لا حول ولا قوة إلا بالله".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Abdülmecîd es-Sekafî anlattı, bize Hâlid el-Hazzâ, Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den anlattı; dedi ki: Biz bir gazvede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik; her bir tepeye tırmandığımızda, her bir yüksekliğe çıktığımızda ve her bir vadiye indiğimizde seslerimizi tekbir ile yükseltiyorduk. [Ebû Mûsâ] dedi ki: Resûlullah bize yaklaştı ve şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Kendinize acıyınız; zira siz ne bir sağıra ne de bir gaibe dua ediyorsunuz; siz ancak işiten ve gören bir Zât'a dua ediyorsunuz. Dua ettiğiniz Zât, her birinize biniti olan devenin boynundan daha yakındır. Ey Abdullah b. Kays! Sana cennet hazinelerinden bir kelime öğreteyim mi? Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh."
أخرجاه في الصحيحين، وبقية الجماعة من حديث أبي عثمان النهدي، واسمه عبد الرحمن بن مُل ، عنه، بنحوه .
Bu hadisi ikisi Sahîhayn'da ve cemaatin geri kalanı Ebû Osmân en-Nehdî —adı Abdurrahman b. Mül'dür — rivayetinden ondan benzer şekilde tahric etmişlerdir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا سليمان بن داود، حدثنا شعبة، حدثنا قتادة، عن أنس ﵁: أن النبي ﷺ قال: "يقول الله تعالى: أنا عند ظن عبدي بي، وأنا معه إذا دعاني" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Süleymân b. Dâvûd anlattı, bize Şu'be anlattı, bize Katâde, Enes radıyallâhu anh'tan anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ buyurur ki: 'Ben kulumun benim hakkımdaki zannı üzereyim ve bana dua ettiği zaman onunla beraberim'" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا علي بن إسحاق، أخبرنا عبد الله، أخبرنا عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، حدثنا إسماعيل بن عبيد الله، عن كريمة بنت الخشخاش المزنية، قالت: حدثنا أبو هريرة: أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "قال الله: أنا مع عبدي ما ذكرني، وتحركت بي شفتاه" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ali b. İshâk anlattı, bize Abdullah bildirdi, bize Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir bildirdi, bize İsmâîl b. Ubeydillâh, Kerîme bint el-Haşhâş el-Müzeniyye'den anlattı; o dedi ki: Bize Ebû Hureyre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini anlattı: "Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Kulum beni andığı ve dudakları benimle kıpırdadığı müddetçe ben kulumla beraberim'" .
قلت: وهذا كقوله تعالى: {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} [النحل: ١٢٨]، وكقوله لموسى وهارون، ﵉: {إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} [طه: ٤٦]. والمراد من هذا: أنه تعالى لا يخيب دعاء داع، ولا يشغله عنه شيء، بل هو سميع الدعاء. وفيه ترغيب في الدعاء، وأنه لا يضيع لديه تعالى، كما قال الإمام أحمد:
Derim ki: Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} “Şüphesiz Allah, takvâ sahipleri ve iyilik yapanlarla beraberdir.” [en-Nahl: 128] ve Mûsâ ile Hârûn'a -aleyhimesselâm- hitaben buyurduğu şu ayet gibidir: {إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} “Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm.” [Tâhâ: 46]. Bundan maksat şudur: Allah Teâlâ dua edenin duasını karşılıksız bırakmaz ve hiçbir şey O'nu bundan meşgul edip alıkoymaz; bilakis O, duaları hakkıyla işitendir. Bunda duaya teşvik vardır ve duanın Allah Teâlâ katında asla zayi olmayacağı bildirilmektedir; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا يزيد، حدثنا رجل أنه سمع أبا عثمان -هو النهدي -يحدث عن سلمان -يعني الفارسي ﵁، عن النبي ﷺ أنه قال: "إن الله تعالى ليستحيي أن يبسط العبد إليه يديه يسأله فيهما خيرا فيردّهما خائبتين".
Bize Yezîd anlattı, bize bir adam, Ebû Osmân'ı —o en-Nehdî'dir— Selmân'dan —yani el-Fârisî radıyallâhu anh'tan—, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ederken işittiğini anlattı; [Peygamber] şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah Teâlâ, kul kendisine ellerini uzatıp kendisinden bir hayır dilediğinde, onları boş çevirmekten haya eder."
قال يزيد: سموا لي هذا الرجل، فقالوا: جعفر بن ميمون .
Yezîd dedi ki: "Bana bu adamın adını verdiler ve: Ca'fer b. Meymûn'dur dediler" .
وقد رواه أبو داود، والترمذي، وابن ماجه من حديث جعفر بن ميمون، صاحب الأنماط، به . وقال الترمذي: حسن غريب. ورواه بعضهم، ولم يرفعه.
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce, Ca'fer b. Meymûn Sâhibu'l-Enmât rivayetinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen gariptir" demiştir. Bazıları ise bunu rivayet etmiş ve merfû kılmamıştır.
وقال الشيخ الحافظ أبو الحجاج المِزّي، ﵀، في أطرافه: وتابعه أبو همام محمد بن الزبرقان، عن سليمان التيمي، عن أبي عثمان النهدي، به .
Şeyh Hâfız Ebü'l-Haccâc el-Mizzî rahimehullâh el-Etrâf adlı eserinde şöyle demiştir: Ebû Hemmâm Muhammed b. ez-Zibrikân, Süleymân et-Teymî kanalıyla Ebû Osmân en-Nehdî'den bu şekilde rivayet ederek ona mütâbaat etmiştir .
وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا أبو عامر، حدثنا عَليّ بن دُؤاد أبو المتوكل الناجي، عن أبي سعيد: أن النبي ﷺ قال: "ما من مسلم يدعو الله ﷿ بدعوة ليس فيها إثم ولا قطيعة رحم، إلا أعطاه الله بها إحدى ثلاث خصال: إما أن يعجِّل له دعوته، وإما أن يَدّخرها له في الآخرة، وإما أن يصرف عنه من السوء مثلها" قالوا: إذًا نكثر. قال: "الله أكثر " .
İmam Ahmed yine dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, bize Ali b. Dü'âd Ebü'l-Mütevekkil en-Nâcî, Ebû Saîd'den anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İçinde günah ve akraba bağını koparma bulunmayan bir dua ile Allah Azze ve Celle'ye dua eden hiçbir Müslüman yoktur ki, Allah ona şu üç hasletten birini vermesin: Ya duasını hemen kabul eder, ya onu kendisi için ahirete saklar ya da ondan bunun dengi bir kötülüğü savar." Dediler ki: "Öyleyse biz [duayı] çoğaltırız." Buyurdu ki: "Allah'ın [lütfu] daha çoktur " .
وقال عبد الله بن الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن منصور الكوسج، أخبرنا محمد بن يوسف، حدثنا ابن ثوبان، عن أبيه، عن مكحول، عن جُبَير بن نفير، أن عُبَادة بن الصامت حدّثهم أن النبي ﷺ قال: "ما على ظهر الأرض من رجل مُسْلِم يدعو الله، ﷿، بدعوة إلا آتاه الله إياها، أو كف عنه من السوء مثلها، ما لم يَدعُ بإثم أو قطيعة رحم" .
İmam Ahmed'in oğlu Abdullah dedi ki: Bize İshâk b. Mansûr el-Kevsec anlattı, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize İbn Sevbân, babasından, o Mekhûl'den, o Cübeyr b. Nüfeyr'den anlattı ki Ubâde b. es-Sâmit onlara Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlatmıştır: "Yeryüzünde günah veya akraba bağını koparma ile dua etmediği sürece, Allah Azze ve Celle'ye bir dua ile yalvaran hiçbir Müslüman adam yoktur ki, Allah ona istediğini vermesin veya ondan bunun dengi bir kötülüğü defetmesin" .
ورواه الترمذي، عن عبد الله بن عبد الرحمن الدارمي، عن محمد بن يوسف الفرْيابي، عن ابن ثوبان -وهو عبد الرحمن بن ثابت بن ثوبان -به . وقال: حسن صحيح غريب من هذا الوجه.
Bunu Tirmizî, Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî'den, o Muhammed b. Yûsuf el-Firyâbî'den, o İbn Sevbân'dan —ki o Abdurrahman b. Sâbit b. Sevbân'dır— bu şekilde rivayet etmiştir . Ve: "Bu vecihten hasen sahih gariptir" demiştir.
وقال الإمام مالك، عن ابن شهاب، عن أبي عبيد -مولى ابن أزهر -عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ قال: "يُسْتَجَاب لأحدكم ما لم يَعْجل، يقول: دعوتُ فلم يستجب لي".
İmam Mâlik, İbn Şihâb'dan, o Ebû Ubeyd'den —İbn Ezher'in azatlısı—, o Ebû Hureyre'den rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizden biriniz acele etmediği sürece duasına icabet olunur; [şöyle ki]: 'Dua ettim de bana icabet olunmadı' der."
أخرجاه في الصحيحين من حديث مالك، به . وهذا لفظ البخاري، ﵀، وأثابه الجنة.
Bu hadisi ikisi Sahîhayn'da Mâlik rivayetinden bu şekilde tahric etmişlerdir . Bu lafız, Buhârî'ye —Allah ona rahmet etsin ve onu cennetle mükâfatlandırsın— aittir.
وقال مسلم أيضًا: حدثني أبو الطاهر، حدثنا ابن وهب، أخبرني معاوية بن صالح، عن ربيعة ابن يزيد، عن أبي إدريس الخَوْلاني، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ أنه قال: "لا يزال يستجاب للعبد ما لم يَدْعُ بإثم أو قطيعة رحم ما لم يستعجل". قيل: يا رسول الله، ما الاستعجال؟ قال: "يقول: قد
Müslim de aynı şekilde [şöyle] rivayet etti: Bana Ebû't-Tâhir anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Muâviye b. Sâlih, Rebîa b. Yezîd'den, o Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Kul, günah olan veya akrabalık bağını koparan bir şey için dua etmediği ve acele etmediği sürece duasına icabet olunmaya devam edilir.» Denildi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, acele etmek nedir?" Buyurdu ki: «[Kulun] şöyle demesidir: 'Doğrusu ben
دعوتُ، وقد دَعَوتُ، فلم أرَ يستجابُ لي، فَيَسْتَحسر عند ذلك، ويترك الدعاء" .
demesidir: 'Dua ettim, dua ettim de bana icabet olunduğunu görmedim.' Bunun üzerine bıkıp usanır ve duayı terk eder " .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا ابن هلال، عن قتادة، عن أنس: أن رسول الله ﷺ قال: "لا يزال العبد بخير ما لم يستعجل". قالوا: وكيف يستعجل؟ قال: "يقول: قد دعوتُ ربي فلم يَسُتَجبْ لي" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, bize İbn Hilâl, Katâde'den, o Enes'ten anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kul acele etmediği sürece hayır üzere olmaya devam eder." Dediler ki: "Nasıl acele eder?" Buyurdu ki: "[Kulun]: 'Rabbime dua ettim de bana icabet etmedi' demesidir" .
وقال الإمام أبو جعفر الطبري في تفسيره: حدثني يونس بن عبد الأعلى، حدثنا ابن وهب، حدثني أبو صخر: أن يزيد بن عبد الله بن قسَيط حدثه، عن عروة بن الزبير، عن عائشة، ﵂، أنها قالت: ما من عَبْد مؤمن يدعو الله بدعوة فتذهب، حتى تُعَجَّل له في الدنيا أو تُدّخر له في الآخرة، إذا لم يعجل أو يقنط. قال عروة: قلت: يا أمَّاه كيف عجلته وقنوطه؟ قالت: يقول: سألت فلم أعْطَ، ودعوت فلم أجَبْ.
İmam Ebû Ca'fer et-Taberî tefsirinde dedi ki: Bana Yûnus b. Abdil'a'lâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Ebû Sahr bildirdi ki: Yezîd b. Abdillâh b. Kusayt ona Urve b. ez-Zübeyr'den, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan anlattığına göre Âişe şöyle demiştir: "Allah'a bir dua ile yalvarıp da acele etmediği veya ümitsizliğe düşmediği sürece, ya dünyada hemen verilmeksizin veya ahirette kendisine saklanmaksızın o duası boşa giden hiçbir mümin kul yoktur." Urve dedi ki: "Ey anneciğim ! Onun aceleciliği ve ümitsizliği nasıldır?" dedim. Şöyle dedi: "[Kulun]: 'İstedim ama bana verilmedi, dua ettim ama bana icabet olunmadı' demesidir."
قال ابن قُسَيْط: وسمعت سعيد بن المسيب يقول كقول عائشة سواء.
İbn Kusayt dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'i de aynen Âişe'nin sözü gibi söylerken işittim.
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثنا بكر بن عمرو، عن أبي عبد الرحمن الحُبُليّ، عن عبد الله بن عمرو، أن رسول الله ﷺ قال: "القلوب أوعية، وبعضها أوعى من بعض، فإذا سألتم الله أيها الناس فاسألوه وأنتم موقنون بالإجابة، فإنه لا يستجيب لعبد دعاه عن ظهر قلب غافل" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hasan anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Bekr b. Amr, Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'den, o Abdullah b. Amr'dan anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kalpler birer kaptır; bazısı bazısından daha çok muhafaza edicidir. Ey insanlar! Allah'tan bir şey dilediğinizde, icabet olunacağınıza kesin olarak inanarak isteyiniz; çünkü Allah, gafil bir kalpten dua eden kulun duasına icabet etmez" .
وقال ابن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن إسحاق بن أيوب، حدثنا إسحاق بن إبراهيم بن أبيَّ بن نافع ابن معد يكرب ببغداد، حدثني أبي بن نافع، حدثني أبي نافع بن معد يكرب، قال: كنت أنا وعائشة سألتُ رسولَ الله ﷺ عن الآية: (أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ) قال: "يا رب، مسألة عائشة". فهبط جبريل فقال: الله يقرؤك السلام، هذا عبدي الصالح بالنية الصادقة، وقلبُه نقي يقول: يا رب، فأقول: لبيك. فأقضي حاجته.
İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk b. Eyyûb anlattı, bize İshâk b. İbrâhim b. Übey b. Nâfi' b. Ma'dîkerib Bağdat'ta anlattı, bana babam Übey b. Nâfi' anlattı, bana babam Nâfi' b. Ma'dîkerib anlattı; dedi ki: Ben ve Âişe birlikte idik; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: (أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ) âyetini sordum. Buyurdu ki: "Yâ Rabbi, Âişe'nin sorusu!". Bunun üzerine Cibrîl indi ve dedi ki: "Allah sana selâm söylüyor; 'Bu sâlih , samimi niyetli ve kalbi tertemiz kulum: Yâ Rabbi! dediğinde, ben: Lebbeyk (buyur kulum)! der ve onun ihtiyacını gideririm.'"
هذا حديث غريب من هذا الوجه .
Bu, bu vecihten garip bir hadistir .
وروى ابن مَرْدُويه من حديث الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس: حدثني جابر بن عبد الله أن النبي ﷺ قرأ: (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ) الآية. فقال رسول
İbn Merdûye; el-Kelbî'den, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Câbir b. Abdillâh bana anlattı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ } “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz [onlara çok] yakınım; Bana dua edenin duasına, dua ettiği vakit icabet ederim” ayetini okudu. Bunun üzerine Resûlullah
الله ﷺ: "اللهم أمرت بالدعاء، وتوكَّلْتَ بالإجابة، لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك، لبيك إن الحمد والنعمة لك، والملك لا شريك لك، أشهد أنك فرد أحد صَمَد لم تلد ولم تولد ولم يكن لك كفوًا أحد، وأشهد أن وعدك حق، ولقاءك حق، والجنة حق، والنار حق، والساعة آتية لا ريب فيها، وأنت تبعث من في القبور" .
sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ım! Duayı emrettin, icabeti de taahhüt ettin. Lebbeyk Allahümme lebbeyk, lebbeyke lâ şerîke leke lebbeyk, innel-hamde ven-ni'mete leke vel-mülk, lâ şerîke lek. Şehadet ederim ki Sen tek, bir ve Samed'sin; doğurmadın, doğrulmadın ve hiçbir şey Senin dengin olmadı. Ve şehadet ederim ki Senin vaadin haktır, Sana kavuşmak haktır, cennet haktır, cehennem haktır, kıyamet vakti şüphesiz gelecektir ve Sen kabirlerdekileri dirilteceksin" .
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا الحسن بن يحيى الأرزي ومحمد بن يحيى القُطَعي قالا حدثنا الحجاج بن مِنْهال، حدثنا صالح المُرِّي، عن الحسن، عن أنس، عن النبي ﷺ قال: "يقول الله تعالى: يا ابن آدم، واحدة لك وواحدة لي، وواحدة فيما بيني وبينك؛ فأما التي لي فتعبدني لا تشرك بي شيئا، وأما التي لك فما عملتَ من شيء وَفَّيْتُكَه وأما التي بيني وبينك فمنك الدعاء وعليّ الإجابة" .
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize el-Hasan b. Yahyâ el-Erzî ve Muhammed b. Yahyâ el-Kutaî anlattılar; dediler ki: Bize el-Haccâc b. Minhâl anlattı, bize Sâlih el-Mürrî, el-Hasan'dan, o Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; [Peygamber] şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ buyurur ki: Ey Âdemoğlu! [Üç şey vardır]: Biri senin içindir, biri benim içindir, biri de benimle senin arandadır. Benim için olana gelince; bana ibadet edersin ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazsın. Senin için olana gelince; yaptığın her ne amel olursa olsun sana onun karşılığını tastamam veririm . Benimle senin arandakine gelince; dua etmek senden, icabet etmek ise bendendir" .
وفي ذكره تعالى هذه الآية الباعثة على الدعاء، متخللة بين أحكام الصيام، إرشاد إلى الاجتهاد في الدعاء عند إكمال العِدّة، بل وعندَ كلّ فطر، كما رواه الإمام أبو داود الطيالسي في مسنده:
Allah Teâlâ'nın duaya teşvik eden bu âyeti oruç hükümlerinin arasına yerleştirmesinde, [oruç] sayısını tamamlarken, hatta her iftar vaktinde dua etmeye gayret göstermeye bir yönlendirme vardır; nitekim İmam Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde şöyle rivayet etmiştir:
حدثنا أبو محمد المليكي، عن عَمْرو -هو ابن شعيب بن محمد بن عبد الله بن عمرو، عن أبيه، عن جده عبد الله بن عمرو، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "للصائم عند إفطاره دعوة مستجابة". فكان عبد الله بن عمرو إذ أفطر دعا أهله، وولده ودعا .
Bize Ebû Muhammed el-Melîkî, Amr'dan —o İbn Şuayb b. Muhammed b. Abdillâh b. Amr'dır—, o babasından, o dedesi Abdullah b. Amr'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Oruçlunun iftar vaktinde reddedilmeyecek bir duası vardır." Abdullah b. Amr iftar ettiği zaman ailesini ve çocuklarını çağırır ve dua ederdi .
وقال أبو عبد الله محمد بن يزيد بن ماجه في سننه: حدثنا هشام بن عمار، أخبرنا الوليد بن مسلم، عن إسحاق بن عبيد الله المدني، عن عَبْد الله بن أبي مُلَيْكة، عن عبد الله بن عَمْرو، قال: قال النبي ﷺ: "إن للصائم عند فطره دَعْوةً ما تُرَدّ". قال عَبْد الله بن أبي مُليَكة: سمعت عبد الله بن عَمْرو يقول إذا أفطر: اللهم إني أسألك برحمتك التي وسعَتْ كل شيء أن تغفر لي .
Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce Sünen'inde dedi ki: Bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize el-Velîd b. Müslim, İshâk b. Ubeydillâh el-Medenî'den, o Abdullah b. Ebî Müleyke'den, o da Abdullah b. Amr'dan bildirdi; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz oruçlunun iftar vaktinde geri çevrilmeyen bir duası vardır." Abdullah b. Ebî Müleyke dedi ki: Abdullah b. Amr'ın iftar ettiği zaman şöyle dediğini işittim: 'Allah'ım! Her şeyi kuşatan rahmetinle beni bağışlamanı dilerim' .
وفي مسند الإمام أحمد، وسنن الترمذي، والنسائي، وابن ماجه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: " ثلاثة لا ترد دعوتهم: الإمام العادل، والصائم حتى يفطر، ودعوة المظلوم يرفعها الله دون الغمام يوم القيامة، وتفتح لها أبواب السماء، ويقول: بعزتي لأنصرنك ولو بعد حين" .
İmam Ahmed'in Müsned'inde, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Sünen'lerinde Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Üç kişi vardır ki onların duası reddedilmez: Âdil idareci, iftar edinceye kadar oruçlu ve mazlumun duası. Allah onu kıyamet gününde bulutların üzerine kaldırır, ona gök kapıları açılır ve [Allah]: 'İzzetime yemin olsun ki bir süre sonra da olsa sana mutlaka yardım edeceğim' buyurur" .
{أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)}
{أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (cinsel ilişkide bulunmak) size helal kılındı. Onlar sizin için bir örtü/elbise, siz de onlar için bir örtü/elbisesiniz. Allah, sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbelerinizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini arzulayın. Fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin, için. Sonra da orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada onlara yaklaşmayın. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın! İşte Allah, ayetlerini insanlara sakınsınlar diye böyle açıklar.”
هذه رُخْصة من الله تعالى للمسلمين، ورَفْع لما كان عليه الأمر في ابتداء الإسلام، فإنه كان إذا أفطر أحدهم إنما يحل له الأكل والشرب والجماع إلى صلاة العشاء أو ينام قبل ذلك، فمتى نام أو صلى العشاء حرم عليه الطعام والشراب والجماع إلى الليلة القابلة. فوجدوا من ذلك مَشَقة كبيرة. والرفث هنا هو: الجماع. قاله ابن عباس، وعطاء، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وطاوس، وسالم بن عبد الله، وعَمْرو بن دينار والحسن، وقتادة، والزهري، والضحاك، وإبراهيم النَّخَعي، والسّدي، وعطاء الخراساني، ومقاتل بن حيان.
Bu, Allah Teâlâ'dan Müslümanlara bir ruhsattır ve İslâm'ın başlangıcındaki uygulamanın kaldırılmasıdır. Zira onlardan biri orucunu açtığı zaman, yatsı namazına kadar veya ondan önce uyuyuncaya kadar yemek, içmek ve cinsel ilişki kendisine helal olurdu. Uyuduğu veya yatsıyı kıldığı andan itibaren ise ertesi geceye kadar yiyecek, içecek ve cinsel ilişki kendisine haram kılınırdı. Bu durumdan büyük bir meşakkat çektiler. Buradaki refes (الرفث) kelimesi: Cinsel ilişkidir. Bunu İbn Abbâs, Atâ, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Tâvûs, Sâlim b. Abdillâh, Amr b. Dînâr , Hasan, Katâde, ez-Zührî, ed-Dahhâk, İbrâhim en-Nehaî, es-Süddî, Atâ el-Horasânî ve Mukâtil b. Hayyân söylemiştir .
وقوله: (هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ) قال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جُبَير، والحسن، وقتادة، والسدي، ومقاتل بن حيان: يعني هن سَكَن لكم، وأنتم سكن لهن.
Ve O'nun: (هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ) kavli hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Hasan, Katâde, es-Süddî ve Mukâtil b. Hayyân: "Yani onlar sizin için bir huzur kaynağı (seken), siz de onlar için bir huzur kaynağısınız [demektir]" demişlerdir.
وقال الربيع بن أنس: هن لحاف لكم وأنتم لحاف لهن.
Er-Rebî' b. Enes şöyle demiştir: "Onlar sizin için bir örtü, siz de onlar için bir örtüsünüz."
وحاصله أنّ الرجل والمرأة كل منهما يخالط الآخر ويُمَاسه ويضاجعه، فناسب أن يُرَخَّص لهم في المجامعة في ليل رمضانَ، لئلا يشقّ ذلك عليهم، ويحرجوا، قال الشاعر
Hülasa şudur ki: Erkek ve kadının her biri diğeriyle iç içedir, temas halindedir ve birlikte yatmaktadır; bu sebeple kendilerine meşakkat ve sıkıntı olmaması için Ramazan gecesinde ilişkiye girmelerine ruhsat verilmesi uygun düşmüştür. Şair şöyle demiştir :
إذا ما الضجيع ثَنَى جيدها … ... … تَدَاعَتْ فكانت عليه لباسا
Yatak arkadaşı boynunu büktüğü zaman … ... … Birbirine sarıldı ve ona elbise gibi örtü oldu.
وكان السبب في نزول هذه الآية كما تقدم في حديث معاذ الطويلِ، وقال أبو إسحاق عن البراء بن عازب قال: كان أصحاب النبي ﷺ إذا كان الرجل صائمًا فنام قبل أن يفطر، لم يأكل إلى مثلها، وإن قَيْس بن صِرْمة الأنصاري كان صائمًا، وكان يومه ذاك يعمل في أرضه، فلما حَضَر الإفطار أتى امرأته فقال: هل عندك طعام؟ قالت: لا ولكن أنطلق فأطلب لك. فغلبته عينُه فنام، وجاءت امرأته، فلما رأته نائما قالت: خيبة لك! أنمت؟ فلما انتصف النهار غُشي عليه، فذكر ذلك للنبي ﷺ، فنزلت هذه الآية: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) إلى قوله: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ) ففرحوا بها فرحًا شديدًا .
Bu âyetin iniş sebebi, Muâz'ın uzun hadisinde geçtiği gibidir. Ebû İshâk, Berâ b. Âzib'den nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından biri oruçlu olduğunda iftar etmeden önce uyursa, ertesi günün aynı vaktine kadar bir şey yemezdi. Kays b. Sırma el-Ensârî de oruçluydu ve o gün tarlasında çalışmıştı. İftar vakti gelince karısının yanına gelip: "Yanında yiyecek var mı?" dedi. Karısı: "Hayır, ama gidip senin için arayayım" dedi. [Kays'a] uykusu galebe çaldı ve uyudu. Karısı gelip onu uyur vaziyette görünce: "Yazık sana, uyudun mu!" dedi. Gün yarılandığında adam baygınlık geçirdi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatılınca: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) âyetinden: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ) kavline kadar olan kısım indi. Buna pek çok sevindiler .
ولفظ البخاري هاهنا من طريق أبي إسحاق: سمعت البراء قال: لما نزل صومُ رمضان كانوا لا
Buhârî'nin buradaki Ebû İshâk tarikinden lafzı şöyledir: Berâ'yı şöyle derken işittim: Ramazan orucu [farziyeti] indiğinde onlar...
يقرَبُون النساء، رَمَضَان كُلّه، وكان رجَال يخونون أنفسهم، فأنزل الله: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ) .
Ramazan boyunca kadınlara yaklaşmıyorlardı; fakat bazı adamlar nefislerine hıyanet ediyorlardı. Bunun üzerine Allah: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ) âyetini indirdi.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قال: كان المسلمون في شهر رمضان إذا صَلُّوا العشاء حَرُم عليهم النساء والطعام إلى مثلها من القابلة، ثم إن أناسًا من المسلمين أصابوا من النساء والطعام في شهر رمضان بعد العشاء، منهم عمر بن الخطاب، فشكوا ذلك إلى رسول الله ﷺ، فأنزل الله تعالى: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ) وكذا روى العوفي عن ابن عباس.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Müslümanlar Ramazan ayında yatsı namazını kıldıklarında, ertesi günün aynı vaktine kadar kadınlar ve yiyecek kendilerine haram olurdu. Sonra Müslümanlardan bazı kimseler Ramazan ayında yatsıdan sonra kadınlara ve yiyeceğe yöneldiler; bunlardan biri de Ömer b. el-Hattâb idi. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler/anlattılar; bunun üzerine Allah Teâlâ: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ) âyetini indirdi. el-Avfî de İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiştir.
وقال موسى بن عقبة، عن كُرَيْب، عن ابن عباس، قال: إن الناس كانوا قبل أن ينزل في الصوم ما نزل فيهم يأكلون ويشربون، ويحل لهم شأن النساء، فإذا نام أحدهُم لم يطعم ولم يشرَب ولا يأتي أهله حتى يفطر من القابلة، فبلغنا أن عُمَر بن الخطاب بعدما نام ووجب عليه الصوْمُ وَقَع على أهله، ثم جاء إلى النبي ﷺ فقال: أشكو إلى الله وإليك الذي صنعت. قال: "وماذا صنعت؟ " قال: إني سَوَّلَتْ لي نفسي، فوقعت على أهلي بعد ما نمت وأنا أريد الصوم. فزعموا أن النبي ﷺ قال: "ما كنت خليقًا أن تفعل". فنزل الكتاب: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ)
Mûsâ b. Ukbe, Küreyb'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: İnsanlar oruç hakkında inen hüküm inmeden önce yer, içer ve kadınlarla olan ilişkileri kendilerine helal olurdu. Onlardan biri uyuduğunda ise ertesi günün iftar vaktine kadar artık ne yer, ne içer ne de eşine yaklaşırdı. Bize ulaştığına göre Ömer b. el-Hattâb uyuduktan ve üzerine oruç [yasağı] gerekli olduktan sonra eşiyle münasebette bulundu. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Yaptığım şeyi Allah'a ve sana arz ediyorum/şikâyet ediyorum" dedi. [Peygamber]: "Ne yaptın?" buyurdu. [Ömer]: "Nefsim beni aldattı/ayarttı; uyuduktan sonra, oruç tutmak istediğim halde eşime yaklaştım" dedi. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu yapacak biri değildin" buyurdu. Bunun üzerine Kitap'tan: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) âyeti indi.
وقال سعيد بن أبي عَرُوبة، عن قيس بن سعد ، عن عطاء بن أبي رباح، عن أبي هريرة في قول الله تعالى (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) إلى قوله: (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) قال: كانَ المسلمون قبلَ أن تنزل هذه الآية إذا صلوا العشاء الآخرة حَرُمَ عليهم الطعام والشراب والنساء حتى يفطروا، وإن عمر بن الخطاب أصاب أهله بعد صلاة العشاء، وأن صِرْمة بن قيس الأنصاري غلبته عينه بعد صلاة المغرب، فنام ولم يشبع من الطعام، ولم يستيقظ حتى صلى رسول الله ﷺ العشاء، فقام فأكل وشرب، فلما أصبح أتى رسول الله ﷺ فأخبره بذلك، فأنزل الله عند ذلك: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) يعني بالرفث: مجامعة النساء (هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ) يعني: تجامعون النساء، وتأكلون وتشربون بعد العشاء (فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ) يعني: جامعوهن (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) يعني: الولد (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) فكان ذلك عفوًا من الله ورحمة.
Saîd b. Ebî Arûbe, Kays b. Sa'd'dan , o Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o Ebû Hureyre'den Allah Teâlâ'nın (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) kavlinden (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) kavline kadar olan kısmı hakkında rivayet etti; dedi ki: Bu âyet inmeden önce Müslümanlar yatsı namazını kıldıklarında, oruçlarını açıncaya kadar yiyecek, içecek ve kadınlar kendilerine haram olurdu. Ömer b. el-Hattâb yatsı namazından sonra eşine yaklaştı; Sırma b. Kays el-Ensârî'ye de akşam namazından sonra uykusu galebe çaldı, yemeğe doymadan uyudu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını kılıncaya kadar uyanmadı. Sonra kalkıp yedi ve içti. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona haber verdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) —refes ile kadınlarla ilişkiyi kastederek— (هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ) —yani yatsıdan sonra kadınlarla ilişkiye giriyor, yiyip içiyordunuz— (فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ) —yani onlarla ilişkiye girin— (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) —yani çocuğu— (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) âyetini indirdi; bu da Allah'tan bir af ve rahmet oldu.
وقال هُشَيم، عن حصين بن عبد الرحمن، عن عبد الرحمن بن أبِي ليلى، قال: قام عمر بن الخطاب، ﵁، فقال: يا رسول الله، إني أردت أهلي البارحة على ما يريد الرجلُ أهلهُ فقالت: إنها قد نامت، فظننتها تعْتلّ، فواقعتها، فنزل في عمر: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ)
Hüşeym, Husayn b. Abdirrahmân'dan, o Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'dan nakletti; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu anh- ayağa kalkıp şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Dün gece bir erkeğin eşini arzuladığı gibi eşimi arzuladım. O ise uyumuş olduğunu söyledi. Ben de onun bahane ileri sürdüğünü zannedip onunla birlikte oldum." Bunun üzerine Ömer hakkında: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” [ayeti] indi.