Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 28. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهكذا رواه شعبة، عن عَمْرو بن مُرّة، عن ابن أبي ليلى، به .

Şu'be de bunu Amr b. Mürre'den, o İbn Ebî Leylâ'dan bu şekilde rivayet etmiştir.

وقال أبو جعفر بن جرير: حدثني المثنى، حدثنا سويد، أخبرنا ابن المبارك، عن ابن لَهِيعة، حدثني موسى بن جبير -مولى بني سلمة -أنه سمع عبد الله بن كعب بن مالك يحدث عن أبيه قال: كان الناس في رمضان إذا صام الرجل فأمسَى فنام، حُرّم عليه الطعام والشراب والنساء حتى يفطر من الغد. فرجع عمر بن الخطاب من عند النبي ﷺ ذات ليلة وقد سَمَرَ عنده، فوجد امرأته قد نامت، فأرادها، فقالت: إني قد نمت! فقال: ما نمت! ثم وقع بها. وصنع كعب بن مالك مثل ذلك. فغدا عمر بن الخطاب إلى النبي ﷺ فأخبره، فأنزل الله: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ) [الآية] .

Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Bana el-Müsenna anlattı, bize Süveyd anlattı, bize İbnü'l-Mübârek İbn Lehîa'dan haber verdi, bana Benî Selime'nin azatlısı Mûsâ b. Cübeyr, Abdullah b. Ka'b b. Mâlik'in babasından şunu naklettiğini işittiğini anlattı; dedi ki: İnsanlar Ramazan'da oruç tuttuklarında, bir kimse akşamlayıp uyursa, ertesi gün orucunu açıncaya kadar yiyecek, içecek ve kadınlar ona haram kılınırdı. Bir gece Ömer b. el-Hattâb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında gece sohbetinde bulunduktan sonra döndü. Hanımını uyumuş buldu ve onu arzuladı. Hanımı: "Ben uyudum!" dedi. [Ömer]: "Uyumadın!" dedi ve sonra onunla ilişkide bulundu. Ka'b b. Mâlik de benzerini yaptı. Sabah olunca Ömer b. el-Hattâb Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu haber verdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ) [el-Âye] âyetini indirdi.

وهكذا روي عن مجاهد، وعطاء، وعكرمة، والسدي، وقتادة، وغيرهم في سبب نزول هذه الآية في عمر بن الخطاب ومن صنع كما صنع، وفي صِرْمة بن قيس؛ فأباح الجماعَ والطعام والشراب في جميع الليل رحمة ورخصة ورفقًا.

Mücâhid, Atâ, İkrime, es-Süddî, Katâde ve başkalarından da bu âyetin iniş sebebinin Ömer b. el-Hattâb, onun yaptığını yapanlar ve Sırma b. Kays hakkında olduğu böylece rivayet edilmiştir. Böylece [Allah Teâlâ], bir rahmet, bir ruhsat ve bir kolaylık olarak bütün gece boyunca cinsel ilişkiyi, yemeyi ve içmeyi helal kılmıştır.

وقوله: (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) قال أبو هريرة، وابن عباس وأنس، وشُرَيح القاضي، ومجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، وعطاء، والربيع بن أنس، والسدي، وزيد بن أسلم، والحكم بن عتبة ومقاتل بن حيان، والحسن البصري، والضحاك، وقتادة، وغيرهم: يعني الولد.

Allah Teâlâ'nın: (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) kavli hakkında Ebû Hureyre, İbn Abbâs , Enes, Kadı Şüreyh, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Atâ, er-Rebî' b. Enes, es-Süddî, Zeyd b. Eslem, el-Hakem b. Uteybe , Mukâtil b. Hayyân, el-Hasan el-Basrî, ed-Dahhâk, Katâde ve diğerleri: "Yani çocuğu [isteyin]" demişlerdir.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) يعني: الجماع.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) kavli hakkında: "Yani cinsel ilişkiyi [isteyin]" demiştir.

وقال عَمْرو بن مالك النَّكْري، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس: (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) قال: ليلة القدر. رواه ابن أبي حاتم، وابن جرير.

Amr b. Mâlik en-Nekrî, Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan: (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) kavli hakkında: "Kadir Gecesi'ni [arayın]" dediğini rivayet etmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir.

وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر قال: قال قتادة: وابتغوا الرخصة التي كتب الله لكم. وقال سعيد عن قتادة: (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) يقول: ما أحل الله لكم.

Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi; dedi ki: Katâde şöyle dedi: "Allah'ın sizin için yazdığı ruhsatı isteyin/arayın." Saîd de Katâde'den: (وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) kavli hakkında: "Allah'ın size helal kıldığı şeyi [isteyin] diyor" dediğini rivayet etmiştir.

وقال عبد الرزاق أيضًا: أخبرنا ابن عُيَيْنة، عن عمرو بن دينار، عن عطاء بن أبي رباح، قال: قلت لابن عباس: كيف تقرأ هذه الآية: (وَابْتَغُوا) أو: "اتبعوا"؟ قال: أيتهما شئت: عليك بالقراءة الأولى.

Abdurrezzâk yine dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs'a: "Bu âyeti nasıl okursun: (وَابْتَغُوا) şeklinde mi yoksa 've-ttebiû' şeklinde mi?" dedim. O: "Hangisini istersen; ama ilk kıraate sarıl" dedi.

واختار ابن جرير أنّ الآية أعمّ من هذا كله.

İbn Cerîr ise âyetin bütün bunlardan daha genel olduğunu tercih etmiştir.

وقوله: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) أباح تعالى الأكل والشرب، مع ما تقدم من إباحة الجماع في أيّ الليل شاء الصائمُ إلى أن يتبين ضياءُ الصباح من سواد الليل، وعبر عن ذلك بالخيط الأبيض من الخيط الأسود، ورفع اللبس بقوله: (مِنَ الْفَجْرِ) كما جاء في الحديث الذي رواه الإمام أبو عبد الله البخاري: حدثنا ابن أبي

Yüce Allah'ın: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin, için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğuyla ilgili olarak; Allah Teâlâ, daha önce geçen gecenin dilediği vaktinde cinsî münasebette bulunmanın mubah kılınmasıyla birlikte, sabahın aydınlığı gecenin karanlığından ayırt edilinceye kadar yiyip içmeyi de oruç tutana mubah kılmıştır. Bunu da siyah iplikten beyaz iplik şeklinde ifade etmiş ve: { مِنَ الْفَجْرِ } “fecirden (şafaktan)” buyurarak kapalılığı gidermiştir. Nitekim İmam Ebû Abdillâh el-Buhârî'nin rivayet ettiği şu hadiste geldiği üzere: Bize İbn Ebî

مريم، حدثنا أبو غَسَّان محمد بن مُطَرِّف، حدثني أبو حازم، عن سهل بن سعد، قال: أنزلت: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ) ولم يُنزلْ (مِنَ الْفَجْرِ) وكان رجال إذا أرادوا الصوم، رَبَطَ أحدُهم في رجليه الخيط الأبيض والخيط الأسود، فلا يزال يأكل حتى يتبين له رؤيتهما، فأنزل الله بعد: (مِنَ الْفَجْرِ) فعلموا أنما يعني: الليل والنهار .

Meryem anlattı, bize Ebû Gassân Muhammed b. Mutarrif anlattı, bana Ebû Hâzim, Sehl b. Sa'd'dan anlattı; dedi ki: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ) âyeti indirildi ve (مِنَ الْفَجْرِ) kısmı henüz indirilmemişti. Oruç tutmak isteyen kimseler ayaklarına beyaz bir iplik ile siyah bir iplik bağlar ve ikisinin görünüşü kendisine ayırt edilinceye kadar yemeye devam ederdi. Sonra Allah: (مِنَ الْفَجْرِ) kısmını indirdi; böylece bununla gece ile gündüzün kastedildiğini anladılar .

وقال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيم، أخبرنا حُصَين، عن الشعبي، أخبرني عَديّ بن حاتم قال: لما نزلت هذه الآية: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ) عَمَدت إلى عقالين، أحدُهما أسود والآخر أبيض، قال: فجعلتهما تحت وسادتي، قال: فجعلت أنظر إليهما فلا تَبَيَّن لي الأسود من الأبيض، ولا الأبيض من الأسود، فلما أصبحت غدوت على رسول الله ﷺ فأخبرته بالذي صنعت. فقال: "إنّ وسادك إذًا لعريض، إنما ذلك بياض النهار وسواد الليل" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, bize Husayn, eş-Şa'bî'den haber verdi, bana Adiyy b. Hâtim haber verip dedi ki: Bu (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ) âyeti indiğinde, biri siyah diğeri beyaz iki ipe/bağa yöneldim; dedi ki: Onları yastığımın altına koydum; dedi ki: Onlara bakmaya başladım, fakat siyahı beyazdan, beyazı da siyahtan ayırt edemedim . Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim ve yaptığım şeyi ona haber verdim. Bunun üzerine: "Öyleyse senin yastığın pek geniştir; o ancak gündüzün beyazlığı ile gecenin karanlığıdır " buyurdu.

أخرجاه في الصحيحين من غير وجه، عن عَديّ . ومعنى قوله: "إن وسادك إذًا لعريض" أي: إن كان يسعُ لوضع الخيط الأسود والخيط الأبيض المرادين من هذه الآية تحتها، فإنهما بياض النهار وسواد الليل. فيقتضي أن يكون بعرض المشرق والمغرب.

İkisi bunu Sahîhayn'da Adiyy'den farklı yollardan tahriç etmiştir. Onun: "Öyleyse senin yastığın pek geniştir" sözünün anlamı şudur: Yani eğer bu âyetten kastedilen siyah iplik ile beyaz ipliğin altına konulmasını içine alıyorsa —ki bunlar gündüzün beyazlığı ile gecenin karanlığıdır— yastığın doğu ile batı genişliğinde olmasını gerektirir.

وهكذا وقع في رواية البخاري مفسرا بهذا: أخبرنا موسى بن إسماعيل، حدثنا أبو عوانة، عن حُصَين، عن الشعبي، عن عَدِيّ قال: أخذ عَدي عقالا أبيض وعقالا أسود، حتى كان بعض الليل نظر فلم يتبينا . فلما أصبح قال: يا رسول الله، جعلت تحت وسادتي. قال: "إن وسادك إذًا لعريض، إنْ كان الخيط الأبيض والأسود تحت وسادتك" .

Buhârî'nin rivayetinde bu şekilde açıklanmış olarak şöyle geçmiştir: Bize Mûsâ b. İsmâîl haber verdi, bize Ebû Avâne, Husayn'dan, o eş-Şa'bî'den, o Adiyy'den anlattı; dedi ki: Adiyy beyaz bir bağ ile siyah bir bağ aldı; gecenin bir kısmı olunca baktı fakat ikisi ayırt edilmedi . Sabah olunca: "Ey Allah'ın Resûlü, yastığımın altına koydum" dedi. [Peygamber]: "Eğer beyaz ve siyah iplik yastığının altında idiyse, gerçekten senin yastığın pek geniştir" buyurdu .

وجاء في بعض الألفاظ: إنك لعريض القفا. ففسره بعضهم بالبلادة، وهو ضعيف. بل يرجع إلى هذا؛ لأنه إذا كان وساده عريضا فقفاه أيضًا عريض، والله أعلم. ويفسره رواية البخاري أيضًا:

Bazı lafızlarda ise: "Senin ensen pek geniştir/kalındır" şeklinde gelmiştir. Bazıları bunu anlayışsızlık/ahmaklık ile tefsir etmişse de bu zayıftır. Bilakis bu da [önceki anlama] racidir; zira yastığı geniş olunca ensesi de geniş olur, en doğrusunu Allah bilir. Bunu yine Buhârî'nin şu rivayeti de açıklamaktadır:

حدثنا قتيبة، حدثنا جرير، عن مُطَرّف، عن الشعبي، عن عدي بن حاتم قال: قلت: يا رسول الله، ما الخيط الأبيض من الخيط الأسود، أهما الخيطان؟ قال: "إنك لعريض القفا إن أبصرت الخيطين". ثم قال: "لا بل هو سواد الليل وبياض النهار" .

Bize Kuteybe anlattı, bize Cerîr, Mutarrif'ten, o eş-Şa'bî'den, o Adiyy b. Hâtim'den anlattı; dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, siyah iplikten beyaz iplik nedir, bunlar iki iplik midir?" dedim. O: "Eğer iki ipliği gördüysen şüphesiz senin ensen pek geniştir" buyurdu. Sonra da: "Hayır, aksine o gecenin karanlığı ve gündüzün beyazlığıdır" dedi .

وفي إباحته تعالى جوازَ الأكل إلى طلوع الفجر، دليل على استحباب السَّحُور؛ لأنه من باب الرخصة، والأخذ بها محبوب؛ ولهذا وردت السنة الثابتة عن رسول الله ﷺ بالحث على السَّحور [لأنه من باب الرخصة والأخذ بها] ففي الصحيحين عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "تَسَحَّرُوا فإن في السَّحور بركة". وفي صحيح مسلم، عن عمرو بن العاص ﵁، قال: قال

Allah Teâlâ'nın fecrin doğuşuna kadar yemeye cevaz vermesinde, sahurun müstehap olduğuna delil vardır. Zira bu ruhsat kabilindendir ve ruhsatı almak [Allah katında] sevimlidir. Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahura teşvik eden sabit sünnet vârid olmuştur [çünkü o bir ruhsattır ve onunla amel etmek sevimlidir]. Nitekim Sahîhayn'da Enes'ten [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «تَسَحَّرُوا فإن في السَّحور بركة» «Sahur yapınız; zira sahurda bereket vardır». Sahîh-i Müslim'de ise Amr b. el-Âs radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir:

رسول الله ﷺ: "إن فَصْل ما بين صيامنا وصيام أهل الكتاب أكلة السَّحَر " .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bizim orucumuz ile Ehl-i Kitâb'ın orucu arasındaki fark , sahur yemeğidir" .

وقال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن عيسى هو ابن الطباع، حدثنا عبد الرحمن بن زيد، عن أبيه، عن عطاء بن يسار، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "السَّحور أكْلُهُ بركة؛ فلا تدعوه، ولو أنّ أحدكم يَجْرَع جرعة من ماء، فإن الله وملائكته يصلون على المتسحرين" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize İshak b. Îsâ —ki o İbnü't-Tabbâ'dır— anlattı, bize Abdurrahman b. Zeyd, babasından, o Atâ b. Yesâr'dan, o Ebû Saîd'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sahur berekettir; biriniz bir yudum su içecek bile olsa onu bırakmasın. Zira Allah ve melekleri sahur yapanlara salât ederler" .

وقد ورد في الترغيب في السحور أحاديث كثيرة حتى ولو بجرعة من ماء، تشبهًا بالآكلين. ويستحب تأخيره إلى قريب انفجار الفجر، كما جاء في الصحيحين، عن أنس بن مالك، عن زيد بن ثابت، قال: تسحرنا مع رسول الله ﷺ، ثم قمنا إلى الصلاة. قال أنس: قلت لزيد: كم كان بين الأذان والسحور؟ قال: قدر خمسين آية .

Sahura teşvik hakkında, yiyenlere benzemek maksadıyla bir yudum su ile bile olsa birçok hadis gelmiştir. Fecrin doğmasına yakın zamana kadar onu geciktirmek müstehaptır; nitekim Sahîhayn'da Enes b. Mâlik'ten, o Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sahur yaptık, sonra namaza kalktık. Enes dedi ki: Zeyd'e: "Ezan ile sahur arasında ne kadar vardı?" dedim. "Elli âyet [okuyacak] kadar" dedi .

وقال الإمام أحمد: حدثنا موسى بن داود، حدثنا ابن لَهِيعة، عن سالم بن غيلان، عن سليمان بن أبي عثمان، عن عَديّ بن حاتم الحمصي، عن أبي ذَرّ قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تزال أمتي بخير ما عَجَّلوا الإفطار وأخَّروا السحور". وقد ورد في أحاديث كثيرة أن رسول الله ﷺ سمَّاه الغَدَاء المبارك، وفي الحديث الذي رواه الإمام أحمد، والنسائي، وابن ماجه من رواية حماد بن سلمة، عن عاصم بن بهدلة، عن زرّ بن حبيش، عن حذيفة بن اليمان قال: تسحَّرْنا مع رسول الله ﷺ، وكان النهار إلا أن الشمس لم تطلع. وهو حديث تفرد به عاصم بن أبي النَّجُود، قاله النسائي، وحمله على أن المراد قربُ النهار، كما قال تعالى: {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} [الطلاق: ٢] أي: قاربن انقضاء العدة، فإما إمساك أو تَرْك للفرَاق. وهذا الذي قاله هو المتعيَّن حملُ الحديث عليه: أنهم تسحروا ولم يتيقنوا طلوع الفجر، حتى أن بعضهم ظن طلوعه وبعضهم لم يتحقق ذلك. وقد رُوي عن طائفة كثيرة من السلف أنَّهم تسامحوا في السحور عند مقاربة الفجر. روي مثل هذا عن أبي بكر، وعمر، وعلي، وابن مسعود، وحذيفة، وأبي هريرة، وابن عمر، وابن عباس، وزيد بن ثابت وعن طائفة كثيرة من التابعين، منهم: محمد بن علي بن الحسين، وأبو مِجْلز، وإبراهيم النَّخَعَي، وأبو الضُّحَى، وأبو وائل، وغيره من أصحاب ابن مسعود وعطاء، والحسن، والحكم بن عيينة ومجاهد، وعروة بن الزبير، وأبو الشعثاء جابر بن زيد. وإليه ذهب الأعمش معمر بن راشد. وقد حررنا أسانيد ذلك في كتاب

İmam Ahmed dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, bize İbn Lehîa, Sâlim b. Gaylân'dan, o Süleyman b. Ebî Osmân'dan, o Adî b. Hâtim el-Hımsî'den, o Ebû Zerr'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ümmetim, iftarı acele edip sahuru geciktirdikleri sürece hayır üzere kalmaya devam eder.». Birçok hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu "mübarek kahvaltı/öğün (el-ğadâü'l-mubârek)" diye isimlendirdiği varit olmuştur. İmam Ahmed, Nesâî ve İbn Mâce'nin, Hammâd b. Seleme rivayetiyle Âsım b. Behdele'den, o Zirr b. Hubeyş'ten, o Huzeyfe b. el-Yemân'dan rivayet ettiği hadiste [Huzeyfe] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sahur yaptık; güneş doğmamış olmakla birlikte [neredeyse] gündüz olmuştu. Bu, Âsım b. Ebi'n-Necûd'un tek kaldığı (teferrüd ettiği) bir hadistir; bunu Nesâî söylemiş ve hadisi gündüzün yaklaşması anlamına hamletmiştir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} “Sürelerinin sonuna vardıklarında onları ya güzellikle [yanınızda] tutun veya güzellikle ayrılın” [Talâk: 2], yani iddetlerinin bitimine yaklaştıklarında ya tutmak ya da ayrılmak için bırakmak [söz konusu olur]. Hadisin hamledilmesi gereken kaçınılmaz yorum da işte [Nesâî'nin] bu söylediğidir: Onlar fecrin doğduğundan kesin emin olmadan sahur yaptılar; öyle ki bazısı fecrin doğduğunu sandı, bazısı ise bundan tam emin olamadı. Selef-i sâlihînden kalabalık bir gruptan, fecrin yaklaşması anında sahur hususunda müsamahakâr davrandıkları rivayet edilmiştir. Bunun bir benzeri Ebû Bekir, Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Huzeyfe, Ebû Hüreyre, İbn Ömer, İbn Abbâs ve Zeyd b. Sâbit'ten; tâbiînden de aralarında Muhammed b. Ali b. el-Huseyn, Ebû Miclez, İbrâhim en-Nehaî, Ebû'd-Duhâ, Ebû Vâil ve İbn Mes'ûd'un diğer talebeleri, Atâ, el-Hasan, el-Hakem b. Uyeyne, Mücâhid, Urve b. ez-Zübeyr ve Ebü'ş-Şa'sâ Câbir b. Zeyd'in bulunduğu kalabalık bir topluluktan rivayet edilmiştir. el-A'meş [ile] Ma'mer b. Râşid de bu görüşe varmıştır. Biz bunun isnadlarını [müstakil] Oruç Kitabı'nda tahkik ettik,

الصيام المفرد، ولله الحمد.

Kitabı'nda tahkik ettik, Allah'a hamdolsun.

وحكى أبو جَعفر بن جرير في تفسيره، عن بعضهم: أنَّه إنما يجب الإمساك من طلوع الشمس كما يجوز الإفطار بغروبها.

Ebû Ca'fer b. Cerîr tefsirinde bazılarından şunu nakletmiştir: Güneşin batmasıyla iftar etmek caiz olduğu gibi, imsak da ancak güneşin doğuşundan itibaren vacip olur.

قلت: وهذا القول ما أظنّ أحدًا من أهل العلم يستقر له قَدَم عليه، لمخالفته نصّ القرآن في قوله: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) وقد وَرَدَ في الصحيحين من حديث القاسم، عن عائشة: أن رسول الله ﷺ قال: "لا يمنعكم أذانُ بلال عن سَحُوركم، فإنه ينادي بليل، فكلوا واشربوا حتى تسمعوا أذان ابن أم مكتوم فإنه لا يؤذن حتى يطلع الفجر". لفظ البخاري .

Derim ki: İlim ehlinden hiçbir kimsenin üzerinde sebat edip duracağını zannetmediğim bu görüş, Kur'an'ın: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) kavlindeki açık nassa aykırıdır. Sahîhayn'da el-Kâsım'ın Âişe'den rivayet ettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu varit olmuştur: "Bilâl'in ezanı sahurunuzdan sizi alıkoymasın ; zira o geceleyin seslenir. İbn Ümmü Mektûm'un ezanını işitinceye kadar yiyiniz, içiniz; çünkü o, fecir doğmadıkça ezan okumaz." Buhârî'nin lafzıdır .

وقال الإمام أحمد: حدثنا موسى بن داود، حدثنا محمد بن جابر، عن قيس بن طَلْق، عن أبيه: أن رسول الله ﷺ قال: "ليس الفجرُ المستطيل في الأفق ولكنه المعترض الأحمر" . ورواه أبو داود، والترمذي ولفظهما: "كلوا واشربوا ولا يَهِيدَنَّكُمْ الساطع المصعد، فكلوا واشربوا حتى يعترض لكم الأحمر" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, bize Muhammed b. Câbir, Kays b. Talk'tan, o babasından anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "[Gerçek] fecir ufukta uzayıp giden dikey [fecir] değildir, fakat enine yayılan kırmızı [fecir]dir" . Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî de rivayet etmiş olup onların lafzı şöyledir: "Yiyiniz, içiniz; dikine yükselen parıltı sizi telaşlandırmasın/engellemesin, kırmızı [fecir] enine yayılıncaya kadar yiyiniz, içiniz" .

وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا شعبة، عن شيخ من بني قشير: سمعت سَمُرة بن جُنْدَب يقول: قال رسول الله ﷺ: "لا يغرنكم نداء بلال وهذا البياض حتى ينفجر الفجر، أو يطلع الفجر".

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsenna anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, bize Şu'be, Benî Kuşeyr'den bir şeyhten anlattı: Semüre b. Cündeb'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bilâl'in çağrısı ve şu beyazlık, fecir fışkırıp yarılıncaya —yahut fecir doğuncaya— kadar sizi sakın aldatmasın" buyurdu.

ثم رواه من حديث شعبة وغيره، عن سوادة بن حنظلة، عن سمرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يمنعكم من سَحُوركم أذان بلال ولا الفجر المستطيل، ولكن الفجر المستطير في الأفق" .

Sonra bunu Şu'be ve başkalarının hadisinden, o Sevâde b. Hanzale'den, o Semüre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bilâl'in ezanı da boyuna uzayan [yalancı] fecir de sizi sahurunuzdan alıkoymasın, lâkin ufukta enlemesine yayılan fecir [alıkoyar]" buyurdu .

قال: وحدثني يعقوب بن إبراهيم، حدثنا ابن عُلَية، عن عبد الله بن سَوادة القُشَيري، عن أبيه، عن سمرة بن جندب قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يغرنكم أذان بلال ولا هذا البياض، تعمدوا الصبح حين يستطير" .

Dedi ki: Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, bize İbn Uleyye, Abdullah b. Sevâde el-Kuşeyrî'den, o babasından, o Semüre b. Cündeb'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bilâl'in ezanı da bu beyazlık da sizi sakın aldatmasın; sabah [aydınlığı] enlemesine yayıldığında [oruca] kasttedin/başlayın" buyurdu .

ورواه مسلم في صحيحه عن زهير بن حرب، عن إسماعيل بن إبراهيم -يعني ابن علية -مثله سواء .

Müslim de Sahîh'inde bunu Züheyr b. Harb'den, o İsmâîl b. İbrâhîm'den —yani İbn Uleyye'den— aynısıyla rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثنا ابن حمَيد، حدثنا ابن المبارك، عن سُلَيمان التيمي، عن أبي عثمان النهدي، عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يمنعَنّ أحدكم أذان بلال عن سحوره -أو قال نداء بلال -فإن بلالا يؤذن -أو [قال] ينادي -لينبه نائمكم وليَرْجع قائمكم، وليس الفجر أن يقول

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize İbnu'l-Mübârek, Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o İbn Mes'ûd'dan [naklettiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Hiçbirinizi Bilâl'in ezanı —yahut Bilâl'in nidası dedi— sahurundan sakın alıkoymasın. Zira Bilâl, uyuyanınızı uyandırmak ve gece namazına kalkanınızı [sahura/dinlenmeye] geri döndürmek için ezan okur —yahut [dedi ki] seslenir—. Fecir ise şöyle demesi [dikine yükselmesi] değildir...»

هكذا أو هكذا، حتى يقول هكذا".

olmaz; ta ki böyle deyinceye [ufukta enlemesine yayılıncaya] kadar."

ورواه من وجه آخر عن التيمي، به .

Bunu başka bir yoldan et-Teymî'den bu şekilde rivayet etti.

وحدثني الحسن بن الزبرقان النخعي، حدثنا أبو أسامة عن محمد بن أبي ذئْب، عن الحارث بن عبد الرحمن، عن محمد بن عبد الرحمن بن ثوبان قال: قال رسول الله ﷺ: "الفجر فجران، فالذي كأنه ذنب السرحان لا يُحَرِّم شيئًا، وأما المستطير الذي يأخذ الأفق، فإنه يحل الصلاة ويحرّم الطعام" . وهذا مرسل جيد.

Bana el-Hasan b. ez-Zibrikan en-Nehaî anlattı, bize Ebû Üsâme, Muhammed b. Ebî Zi'b'den, o el-Hâris b. Abdurrahman'dan, o Muhammed b. Abdurrahman b. Sevbân'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Fecir ikidir: Kurt kuyruğu gibi olan [fecir] hiçbir şeyi haram kılmaz. Ufku kaplayan ve enlemesine yayılan fecir ise namazı helal kılar ve yemeği haram kılar" buyurdu . Bu, ceyyid bir mürseldir.

وقال عبد الرزاق: أخبرنا ابن جريج، عن عطاء قال: سمعت ابن عباس يقول: هما فجران، فأما الذي يسطع في السماء فليس يُحِلّ ولا يحرِّم شيئا، ولكن الفجر الذي يستبين على رؤوس الجبال، هو الذي يحرّم الشراب. قال عطاء: فأما إذا سطع سطوعًا في السماء، وسطوعه أن يذهب في السماء طولا فإنه لا يحرم به شراب لصيام ولا صلاة، ولا يفوت به حج ولكن إذا انتشر على رؤوس الجبال، حرم الشراب للصيام وفات الحج.

Abdurrezzâk dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: Fecir ikidir; gökte dikine yükselene gelince o hiçbir şeyi helal veya haram kılmaz. Fakat dağ başlarında apaçık beliren fecir, içmeyi haram kılan fecirdir. Atâ dedi ki: Gökte dikine parıldayıp yükseldiğinde —ki onun parıldayıp yükselmesi gökte uzunlamasına gitmesidir— onunla oruç için içecek ve namaz haram olmaz, hac da kaçırılmış olmaz . Fakat dağ başlarına yayıldığı zaman oruç için içecek haram olur ve hac da kaçırılmış olur.

وهذا إسناد صحيح إلى ابن عباس وعطاء، وهكذا رُوي عن غير واحد من السلف، ﵏.

Bu, İbn Abbâs ve Atâ'ya sahih bir isnaddır; Selef'ten radıyallâhu anhum birden fazla kimseden de böylece rivayet edilmiştir.

مسألة: ومِن جَعْله تعالى الفجرَ غاية لإباحة الجماع والطعام والشراب لمن أراد الصيام، يُسْتَدَلّ على أنه من أصبح جُنُبًا فليغتسل، وليتم صومه، ولا حرج عليه. وهذا مذهب الأئمة الأربعة وجمهور العلماء سلفًا وخلفًا، لما رواه البخاري ومسلم من حديث عائشة وأم سلمة، ﵄، أنهما قالتا: كان رسول الله ﷺ يصبح جُنُبًا من جماع غير احتلام، ثم يغتسل ويصوم . وفي حديث أم سلمة عندهما: ثم لا يفطر ولا يقضي. وفي صحيح مسلم، عن عائشة: أن رجلا قال: يا رسول الله، تُدْركني الصلاة وأنا جنب، فأصوم؟ فقال رسول الله ﷺ: "وأنا تدركني الصلاة وأنا جنب، فأصوم". فقال: لست مثلنا -يا رسول الله -قد غفرَ اللهُ لك ما تقدم من ذنبك وما تأخر. فقال: "والله إني لأرجو أن أكونَ أخشاكم لله وأعلمكم بما أتقي" . فأما الحديث الذي رواه الإمام أحمد:

Mesele: Allah Teâlâ'nın fecri oruç tutmak isteyen kimse için cinsel ilişki, yeme ve içmenin helal oluşunun son sınırı kılmasından; cünüp olarak sabahlayan kimsenin gusledip orucunu tamamlaması gerektiğine ve bunda kendisine bir vebal olmadığına delil getirilir. Selef ve haleften dört mezhep imamı ile ulemanın çoğunluğunun mezhebi budur; zira Buhârî ve Müslim'in Âişe ve Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği hadiste onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihtilam olmaksızın cinsel ilişkiden ötürü cünüp olarak sabahlara çıkar, sonra gusleder ve orucunu tutardı . İkisinin rivayetinde Ümmü Seleme hadisinde: "Sonra ne orucunu bozar ne de kaza ederdi" [şeklindedir]. Sahîh-i Müslim'de Âişe'den gelen rivayette: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Cünüp iken namaz vakti bana ulaşıyor; oruç tutayım mı?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bana da cünüp iken namaz vakti ulaşıyor ve oruç tutuyorum" buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü, sen bizim gibi değilsin; Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır" deyince, [Peygamber]: "Vallahi ben, Allah'tan en çok korkanınız ve sakındığım şeyi en iyi bileniniz olmayı umuyorum" buyurdu . İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadise gelince:

حدثنا عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن همام، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إذا نودي للصلاة -صلاة الصبح -وأحدكم جنب فلا يصم يومئذ" فإنه حديث جيد الإسناد على شرط الشيخين، كما ترى وهو في الصحيحين عن أبي هريرة، عن الفضل بن عباس عن النبي

[Müsned'de şöyle rivayet edilmiştir:] Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Hemmâm'dan, o Ebû Hureyre'den, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: «إذا نودي للصلاة -صلاة الصبح -وأحدكم جنب فلا يصم يومئذ» «Namaz için -sabah namazı için- ezan okunduğunda biriniz cünüp ise, o gün oruç tutmasın.» Muhakkak ki bu, gördüğün üzere Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim'in] şartına göre isnadı ceyyid (sağlam) bir hadistir. Sahîhayn'da ise Ebû Hureyre'den, o Fadl b. Abbâs'tan, o da Peygamber

ﷺ وفي سنن النسائي عنه، عن أسامة بن زيد، والفضل بن عباس ولم يرفعه . فمن العلماء من علَّل هذا الحديث بهذا، ومنهم من ذهب إليه، ويُحْكى هذا عن أبي هريرة، وسالم، وعطاء، وهشام بن عروة، والحسن البصري. ومنهم من ذهب إلى التفرقة بين أن يصبح جنبًا نائمًا فلا عليه، لحديث عائشة وأم سلمة، أو مختارًا فلا صومَ له، لحديث أبي هريرة. يحكى هذا عن عُروة، وطاوس، والحسن. ومنهم من فرق بين الفرض فيتمه ويقضيه وأما النَّفْل فلا يضره. رواه الثوري، عن منصور، عن إبراهيم النخَعي. وهو رواية عن الحسن البصري أيضًا، ومنهم من ادعى نسخ حديث أبي هريرة بحديثي عائشة وأم سلمة، ولكن لا تاريخ معه.

sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir. Sünen-i Nesâî'de ise ondan, Üsâme b. Zeyd ve el-Fadl b. Abbâs'tan nakledilmiş olup merfû kılmamıştır . Âlimlerden kimisi bu hadisi bu sebeple illetli görmüş, kimisi ise bu görüşe gitmiştir; bu görüş Ebû Hureyre, Sâlim, Atâ, Hişâm b. Urve ve el-Hasan el-Basrî'den nakledilir. Onlardan kimisi de uykuda cünüp olarak sabahlayan kimseye bir vebal olmayacağı —Âişe ve Ümmü Seleme hadisinden dolayı— ile kendi ihtiyarıyla [cünüp sabahlayanın] ise orucunun olmayacağı —Ebû Hureyre hadisinden dolayı— arasında bir ayrıma gitmiştir. Bu [ayrım] Urve, Tâvûs ve el-Hasan'dan nakledilir. Kimi âlimler de farz ile nafile arasında ayrım yaparak farzı tamamlar ve kaza eder, nafileye ise bir zarar vermez demişlerdir. Bunu Sevrî, Mansûr'dan, o İbrâhîm en-Nehaî'den rivayet etmiştir. Bu aynı zamanda el-Hasan el-Basrî'den bir rivayettir. Onlardan kimisi de Âişe ve Ümmü Seleme'nin iki hadisiyle Ebû Hureyre hadisinin nesh edildiğini iddia etmişse de beraberinde bir tarih yoktur.

وادعى ابن حزم أنه منسوخ بهذه الآية الكريمة، وهو بعيد أيضًا، وأبعد؛ إذ لا تاريخ، بل الظاهر من التاريخ خلافه. ومنهم من حمل حديث أبي هريرة على نفي الكمال "فلا صوم له" لحديث عائشة وأم سلمة الدالين على الجواز. وهذا المسلك أقرب الأقوال وأجمعها، والله أعلم.

İbn Hazm bu kerim âyet ile nesh edildiğini iddia etmiştir ki bu da uzaktır ve daha da uzaktır; çünkü tarih yoktur, bilakis tarihten anlaşılan bunun aksidir. Âlimlerden kimisi de cevaza delalet eden Âişe ve Ümmü Seleme'nin hadisleri sebebiyle Ebû Hureyre hadisini kemalin nefyine [yani tam/faziletli oruç olmadığına] yormuştur. Bu yaklaşım, görüşlerin en yakını ve en kapsayıcısıdır, en doğrusunu Allah bilir.

وقوله تعالى: (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) يقتضي الإفطار عند غُرُوب الشمس حكمًا شرعيًا، كما جاء في الصحيحين، عن أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا أقبل الليل من هاهنا وأدبر النهار من هاهنا، فقد أفطر الصائم" .

Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) kavli, şer'î bir hüküm olarak güneşin batışında iftar etmeyi gerektirir. Nitekim Sahîhayn'da Mü'minlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Gece şuradan yönelip gündüz de buradan arkasını dönüp gittiğinde oruçlu kimse iftar etmiştir" .

وعن سهل بن سعد الساعدي، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يزال الناس بخير ما عجلوا الفطر" أخرجاه أيضًا .

Sehl b. Sa'd es-Sâidî radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İnsanlar iftarı acele yaptıkları sürece hayır üzere kalmaya devam ederler" buyurmuştur. Bunu da ikisi tahriç etmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا الأوزاعي، حدثنا قُرّة بن عبد الرحمن، عن الزهري، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ: "يقول الله، ﷿: إن أحبّ عبادي إلي أعجلُهم فِطْرًا".

İmam Ahmed dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize el-Evzâî anlattı, bize Kurre b. Abdurrahman, ez-Zührî'den, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı: "Allah Azze ve Celle: 'Kullarımın bana en sevimli olanı, iftarda en acele davrananlarıdır' buyurur."

ورواه الترمذي من غير وجه، عن الأوزاعي، به . وقال: هذا حديث حسن غريب.

Tirmizî bunu farklı yollardan el-Evzâî'den bu şekilde rivayet etmiş ve: "Bu hadis hasen gariptir" demiştir.

وقال أحمد أيضًا: حدثنا عفان، حدثنا عبيد الله بن إياد، سمعت إياد بن لقيط قال: سمعت ليلى امرأة بَشِير بن الخَصَاصِيَّة، قالت: أردت أن أصومَ يومين مواصلة، فمنعني بشير وقال: إن رسول الله ﷺ نهى عنه. وقال: "يفعل ذلك النصارى، ولكنْ صُوموا كما أمركم الله، وأتموا الصيامَ إلى الليل، فإذا كان الليل فأفطروا" .

Ahmed yine dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Ubeydullah b. İyâd anlattı; İyâd b. Lakît'i şöyle derken işittim: Beşîr b. el-Hasâsiyye'nin hanımı Leylâ'yı şöyle derken işittim: İki gün peş peşe aralıksız oruç tutmak (visal) istedim, Beşîr bana engel oldu ve dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan nehyetti ve: "Bunu Hristiyanlar yapar; lakin siz Allah'ın emrettiği gibi oruç tutun; orucu geceye kadar tamamlayın, gece olunca da iftar edin" buyurdu .

[وروى الحافظ ابن عساكر، حدثنا بكر بن سهل، حدثنا عبد الله بن يوسف، حدثنا يحيى بن

[Hâfız İbn Asâkir rivayet etti: Bize Bekr b. Sehl anlattı, bize Abdullah b. Yûsuf anlattı, bize Yahyâ b.

حمزة، عن ثور بن يزيد، عن علي بن أبي طلحة، عن عبد الملك بن أبي ذر، أن رسول الله ﷺ واصل يومين وليلة؛ فأتاه جبريل فقال: إن الله قد قبل وصالك، ولا يحل لأحدٍ بعدك، وذلك بأن الله قال: (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) فلا صيام بعد الليل، وأمرني بالوتر قبل الفجر، وهذا إسناد لا بأس به، أورده في ترجمة عبد الملك بن أبي ذر في تاريخه] .

Hamza, Sevr b. Yezîd'den, o Ali b. Ebî Talha'dan, o Abdülmelik b. Ebî Zerr'den anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki gün bir gece visal orucu tuttu; bunun üzerine Cibrîl gelip şöyle dedi: "Allah senin visalini kabul etti; senden sonra ise hiç kimseye helal değildir; bu da Allah'ın: (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) buyurmasındandır; geceden sonra oruç yoktur; bana da fecirden önce vitir kılmamı emretti." Bu, bir sakıncası olmayan bir isnaddır; bunu Târîh'inde Abdülmelik b. Ebî Zerr'in tercüme-i hâlinde zikretmiştir] .

ولهذا ورد في الأحاديث الصحيحة النهي عن الوصال، وهو أن يصل صوم يوم بيوم آخر، ولا يأكل بينهما شيئًا. قال الإمام أحمد:

Bu sebeple sahih hadislerde visalden —ki o, bir günün orucunu diğer günün orucuna eklemek ve ikisi arasında hiçbir şey yememektir— nehiy varit olmuştur. İmam Ahmed dedi ki:

حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن الزهري، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تواصلوا". قالوا: يا رسول الله، إنك تواصل. قال: "فإني لست مثلكم، إني أبِيتُ يُطْعمني ربي ويسقيني". قال: فلم ينتهوا عن الوصال، فواصل بهم النبي ﷺ يومين وليلتين، ثم رأوا الهلال، فقال: "لو تأخر الهلال لزدتكم" كالمُنكِّل بهم .

Bize Abdurrezzâk anlattı, bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Visal orucu tutmayınız" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü, sen visal yapıyorsun" dediler. O: "Şüphesiz ben sizin gibi değilim; Rabbim beni doyurur ve bana içirir halde gecelerim" buyurdu. [Ravi] dedi ki: Visalden vazgeçmediler; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla birlikte iki gün iki gece visal yaptı, sonra hilâli gördüler. [Peygamber] onlara ibretlik bir ceza verircesine: "Eğer hilâl gecikseydi size [visali] artırırdım" buyurdu .

وأخرجاه في الصحيحين، من حديث الزهري به . وكذلك أخرجا النهي عن الوصال من حديث أنس وابن عمر .

İkisi bunu Sahîhayn'da ez-Zührî hadisinden bu şekilde tahriç etmişlerdir . Aynı şekilde visal yasağını Enes ve İbn Ömer'in hadisinden de tahriç etmişlerdir .

وعن عائشة، ﵂، قالت: نهى رسول الله ﷺ عن الوصال، رحمة لهم، فقالوا: إنك تواصل. قال: "إني لست كهيئتكم، إني يطعمني ربي ويسقيني" .

Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onlara merhametinden dolayı visal orucunu nehyetti. "Sen visal yapıyorsun" dediler. O da: "Ben sizin durumunuzda değilim; Rabbim beni doyurur ve bana içirir" buyurdu .

فقد ثبت النهي عنه من غير وجه، وثبت أنه من خصائص النبي ﷺ، وأنه كان يقوى على ذلك ويعان، والأظهر أن ذلك الطعام والشراب في حقه إنما كان معنويًا لا حسيًا، وإلا فلا يكون مواصلا مع الحسي، ولكن كما قال الشاعر:

Nitekim visalden nehiy pek çok cihetten sabit olmuştur; ayrıca bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hususiyetlerinden olduğu, onun buna güç yetirebildiği ve yardım olunduğu da sabittir. Açık olan şudur ki onun hakkındaki o yiyecek ve içecek hissi değil, manevi idi. Aksi takdirde hissi [bir gıda] ile birlikte visal yapmış olmazdı. Ancak şairin dediği gibi:

لها أحاديثُ من ذكراك تَشْغَلها … ... … عن الشراب وتُلْهيها عَن الزادِ

Onun seni anmaktan öyle sözleri var ki, onu… … meşgul eder içecekten ve unutturur azığı.

وأما من أحبّ أن يُمْسك بعد غروب الشمس إلى وقت السحر فله ذلك، كما في حديث أبي سعيد الخدري، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تواصلوا، فأيكم أراد أن يواصل فليواصل إلى السحر". قالوا: فإنك تواصِل يا رسول الله. قال: "إني لست كهيئتكم، إني أبيت لي مُطْعِم يطعمني، وساق يسقيني". أخرجاه في الصحيحين أيضًا .

Güneşin batışından seher vaktine kadar [yiyip içmeyip] kendini tutmak isteyen kimseye gelince, bu onun için caizdir. Nitekim Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'ın hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Visal yapmayınız; hanginiz visal yapmak isterse sahura kadar visal yapsın." "Fakat sen visal yapıyorsun ey Allah'ın Resûlü!" dediler. O da: "Şüphesiz ben sizin durumunuzda değilim; beni doyuran bir doyurucu ve bana içiren bir içirici olduğu halde gecelerim" buyurdu. İkisi bunu da Sahîhayn'da tahriç etmişlerdir .

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُريْب، حدثنا أبو نعيم، حدثنا أبو إسرائيل العَبْسي عن أبي بكر ابن حفص، عن أمّ ولد حاطب بن أبي بَلْتعة: أنها مرت برسول الله ﷺ وهو يتسحر، فدعاها إلى الطعام. فقالت: إني صائمة. قال: وكيف تصومين؟ فذكرت ذلك للنبي ﷺ، فقال: "أين أنت من

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Kureyb anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Ebû İsrâîl el-Absî, Ebû Bekr b. Hafs'tan, o da Hâtıb b. Ebî Beltea'nın ümmüveledinden rivayet etti: Kendisi sahur yapmaktayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçti; [Resûlullah] onu yemeğe davet etti. Kadın: "Ben oruçluyum" dedi. [Allah Resûlü]: "Nasıl oruç tutuyorsun?" diye sordu. Kadın bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: "Nerede senin durumun...

وصال آل محمد، من السَّحَر إلى السَّحَر" .

seherden sehere olan visali nerede, sen neredesin!" buyurdu .

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا إسرائيل، عن عبد الأعلى، عن محمد بن علي، عن علي: أن النبي ﷺ كان يواصل من السَّحَر إلى السَّحَر .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdurrezzâk anlattı, bize İsrâîl, Abdüla'lâ'dan, o Muhammed b. Ali'den, o Ali'den anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem seherden sehere visal yapardı .

وقد روى ابن جرير، عن عبد الله بن الزّبير وغيره من السلف، أنهم كانوا يواصلون الأيام المتعددة [وقد روى ابن جرير عن عبد الله بن الزبير وغيره من السلف] وحمله منهم على أنهم كانُوا يفعلون ذلك رياضة لأنفسهم، لا أنهم كانوا يفعلونه عبادة. والله أعلم. ويحتمل أنهم كانوا يفهمون من النهي أنه إرْشَاد، [أي] من باب الشفقة، كما جاء في حديث عائشة: "رحمة لهم"، فكان ابن الزبير وابنُه عامر ومن سلك سبيلهم يتجشمون ذلك ويفعلونه، لأنهم كانوا يجدون قُوة عليه. وقد ذُكرَ عنهم أنهم كانوا أول ما يفطرون على السمن والصَّبِر لئلا تتخرق الأمعاء بالطعام أولا. وقد رُوي عن ابن الزبير أنَّه كان يواصل سبعة أيام ويصبح في اليوم السابع أقواهم وأجلدهم. وقال أبو العالية: إنما فرض الله الصيام بالنهار فإذا جاء بالليل فمن شاء أكل ومن شاء لم يأكل.

İbn Cerîr, Abdullah b. ez-Zübeyr ve seleften başkalarından, peş peşe birçok gün visal yaptıklarını rivayet etmiştir. [İbn Cerîr, Abdullah b. ez-Zübeyr ve seleften başkalarından bunu rivayet etmiştir] ve bunu, onların ibadet olsun diye değil, nefislerini terbiye etmek amacıyla yaptıklarına yormuştur. Doğrusunu Allah bilir. Yasaktan, bunun bir irşad [yani] şefkat kabilinden olduğunu anlamış olmaları da muhtemeldir; nitekim Âişe'nin hadisinde "Onlara merhametinden dolayı" şeklinde gelmiştir. İbnü'z-Zübeyr, oğlu Âmir ve onların yolundan gidenler, buna güç yetirebildikleri için bu meşakkate katlanıp bunu yapıyorlardı. Onların, yemekle bağırsakları hemen delinmesin diye ilk olarak sade yağ ve sabır otu ile iftar ettikleri zikredilmiştir. İbnü'z-Zübeyr'in yedi gün aralıksız visal yaptığı ve yedinci güne aralarında en güçlü ve en dayanıklıları olarak çıktığı rivayet edilmiştir. Ebü'l-Âliye demiştir ki: Allah orucu sadece gündüz farz kılmıştır; gece gelince dileyen yer, dileyen yemez.

وقوله تعالى: (وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: هذا في الرجل يعتكف في المسجد في رمضان أو في غير رمضان، فحرّم الله عليه أن ينكح النساء ليلا ونهارا حتى يقضي اعتكافه.

Allah Teâlâ'nın: (وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ) kavli hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: Bu, Ramazan'da veya Ramazan dışında mescitte itikâfa giren kişi hakkındadır; Allah, itikâfını tamamlayıncaya kadar gece ve gündüz kadınlarla münasebette bulunmasını ona haram kılmıştır.

وقال الضحاك: كان الرجل إذا اعتكف فخرج من المسجد، جامع إن شاء، فقال الله تعالى: (وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ) أي: لا تقربوهن ما دمتم عاكفين في المسجد ولا في غيره. وكذا قال مجاهد، وقتادة وغير واحد إنهم كانوا يفعلون ذلك حتى نزلت هذه الآية.

Dahhâk dedi ki: Kişi itikâfa girdiğinde mescitten çıktığı vakit dilerse cinsi münasebette bulunurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ) yani: Mescitte veya başka bir yerde itikâfta bulunduğunuz sürece onlara yaklaşmayın, buyurdu. Mücâhid, Katâde ve pek çok kimse de bu ayet inene kadar böyle yaptıklarını söylemişlerdir.

قال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن مسعود، ومحمد بن كعب، ومجاهد، وعطاء، والحسن، وقتادة، والضحاك والسُّدِّي، والربيع بن أنس، ومقاتل، قالوا: لا يقربها وهو معتكف. وهذا الذي حكاه عن هؤلاء هو الأمر المتفق عليه عند العلماء: أن المعتكف يحرمُ عليه النساءُ ما دامَ معتكفًا في مسجده، ولو ذهب إلى منزله لحاجة لا بد له منها فلا يحل له أن يتلبَّث فيه إلا بمقدار ما يفرغ من حاجته تلك، من قضاء الغائط، أو أكل، وليس له أن يقبل امرأته، ولا يضمها إليه، ولا يشتغل بشيء سوى اعتكافه، ولا يعود المريض، لكن يسأل عنه وهو مار في طريقه.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: İbn Mes'ûd, Muhammed b. Ka'b, Mücâhid, Atâ, el-Hasan, Katâde, ed-Dahhâk, es-Süddî, er-Rebî' b. Enes ve Mukâtil'den: "İtikâfta iken ona yaklaşamaz" dedikleri rivayet edilmiştir. Bunlardan nakledilen bu husus, âlimler nezdinde üzerinde icma edilen konudur: İtikâfa giren kişi mescidinde itikâfta olduğu sürece kadınlar ona haramdır. Kaçınılmaz bir ihtiyacı için evine gitse bile, büyük abdest bozmak veya yemek yemek gibi o ihtiyacını giderecek miktar dışında orada eğlenmesi helal olmaz; hanımını öpemez, ona sarılamaz, itikâfı dışındaki hiçbir işle meşgul olamaz ve hasta ziyaretinde bulunamaz, ancak yolundan geçerken durumunu sorabilir.

وللاعتكاف أحكام مفصلة في بابه، منها ما هو مجمع عليه بين العلماء، ومنها ما هو مختلف فيه . وقد ذكرنا قِطْعَة صالحة من ذلك في آخر كتاب الصيام، ولله الحمد .

İtikâfın kendi bahsinde ayrıntılı hükümleri vardır; bunlardan kimisi âlimler arasında üzerinde icma edilen, kimisi de ihtilaflı olan konulardır . Oruç Kitabı'nın sonunda bunlardan yeterli bir kısmı zikretmiştik, Allah'a hamdolsun .

ولهذا كان الفقهاء المصنفون يُتْبِعون كتاب الصيام بكتاب الاعتكاف، اقتداء بالقرآن العظيم، فإنه نبه على ذكر الاعتكاف بعد ذكر الصوم. وفي ذكره تعالى الاعتكاف بعد الصيام إرشاد وتنبيه على

Bu sebeple eser telif eden fakihler, yüce Kur'an'a uyarak Oruç Kitabı'nın ardından İtikâf Kitabı'nı getirirlerdi. Zira o, orucun zikrinden sonra itikâfın zikrine dikkat çekmiştir. Yüce [Allah]'ın orucun ardından itikâfı zikretmesinde bir irşad ve şuna dikkat çekme vardır:

الاعتكاف في الصيام، أو في آخر شهر الصيام، كما ثبتت السنة عن رسول الله ﷺ: أنه كان يعتكف العشرَ الأواخر من شهر رمضان، حتى توفاه الله، ﷿. ثم اعتكف أزواجُه من بعده. أخرجاه من حديث عائشة أم المؤمنين، ﵂ ، وفي الصحيحين أن صَفيَّة بنت حُيي كانت تزور النبي ﷺ وهو معتكف في المسجد، فتحدثت عنده ساعة، ثم قامت لترجع إلى منزلها -وكان ذلك ليلا -فقام النبي ﷺ ليمشي معها حتى تبلغ دارها، وكان منزلها في دار أسامة بن زيد في جانب المدينة، فلما كان ببعض الطريق لقيه رجلان من الأنصار، فلما رأيا النبي ﷺ أسرعا -وفي رواية: تواريا-أي حياء من النبي ﷺ لكون أهله معه ، فقال لهما النبي ﷺ: "على رِسْلكما إنها صفية بنت حيي" أي: لا تسرعا، واعلما أنها صفية بنت حيي، أي: زوجتي. فقالا سبحان الله يا رسول الله، فقال ﵊: "إن الشيطان يجري من ابن آدم مجرى الدم، وإني خشيت أن يقذف في قلوبكما شيئًا" أو قال: "شرًّا" .

oruç esnasında veya oruç ayının sonlarında itikâfa girilmesine bir irşad ve uyarı vardır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sünnet ile sabittir ki o, Allah azze ve celle kendisini vefat ettirinceye kadar Ramazan ayının son on gününde itikâfa girerdi. Vefatından sonra da zevceleri itikâfa girdiler. İkisi bunu Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ hadisinden tahriç etmişlerdir . Sahîhayn'da bildirildiğine göre Safiyye bint Huyey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescitte itikâfta iken onu ziyaret ederdi . Bir müddet onun yanında konuştu, sonra evine dönmek üzere kalktı -bu geceleyin idi-. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de evine varıncaya kadar onunla yürümek üzere kalktı; hanımı Medine tarafındaki Üsâme b. Zeyd'in evindeydi. Yolun bir kısmında iken Ensâr'dan iki adam onunla karşılaştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i görünce hızlandılar -bir rivayette: saklandılar- yani yanında ailesi olduğu için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den haya ettiklerinden . Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Ağırdan alın, o Safiyye bint Huyey'dir" buyurdu; yani acele etmeyin ve bilin ki o Safiyye bint Huyey'dir, yani eşimdir. Onlar: "Sübhânallâh ey Allah'ın Resûlü!" dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: "Şeytan, insanoğlunun damarlarında kan gibi dolaşır. Doğrusu ben kalplerinize bir şey atmasından" yahut "kötülük atmasından endişe ettim" buyurdu .

قال الشافعي، ﵀: أراد، ﵇، أنْ يعلم أمّته التبري من التُّهْمَة في محلها، لئلا يقعا في محذور، وهما كانا أتقى لله أن يظنا بالنبي ﷺ شيئًا. والله أعلم.

Şâfiî rahimehullâh dedi ki: [Resûlullah] aleyhisselâm, sakıncalı bir duruma düşmesinler diye ümmetine töhmet mahallinde töhmetten berî olmayı öğretmek istedi; yoksa o ikisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bir şey zannedemeyecek kadar Allah'tan daha çok korkan kimselerdi. Doğrusunu Allah bilir.

ثم المراد بالمباشرة: إنما هو الجماع ودواعيه من تقبيل، ومعانقة ونحو ذلك، فأما معاطاة الشيء ونحوه فلا بأس به؛ فقد ثبت في الصحيحين، عن عائشة، ﵂، أنها قالت: كان رسول الله ﷺ يُدْني إليّ رأسه فأرجِّلُه وأنا حائض، وكان لا يدخل البيت إلا لحاجة الإنسان. قالت عائشة: ولقد كان المريضُ يكون في البيت فما أسأل عنه إلا وأنا مارة .

Sonra mübaşeret ile kastedilen: Sadece cinsi münasebet ve öpme, sarılma ve benzeri münasebete götüren şeylerdir. Bir şeyi elden ele vermek ve benzeri şeylere gelince bunda bir beis yoktur. Nitekim Sahîhayn'da Âişe radıyallâhu anhâ'dan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başını bana yaklaştırır, ben de hayızlı iken onun saçını tarardım; o, insani bir ihtiyaç dışında eve girmezdi. Âişe dedi ki: Evde hasta bulunurdu da ben sadece [yolumdan] geçerken durumunu sorardım .

وقوله: (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) أي: هذا الذي بيناه، وفرضناه، وحددناه من الصيام، وأحكامه، وما أبحنا فيه وما حرّمنا، وذِكْر غاياته ورخصه وعزائمه، حدود الله، أي: شرعها الله وبيَّنها بنفسه (فَلا تَقْرَبُوهَا) أي: لا تجاوزوها، وتعتدوها .

Allah'ın: (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) kavli; yani: Oruçtan, onun hükümlerinden, onda mubah kıldığımız ve haram kıldığımız şeylerden açıkladığımız, farz kıldığımız ve sınırlarını belirlediğimiz bu şeyler ile onun gayelerini, ruhsatlarını ve azimetlerini zikretmemiz Allah'ın sınırlarıdır; yani Allah bunları teşri kılmış ve bizzat açıklamıştır. (فَلا تَقْرَبُوهَا) yani: Bunları aşmayın ve çiğnemeyin .

وكان الضحاك ومقاتل يقولان في قوله تعالى: (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) أي: المباشرة في الاعتكاف.

Dahhâk ve Mukâtil, Allah Teâlâ'nın: (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) kavli hakkında: "İtikâfta mübaşerettir" derlerdi.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: يعني هذه الحدود الأربعة، ويقرأ (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) حتى بلغ: (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) قال: وكان أبي وغيره من مَشْيَختنا يقولون هذا ويتلونه علينا.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: "Bu dört sınırı kastediyor" demiş ve: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ) ayetini (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ) kısmına kadar okumuştur. Dedi ki: Babam ve diğer meşâyihimiz bunu söyler ve bize okurlardı.

(كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ) أي: كما بين الصيام وأحكامه وشرائعه وتفاصيله، كذلك يبين سائر الأحكام على لسان عبده ورسوله محمد ﷺ (لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) أي: يَعْرفون كيف يهتدون، وكيف يطيعون كما قال تعالى: {هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلَى عَبْدِهِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ [وَإِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ]}. [الحديد: ٩].

(كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ) “Allah, ayetlerini insanlara işte böyle açıklar” Yani: Orucu, onun hükümlerini, şeriatını (esaslarını) ve ayrıntılarını açıkladığı gibi, diğer bütün hükümleri de kulu ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in diliyle (لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) “insanlara, sakınsınlar diye [böyle açıklar]”. Yani: Nasıl hidayete ereceklerini ve nasıl itaat edeceklerini bilsinler diye. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلَى عَبْدِهِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ [وَإِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ]} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için kuluna apaçık ayetler indiren O’dur. [Şüphesiz Allah size karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir].” [el-Hadîd: 9].

{وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)}

{وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; bile bile günaha girerek insanların mallarından bir kısmını yemek için onları hâkimlere [rüşvet olarak] aktarmayın.”

قال علي ابن أبي طلحة، وعن ابن عباس: هذا في الرجل يكون عليه مال، وليس عليه فيه بَيِّنة، فيجحد المال ويخاصم إلى الحكام، وهو يعرف أن الحق عليه، وهو يعلم أنه آثم آكل حرامٍ.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: Bu, üzerinde bir mal borcu bulunup da aleyhinde delil olmayan, böylece hakkın kendi aleyhine olduğunu bildiği, günahkâr ve haram yiyici olduğunu bildiği halde malı inkâr edip hâkimler huzurunda dava eden kişi hakkındadır.

وكذا روي عن مجاهد، وسعيد بن جُبَير، وعكرمة، والحسن، وقتَادة، والسدّي، ومقاتل بن حَيّان، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم أنهم قالوا: لا تُخَاصمْ وأنت تعلمُ أنَّك ظالم. وقد ورد في الصحيحين عن أم سلمة: أنّ رسولَ الله ﷺ قال: "ألا إنما أنا بَشَر، وإنما يأتيني الخصم فلعل بعضكم أن يكون ألحن بحجته من بعض فأقضي له، فمن قضيت له بحق مسلم، فإنما هي قطعة من نار، فَلْيَحْملْهَا، أو ليذَرْها" . فدلت هذه الآية الكريمة، وهذا الحديث على أنّ حكم الحاكم لا يغير الشيء في نفس الأمر، فلا يُحلّ في نفس الأمر حرامًا هو حرام، ولا يحرم حلالا هو حلال، وإنما هو يلزم في الظاهر، فإن طابق في نفس الأمر فذاك، وإلا فللحاكم أجرُه وعلى المحتال وزْره؛ ولهذا قال تعالى: (وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا) [أي: طائفة] (مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) أي: تعلمون بطلان ما تدعونه وتروجون في كلامكم.

Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, el-Hasan, Katâde, es-Süddî, Mukâtil b. Hayyân ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den de böylece rivayet edilmiştir; onlar: "Haksız olduğunu bildiğin halde dava açma" demişlerdir. Sahîhayn'da Ümmü Seleme'den vârit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Haberiniz olsun ki ben sadece bir beşerim. Davacılar bana gelir; belki bazınız delilini diğerinden daha tesirli anlatır da ben onun lehine hükmederim. Dolayısıyla kime bir Müslümanın hakkından bir pay hükmetmişsem, bu ancak ateşten bir parçadır; artık dilerse onu yüklensin, dilerse bıraksın" . Bu yüce ayet ve bu hadis, hâkimin hükmünün eşyanın hakikatini değiştirmeyeceğine delalet etmiştir; o, gerçekte haram olan bir haramı helal kılmaz, gerçekte helal olan bir helali de haram kılmaz. Hüküm sadece zahire göre bağlayıcıdır . Şayet işin esasına uygun düşerse mesele yoktur; aksi halde hâkimin ecri kendisinedir, hile yapanın günahı ise kendi boynunadır. Bu sebeple Allah Teâlâ: (وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا) [yani: bir kısmını] (مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) buyurmuştur; yani iddia ettiğiniz ve sözlerinizle yürüttüğünüz şeyin batıl olduğunu bildiğiniz halde.

قال قتادة: اعلم -يا ابن آدم -أن قضاء القاضي لا يُحِل لك حرامًا، ولا يُحقُّ لك باطلا وإنما يقضي القاضي بنحو ما يرى ويشهد به الشهود، والقاضي بَشَر يخطئ ويصيب، واعلموا أنّ من قُضي له بباطل أنّ خصومته لم تَنْقَض حتى يجمع الله بينهما يوم القيامة، فيقضي على المبطل للمحق بأجودَ مما قضي به للمبطل على المحق في الدنيا.

Katâde dedi ki: Ey Âdemoğlu! Bil ki kadının hükmü sana haram olanı helal kılmaz, senin lehine batılı hak yapmaz. Kadı ancak gördüğü ve şahitlerin şahitlik ettiği kadarıyla hükmeder; kadı hata da eden, isabet de eden bir beşerdir. Biliniz ki lehine batıl bir şekilde hüküm verilen kimsenin davası, Allah kıyamet gününde ikisini bir araya getirene kadar bitmiş değildir; o gün haklı olanın lehine, haksız olanın aleyhine, dünyada haksızın lehine haklı aleyhine verilmiş olandan çok daha üstün ve adil bir hüküm verir.

وقال أبو حنيفة: حكم الحاكم بطلاق الزوجة إذا شهد عنده شاهدا زور في نفس الأمر، ولكنهما عدلان عنده يحلها للأزواج حتى للشاهدين ويحرمها على زوجها الذي حكم بطلاقها منه، وقالوا: هذا كلعان المرأة، إنه يبينها من زوجها ويحرمها عليه، وإن كانت كاذبة في نفس الأمر، ولو علم الحاكم بكذبها لحدها ولما حرمها وهذا أولى.

Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Yanında -işin aslında öyle olmasa bile kendisine göre adil olan- iki yalancı şahit şahitlik ettiğinde hâkimin hanımın boşandığına dair hükmü, onu şahitler dâhil diğer kocalara helal kılar ve boşandığına hükmedilen kocasına haram kılar. Dediler ki: Bu, kadının liânı gibidir; kadının işin aslında yalancı olması durumunda bile kocasından bâin olmasına ve ona haram olmasına yol açar. Şayet hâkim onun yalan söylediğini bilseydi ona had cezası uygular ve onu haram kılmazdı; evla olan da budur.

مسألة: قال القرطبي: أجمع أهل السنة على أن من أكل مالا حرامًا ولو ما يصدق عليه اسم المال أنه يفسق، وقال بشر بن المعتمر في طائفة من المعتزلة: لا يفسق إلا بأكل مائتى درهم فما زاد، ولا يفسق بما دون ذلك، وقال الجبائي: يفسق بأكل درهم فما فوقه إلا بما دونه.

Mesele: Kurtubî demiştir ki: Ehl-i Sünnet, üzerine mal ismi düşen haram bir malı yiyen kimsenin fâsık olacağı üzerinde icma etmiştir. Bişr b. el-Mu'temir ve Mu'tezile'den bir topluluk ise: "Kişi ancak iki yüz dirhem ve fazlasını yerse fâsık olur, bundan daha azıyla fâsık olmaz" demişlerdir. el-Cübbâî de: "Bir dirhem ve üzerini yemekle fâsık olur, daha azıyla olmaz" demiştir.

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)}

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)} “Sana hilâlleri soruyorlar. De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir. İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; asıl iyilik, [kötülükten] sakınan kimsenin yaptığıdır. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (189)”

قال العوفي عن ابن عباس: سأل الناسُ رسولَ الله ﷺ عن الأهلة، فنزلت هذه الآية: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ [وَالْحَجِّ] ) يعلمون بها حِلَّ دَيْنهم، وعدّة نسائهم، ووقتَ حَجِّهم.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti ki: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hilâlleri sordular, bunun üzerine bu ayet indi: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ [وَالْحَجِّ] ). Onlar bununla borçlarının vadesini, kadınlarının iddetini ve hac vakitlerini bilirler.

وقال أبو جعفر، عن الربيع، عن أبي العالية: بلغنا أنَّهم قالوا: يا رسول الله، لم خُلِقَتْ الأهلة؟ فأنزل الله (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ) يقول: جَعَلَهَا الله مواقيت لصَوْم المسلمين وإفطارهم، وعدة نسائهم، ومَحَلّ دَيْنهم.

Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den nakletti: Bize ulaştığına göre onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, hilâller niçin yaratıldı?" dediler. Bunun üzerine Allah: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ) ayetini indirdi; buyuruyor ki: Allah onları Müslümanların orucu, iftarı, kadınlarının iddeti ve borçlarının vadesi için vakit ölçüleri kılmıştır.

وكذا رُوي عن عَطَاء، والضحاك، وقتادة، والسدي، والربيع بن أنس، نحو ذلك.

Atâ, ed-Dahhâk, Katâde, es-Süddî ve er-Rebî' b. Enes'ten de benzeri rivayet edilmiştir.

وقال عبد الرزاق، عن عبد العزيز بن أبي رَوّاد، عن نافع، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "جعل الله الأهلة مواقيت للناس فصوموا لرؤيته وأفطروا لرؤيته، فإن غم عليكم فَعُدُّوا ثلاثين يومًا".

Abdurrezzâk, Abdülazîz b. Ebî Revvâd'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah hilâlleri insanlar için vakit ölçüleri kılmıştır; öyleyse onu gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde iftar edin. Eğer hava size kapalı olursa otuz gün sayın."

ورواه الحاكم في مستدركه، من حديث ابن أبي رواد، به . وقال: كان ثقة عابدًا مجتهدًا شريف النسب، فهو صحيح الإسناد، ولم يخرجاه.

Hâkim bunu el-Müstedrek'inde İbn Ebî Revvâd hadisinden bu şekilde rivayet etmiş ve şöyle demiştir: O sika, âbid, müçtehid ve şerefli bir nesebe sahipti; dolayısıyla isnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahriç etmemişlerdir.

وقال محمد بن جابر، عن قيس بن طلق؛ عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "جعل الله الأهلَّة، فإذا رأيتم الهلال فصُوموا، وإذا رأيتموه فأفطروا، فإن أغْمي عليكم فأكملوا العدة ثلاثين" . وكذا روي من حديث أبي هريرة، ومن كلام عليّ بن أبي طالب، ﵁ .

Muhammed b. Câbir, Kays b. Talk'tan, o babasından rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah hilâlleri kılmıştır; hilâli gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde iftar edin. Eğer hava size kapalı kalırsa sayıyı otuza tamamlayın" . Ebû Hureyre hadisinden ve Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın sözünden de böyle rivayet edilmiştir .

وقوله: (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا) قال البخاري: حدثنا عبيد الله بن موسى، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن البراء قال: كانوا إذا أحرموا في الجاهلية أتَوْا البيت من ظهره، فأنزل الله (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا) .

Allah Teâlâ'nın: (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا) kavli hakkında Buhârî dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan anlattı; dedi ki: Câhiliye döneminde ihrama girdiklerinde eve arkasından gelirlerdi. Bunun üzerine Allah: (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا) ayetini indirdi .

وكذا رواه أبو داود الطيالسي، عن شعبة، عن أبي إسحاق، عن البراء، قال: كانت الأنصار إذا قدموا من سَفَر لم يدخل الرجل من قبل بابه، فنزلت هذه الآية.

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de Şu'be'den, o Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan şöyle rivayet etti: Ensâr bir seferden döndüğünde kişi kapı tarafından [evine] girmezdi. Bunun üzerine bu ayet indi.

وقال الأعمش، عن أبي سفيان، عن جابر: كانت قريش تدعى الحُمْس، وكانوا يدخلون من الأبواب في الإحرام، وكانت الأنصار وسائر العرب لا يدخلون من باب في الإحرام، فبينا رسول الله

A'meş, Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den [şöyle naklettiğini] rivayet etti: Kureyş'e Hums (dinî vecibelerinde gayretli ve tavizsiz olanlar) denirdi ve onlar ihramdayken [evlere] kapılardan girerlerdi. Ensâr ve diğer Araplar ise ihramdayken kapıdan girmezlerdi. Bir defasında Resûlullah

ﷺ في بستان إذْ خرج من بابه، وخرج معه قُطْبة بن عامر الأنصاري، فقالوا: يا رسول الله، إن قطبة بن عامر رجل تاجر وإنه خرج معك من الباب. فقال له: "ما حملك على ما صنعت؟ " قال: رأيتك فعلتَه ففعلتُ كما فعلتَ. فقال: "إني [رجل] أحمس". قال له: فإن ديني دينك. فأنزل الله (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا) رواه ابن أبي حاتم. ورواه العوفي عن ابن عباس بنحوه. وكذا روي عن مجاهد، والزهري، وقتادة، وإبراهيم النخعي، والسدي، والربيع بن أنس.

sallallâhu aleyhi ve sellem bir bahçede iken bahçenin kapısından çıktı; onunla beraber Kutbe b. Âmir el-Ensârî de çıktı. Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, Kutbe b. Âmir tüccar bir adamdır ve seninle beraber kapıdan çıkmıştır." [Resûlullah] ona: "Yaptığın şeyi yapmaya seni ne sevk etti?" buyurdu. O: "Senin yaptığını gördüm, ben de senin yaptığın gibi yaptım" dedi. [Resûlullah]: "Şüphesiz ben hums [ehli bir adamım]" buyurdu. O da: "Benim dinim de senin dinindir" dedi. Bunun üzerine Allah: (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا) ayetini indirdi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. el-Avfî de İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. Mücâhid, ez-Zührî, Katâde, İbrâhîm en-Nehaî, es-Süddî ve er-Rebî' b. Enes'ten de bu şekilde rivayet edilmiştir.

وقال الحسن البصري: كان أقوام من أهل الجاهليّة إذا أراد أحدُهم سَفرًا وخرج من بيته يُريد سفره الذي خرج له، ثم بدا له بَعْد خُروجه أن يُقيم ويدعَ سفره، لم يدخل البيت من بابه، ولكن يتسوّره من قبل ظهره، فقال الله تعالى: (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا [وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى] ) الآية.

Hasan-ı Basrî dedi ki: Câhiliye ehlinden birtakım kimseler bir sefere çıkmak istediklerinde ve gitmek istedikleri yolculuk için evlerinden çıktıktan sonra vazgeçip kalmak ve yolculuğu bırakmak istediklerinde, eve kapısından girmezler, arkasından tırmanarak girerlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا [وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى] ) ayetini indirdi .

وقال محمد بن كعب: كان الرجل إذا اعتكف لم يدخل منزله من باب البيت، فأنزل الله هذه الآية.

Muhammed b. Ka'b dedi ki: Kişi itikâfa girdiğinde evine evin kapısından girmezdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

وقال عطاء بن أبي رباح: كان أهل يثرب إذا رجعوا من عيدهم دخلوا منازلهم من ظهورها ويَرَوْنَ أن ذلك أدنى إلى البر، فقال الله تعالى: (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا)

Atâ b. Ebî Rabâh dedi ki: Yesrib (Medine) halkı bayramlarından döndüklerinde evlerine arkalarından girerler ve bunun iyiliğe daha yakın olduğunu düşünürlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا) ayetini indirdi.

وقوله: (وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) أي: اتقوا الله فافعلوا ما أمركم به، واتركوا ما نهاكم عنه (لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) غدا إذا وقفتم بين يديه، فيجزيكم بأعمالكم على التمام، والكمال.

Allah Teâlâ'nın: (وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) kavli; yani: Allah'tan sakının da size emrettiği şeyleri yapın, sizi nehyettiği şeyleri terk edin; (لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) yarın O'nun huzuruna çıktığınızda kurtuluşa eresiniz diye; böylece amellerinizin karşılığını size tam ve eksiksiz olarak verir .

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)}

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın; fakat aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez.”

قال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية في قوله تعالى: (وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ) قال: هذه أول آية نزلت في القتال بالمدينة، فلما نزلت كان رسول الله ﷺ يقاتل من قاتله، ويكف عَمَّن كف عنه حتى نزلت سورة براءة وكذا قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم حتى قال: هذه منسوخة بقوله: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥] وفي هذا نظر؛ لأن قوله: (الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ) إنما هو تَهْييج وإغراء بالأعداء الذين همّتْهم قتال الإسلام وأهله، أي: كما

Ebû Ca‘fer er-Râzî, Rebî‘ b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den Allah Teâlâ'nın: (وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ) “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu, Medine'de savaş hakkında inen ilk ayettir. Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle savaşanla savaşıyor, kendisine karşı savaştan el çeken kimseye dokunmuyordu; nihayet Berâe (Tevbe) Suresi indi. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle söylemiş, hatta şöyle demiştir: Bu ayet, {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe: 5] kavliyle neshedilmiştir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır (eleştiriye açıktır); zira (الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ) “Sizinle savaşanlar” ifadesi, asıl gayeleri İslam'a ve ehline karşı savaşmak olan düşmanlara karşı bir teşvik ve harekete geçirme amacı taşımaktadır. Yani: Nasıl ki

يقاتلونكم فقاتلوهم أنتم، كما قال: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} [التوبة: ٣٦]؛ ولهذا قال في هذه الآية: (وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ) أي: لتكن همتكم منبعثة على قتالهم، كما أن همتهم منبعثة على قتالكم، وعلى إخراجهم من بلادهم التي أخرجوكم منها، قصاصًا.

onlar sizinle savaşıyorsa siz de onlarla savaşın. Nitekim: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} “Onlar sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de müşriklerle topyekûn savaşın” [Tevbe: 36] buyurmuştur. Bu sebeple bu ayette: (وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ) buyurmuştur; yani: Nasıl onların azmi sizinle savaşmaya yönelmişse sizin azminiz de onlarla savaşmaya ve sizi çıkardıkları yurtlarından kısas olarak onları çıkarmaya yönelsin.

وقد حكي عن أبي بكر الصديق، ﵁، أن أول آية نزلت في القتال بعد الهجرة، {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} الآية [الحج: ٣٩] وهو الأشهر وبه ورد الحديث.

Ebû Bekr es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan, hicretten sonra savaş hakkında inen ilk ayetin {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğradıkları için [savaşma] izni verildi” ayeti [Hac: 39] olduğu nakledilmiştir; meşhur olan da budur ve hadis de bununla varit olmuştur.

وقوله: (وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) أي: قاتلوا في سبيل الله ولا تعتدوا في ذلك ويدخل في ذلك ارتكاب المناهي -كما قاله الحسن البصري -من المَثُلة، والغُلُول، وقتل النساء والصبيان والشيوخ الذين لا رأي لهم ولا قتال فيهم، والرهبان وأصحاب الصوامع، وتحريق الأشجار وقتل الحيوان لغير مصلحة، كما قال ذلك ابن عباس، وعمر بن عبد العزيز، ومقاتل بن حيان، وغيرهم. ولهذا جاء في صحيح مسلم، عن بُرَيدة أنّ رسول الله ﷺ كان يقول: "اغزوا في سبيل الله، قاتلوا من كفر بالله، اغزوا ولا تَغُلّوا، ولا تَغْدروا، ولا تُمَثِّلُوا، ولا تقتلوا وليدًا، ولا أصحاب الصوامع". رواه الإمام أحمد .

Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) kavli; yani: Allah yolunda savaşın ve bu hususta haddi aşmayın. Hasan-ı Basrî'nin dediği gibi; cesetleri tahrif etmek (müsle), ganimet malına hıyanet etmek (gulûl), kadınları, çocukları, savaş konusunda görüşü ve savaşa dahli olmayan yaşlıları, rahipleri ve manastır ehlini öldürmek, ağaçları yakmak ve bir maslahat olmaksızın hayvanları öldürmek gibi yasakları irtikâp etmek bu aşırılığın içine girer. Nitekim İbn Abbâs, Ömer b. Abdilazîz, Mukâtil b. Hayyân ve başkaları böyle söylemişlerdir. Bu sebeple Sahîh-i Müslim'de Büreyde'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Allah yolunda gaza edin, Allah'ı inkâr edenlerle savaşın; gaza edin, fakat ganimete hıyanet etmeyin, ahdi bozmayın, cesetlere işkence edip tahrif etmeyin, çocukları ve manastır ehlini öldürmeyin." Bunu İmam Ahmed rivayet etmiştir .

وعن ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ إذا بَعَث جيوشه قال: "اخرجوا بسم الله، قاتلوا في سبيل الله من كفر بالله، لا تغدروا ولا تغلوا، ولا تُمَثلوا، ولا تقتلوا الولدان ولا أصحاب الصّوامع". رواه الإمام أحمد .

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ordularını gönderdiğinde şöyle buyururdu: "Allah'ın adıyla sefere çıkın; Allah yolunda Allah'ı inkâr edenlerle savaşın. Ahdi bozmayın, ganimete hıyanet etmeyin, cesetleri tahrif etmeyin, çocukları ve manastır ehlini öldürmeyin." Bunu İmam Ahmed rivayet etmiştir .

ولأبي داود، عن أنس مرفوعًا، نحوه . وفي الصحيحين عن ابن عمر قال: وجُدت امرأة في بعض مغازي النبيّ ﷺ مقتولة، فأنكر رسولُ الله ﷺ قتلَ النساء والصبيان .

Ebû Dâvûd'da Enes'ten merfû olarak benzeri rivayet edilmiştir . Sahîhayn'da İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gazvelerinin birinde öldürülmüş bir kadın bulundu; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınların ve çocukların öldürülmesini yasakladı .

وقال الإمام أحمد: حدثنا مُصعب بن سَلام، حدثنا الأجلح، عن قيس بن أبي مسلم، عن رِبْعي بن حِرَاش، قال: سمعت حُذَيفة يقول: ضرب لنا رسول الله ﷺ أمثالا واحدًا، وثلاثة، وخمسة، وسبعة، وتسعة، وأحدَ عشَرَ، فضرب لنا رسول الله ﷺ منها مثلا وترك سائرَها، قال: "إن قومًا كانوا أهلَ ضَعْف ومسكنة، قاتلهم أهلُ تجبر وعداء، فأظهر الله أهل الضعف عليهم، فعمدوا إلى عَدُوهم فاستعملوهم وسلطوهم فأسخطوا الله عليهم إلى يوم يلقونه" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Mus'ab b. Sellâm anlattı, bize el-Eclah, Kays b. Ebî Müslim'den, o Rib'î b. Hırâş'tan anlattı; dedi ki: Huzeyfe'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize bir, üç, beş, yedi, dokuz ve on bir tane misaller verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunlardan bir misal verdi ve diğerlerini bıraktı; buyurdu ki: "Bir kavim zayıf ve yoksul kimselerdi; zorba ve düşman bir topluluk onlarla savaştı. Allah zayıf olan topluluğu onlara galip kıldı. Bunun üzerine [zayıf olanlar] düşmanlarına yönelip onları çalıştırdılar ve onlara tahakküm kurdular; böylece O'na kavuşacakları güne kadar Allah'ı kendilerine gazaplandırdılar" .

هذا حديث حَسَنُ الإسناد. ومعناه: أن هؤلاء الضعفاء لما قدروا على الأقوياء، فاعتَدوا عليهم واستعملوهم فيما لا يليق بهم، أسخطوا الله عليهم بسبب هذا الاعتداء. والأحاديث والآثار في هذا كثيرة جدًا.

Bu, isnadı hasen bir hadistir. Anlamı şudur: Bu zayıflar güçlülere güç yetirince onlara haksızlık edip haddi aştılar ve kendilerine yakışmayan şeylerde onları çalıştırdılar; böylece bu haddi aşmaları sebebiyle Allah'ı kendilerine gazaplandırdılar. Bu husustaki hadisler ve rivayetler pek çoktur.

{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوَانَ إِلا عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣) الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)}

{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوَانَ إِلا عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣) الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)} “Onları yakaladığınız yerde öldürün ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, adam öldürmekten daha beterdir. Onlar Mescid-i Harâm yanında sizinle savaşmadıkça, siz de orada onlarla savaşmayın. Şayet sizinle savaşırlarsa onları öldürün. Kâfirlerin cezası işte böyledir. (191) Eğer [küfürden ve savaştan] vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (192) Hiçbir fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Şayet vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık [ve tecavüz] yoktur. (193) Haram ay haram aya karşılıktır; hürmetler [ihlal edildiğinde] kısastır. Kim size saldırırsa siz de onun size saldırdığı kadar ona saldırın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah takva sahipleriyle beraberdir. (194)”